Köşpendiler - II - Jantalas

— İä, qyrğyzdyñ manaby men qazaqtyñ hanyna ataq, mal-mülik, töleñgit, qūl kerek boldy. Biraq odan kim ziiän kördi? Qylşyldağan aldaspan jazyğy joq qara būqaranyñ basyn qara jerge domalatty. Būny da sender sol jazyğy joq jigitterdiñ qolymen istediñder! Sol sebepten de bauyrlas i̇eki i̇eldiñ arasyna qastyqtyñ uyn qandaryna siñiruge tyrystyñdar. Qūdai būndai qyrğyndy özge halyqtardyñ basyna bere körmesin! Öşpendilik uy i̇endi ūrpaqtan ūrpaqqa ketsin dediñder, küştiler. Söitip qastyq örşi beruin tileisiñder. Bizge i̇eñ jaqyn qyrğyz halqy i̇edi. Sol halyqqa önege bolar artyña ne qaldyryp barasyñ? Qaldyrğanyñ — Jaiyl qyrğyny ma?
— Ol qyrğyn da ūmytylmas deisiñ be, jyrau?
— Ūmytylady, nege ūmytylmasyn, ol üşin...
— Söile jyrau!
— Ol üşin jer betinde handar men manaptar bolmauy kerek.
Abylai i̇ezu tartty.
— İel i̇erkesi jyraulardyñ tek bolğandy ğana i̇emes, bolmaityn jaidy da aituğa qaqysy bar. Söile! Mağan tağy qandai aiyp tağasyñ!
— Bes batyryn at qūiryğyna bailap öltirgeniñdi Qoñyrat jigitteri keşedi dep oilaisyñ ba?
— Men ölmei tūryp, i̇eşkim oğan qūn sūrai qoimas!
— Sen de mäñgi-baqi tiri tūra almaisyñ. Abylai? Kesilgen terektei bir küni sen de qūlaisyñ. Sonda deneñ būzylyp bitpei-aq qanmen jelimdep qūrğan handyğyñ ydyrai bastaidy. So kezde bar aiybyñ, su jylannyñ basyndai şoşaiyp-şoşaiyp şyğa keledi. Seniñ süiegiñ qurap qalsa, zaman osylai tūra berse, Bojbannyñ jetinşi ūrpağy bes batyrynyñ qalai ölgenin ūmytpaidy. «Bolaşaq» degende meniñ aitarym osy, Abylai. Tögilgen qandy qalai japsañ da bäribir şüberektiñ betine şyğady. Zamanymyz dürbeleñ boldy dep, döreki iske jol beru künä. Qiiänatty isteu jeñil, joiu qiyn. Al sol qiiänatty örbitip jürgender kimder? Myna sen, han Abylai. Kişi jüzdiñ hany Nūraly, Qoqan ämirleri, Qyrğyz manaptary. Patşa men boğdyhandar!
— Sonda meni madaqtağan tolğaularyñ jalğan bolğan ğoi?
— Ol tolğaulardyñ bäri seniñ ūstağan jolyña sengendikten tuğan. Biraq meniñ sol senimimdi aqtamadyñ, Abylai!
İekeui tağy biraz uaqyt ündemei qaldy. Kün batuğa ainalğanda, Abylai atynyñ basyn tartyp, qoldyñ qonatyn jerin körsetti. Būl bir qūraqty qara sudyñ jağasy i̇edi. Jigitteriniñ han şatyryn qalai tigip jatqanyn Abylai bir mezet qarap tūrdy da tağy Būqar jyraudyñ qasyna keldi.
— Sen aitqan pälsapalardy i̇emes, basqa jäitterdi oilaudamyn, — dedi ol bir türli qajyğan keiippen, — qiiänat pen ädilettik, zūlymdyq pen jaqsylyq. Būnyñ bäri men bastağan is i̇emes... Oiğa qaldyrğan basqa dünie. Handyğyñ berik i̇emes dediñ — būl söziñ şyndyq. Biraq meniñ handyğymnyñ osaldyğy qanmen jelimdelgeninen i̇emes...
— Sonda nede?
— Orystyñ Omby tärizdi qalalarynda talai ret bolğanymdy öziñ de bilesiñ. Sol qalalarğa kelisimen küzetşilerimnen bölinip, köşelerin jeke aralaitynmyn... Jan-jağyma qarap, körgenimdi oiğa sap ūzaq jüretinmin. Orys qalalary bizdiñ şyğys i̇eliniñ köşeleri qyñyr-qisyq Būhar, Hiua, Samarqant sekildi i̇emes... Köşeleri tüp-tüzu, keñ, biri men biriniñ arasy mölşerlenip bölingen.
— Onda ne tūr? — dedi Būqar jyrau. — Samarqanttyñ köşeleri tar, qisyq bolğanmenen Aqsaq Temir ziratynyñ, Bibi hanum meşitiniñ qaida i̇ekenin tauyp baruğa bolady ğoi...
— Joq, mäsele onda i̇emes, basqada. Şyñğyshan äskeri nesimen küşti bop i̇edi, i̇esiñde bar ma?.. Öziniñ tärtibimen, iriktelip qūrylğan sanymen küşti i̇emes pe i̇edi. Är tümende on myñ jauynger bolğan. Är jauynger öziniñ ornyn bilgen. Bükil äsker sol qalpymen jürip otyrğan. Är sypai janyndağy körşisi ja-
iynda jauapty i̇edi. Osylai temir tordai bop qatyp qalğan qalyñ qol Şyñ-
ğyshan tiri kezinde şebin būzbai şabuyl jasap, bükil älemniñ teñ jartysyn jaulap alğan. Al ūly han ölisimen aldymen tümender tärtibi būzyldy, birine-biri kesirin tigize bastady...
— İä, sosyn?
— Şyñğyshannyñ tärtipti, myzğymas tümenderinen qoryqqan basqa halyqtar i̇endi özderiniñ ömirin sol Şyñğyshannyñ tümenderindei qatal tärtippen qūra bastady. Tipti köşeleriniñ arasyna deiin ölşep qoiğandai. Mine, būl i̇elderdiñ küştiligi qaida jatyr! Bolaşaqtary da osynda! Barlyğy belgilengen, mölşerlengen! İegin i̇ekken, qala salğan. Qalasynan da, i̇egininen de i̇eşkim qaşyp kete almaidy. Tört tağandap jerge jabysyp qalğan. Jerdiñ üstin bylai qo-
iyp, astyna da kirip barady. Öskemende kördim, üstindegi topyrağyn arşyp, astynan temir men qorğasyn alyp jatyr. Sol temirden zeñbirek pen soqa qUiady. Al biz bolsaq malymyzdyñ soñynan qūla tüzde qañğyp jürmiz. Dalamyz ülken dep maqtanamyz. Biraq ol da qanşağa barady deisiz. Körşilerimiz bizdi jan-jağymyzdan qysyp kele jatyr. İeger i̇egin i̇egip, qala salyp, ken qorytyp üirenbesek, tübi qūryp ketuimiz de ğajap i̇emes.
— İertegige ainalğan sonau köne zamanda qazaq jerinde de qala salynyp, i̇egin i̇egilgen, — dedi Būqar jyrau. — Sosyn seniñ babañ Şyñğyshan keldi, köş soñynan şūbatylğan şañdai biz de soñynan i̇erdik. Sol künnen bastap dünie älem-tapyryq bop, şatysyp, ketti ğoi...
— Ūly babam qiratqan qalalardy, mümkin, mağan qaitadan tūrğyzu kerek bolar?
— Orys qalalarynan nege köziñdi almaitynyñdy i̇endi tüsindim! — dedi Būqar jyrau. Onyñ közqarasynda äri tañyrqağandyq, äri qobaljyğandyq bar i̇edi....
Ülken Orda hany Abylai, osy kezde Omby general-gubernatory būnymen kelispei han auylynyñ jazğy jaiylymdarynyñ biri Zerendi köli men Sandyqtau mañynda jaña bekinister salyp jatqanyn i̇estidi. Jäne däl osy kezde «Rossiiä» imperiiäsynyñ işi būlqan-talqan bop bülinude i̇eken!» — degen habar jetken. «Öldi degen orys patşasy Üşinşi Petr tiri bop şyğypty. Ol qazir Jaiyq qazaq-orystaryn bastap Peterburgke qarsy şyğypty. Peterburgti alyp, qaitadan taqqa otyrmaq i̇eken. Oğan başqūrt, mordva sekildi būratana ūlttar da qosylypty».
Aq patşa basyna kün tuğaly tūrğan osy alasapyran mezgildi han paida-
lanğysy keldi. Jaña ğana auyl-auyldaryna qaitarylğan qazaq jigitteri qaitadan jinalsyn dep, jan-jaqqa at şaptyrdy. Qol jinalysymen Kökşetau, Qyzyljar qalalaryna attanbaq boldy. Būl habardy i̇estigen Orynbor gene-
ral-gubernatory da öz äskerin qazaq dalasynyñ şetine äkep, toitarys beruge
daiyndaldy. Bekinisterdiñ qabyrğalaryna zeñbirekter ornatyldy. Būl zeñbirekterdiñ birazy qazaq jigitteri şabuyl jasaityn dalağa qarai qoiylsa, qalğanyn bügin bolmasa i̇erteñ Pugaçevtiñ barlauşylary keletin tūsqa bekitti. İereuilge şyqqan Pugaçev jasaqtary Jaiyq boiyndağy, Orynbordan basqa bekinisterdi tügel alğan habary i̇estildi. «Jaña patşağa başqūrt auyldary da qosylyp jatyr i̇eken!» degen «ūzyn qūlaq» bükil qazaq dalasyn şarlap ketti.

... İä, orys patşasyna ketken jerleri men onyñ sol jerlerge salğan qalalaryn aluğa būl bir yñğaily kez i̇edi. Bekinisterinde şamaly ğana garnizondary bar orys qalalarynyñ, köp jylğy soğysta äbden şynyqqan Abylaidyñ atty äskerine tötep berui i̇ekitalai bolatyn. Onyñ üstine būl garnizondardağy soldattardyñ özderi de «qatyn patşağa» degen narazylyğyn jasyrmai, aşyq aita bastağan. Kün saiyn äsker arasynan Pugaçev jasaqtaryna qaşuşylar da köbeigen.
Abylai, joryqqa şyğu aldynda han keñesin şaqyrmaq boldy. Osy keñeste özin Üş jüzdiñ atynan qimyldauğa rūqsat aludy basty mäsele i̇etip qoiudy oilağan.
Biraq han şeşimi kürt özgerdi. Oğan sebep bolğan Jaiyq jağasynda bir töleñgittiñ äkelgen haty i̇edi. Būl hatta Jaiyq boiynyñ bir top batyrlary Arqa jigitterin küreske şaqyrğan. «Orys bekinisterin talqandap, jasaq bop qūralyp, Jaiyq boiyndağy jaña patşağa kelip qosylyñdar — degen būl hatta. — Jaña patşa orys, qazaq, başqūrt, tatar basybaily qūl, han töleñgiti demeidi, bäriñdi birdei bostan i̇etedi».
Han nökerleri hatty taba almağan, biraq töleñgitti ūstap Abylaiğa alyp kelgen.
— Kimsiñ? — degen han onyñ betine tesile qarap.
— Töleñgit hanğa basyn da igen joq. Tanau şemirşegi jūlynğan, keñ mañdaiyna temirmen küidirip basqan «ū» degen ärip bar. Būl «Ūry» degen sözdiñ belgisi. Mūndai tañba tärtip būzğan, ne qaşudy oilağan tūtqyndarğa patşanyñ ken şyğaratyn oryndarynda salynatyn.
— Tanymai qaldyñ ba meni, Abylai han?!
Abylaiğa töleñgit dausy tanys sekildi körindi.
— Özderin özderi batyr dep atağan alaiaqtardyñ haty qaida?
— Batyr degen at äkesiniñ däuletimen birge kelmeidi, jigit adam qan maidanda i̇erlik körsetip özi alady! — dedi töleñgit kekete külip.
Abylai jigitti i̇endi tanydy.
Būl baiağy jalğyz köz Oraqtan tarağan Qiiäq pen TUiaq qūldardyñ ūrpağy Nauan ūstanyñ jalğyz balasy Kerei i̇edi. Ol Bögenbaidan keiin de talai qandy ūrystarğa qatysqan. İeñiregen i̇er bola tūrsa da, aqyrynda handarğa i̇erip, adam balasy birin-biri aiamai qyrğan joryqtardan jüregi şailyqqan. Söitip ol jylqy baqqan auyldyñ bostan jigiti bop otyryp qalğan. Biraq ömirdiñ qiiänaty ony qaitadan qandy tartysqa alyp kelgen. Biraq būl jolğy tartys özgeşeleu i̇edi. Künderdiñ küninde uaqytynda hanğa degen garaj-qarajatyn tölei almai, ol bir sūltanğa bes baitalğa töleñgittikke satylğan-dy. Bir küni būnyñ jasöspirim qyzyn sūltannyñ zorlap jatqan üstinen şyğyp, ony qanjarymen jaryp öltirgen. Abylai isin qarap, kisi öltirgeni üşin, patşa ükimetiniñ qolyna bergen. Al patşa soty kümis şyğaratyn jerge katorgağa aidağan...
— İä, qaidan jürsiñ, jylqyşy Kerei! —dedi Abylai, — öziñ sekildi kisi öltirgişter baryp qosylyp jatqan jaña «orys patşasy» kim?
Kerei tisin aqsita küldi.
— Jai kisini öltiru obal. Al sūltandy öltiru — sauap. Alla tağalanyñ özi ondai künäñniñ teñ jartysyn keşedi.
— Bükil künäñdi keşu üşin ne isteu kerek?
— Handy öltiru kerek! — dedi Kerei sabyrly ünmen.
Taqymyna qyl būrau sap qinağanmen, Kerei Pugaçev batyrlarynyñ hatyn kimge bergenin aitpady. Kelesi küni ony asau aiğyrdyñ qūiryğyna bailap, azaptap öltirdi. Sol küni tünde han töleñgit aulynyñ jüz i̇elu jigiti Pugaçev i̇ereuilşilerine qosylmaq bop qaşyp ketti. Olardyñ işinde Kereidiñ i̇er jetip qalğan i̇eki balasy da bar. İerteñine myñ jarym nökerimen qaşqyndardy Abylaidyñ özi bir kişkentai özenniñ jağasynda quyp jetip, aldyna sap aidap qaituğa qorşai bergeninde, kenet gürsildegen myltyq dauysy şyqty. Birden on şaqty nökeri oqqa ūşqan Abylai amalsyz qamysty saiğa baryp tyğyldy. Jaña salynyp, jatqan bekinistiñ bir rota soldaty ofitserlerin öltirip, qazaq jigitterimen birge Pugaçev äskerine qaşqanyn han artynan i̇estidi.
Amal joq, būlarğa şeginuge tura keldi. Abylai Ordasyna qaityp kelgennen keiin, orys bekinisterimen şektese otyrğan Qarauyl ruynan joryqqa şaqyrylğan jigitterdiñ teñ jartysy kelmegenin bildi. Auyl bileri men aqsaqaldary Abylaiğa «kedei bitkenniñ bäri orys i̇ereuilşilerine qosylyp ketti» dep habar berdi. Osy künnen bastap han töleñgitterinen de künine i̇eki-üş adam joq bolyp otyrdy. Keşegi «käpir» dep özderi qorqytqan orys qara şekpenderine auyl jigitteriniñ i̇erkimen baryp qosylyp jatqanyn körgen sūltandar i̇endi zäre-qūttary qaşyp sasaiyn dedi. Jūrt qaharynan qoryqqan keibireuleri orys bekinisterine tyğyldy...
Bir jeti boiy Abylai han ordasynan şyqpai qoidy. Bir nökerin Omby general-gubernatoryna, i̇ekinşisin Orynborğa şaptyrdy. Üş jetiden keiin Abylai men Nūraly Tobyl özeniniñ jağasyndağy bir şağyn bekiniste kezdesti. Būl mäjiliske Orynbor men Ombydan kelgen orys ofitserleri de qatynasty.
Osy mäjilisten keiin Abylai men Nūralynyñ jasaqtary bükil qazaq dalasyn şarlap ötti. Pugaçev köterilisşilerine qosylmaq bop qaşyp bara jatqan qazaq jigitteri men orys soldattaryn lek-legimen ūstady. Olardy moiyndaryna arqan bailap süiretip, orys bekinisterindegi käri qylyş ofitserlerine aparyp tapsyrdy. Jarty sağattan keiin būlardyñ bastary kesilip, «kimde-kim bülikşilerge qosylğysy kelse, osylai öledi» dep bekinis qabyrğalaryna qoiyldy.
Abylai men Nūraly arnauly jasaq şyğaryp, köteriliske qosylğan auyldardy şapty. Būl jasaqqa patşa ükimetine adal qyzmet istep kele jatqan qazaq myrzalary men orys ūlandary birigip, qazaqpen körşiles başqūrt auyldaryn da botadai bozdatty. Sonda toqsan üştegi Būqar jyrau aşulanyp, öziniñ:

Abylai-au, Abylai,
Momynğa kelip bek boldyñ...

dep bastalatyn ataqty tolğauyn aityp i̇edi.

Ökpeñmenen qabynba,
Ötiñmenen jarylma,
Oryspenen soğysyp,
Basyña mūnşa kötergen
Jūrtyña jaulyq sağynba.
Küniñde mendei jyrlaityn
Toqsan üşte qariiä
İendi de sağan tabylmas

dep bitetin, orys halqymen dostasuğa şaqyrğan jyry bükil qazaq i̇eline tarady. Būl tolğauğa qūlaq qoiğan jailaudağy jylqyşy, küzettegi jauynger i̇endi qaşqyn orys soldattaryn ūstap berudiñ ornyna, Abylai nökerlerine «i̇el arasyn būzğaly jürsiñder» — dep, özderine tap berudi şyğardy.
İel arasynda Abylaiğa degen narazylyq tua bastady. Han jasağyna kelip qosyludan göri, qazaq jigitteri Jaiyqtyñ arğy betindegi Pugaçevtiñ belgisiz batyrlarynyñ qol astyna qaşty. Bükil qazaq jerinde tünde janğan ottar köbeidi. Ol otty qorşai otyrğan i̇ereuilşil jigitterdiñ qosylyp salğan änderi jiı i̇estile bastady. Olarğa Pugaçev köterilisiniñ habaryn jetkizgeli asyğa şapqan salt attylardyñ dübiri kelip ūlasty.
Sondai künderdiñ birinde Būqar jyrau Burabai köliniñ jağasynda «Abylai alañy» atanğan jerdegi han Ordasyna keldi. Jyraudyñ Abylaidy bilgenine jarty ğasyrdan asyp ketken-di. Joñğar qolyna «Abylailap» jeke şapqan jas jigit äli künge deiin jyraudyñ i̇esinde. Jigit ağasy bolyp Qalden Tserenge tūtqynğa tüsken Abylaidy da jyrau ūmytqan joq. Betiniñ tamyry bir bülk i̇etpei, adam qanyn belşeden basyp jürgen bügingi Abylai da jyraudyñ köz aldynda. Osynyñ bärin biletin jüzge kelgen jyrau Abylaidyñ däl qazirgidei qūty qaşyp, äbigerlengen kezin körgen i̇emes. Qartaia bastağan han, qarsy aldyndağy bir zatqa közi tūraqtamai, qolyndağy qamşysyn bilep jūrttyñ apşysyn quyryp jür.
Han aulynyñ aq üileri äldeqaşan jyğylğan. Sary atan, qara ingenderge äldeqaşan artylğan. Köş aldy qozğalyp ta ketken. Küngei jaqqa qarai aidalğan üiir-üiir jylqylar men qotan-qotan qoilary da äldeqaşan Kökşeniñ hoş iısti qyrqa belesterinen asyp ülgirgen. Būl äbiger — han aulynyñ köşu äbigeri. Osydan üş kün būryn Abylai han Ordasyn i̇elimniñ köne astanasy Türkistanğa köşirem dep jariiälağan. Sol sağattan bastap han auyly äbigerge tüsken. Töskeidegi jylqyğa, jeke qonğan ağaiyn-tuysqa habarşy şapty-
rylğan.
ärine, han ordasynyñ Türkistanğa köşirilui, qazaq i̇eliniñ köne astanasyn izdegendikten i̇emes i̇edi. Qazir qai astananyñ köne, köne i̇emestigine qaraityn Abylaida mūrşa joq-tyn...
— İapyrmai, jettiñiz be, jyrauym? — dedi Abylai, attan tüsip jatqan Būqardy körip, — jolyñyzda, äiteuir, i̇eşkim kedergi bolğan joq pa?..
— Qazir jol boiy tolğan adam ğoi, — dedi jyrau oiyn aşyp aitpai.
— İä, qazir jol boiynda tonauşy köp. Jūrt būzyldy ğoi!
Būqar jyrau tağy bir oi tastady.
— Qartaiğanda dünie bitkenniñ bäri jaman körinetin ädeti.
— Joq, odan i̇emes! — dedi Abylai.
Sözimdi i̇eşkim tyñdap tūrğan joq pa degendei, Abylai jan-jağyna qa-
rady.
— Men būl arada otyrsam, myna jūrt han i̇etip qaldyrmaidy!
Būqar jyrau jağdaiğa i̇endi tüsindi.
— Orys qalalaryndai qala salam degen öziñ i̇emes pe i̇ediñ...
— Qarğys atsyn mūndai qalalardy! — dedi Abylai qolyn sermep. — Būl qalalardy men tek gubernator, jandaraldar ğana bileidi dep oilaitynmyn. Astanasynda qatyn patşanyñ tūratynyn da biletinmin. Tübi olarmen til tabysarmyn deuşi i̇edim. Biraq meniñ oilağanymdai bolmai şyqty. Būl qalalarda bastyqtaryna bağynğysy kelmeitin bülikşiler de tūrady i̇eken. Kelimsekterden ülgi alğan qūl-qūtan, malşy-jalşy, kedei tobyr indet kelgendei äbden bülinip barady.
— Han Abylai, i̇endi mine şynyñdy aityp tūrsyñ! — dedi Būqar külimsirep.
— Nege jalğyzsyñ, jyrau? Ünemi qasyña i̇erip jüretin serikteriñ qaida? Qazir biz jolğa şyğamyz ğoi...
— Joq, men osy arada qalamyn! — dedi Būqar jyrau, äldeqaidağy kök-
jiekke köz jiberip.
...Altyn säulesi büldirgendi, jidekti jasyl dalany nūrğa bölep, kün joğary köterile berdi. Köşken jūrttyñ ornynda qalğan ottar sönuge ainalğan. Töbe basyndağy Būqar jyrau küngei jaqqa qarap äli tūr. Alystağy belesten asyp, han köşi birtindep joğalyp barady. Kökjiekten köterilgen sağymmen oinap, Abylaidyñ aq tuy būldyr qağady...

Epilog

Bir myñ jeti jüz seksen birinşi, Ūlu jyly Türkistan ölkesine öte auyr jyl boldy.
Gulei soqqan ystyq jel şahar mañynyñ maida qūmyn kökke köterip, jan-januardyñ közin aştyrmai, tūtyğyp tūrdy. Jaz şyqqaly bir tamşy jañbyr körmegen sūr topyraqty taqyr dala arsa-arsa bop jarylyp ketken... Tabiğattyñ osynau qiiäpat qysymy jetpiske kelip hal üstinde jatqan Abylaidyñ da tynysyn tarylta berdi. Biraq ol bükil denesi qūrysyp, jüregi qabynyp, auyr nauqas ökpesine bizdei qadalsa da, dauys şyğaryp syr beretin i̇emes. Şoğy söngen qolamtadai künnen-künge bozara tüsip, sönip bara jatty. İä, būl auru sonau Ümbetei jyrau kelip, Bögenbai batyrynyñ ölimin i̇estirtken künnen bas-
talğan-dy. So küni Abylai bir türli qobaljuda i̇edi. Üş jüzdiñ i̇el-jūrty özin Ülken Ordanyñ hany i̇etip boz bieniñ sütine şomyldyryp, aq kigizge kötergen küninen segiz jyl ötken soñ, Abylai bükil qazaq hany i̇etip bekituin sūrap, balasy Tūğymdy bas i̇etip, Peterburgke i̇elşiler attandyrğan. Bekerge qauiptenbegen i̇eken, İekinşi İekaterina qatyn patşa ony tek Orta jüzdiñ ğana hany i̇etip tağaiyndady. Būl habardy i̇estigende Abylai barmağyn şainap, teris būrylyp ketti. Tūğymdy Peterburgke attandyrğanda, qanşa qobaljyğanmen de, «Mümkin, qatyn patşa bekitip qalar» dep ülken ümit kütip i̇edi. So ümiti oryndalmai, qapalanyp otyrğanynda Arqadan, Baianaula jaqtan bir top juan qonyş, tülki tymaq, kiseli kümis belbeuli aqsaqaldar Ordağa kirip kelgen. Hanğa täjim i̇etip sälem berisimenen Ümbetei jyrau bosağada bir tizerlei otyra qap, qarlyqqan käri dausymen, ölim i̇estirtetin äuenge salyp, bir termeni şūbyrta jönelip i̇edi:

İei, Abylai, Abylai,
Abylai hanym, būl qalai?
Būl qalaidan seskenip,
Sözimdi qoima tyñdamai,
Talai ister basyñnan
Ötip i̇edi-au jasyñnan
Qiyn, qyzyq ärbir jai, —

dep Ümbetei jyryn bastai bergende-aq sūlyq otyrğan Abylai, boiyn jiyp alğan. «Qai batyrym, ne qai jan küier aqsaqalym qaza boldy i̇eken?» — dep şoşyna qarap i̇edi. Biraq jyrau toq i̇eterin aitpai orağytyp, aldymenen Abylaidyñ qasynda qandai batyrlar bolyp, qandai i̇erlik ister istegenin biraz jyr i̇etip keldi de, kenet oq tiıp qūlağan qoñyr qazdai sūñqyldady:

İei, Abylai, Abylai,
Sözimdi tyñda tağyda-ai!
Öziñnen biraz jasy ülken
Dömpeş taudai basy ülken,
Jasyñda bolğan syrlasyñ,
Ülken de bolsa qūrdasyñ,
Seksennen asa bergende
Qairylmas qaza kelgende
Batyryñ öldi — Bögenbai! —

degende Abylai jüregi qabynyp, ne derin bilmei, sileiip otyryp qalğan.

Bögenbai-syndy batyrdyñ
Bereke bersin artyna-ai,
Sabyr bersin halqyna-ai,
Jasağan ie jar bolyp,
Beiişte nūry şalqyğai —

degen i̇eñ aqyrğy jyr şumağyn äzer tyñdady.
Baianaulada ölgen batyrdyñ qūrmetine Abylai i̇el jinap, qūran oqytyp, qazasyn osy Türkistanda ötkerdi. Sol künnen bastap öz denesi qūrysyp, jüregi qabynatyn kesel paida boldy. Biraq, būl dert aiynda, jylynda bir ūstap, Abylaidyñ ädeii täubesin keltirgisi kelgendei, äri-beri qysyp, artynan tarqap ketetin. Al sol kesel, mine, üş aidan beri, handy tūrğyzbai birjolata basyp aldy. Abylaidyñ i̇esin jiiüynan talyqsuy köbeiip ketti. Bügin de sondai halde i̇edi. Älsin-älsin ūstap janynda otyrğan Būqar jyraumen öler aldynda qoştasyp, iştegi armanyn syrtqa şyğaruğa da mūrşasyn keltirmei qoiğan. Söitip qinalyp jatqan hannyñ, tek tüs aua ğana tildesuge şamasy keldi. Köñilindegisin aityp qalaiyn degendei asyğa til qatty.
— Qūdaidan jalğyz ğana tilegim bar i̇edi, Būqar ağa, alar bolsañ qan maidanda jürgenimde al deuşi i̇edim, — dedi ol aqyryn közin aşyp. — Kördiñ be, mine, i̇elu jyl oq darymai kelip, aqyry bir şanşudan ajal tappaqpyn. Ömirde bar tilegimdi bergende, qūdai būl tilegimdi nege bermedi i̇eken.
Būqar jyrau «ölmeisiñ» dep onyñ köñilin jūbatqan joq. Adamnyñ öñmeninen ötetin ülken ötkir közderindegi nūrdyñ sönip bara jatqanyn kördi de i̇eñ bolmasa söilesip qalaiyn degendei, Abylaidyñ tösegine jaqyndau otyrdy.
— İä, Abylai, — dedi sözdi äriden tolğap, — i̇elu jyldan astam at üstinde boldyñ. Batyr da atandyñ, aqyry han tağyna da otyrdyñ. Biraq sonyñ bärinen ne qaldy?