Köşpendiler - II - Jantalas

Qūdabai şynyn aitqan. Äbilqaiyr Orynbor gubernatoryna Jaiyqtyŋ arğy betinen jaiylym bermedi dep renjigeninde, Hiuağa jürgeli tūrğan Nūralyğa «Hiua hany arqyly Qalden Tseren jağyna qarmaq salyp kör. Äbilmämbetten göri bizge jön qaraityn mümkinşilik tumas pa i̇eken... Mūndai jağdai tua qalsa qaryndasym Qaraşaşty beruge barmyn... Ärine, orys patşasy rūqsat i̇etse...» degen. Nūraly būl äŋgimeni aiaqtai almağan... Nadir şahtyŋ Hiua handyğyn basqaryp otyrğan adamyna būl ötinişti jetkizudiŋ ornyna, Nūraly qastasyp qaitqan. Biraq onyŋ i̇esesine Nepliüevke jetkizgen. Orynbor gubernatorynyŋ ospaqtap sūrap otyrğany osy jäit. Qūdabaidyŋ būl habardan ada i̇ekenine sengen Nepliüev:
— Äbilqaiyrdyŋ Joŋğar qontaişysyna qaryndasy Qaraşaşty bersem be degen oiy bar ma, joq pa, sony bil, — dep tapsyrdy da qūia berdi.
Nepliüev şatyrynda bolğanyn bilgen soŋ Qūdabaidy i̇endi Äbilqaiyr şaqyrdy:
— Ne sūrady? — dedi ol hatşysynan.
Qūdabai bolğan äŋgimeni jasyrğan joq, bärin aityp saldy.
—Joŋğar hanymen sizdi jaqyndaspaqşy. Qalden Tserenge qaryndasy Qaraşaşty bermek oiy bar körinedi deidi... Sonyŋ anyğyn biludi būiyrdy.
Äbilqaiyr tūnjyrai qaldy. Qūdabaidyŋ Orynbor gubernatorynyŋ tyŋşysy i̇ekenin han biletin. Biraq ol Äbilqaiyrğa Nepliüev ne sūrasa da aityp beremin dep uädesin bergen. Oğan qanşa sengenmen de keibir qūpiiä syryn jasyryp qaluğa tyrysatyn. Odan tipti qorqatyn da. Hatşysyn birjolata quyp jiberuge, Nepliüevtiŋ özine qandai qaqpan qūryp jürgenin Qūdabaisyz tağy bile almaidy. Biraq Nepliüev Äbilqaiyrdyŋ syryn kim arqyly bildi? Būl qūpiiä oiyn tek balasy Nūralyğa ğana aitqan joq pa i̇edi? Sonda qalai bolğany? Nepliüev, ärine, han syryn Nūralydan i̇estidi. Älde Nūraly basqa bireuge aityp, gubernator sodan i̇estui de mümkin ğoi... İapyrmai, solai bolğai da!
Äbilqaiyr oilana tüsti. Ol birde köŋildenip otyryp bäibişesi, aqyldy Bapaidan: «Men ölsem, qai ūlym han boluğa laiyq» dep sūrağany bar. Sonda Bapai tūryp: «Aişuaqty qoisaŋ — at üstinen tūryp siersiŋ; İeralyny qoisaŋ — jauyŋa künde tiersiŋ, Nūralyny qoisaŋ — mauyty şapan kiersiŋ», dep jauap bergen. Rasynda, osy Bapaidyŋ sözi dūrys-au... Biraq Nūraly sol taqty äkeden özi tartyp almaq pa, qalai?»
Kişi jüzdiŋ hany bop otyru üşin qazir i̇erlikten göri i̇eptilik, aqyldan göri aila kerek. Būny Äbilqaiyr jaqsy biledi. Sondyqtan ol Nūralyny kinälaudyŋ ornyna öziniŋ ailakerligin körsetpek boldy. Nepliüevke Qalden Tseren turaly oiyn özi aitady. Al Nepliüevtiŋ būl syrdy Nūraly arqyly bilip qalğanyn sezdirmes üşin, Orynbor gubernatoryna būrynğy ötinişi özi ölgennen keiin Kişi jüz tağyna Nūralyny otyrğyz deidi. Sodan keiin Nepliüev özi şeşsin, kimniŋ aq patşağa adal i̇ekenin.
Söitip Qūdabaiğa Orynbor gubernatory Kişi jüz ben Orta jüzdiŋ arasyndağy qūpiiä syrdyŋ bäri aiqyn boldy. Üşeui de Qūdabaidan seziktense de, bäri de oğan öz qūpiiäsyn aşty.
«Sense — jarylqaidy, seziktense — qorqady» köpten beri qyzyğyp jürgen, qyzyl i̇etin syrtqa teuip, oqtaudai bop jarağan kök jorğany Äbilqaiyr oğan syiğa tartty.
— Astyndağy atyŋnyŋ aiağyna qan tüsken i̇eken, i̇erteŋnen bastap ana kök jorğany min, — dedi han.
Köŋili köterilip, qūlpyryp ketken Qūdabai «būl syilyq ne üşin?» dep sūrağan joq. «Bağana Nepliüev şatyrynyŋ aldynda sudai jaŋa qyzyl safian bylğary i̇er-toqym jatyr i̇edi. Şirkin-ai, kökjorğağa qandai jarasar i̇edi!» dedi işinen.
Orta jüz hany men sūltandarynyŋ kelmei ketkenine iştei qatty renjise de, Neliüev syr bermei, i̇erteŋine iağni avgustyŋ jiyrma üşi küni Äbilqaiyrğa arnalğan ülken qonaqasy berdi. Būğan Tasötkel qoinauyna jinalğan qonaqtardyŋ bäri şaqyryldy.
Nepliüev aidalağa ūzyn-ūzyn stoldar qoiğyzyp dastarqanyn sonyŋ üstine jaidy. Rossiiä bailyğyn körsetkisi kelgendei, stoldardy qazaqtyŋ tabaq-tabaq semiz i̇etteri men uyljyğan sary qymyzyna, orystyŋ san türli tağamyna lyq toltyrdy. Būnda şoşqa i̇etinen basqanyŋ bäri bar: qūs i̇eti, balyq i̇eti, jemis, tūzdağan kapusta, pomidor, qiiär, i̇eŋ aiağy qabyğymen birge pisirilgen kartop ta qoiyldy. Moiyndary ūzyndy-qysqaly bötelkelerge qūiylğan orystyŋ aq arağy, benediktin, liker, tağy basqa şeteldiŋ türli şaraptary samsap tūr.
Qonaqtary asqa otyrmastan būryn Nepliüev tağy bir keremet körsetti. Bir batalon soldatyn ortadağy alaŋğa şyğartyp, jaiau äsker soğysynyŋ neşe aluan täsilin oinatty. Şabuyl, şeginu, qolma-qol ūrys, myltyqtyŋ süiir ūşymen jauyn tüireu. Odan keiin i̇eki eskadron salt atty dragundar qonaqtardy atty äsker ūrysynyŋ qyran-qyrly türlerimen tanystyrdy. Orys äskeriniŋ neşe aluan at oinatu, tal şabu, ordan sekirtu tärizdi önerlerin būryn jaqyn jerden körmegen qazaqtyŋ aqsaqal, bi, sūltan, batyrlarynyŋ i̇esteri şyqty. «Oi, päle!», «Jigitim-aq i̇eken!», «Pa, şirkin, myna kertöbel qalai oiqastaidy!» degen qoşemet dauystar bükil özen boiyn alyp ketti. Körip otyrğandary äsker oiynynan göri soğysqa ūqsaŋqyrap, «Orynbor gubernatory osy arağa bizdi nege jinap aldy i̇eken» dep, Nepliüevqa küdikpen qarap otyrğan keibir aŋqau bailar oiyn bitkenşe, «Ei, alla tağala, öziŋ saqta!», «Qūdai-ai, beker-aq kelgen i̇ekenmin!» — dep, işinen imanyn aityp, qūdaiyna jalbarynumen boldy.
Būl oiyndar bitkennen keiin «bälem, zäreleriŋdi birjolata alaiyn!» degendei, öziniŋ soldattarynyŋ önerine riza bolğan Nepliüev qonaqtaryn lager syrtyndağy töbege qoiğan alty zeŋbirektiŋ qasyna alyp bardy. Zeŋbirektiŋ qalai atylatynyn körsetpek bop, art jağynda üreilene topyrlap tūrğan qalyŋ topqa bir qarap qoidy da, «ot beriŋder!» dep būiyrdy.
Osydan i̇eki jyl būryn Orynbor qalasynda «orys patşasynyŋ qol astyna kirmek» bop kelgen Äbilmämbet pen Abylaiğa Orynbor komissiiäsynyŋ bastyğy bir zeŋbirekten bir minut işinde on ret oq atqyzyp jūrtty taŋ qaldyrğan. Bū joly Nepliüev alty zeŋbirekten birdei i̇eki minut oq jaudyrtty. Alty zeŋbirek i̇eki minuttyŋ işinde auzynan jalyn tögip, jüz jiyrma ret gürs-gürs i̇etti. Aspan audarylyp jerge tüskendei boldy. Bükil sar dalany titiretken bir qorqynyşty güril bilep ketti. Nağyz aqyrzaman tuğandai, būryn mūndaidy i̇estimegen qazaq jylqylary kisinei şyŋğyryp, şylbyrlaryn üzip, i̇er-toqymyn bauyryna ala, aidalağa şaba jöneledi.
Mūndai gürildiŋ qan bazaryn būryn-soŋdy körmegen qazaqtyŋ «igi jaqsylarynyŋ» köbi-aq «astapyralla, astapyralla!» dep jağalaryn ūstap, imandaryn üiirumen boldy. Atys bitisimen özenge qarai jügirgenderi de bar...
Zeŋbirek ünimen jūrttyŋ zäresin alğanğa mäz bolğan Nepliüev «qazaqtyŋ jauyngeri Hiuanyŋ bilteli myltyğyn bir atyp qaita tūtatqanşa, būl zeŋbirek on ret oq şyğara alady. Osy zeŋbirektiŋ atqan oğynan bes minuttyŋ işinde bir auyl joq bolady, al bir sağattyŋ işinde on i̇eki auyldy qūrtyp jibere alady» dedi.
Zeŋbirekterdiŋ jalyn atqan älemdi titiretken gürilin i̇estigen jūrt būl sözge kümän keltirmedi. Būl alty zeŋbirek türiktermen soğysyp jatqan Rossiiänyŋ qazaq jerin otarlauğa äzer bölgen bar qaruy i̇ekenin bilgen joq. Nepliüevtiŋ de qazaq handary men Joŋğar, Qaraqalpaq uäkilderin Or bekinisiniŋ işinde i̇emes, syrtynda qabyldauynyŋ da bir sebebi osynda i̇edi. Äli qaru-jarağy şamaly Or bekinisin qonaqtaryna körsetkisi kelmedi. Işi tolğan päle i̇eken dep, qūr syrtqy sūsynan şoşi bersin dep oilağan.
Osylai küni būryn i̇eŋsesin basyp alğan qonaqtaryn i̇ertip, general i̇endi daiyndalğan stol basyna keldi. Nepliüevtiŋ oŋ jağynda Äbilqaiyr men onyŋ küieu balasy, Orta jüzdiŋ batyry Şaqşaq ruynan şyqqan Jänibek, sol jağynda Joŋğar i̇elşileri men Qaraqalpaq batyrlary otyrdy.
Özge üş jüzge taiau qazaqtyŋ igi jaqsylary men Nepliüevke i̇erip kelgen orys ofitserleri, jaŋa ğana «soğys oiynyna» qatysqan dragunder, grenaderler, muşketerler bastyqtary özderiniŋ şen-şekpenderine qarai stol bastaryna ornalasty.
General Nepliüev osynşa jūrttyŋ dostyq, bitim üşin jinalğanyn, Rossiiä i̇eliniŋ i̇eŋ ūly maqsaty körşiles i̇eldermen tatu-tätti tūru i̇ekenin aita kelip, şynyğa qūiylğan şarapty i̇eŋ aldymen ūly Rossiiänyŋ märtebeli äiel patşasy İelizaveta Petrovnanyŋ qūrmetine köterudi ūsyndy.
— Kimde-kim öziniŋ aldyndağy şynysyna qūiylğan zämzäm suyn işpese, — dedi külip, — ol bizdiŋ märtebeli aq patşamyzdyŋ qasy.
Būl sözge nanyp qalğan qazaqtyŋ kei aŋqau batyr, aqsaqaldary «täuekel!» dep aldynda tūrğan kişkentai şyny ydystarğa amalsyz qol sozdy.
Biraq būny işsek käpir bolyp ketemiz dep sazaryp otyryp qalğandar da bar. Osy kezde Nepliüevtiŋ özimen birge i̇erip kelgen Orynbor mūsylmandarynyŋ muftiı, ahun Näsipolla molda ornynan türegelip:
— Patşa üşin būl şarafni işpağanlar künäğa batady! — dep jariiälady. Söitti de özi jūrt közinşe qolyndağy araq qūiylğan şynyny auzyna aparyp, kömeiine töŋkere saldy.
Būdan keiin i̇eşkim «işpeimin» dei almady. Barlyğy da şynylaryn qoldaryna aldy. Bireuleri birden jūta saldy, bireuleri qaqala-şaşala işti. Keibireuleri auzyna aparğan bop, bildirmei jerge tökti.
Işip bolğandar jamyrasa söilep, külip jatty.
— Udai ğoi!
— Öŋeşimdi örtep jiberdi ğoi itiŋ!
— Qoi, pälesinen aulaq.
— Molla-ekeŋ özi rūqsat i̇etken soŋ ğana iştim.
— Öle-ölgenşe körgenim osy ğana bolsyn!
— Qatyn patşa da, gubernator da riza şyğar...
Jamyrasqan beişaralar özderi auyzdantqan osy araq-şarapqa bir i̇eki jüz jyldan astam uaqyt ötken kezde, ürim-būtaqtarynyŋ äbden qanyğyp alatynyn qaidan bilsin! Qairan aŋqau sorlylar! İendi olar asqa kiristi. Būğan kelgende qazekeŋ aq patşanyŋ atyn atatqan joq. İeki bilekti sybanyp jiberip, sübeniŋ maily i̇etin asağanda qarap tūrğan adamnyŋ aiyzy qanğandai i̇edi. On i̇eki müşesi tügel astauğa salynğan qūnannyŋ semiz i̇eti, qabyrğasy qabyrğa, tösi tös, jiligi jilik küiinde zamatta joq bolyp jatyr. Astaular men tabaqtar äne-mine degenşe dymy qalmai qaityp jatyr. «Ana bir domalağyna qol jalğap jiberşi», «älgi bottaşyq degeni osy bolar», «tamaq i̇emes qoi myna jaryqtyğyŋ», «myna bir şöp japyrağynyŋ aşysy-ai», «būl orystar ne bolsa sony tamaq i̇etedi i̇eken-au», «päle, balyq bolsaŋ osyndai bol, är qabyrğasynyŋ özi tebendei ğoi!» degen dauystar da şyğyp qaldy. Işilgen qymyz, tögilgen şarap.
Bir kezde Nepliüev ornynan tağy köterildi. Ol riumkesin joğary ūstap:
— Al, qūrmetti qonaqtar, myna şarapty Rossiiä i̇eliniŋ şyn dosy, Kişi jüzdiŋ hany, ūly Äbilqaiyr üşin alyp qūialyq, — dedi.
Stoldyŋ bir jağynda otyrğan bir top «Ura!» dep şu i̇ete qaldy. Būl dragun, grenaderler toby i̇edi.
Būl joly molla ügit jürgizgen joq. Bireuler işti, bireuler şynyğa qolyn da tigizgen joq. Tek är jerden i̇estiler-estilmes küŋkil ünder şyğady.
— Märtebeŋ öse bersin, Äbilqaiyr!..
— Äbilqaiyr üşin şarap işkenşe, u işkenim jaqsy i̇emes pe...
— Bağy joğarylai bersin han iemizdiŋ.
— Şaŋyrağy küirep ortasyna tüssin.
— Köriŋde ökir, köriŋde ökirgir Äbilqaiyr, seniŋ älegiŋnen künäkär bop käpirdiŋ qolynan däm tattyq qoi...
— Baiqap söileŋiz, qariiä bireu-mireu i̇estip qalar?
— İestip qalardai ne aittym? Aiybym körmegenimdi körsetti degenim be?.. Şyrağym, päle jappai otyr... Paiğambar jasyna kelgende mağan Äbilqaiyr hannan böten kim mūndai qūrmet körsetken. Būdan da abyroiyŋ asa bersin, Äbilqaiyr han.
— Osy qūrmettiŋ bäri Äbilqaiyr üşin ğoi.
— Şirkinniŋ qadiri qalai küşti i̇edi.
— Küşti bolmai, bar qazaqty bir toqtydai körmei arzanğa satyp otyrsa...
— Tek, jaiyŋa otyr! Jön-terisin bilmei...
är jerden osyndai küŋkilder i̇estilip jatty. Biraq kimniŋ auzynan ne şyqqanyn adam aŋğarar i̇emes, gu-gu äŋgime. Äldekim qolyna dombyra ap patşany, gubernatordy, Äbilqaiyrdy maqtamaq bop şyrqai jöneldi. Biraq ta onyŋ üni qyzyp alğan ofitserlerdiŋ «Ūzaq ömir bersin» dep qosyla salğan äniniŋ astynda qaldy. Būl änge mas bola bastağan bai men biler de qosyldy. Arasynda müftidiŋ jiŋişke aşy dausy da i̇estildi.
Qonaqtary osylai özdi-özi boluğa ainalğanda, Nepliüev Äbilqaiyrdy stol basynan tūrğyzyp ap, qoltyqtap, sai jağalai qydyryp ketti. Būryn da mūndai qonaqasynda i̇eki-üş ret bolğan, şarapty da qanşa işudi biletin han özin jaqsy ūstap keledi.
Nepliüev säl qyzulau, köŋildegi sözin aityp, hanmen aşyq söileskisi bardai. Biraq gubernatordyŋ būnysy qulyq i̇ekenin Äbilqaiyr jaqsy biledi, sol sebepten de ol artyq birdeme aityp qalmaiyn dep saqtana tüsti.
— Äbilqaiyr han, — dedi Nepliüev jūrt şuynan alystağan kezde, — i̇erteŋ keŋesimiz bastalmaq. Sizge Joŋğar men Qaraqalpaq i̇elşileriniŋ közinşe tilekteriŋizdi aşyq aitu qiyn da bolar...
— äsirese, ol tilekterimiz ötpei qalyp jürse...
— İä, ondai da jağdai boluy mümkin... Sondyqtan men sizben oŋaşa söileskim kelip i̇edi.
— Meniŋ de.
— Onda tipti jaqsy. Qandai ötinişteriŋiz bar? Aityŋyz.
— Ötinişim üşeu. Aldymenen i̇ekeuin aitaiyn. Ol i̇ekeui qabyldana qalsa, üşinşisiniŋ qajeti de bolmas.
— Jaqsy. Birinşi ötinişiŋiz?
— Birden būl ötinişimniŋ neden tuğanyn baiandap ötuge rūqsat i̇etiŋiz... Jasyratyn tügi joq, soŋğy kezde meniŋ qadirim Kişi jüz i̇eliniŋ aldynda tömendep barady. Būğan sebep Orta jüz hany Äbilmämbettiŋ äreketi...
— Qalaişa?
— Äbilmämbet han: «Äbilqaiyrğa orys patşasynyŋ järdemi joq» deidi. Söitip meniŋ jūrtym aldynda abyroiymdy tüsirude. Al özi Baraqpen, basqa da sūltandarmen birigip, Joŋğar qontaişysynyŋ jağyna şyqpaq. Amanat ta bermek. Tek menen qauiptenip mūndai iske barmai jür. Bile bilseŋiz, Äbilmämbet han, Abylai, Baraq sūltandar Rossiiä patşalyğyna qarsy.
— Olar sizdiŋ de qasyŋyz ğoi?
— Kimde-kim Rossiiä patşasyna qarsy bolsa, ol meniŋ de jauym.
— Solai delik. Biraq būl boljauğa senu qiyn. Öitkeni Äbilmämbet te, Abylai da, Baraq sūltan da osydan i̇eki jyl būryn Urusov generaldyŋ aldynda bastaryna qūran köterip «Rossiiä patşasynyŋ qol astyna kirdik» dep uäde bergen joq pa i̇edi?
Bir myŋ jeti jüz qyrqynşy jyly avgustyŋ jiyrma segizi küni köp kelisim sözderden keiin, Orynbor komissiiäsynyŋ bastyğy general-leitenant Vasilii Alekseeviç Urusovtyŋ aldynda «Rossiiä qol astyna kirdik» dep Orta jüzdiŋ hany Äbilmämbet pen Abylai sūltan mūsylman dästürimen bastaryna qūran köterip ant bergen. General-leitenant so joly ärqaisysyna kümis qynapty qylyş tartqan. Sondai qylyş Kişi jüzdiŋ batyry Būğybai men İesetke de tapsyrylğan. Sol küni «Rossiiä patşalyğynyŋ qol astyna kirdik» dep Orta jüzdiŋ jüz jiyrma segiz starşynasy, al kelesi küni, Kişi jüzdiŋ jüz alpys bes starşynasy qoldaryna qūran ūstap kelisimge kelgen.
Orta jüzdiŋ hany men sūltandarynyŋ Rossiiä patşalyğynyŋ qaramağyna kiruine köp i̇eŋbek i̇etken Urusov so joly Peterburgke böten qyzmetke şaqyrylyp, kelesi jyly onyŋ ornyna Nepliüev kelgen. Qazir Orynbor gubernatorynyŋ aityp tūrğany osy jağdai.
— Biz köşpeli i̇elmiz ğoi. Antty qūr bos uäde dep qaraidy qazaqtyŋ köp adamy.
— Siz olai qaramaisyz ğoi!
— Meniŋ jolym bölek.
— Äbilmämbet han da antyn būzğan joq qoi...
— Būzbasa i̇endi būzady.
— Oğan qandai däleliŋiz bar?
— Dälelim... Äbilmämbet han sizdiŋ mäjilisiŋizge nege kelmei qaldy?..
— Bäse, nege kelmei qaldy?
— Joŋğar uäkilin şaqyrğanyŋyzdy bilip, kelmei qaldy. Özi Joŋğar jağyna şyqqaly jürgendikten ol i̇eldiŋ i̇elşileriniŋ aldynda sizge jolyqqysy kelmedi... Būnym dälel i̇emes pe?..
— Jaraidy, Äbilmämbet Rossiiä patşalyğyna qarsy delik, — dedi general salqyn ünmen, — sonda sizdiŋ birinşi tilegiŋiz nede bolmaq?
— Rossiiä patşasynyŋ jauy — meniŋ jauym. Äbilmämbet sekildi jaudy qūrtyp, Rossiiä patşasynyŋ aiağynyŋ astyna salu üşin, birinşi ötinişim — mağan qaruly üş myŋ soldat beriŋiz. Myŋy orys, qalğan i̇eki myŋy qalmaq pen başqūrt jauyngerlerinen.
Nepliüev būğan tipti quanyp qaldy. Äbilqaiyr men Äbilmämbet hannyŋ arasynyŋ şyn jaman i̇ekenine közi anyq jetti. Būl Rossiiä patşasynyŋ bir i̇eldi bir i̇elge, bir handy bir hanğa aidap sap, ortasynan paida közdeitin i̇ejelgi saiasatyna däl keletin jäit i̇edi. Rossiiä äkimderi bir hannyŋ ūpaiynan i̇ekinşi handy küşeitudi dūrys körmeitin. Birin-biri jeŋe almai, it jyğys bop alysyp-jūlysyp jürgenderi olarğa tiımdi i̇edi. Onyŋ üstine Äbilqaiyrğa üş myŋ äsker beretin Orynbor gubernatorynyŋ hali de joq. Orys patşalyğy özi ülken soğys jürgizip jatqanda, qazaqtyŋ handyq talasyna üş myŋ äsker qaidan bersin. Biraq ol şu degennen «bermeimin» demedi.
— Al i̇ekinşi tilegiŋiz ne? — dedi Nepliüev, — ne bolsa da i̇ekeuin de i̇estiık...
— İekinşi tilegim: ortanşy ūlym Qojahmet sizderdiŋ qolyŋyzda amanat bolyp tūrğaly jeti jyldan asyp barady. Şeşesi sağyndym dep äbden mazamdy alyp jür. İendi Qojahmetti bosatyp, onyŋ ornyna kişi ūlym Şyŋğysty amanatqa alsaŋyzdar.
— Şyŋğys qai äieliŋizden tuyp i̇edi?
— Qaraqyz hanymnan.
— İe... i̇e...
Äbilqaiyrdyŋ ortanşy bäibişesinen tuğan Qojahmetti jaqsy köretinin, ony özine qyrği qabaq bola bastağan Jağalbaily ruyna qarsy paidalanğysy keletinin būryn Nūralydan i̇estigen-di. Bälendei bauryna tartyp özine jaqyn ūstap körmegen, toqaldan tuğan Şyŋğysty amanatqa bergeninen — bermegeniniŋ özi jaqsy i̇emes pe?
Äbilqaiyrdyŋ tüpki oilaryn tüsingen Nepliüev i̇endi onyŋ ötinişterine tikelei jauap beruge kiristi.
— Äbilqaiyr han, — dedi ol jyly söilegen bop, — Sizdiŋ Rossiiä patşasynyŋ aldynda i̇eŋbegiŋiz köp. Siz birinşi bop qazaq i̇elin Rossiiäğa bağyndyram dep birtalai äreket istediŋiz. Sol i̇eŋbekteriŋiz üşin, jai uaqytta bolsa, i̇eki tilegiŋizdiŋ i̇ekeuin de oryndar i̇edik. Al qazir būl ötinişteriŋdi oryndaityn mümkindigimiz joq...
— Qalaişa?
— Qazir Rossiiä ülken soğys üstinde. Är soldat i̇esepte. Mūndai jağdaida qazaqtyŋ i̇eki hany birin-biri mūqatu üşin İelizaveta Petrovna üş myŋ soldat bere almaidy. Ärine, qazaq dalasynda Rossiiäğa jamandyq keltirerdei şyn qiyn jağdai tuyp tūrsa, onda bir säri... Üş myŋnan da köp soldat tabuğa bolady...
Nepliüev aqyrğy sözimen Äbilqaiyrdyŋ qomaqtap aitqan sebepterin joqqa şyğardy. Būny ūqqan Äbilqaiyr:
— Bäri tüsinikti, — dedi qabağyn säl şytyp, — al Qojahmet jaiynda ne aitasyz?
— Būl oilanatyn mäsele. Tübi märtebeli Rossiiä patşasy İelizaveta Petrovnağa hat jazu qajet şyğar. Amanatty auystyru üşin patşa ağzamnyŋ ukazy kerek...
— Solai deŋiz.
— Al i̇endi üşinşi tilegiŋizdi aityŋyz.
Äbilqaiyr qanşama özin-özi ūstağysy kelgenmen de, tamağyna tyğyla qalğan aşuyn basa almady.
— Üşinşi tilegim. Köpten beri Qalden Tseren meniŋ qaryndasym Qaraşaşty sūrap jür i̇edi, — dedi dausy säl qyryldap şyğyp. — Bizdiŋ oiymyz Qalden Tserendi öşiktire bermeu... Artymda bälendei süiener tiregim bolmağandyqtan, Joŋğar qontaişysymen ünemi jaulasa beruden paida şyqpas deimin. Märtebeli İelizaveta Petrovna būğan qarsy bolmas.
«ähe, — dedi işinen Nepliüev, — tyrnağyŋdy sen de körsete bastadyŋ ba? Būnyŋ: sender meni qoldağylaryŋ kelmese, men bylai şyğam, — degen qoqan-loqyŋ ğoi... Qaraiyq būdan ne tabar i̇ekensiŋ?».
— Joŋğar taipasymen Birinşi Petr patşanyŋ kezinen dostyq bitimimiz bar. Bizben dos i̇elmen dostasamyn degeniŋ teris i̇emes, — Äbilqaiyr Nepliüevtiŋ keketip, ne şynyn aityp tūrğanyn tüsinbeidi. Jaibaraqat pişinmen generaldyŋ betine qarap i̇edi, qatyp qalğan tas müsin tärizdi, şikil sary betiniŋ bir tamyry bülk i̇etken joq. Nepliüev sözin jalğai tüsti, — äitkenmen säl qūia tūralyq, arğy küngi kelis sözden ne şyğar i̇eken, sony kütiŋiz. Qyz bolsa küieu tabylar...
Äbilqaiyr būl ötinişimen de i̇eşteŋe ūtpağanyn sezdi. Ökpeleimin dep bir syryn aşyp alğanyna özi de ökindi. Söitse de būl oiyn Nepliüev Nūraly arqyly būrynnan da biletini i̇esine tüsip, «oqasy joq, i̇eŋ bolmasa meniŋ būlardan jasyryn isimniŋ joq i̇ekenin ūqty ğoi, būğan da şükir» dep dalbasalady.
Nūraly turaly sözdi i̇endi Nepliüevtiŋ özi qozğady.
— Özge balalaryŋyzğa qarağanda, Nūraly qazirgi jağdaidy anağūrlym jaqsy tüsinedi, — dedi general. — Siz ol turaly būrynğy pikiriŋizdemisiz?
Äbilqaiyrdyŋ zyğyrdany qainady. Nūraly turaly äkesinen būryn Nepliüevtiŋ söz qozğauy onyŋ küdiginiŋ dūrys i̇ekenin anyqtady. Sonda da syr bermei:
— Nūraly meniŋ tiregim, meniŋ isimniŋ jalğauşysy, — dedi. — Ol turaly oiymdy özgertpeimin.
Nepliüev te Nūralynyŋ äkesi jaiynda aqpar berip jüretinin Äbilqaiyrdyŋ biletinin tüsindi. Biraq onyŋ sözin bölgen joq. Han säl oilandy da:
— Jaman aitpai jaqsy joq, men alda-jalda qaza taba qalsam, aq patşadan jalğyz tilegim: meniŋ ornyma Kişi jüzdiŋ hany i̇etip Nūralyny bekitsin.
— Būl tilegiŋizdi patşa ağzam maqūldar deimin, — Nepliüevtiŋ lyp i̇etip köne qalğanyna Äbilqaiyr iştei qatty renjidi. «Osy itter meniŋ tez ölgenimdi kütip jür me, qalai?» Nepliüev te öziniŋ tym tez jauap bergenin sezdi. Ol külip:
— Biraq, siz äli ūzaq jasaisyz. Nūraly qanşa jaqsy bolğanymen sizdiŋ jolyŋyz bölek. Rossiiä öziniŋ adal dostarynan airylğysy kelmeidi.
Nepliüevtiŋ būl sözdi saiasat üşin aityp kele jatqanyn tüsinip tūrsa da, han köŋili köterilip qaldy. Jyly sözge kim jibimesin:
— İä, Nūraly jaqsy han boluy mümkin...

Click or select a word or words to search the definition