Köşpendiler - II - Jantalas

— Hasen men Hūsaiyn... — TUiaq aituğa auzy barmai, kümiljip qaldy.
Haqnazar būrynğysynan da sūrlana tüsti.
— Kimniñ qolynan qaza boldy?
— Babasūltannyñ.
— Qalaişa?
Jigit ornynan türegelip, bolğan oqiğany bastan-aiaq aityp berdi. Şah-Saidtyñ basyn özine jibergen Abdollanyñ qaharynan, Babasūltan ölerdei qorqady. Qaitadan Būhar jağyna şyğudy oilaidy. Abdolla qūr sözime senbes, dep atasy Jälim men qolyndağy Haqnazardyñ i̇egiz ūlyn öltirmek bolady.
Özine qūrylğan qaqpannan qannen-qapersiz Jälim Babasūltanmen tize qosyp, Abdollağa qarsy şyğuğa Şarabhana özeniniñ jağasynda atqa qonady. Jaña ğana allağa aqsarbas qoi aityp, jauğa qarsy birge attanbaq bop bätualasqan Babasūltan bir top äsker basy batyr adamdarymen i̇eşbir kümänsiz tūrğan Jälim sūltannyñ qasyna kelip, atynyñ şaujaiynan ūstai alady. Bir sūmdyqty sezgen sūltan qynabynan qylyşyn suyrğanşa, onyñ art jağynan kelgen.
Janqūla bi aldaspanmen basyn qağyp tüsiredi. Sol sätte özge batyrlar, abaisyz tūrğan tört bala jigitti naizalap öltiredi. Al küni būryn daiyndalğan Babasūltan laşkarlary bir sapta jauğa attanğaly şyqqan özge qazaq jigitterin de zamatta jan-jağynan qorşap alyp, qarsylasuğa mūrşa bermei, qoidai qyryp salady. Būl kütpegen aiqastan ilude bir-i̇ekeui ğana qaşyp qūtylady. «Şarafnameii-şahi» şejiresi aitqandai, keñ dala qyzğaldaq gülderimen bezengendei, qyzyl qanğa būialady...
Köziniñ ağy men qarasyndai köretin i̇egiz ūly — Hasen men Hūsaiynnyñ qalai qaza tapqanyn i̇estigen Haqnazar, jüregi u işkendei örtenip tūrsa da syr bermedi. Älden uaqytta baryp:
— Abdolla han Taşkentti şapty ma? — dep sūrady.
— Joq, — dedi TUiaq kenet boiyn jinap alyp.
Şah-Said oğlandy Tahir-sūltan ūstap bergennen keiin, Abdolla han ony öz jağyna şyqqan i̇eken dep, hat jazyp, kisi jibergen. Hatynda: «Sizge senimim zor. Bas iıp, aldyma keliñiz, ne bolmasa qalany tastap, öz betteriñmen ketiñder» degen. Şah-Said oğlandy bosqa ūstap bergenine i̇endi ökingen Tahir sūltan būl būiryqqa könbegen. Jedel şara qoldanyp, Taşkent şaharyn bekiniske ainaldyruğa kirisken. Osyndai jağdaida oğan Babasūltannyñ qazaq sūltandaryn öltirgen habary jetken.
Haqnazar TUiaq sözin bölip jiberdi.
— Babasūltan qazaq jigitterin qyryp jatqanda Būzahūr sūltan qaida i̇edi?
— Ony Babasūltan köp äskermen sizdiñ jolyñyzdy añduğa jiberipti desedi... Qapelimde sizdi öltirip, äskeriñizdi qyryp tastauğa būiryq bergen körinedi.
— İä, sosyn, qazaq jigitteri qyrylğanyn i̇estigennen keiin Abdolla han ne istepti? — dedi Haqnazar.
— Babasūltanğa kisi salyp «Qazaq sūltandary seniñ de, meniñ de ortaq jauymyz i̇edi, jaqsy istepsiñ. Al i̇endi bizben odaqtas bop Taşkent uälietin öz qaramağyña qaldyrğyñ kelse, i̇ekinşi jauymyz Būzahūr sūltandy ūstap ber, ne öziñ öltir. İeger mūny istemeseñ, bizdiñ tarapymyzdan sağan keşirim bolmaidy, qolymyzğa tüsken sağatyñda basyñdy alamyz», — depti.
Bağanadan beri tas müsindei myzğymai tūrğan Haqnazar säl alğa qarai ūmtyla tüsti. Közinde aşu ūşqyny jarq i̇etti.
— Al Babasūltan qandai jauap qaiyrypty?
— Ağaiyn, dostyğyn ūmytyp qoryqqanynan Abdollağa Būzahūrdy ūstap beremin dep uädesin beripti. Jäne ony ūstap äkeluge bir top laşkar men Düstem bidi jiberipti.
— Al būl kezde Būzahūr qaida i̇edi?
— Būdan i̇eki apta būryn Talas boiyndağy sizdiñ jylqylaryñyzdyñ birazyn aidap äketken. Babasūltannyñ Abdolla jağyna şyqqanyn i̇estigennen keiin Jetisuğa qaşypty degen sybys bar...
— Qan iısi şyqqanda qarap otyra almaityn i̇edi, qorqau qasqyr Şağai sūltan qaida?..
— Baba men Būzahūr arasynyñ ne bolaryn kütip, qalyñ qolmen Talas mañynda kütip jatyr degen habar bar.
— Bäse, özim de solai dep oilap i̇edim. Qandai zūlym i̇edi Abdolla! Özine qas sūltandaryn birine-birin aidap salyp, op-oñai jeñiske jetpek qoi! İä, būl onyñ negizgi ailasy... Osylai ol Samarqant sūltandaryn da qūrtpaq... Aitpaqşy, Täuekel bahadur qaida i̇eken?
— Şağai sūltannyñ qolymen bir körinedi.
Haqnazar säl ünsiz tūrdy da, TUiaqqa būiyra söiledi:
— Mağan äkelgen habaryñdy tiri jan i̇estimesin. Qazir arğy bettegi äskerlerge jet. Jolğa daiyndalsyn de! Kün bata qozğalamyz.
— Qūp, taqsyr!
İegiz ūlynyñ ölgenin i̇estirtkende, läm-mim dep til qatpağan Haqnazar turaly: «tasta tamyr, handa bauyr joq» degen osy i̇eken ğoi, dedi ol işinen.
Haqnazardyñ ūstamdylyğyn tas bauyrlyqqa joryğan añqau batyr osydan i̇eki apta ötkennen keiin, hannyñ közge türtkisiz qarañğy tünde i̇egiz ūlynyñ ziratyna kelip, jas qabyrdy qūşaqtap, ağyl-tegil jylaryn qaidan bilsin!
Haqnazar TUiaq oiyn bilip tūrğandai:
— Kimniñ qas, kimniñ jau i̇ekenin soñynan ūğarsyñ, al qazir äskerge jet, būiryqty orynda! — dedi.
Ūrlyğynyñ üstinen şyqqandai sasyp qalğan TUiaq:
— Qūp, taqsyr! — dep, i̇entigi basylğan qūlagerin borbailai özenniñ arğy betine qarai şaba jöneldi.
Sol küni tünde, ai tua Haqnazar Noğaily i̇eliniñ jedel jinağan äskerimen birge qalyñdyğy Aqtorğyndy alyp, Türkistan jerine qarai qauyrt saparğa şyqty. Būlar joryqtağy saltpenen i̇eş jerge ūzaq toqtamai, on üş täulikte İassyğa jetti. Jolai Haqnazar ağaly-inili i̇eki sūltannyñ kezdesken habaryn aldy. İeki jaqta köp äsker qyrylyp, Būzahūrdyñ qolğa tüspei ketkenin, biraq Abdollanyñ aldynda «Būzahūrdyñ basyn äkep beremin» dep Babanyñ uäde bergenin i̇estidi. Babasūltannyñ öşpendiligin ūmytpağan Abdolla, Taşkent ämirşisiniñ osy bir älsiregen tūsyn paidalanyp, Şağai sūltanğa ony öltiruge kelisim berdi.
İeki äsker i̇endi Talas boiynda kezdesti. Qan tağy sudai aqty. Ömir üşin i̇emes, ölim üşin ūrysqa şyqqan Babasūltan jaralanğan barystai jan aşuymen qimyldap, Şağai äskerin jeñdi. Sodan keiin baryp, Būzahūrdy ūstap bergen künde de, Abdollamen bitimge kele almaitynyna Babasūltannyñ közi jetti. İendi ol Sairamğa qarai bet būrdy. Ondağy oiy — ar jaqtağy Samarqant äskerimen qosylyp, Abdollağa tağy qarsy şyğu i̇edi.
Baba, Būzahūr, Şağai sūltandardyñ osy qym-qiğaş ūrystary, az uaqyt bolsa da, Abdollağa Haqnazar handy ūmyttyrdy. Al Haqnazar qolymen İassyğa aman-i̇esen jetti.
İassyğa kelgennen keiin Haqnazar tağy qalyñ oiğa şomdy. Baba, Būzahūr sūltandar men özine qarsy Aqsaq Temir ūrpaqtary — Samarqant ämirlerin birjola jeñip almai, Būhar ämirşisi Abdolla qazaq handyğyna qarsy qazir soğys aşpaidy.
Al jau qai jaqtan? Jau Babasūltan men Būzahūr jağynan. Biraq būlar da qazir Abdollamen alysyp jürip, qazaq qauymyna bet būrar halde i̇emes. Meili olar bet būrmağanmen, Haqnazar bet būrady. Altyn basy qara jerge kirgenşe, sonau Şarabhana jağasynda jazyqsyz tögilgen qandy, künäsiz bauyzdalğan qos bozdağynyñ kegin Babasūltanğa keşpeidi! Ğaziz jandardyñ kegin qaitarady!
Künşyğys Qaşqar ämirşisi äbdiraşittiñ äkesi — Aqsu hany Sūltan-Said qaza bolğannan keiin, būl taqqa on i̇eki ūlynyñ ülkeni äbdi-Latif sūltandy otyrğyzğan. Qazaq handary men äbdiraşit arasyndağy Jetisu üşin talas i̇endi äbdi-Latifqa köşken.
Babasūltan men äbdi-Latif Abdolla men qazaq handaryna qarsy jürgizgen saiasattarynda ünemi odaqtas bolyp kelgen. Babasūltannyñ jeñilui — äbdi-Latiftyñ jeñilui. Al äbdi-Latiftyñ küireui — Babasūltannyñ küireui. Onyñ üstine būl kezde qazaq i̇elimen odaqtas qyrğyz qauymy da, Jasylköl janyndağy jerleri üşin küresuge qūlşynyp otyrğan.
Haqnazar osy bir qym-qiğaş tartys kezin paidalanyp, qyrğyz, qazaq bop birigip, Aqsudy şappaq boldy.
Haqnazardyñ örtengen jüregi i̇endi säl tolastady. Biraq ol, būl şeşim tübi öziniñ ölimimen tynatynyn bilmedi. Tūla boiyn öşpendilik bilegen Haqnazar i̇endi qara tündi jamylyp, qos perzentiniñ qabiriniñ basyna bardy. Ūzaq otyrdy. Ön boiyn dert basqan, jany jara, köñili nala Haqnazar, bolaşaq tartys-
tyñ auyr jügin arqalap, toi saraiyna keldi.
Būl kezde toiğa jūrt äbden jinalğan i̇eken. Osydan birneşe kün būryn ğana Şarabhana özeniniñ boiynda qaza tapqan aiauly ūldaryn jerlep, qan jylap, qara jamylğan jūrt az künniñ işinde bar qaiğysyn ūmyta qoimapty. Han toiy bolğan soñ amalsyz kelgen tärizdi... Qyz külki-nazy tūnşyğyp, jigit äzil-ospağy sybyrlap şyğady. Äitse de, qaraly hannyñ köñilin kötergisi kelgendei, Haqnazar üige kirisimen jūrt bir mezet jadyrai tüsip, jiyn-duman säl qyzğandai boldy.
Haqnazar Aqtorğyndy tağy kördi. Tağy jüregi alğaşqy körgendegidei dir i̇ete qaldy. İendi ol özine-özi tañdana tüsti. Jaña ğana qos arlanynyñ jeke qabirin qūşaqtap, ūlyğan aş qasqyrdai işin tartyp, öksigin basa almai, ūzaq jylağanynda tirşiliktiñ qūny kök tiynğa tatymai qalyp i̇edi. Al qazir... jañadan kün şyqqandai, dünie qaitadan jarqyrap sala berdi. Būl qandai qūdiret, täñirim-au. Däl qazir läzzat izdeitin uaqyt pa?
Sol küngi tün i̇ekeuiniñ i̇eñ soñğy tüni boldy...

äbdi-Latif Haqnazar hanmen san märtebe kezdesken. Qazaq äskerin san märtebe jeñgen de. Biraq osy jolğy Altyn İemel tūsyndağy kezdesu özgeşe ötti. Haqnazar basqarğan qalyñ qyrğyz-qazaq äskeri Ordasynda ūiyqtap jatqan äbdi-Latifty tün ortasynda şapty. Jar qūşağyndağy handy töseginen tūrğyzbai, aibaltamen şapqylap öltirdi. Aqsudyñ mal-mülkin talap, qazaq-qyrğyz qoly Jasylkölge qarai köterildi.
Būl lañdy i̇estigen äbdi-Latiftyñ ağasy, Qaşqar hany äbdiraşit qasiretten ot basynda tünerip ūzaq otyrdy. Aila-täsili tausylyp, aqyry qaramağyndağy i̇eldiñ bar jigitin i̇ertip, Jasylköl jağasynda Artyş degen jerde bekinip jat-
qan qazaq-qyrğyz qolyna kep tidi. Qarsy jaqtyñ bekinisin būzyp, qazaq-qyrğyz äskerimen tiktese ūrysqa şyqty. İeki jaqtan qan köl-kösir aqty. Maidan i̇eki aptağa sozyldy. Aqyrynda äbdiraşit jağy jeñdi. Soiqan ūrysta qazaqtyñ basty-basty birneşe batyry men Haqnazar han qaza tapty. Biraq öler aldynda Aq Orda hany, basynda otyrğan TUiaq batyrğa Täuekel sūltannyñ tarihyn aşyp ketti.
— Äbilqaiyr myrza, — dedi Būqar jyrau sözin aiaqtap, — siz būl küige qalai jettik deisiz?.. İel birligi joq jerde būdan da soraqy küizeliske ūşyrau tañ i̇emes. Müiizi şañyraqtai Haqnazardyñ da qolynan kelmedi bar qazaqtyñ basyn qosu. — Jyrau auyr kürsindi. — Biriktire bilseñder, halyq degen qara tastan da berik qoi. Biraq qazir ony iske asyra alatyn kim bar?

Qaraşa üide janğan tobylğy şoğy äldeqaşan söngen. Būqar jyrau äñgimesi de äldeqaşan bitken. Ūiyqtap ketken adamdardyñ pysyldary men üidi ainala qorşai şökken tüielerdiñ anda-sanda ūiqyly-ūiau yñyranğandary ğana i̇estiledi. Tek Būqar ğana ūiau jatyr. Şañyraqtan jybyrlağan köp jūldyz körinedi. Jyrau auyr oida: «Qazaq i̇eliniñ basynan talai qiyn-qystau kezeñder ötip i̇edi, biraq i̇eñ qorqynyşty qauipke i̇endi tap bolmasa ne qylsyn! Şyğys Türkistandy jūtar-jūtpastan, beri qarai Qytai aidahary jyljyp keledi. Al Qytaidan yğyp, Altai tauynan qūlağan Joñğar qauymy bolsa mynau.
Rossiiä da būrynğy bölşektengen Rossiiä i̇emes. Älemdi şarlauğa şyqqan i̇eki basty samūryq qūs tärizdi äbden bekinip alğan. Qanatynyñ serpini sonau, jağasyn balyqşylar jailağan ūly Mūhitqa da jetip qaldy. Sonda... qazaq i̇eli qandai küide? Jūrttyñ basyn biriktirip, jauyña qarsy şyğar kim bar? Bolat, Sämeke, Baraqtar ma i̇elge tirek bolar?... Joq, olarğa qarağanda osy Äbilqaiyrda bir ümit tūr ma, qalai? äi, bilmeimin. Halyqty soñynan i̇ertu üşin kemeñgerdiñ aqyly kerek qoi adamğa! älde qara basynyñ qamyn oilap, būl da bir büiirge būra tartyp jüre me, kim bilsin? Jyraudyñ bezek qaqqan ūşqyr oiy — i̇eliniñ tağdyryn qolyna alar jaña qairatkerin izdep şarq ūrdy. Nege i̇ekeni belgisiz, onyñ qiiäly janynda şalqasynan tüsip, qannen-qapersiz ūiyqtap jatqan äbilmansūrğa qaita-qaita orala berdi.
— Bitisi bölek i̇eken, ūl tusa osyndailardan tuar... — dedi ol aqyryn kübirlep. — Han bolsa nesi bar. Asyl tastan, aqyl jastan. Biraq qaptağan Sämeke, Baraq, Äbilqaiyrlar būğan jol berer me? Kim biledi, alğyrlyq, i̇erlik keide özine-özi jol salatyn da kezi bolatyn i̇edi.
Jyrau qaljyrap jatyp, tañ ata ūiyqtap ketti.
Kün şyğa ūianğan Būqar üi syrtyndağy qybyrlap jürgen adamdardyñ Äbilqaiyr nökerleri i̇ekenin bildi. Janynda äbilmansūr sol qalpynda ūiyqtap jatyr. Tek közine Oraz qūl tüse qoimady. Jürer aldynda qoltyğynan köterip atyna mingizgen äbilmansūrdan:
— Ülken tüieşini köre almadym-au, ol qaida? — dep sūrady.
— Qaida i̇ekenin men aitpaiyn, siz sūramai-aq qoiyñyz.
Būqar jyrau auyr kürsindi. «İä, sūrqiiä, sūm būl zamanda qūl beişaralardyñ tağdyry, mine, osylai şeşiledi».
— Ol seniñ jauyñ i̇emes i̇edi ğoi...
— Jūrttyñ bäri qazir meniñ jauym.
— Olai bolsa, seniñ örisiñ de ūzaqqa barmaidy i̇eken. — Būqar jyrau jas tüieşige tüksie qarady. — Bizdiñ qazir i̇eki-aq jauymyz bar. Biri — syrtqy jau. İekinşisi, jūrttyñ basyn qostyrtpai, bölşektep bilegeli jürgen bi, sūltandar. İel qamqory bolam degen adam būny bilse kerek. Qairatyñ tasyp bara jatsa, halyqtyñ adal ūldarynyñ qanyna ortaq bolğanşa, qolyña qaru alyp, jauğa nege şappaisyñ?
— Kezegi kelgende jauğa da şabamyz. Al Oraz qūldy men öltirgenimdi qaidan bildiñiz?
— Köziñ aityp tūr.
— İendeşe i̇eşkimge tis jaruşy bolmañyz.
— Nege?
äbilmansūr Būqar jyraudan közin almai tesile qarady.
— Tübi Üş jüzdiñ hany men bolamyn, Būqar ağa. Al siz qazaq halqynyñ i̇el bolğanyn tileisiz ğoi...
Būqar jyrau jürmekşi bop yñğailana berdi.
— Büginnen bastap men i̇endi äbilmansūr i̇emespin! — dedi jas tüieşi.
Būqar jyrau oğan tañdana köz tastady.
— Kimsiñ sonda?
— Abylaimyn!..
— Abylai?.. Qanişer Abylai seniñ atañ i̇edi ğoi! Qazaq i̇eli būl attan qorqatyn...
— Menen de qoryqsyn!
Türkistandy jau qolyna beru — namysqor İelşibekke qazaq Ordasynyñ şañyrağy küirep, jerge qūlağandai köringen. Barmağyn şainai-şainai būl auyrtpalyqqa da könuge mäjbür boldy. Közinde jasy, jüreginde aşuy, sonau i̇eñ aqyrğy sūrapyl dauyldy qara tünde amaly joq, şahardy tastap, i̇eñ senimdi degen bir top jigitimen qazaqtyñ köne astanasynyñ biri Sauranğa bettedi. Jauynan Türkistanda ala almağan kegin Sauranda almaq. Būl qalany keudesinen jany şyqqanşa qorğamaq...
İelşibekke i̇ermegen jūrttyñ birazy Saurandy ainalyp ötip, Taşkentke qarai şūbyrdy. Birazy Türkistannan ūzamai, Syrdariiänyñ jağasyndağy qalyñ qamys-
qa baryp tyğyldy.
İerteñine boran da tyiyldy, bos qalğan şaharğa kün şyğa Şūno-Dabo äskeri de kirdi.

Türkistanda Syban Raptan qontaişy keñesin şaqyrdy. Öziniñ basty bahadЇrleri men nūiandarynyñ aqyly boiynşa, būlar i̇endi Syrdariiä men Amudariiäny jağalai otyryp, Jaiyq, İedil özenderine deiin ötip, sonau Aidarhan (Astrahan) tübindegi qalmaq aimağymen ūştaspaq boldy. Būl joldy Renat ta maqūldağan. Arqa jerinde Betpaqdala, Qaraqūm arqyly jürudiñ qauipti i̇ekenin i̇eske alyp, ol jaqqa kelesi jazda İertis boiyndağy Töleuit (aq qyrğyz), Teles, Mūndas, İenisei qyrğyzy, Qūman Çelkan syndy Oirat tūqymdas Batys Sibirde tūratyn ūsaq rulardy qosa otyryp qazaq jerine İesil, Tobyl özenderi jağynan tiiüdi oilady. Söitip, sonau Qytai şekarasynan soltüstiktegi Tobyl, İesil özenderine deiin, künbatysta İedildiñ bergi jağasynan, künşyğysta İertistiñ arğy betine deiin jailağan qazaq i̇elin birjolata özine bağyndyryp, Syban Raptan atasy Baturdyñ qolynan kelmegen ūly Joñğar handyğyn qūrmaq boldy. Būl būl ma, qazaq jeri taqiiäsyna tar kelgendei, ol Rossiiä patşalyğyna jatatyn Tümen, qazirgi Krasnūiarsk, Kuznetsk qalalaryn da Birinşi Petr patşa öz i̇erkimen berse — qolynan, bermese — jolynan soğysyp tartyp alamyz desti.
On bes kez anakonda degen äpjylan özinen bes i̇ese juan būqany jūtady i̇eken. Osynşama jerdi basyp alğan qazaq i̇elinen halqy üş i̇ese az Syban Raptan, özinen jüz i̇ese halqy köp Qytaimen soğysamyn dep jürgen Syban Raptan, rasynda da osy anakonda äpjylany tärizdi i̇edi. Qazaq i̇elin däl osy byt-şyt bolyp jürgen kezinde jūtyp jiberui de ğajap i̇emes-ti. Biraq būl «ögizdi» qai jağynan jūtu kerek? Anakondany ūstauğa şyqqan adamdar ögizdi qarsy jibermeidi, janynan qaşyrady. Qaşyp bara jatqan būqany anakonda art jağynan jūtady, būqanyñ alpamsadai bükil denesin qylğytyp jibergenmen tamağynan şañyraqtai qos müiizi ötpeidi. Būqanyñ denesin ne qūsyp tastai almai, ne jūtyp jibere almai, qaqalyp jatqan qomağai anakondany aidahar ūstauşylar, auzynan şyğyp tūrğan qos müiizden süirep äkep, temir torğa bir-aq kirgizedi. Syban Raptan da osynau qazaq jeri degen alyp «ögizdi» qai jağynan jūtqanyn añğarmai qaldy. Alyp dalanyñ qos müiizi tärizdes sonau Rossiiämen şektes İedil men Jaiyqqa jetkeninde, ony äri qarai jūta almai qalatynyn i̇eske alğan joq. Öitkeni, osy qos müiizge jetuin ädeii kütip otyrğan Rossiiä atty alyp küş jatqan-dy. İeger Syban Raptan osynau qalyñ qosynyn Jaiyqqa qarai i̇emes, Ürgenişke būrğanynda, kim biledi onyñ qandy semser — köşpeli handyğy öz aşqaraqtyğyna özi tūnşyqpas pa i̇edi, qaiter i̇edi...
Biraq adamdy qūdai adastyrar aldynda i̇eñ aldymen aqylynan aiyrady. Küztoqsannyñ i̇eñ aqyrğy aiynda Syban Raptannyñ balasy Qalden Tserenniñ qoly Türkistannan şyğyp, Jañaqorğanğa bettedi. Bū joly onyñ qaramağynda qyryq myñ atty äsker bar-dy. Özge äskerin jaulağan jerin iemdenuge qal-
dyrğan. Biraq, Jañaqorğanğa taiağan kezde, bükil äskerine kilt toqtauğa tura keldi. Bir kün būryn alğa jibergen qyzy Hoça basqarğan barlauşy toptan: «Aldymyzda qaptağan qazaq äskeri kele jatyr» degen habar jetken. Syban Raptan tañ qaldy. Qaidağy äsker? Kim basqaryp keledi? Sonau Qūljadan attanğaly alty aidan beri qarsy keler jöndi küşti körmei äbden asqynyp alğan Syban Raptan qyzyna kisi şaptyrdy... «Qaidağy äsker? Ondai qalyñ äsker şyğaratyn qazaqtyñ köbi qyrylğan. Seniñ körgeniñ sirä köp maly bolar. Abailap qara, i̇eger körgeniñ şynynda mal bolsa, onda aidap aluğa qanşa adam jibereiin, tez habaryn ber», — dedi. Özi i̇endi äskerine tağy alğa qarai jüruge būiryq berdi. Biraq Hoçadan tağy habar keldi. «Aldymyzdağy bizge qarsy kele jatqan qazaqtyñ Kişi jüziniñ äskeri i̇eken. Basynda Äbilqaiyr han... Az degende otyz myñdai... Osyndai qalyñ qol oñ jağymyzdan, Orta jüzden de bügin-i̇erteñ kelmek körinedi. Ony Bolat hannyñ inisi Sämeke basqarady deidi qolğa tüsken jigit... İeki jaqtyñ äskeri Şieli tūsynda tüiispek. Äbilqaiyr äskeri qazir osy Şieli jağasyna qostaryn tikti. Şamasy, Sämekeniñ qolyn kütpek... Jau qarasy äbden şoğyrlanğanşa, sol jerde aialdau kerek. Kele jatqan jaudy kütpegen jerden şabuyldasaq, jeñis bizdiki bolatynyna dau joq» depti qyzy.
Syban Raptan aldynda jau bar i̇ekenin i̇endi ūqty. Biraq qyzynyñ bergen aqylyna qarq-qarq küldi. «Otyz myñ äskerge keletin tağy otyz myñ äskerdi küt deidi. Sosyn baryp olarğa oilamağan jerden qarsy şyğa kel deidi. Aqylyña bolaiyn! äieldiñ şaşy ūzyn, aqyly qysqa degen, mine osy! İeger Äbilqaiyrdyñ otyz myñ äskeri bolsa, meniñ qyryq myñ jauyngerim bar. Jäne qandai kökjaldar! Kileñ sen tūr — men ataiyn! Mūndai qyryq myñ qolmen qaşan da bolsa otyz myñdy jeñuge bolady. Äbilqaiyrdyñ otyz myñyna Sämekeniñ otyz myñy qosyluyn men nege kütemin? Odan da olar qosylmai tūryp, Äbilqaiyrdyñ äskerin nege qyryp tastamaimyn? Meili, kele bersin, sodan keiin Sämekeniñ otyz myñy. Onymen de aiqasuğa küşim jetedi». Ol osyny balasy Qalden Tseren men Renatqa aitty.
Renat:
— İeger biz barğanşa, ar jağynan Sämekeniñ äskeri jetip qalsa qaitesiz? — dedi.
— Qaitken künde de Äbilqaiyr äskerine Sämekeden būryn jetuimiz kerek! Bar aila osynda.
— Biz soğysyp jatqanda Sämeke äskeri jetse qaitesiz?
— Sämeke äskeri jetpei tūryp Äbilqaiyrdy jeñuimiz kerek.
— Būl bizdiñ oiymyz ğoi. Al Sämeke äskeri bizden būryn jetip, ne bolmasa biz alysyp jatqanda jetti delik?
— Onda biz jeñildik.
Sözge Qalden Tseren i̇endi ğana kiristi.
— Ondai qauip tuatyn bolsa, osy arada kidire tūryp, art jağymyzdan tağy jiyrma myñ äsker aldyrğanymyz aqyl i̇emes pe? Alpys myñğa alpys myñ, jeñis ärqaşan da bizdiñ jaqta bolady.
— Onsyz da biz jeñilemiz.
— Qalaişa?
Syban Raptan qarqyldap küldi.
— Qanşa jer, qanşa qala alğanymyzdy bilesiñ be? Sonda alğan jeriñdi alaqanyñmen basyp otyrasyñ ba? Bar äskerdi mūnda aldyrsaq, qoryqqanynan bağynyp otyrğan i̇el ündemei otyra ma? Joq, Qalden nūian, qarsy kelgen on bes jauyngerden artyñnan añdyp myltyq atqan bir adam qauipti! Jiyrma myñ — alğan jerimizdi basyp qaluğa kerek. Al ondağy äskerimiz qazir jiyrma myñnan säl ğana asady... Alty aidyñ işinde on myñ qalmaq oqqa ūşty. Bes myñdaiy dala qazağy, tau qyrğyzymen aiqasta qaza tapty. Olardyñ ornyn osy joryqtan qaitqan soñ, qysty küni ğana toltyramyz. Al qazir nartäuekel. Otyzğa — qyryq! Biz jeñuimiz kerek!
Renat aqyryn jymidy.
— Onyñyz ras. Sämekeden būryn jetip, jaudy jeñu — bizge qalğan jalğyz jol.