Köşpendiler - II - Jantalas

Qūdabai şynyn aitqan. Äbilqaiyr Orynbor gubernatoryna Jaiyqtyñ arğy betinen jaiylym bermedi dep renjigeninde, Hiuağa jürgeli tūrğan Nūralyğa «Hiua hany arqyly Qalden Tseren jağyna qarmaq salyp kör. Äbilmämbetten göri bizge jön qaraityn mümkinşilik tumas pa i̇eken... Mūndai jağdai tua qalsa qaryndasym Qaraşaşty beruge barmyn... Ärine, orys patşasy rūqsat i̇etse...» degen. Nūraly būl äñgimeni aiaqtai almağan... Nadir şahtyñ Hiua handyğyn basqaryp otyrğan adamyna būl ötinişti jetkizudiñ ornyna, Nūraly qastasyp qaitqan. Biraq onyñ i̇esesine Nepliüevke jetkizgen. Orynbor gubernatorynyñ ospaqtap sūrap otyrğany osy jäit. Qūdabaidyñ būl habardan ada i̇ekenine sengen Nepliüev:
— Äbilqaiyrdyñ Joñğar qontaişysyna qaryndasy Qaraşaşty bersem be degen oiy bar ma, joq pa, sony bil, — dep tapsyrdy da qūia berdi.
Nepliüev şatyrynda bolğanyn bilgen soñ Qūdabaidy i̇endi Äbilqaiyr şaqyrdy:
— Ne sūrady? — dedi ol hatşysynan.
Qūdabai bolğan äñgimeni jasyrğan joq, bärin aityp saldy.
—Joñğar hanymen sizdi jaqyndaspaqşy. Qalden Tserenge qaryndasy Qaraşaşty bermek oiy bar körinedi deidi... Sonyñ anyğyn biludi būiyrdy.
Äbilqaiyr tūnjyrai qaldy. Qūdabaidyñ Orynbor gubernatorynyñ tyñşysy i̇ekenin han biletin. Biraq ol Äbilqaiyrğa Nepliüev ne sūrasa da aityp beremin dep uädesin bergen. Oğan qanşa sengenmen de keibir qūpiiä syryn jasyryp qaluğa tyrysatyn. Odan tipti qorqatyn da. Hatşysyn birjolata quyp jiberuge, Nepliüevtiñ özine qandai qaqpan qūryp jürgenin Qūdabaisyz tağy bile almaidy. Biraq Nepliüev Äbilqaiyrdyñ syryn kim arqyly bildi? Būl qūpiiä oiyn tek balasy Nūralyğa ğana aitqan joq pa i̇edi? Sonda qalai bolğany? Nepliüev, ärine, han syryn Nūralydan i̇estidi. Älde Nūraly basqa bireuge aityp, gubernator sodan i̇estui de mümkin ğoi... İapyrmai, solai bolğai da!
Äbilqaiyr oilana tüsti. Ol birde köñildenip otyryp bäibişesi, aqyldy Bapaidan: «Men ölsem, qai ūlym han boluğa laiyq» dep sūrağany bar. Sonda Bapai tūryp: «Aişuaqty qoisañ — at üstinen tūryp siersiñ; İeralyny qoisañ — jauyña künde tiersiñ, Nūralyny qoisañ — mauyty şapan kiersiñ», dep jauap bergen. Rasynda, osy Bapaidyñ sözi dūrys-au... Biraq Nūraly sol taqty äkeden özi tartyp almaq pa, qalai?»
Kişi jüzdiñ hany bop otyru üşin qazir i̇erlikten göri i̇eptilik, aqyldan göri aila kerek. Būny Äbilqaiyr jaqsy biledi. Sondyqtan ol Nūralyny kinälaudyñ ornyna öziniñ ailakerligin körsetpek boldy. Nepliüevke Qalden Tseren turaly oiyn özi aitady. Al Nepliüevtiñ būl syrdy Nūraly arqyly bilip qalğanyn sezdirmes üşin, Orynbor gubernatoryna būrynğy ötinişi özi ölgennen keiin Kişi jüz tağyna Nūralyny otyrğyz deidi. Sodan keiin Nepliüev özi şeşsin, kimniñ aq patşağa adal i̇ekenin.
Söitip Qūdabaiğa Orynbor gubernatory Kişi jüz ben Orta jüzdiñ arasyndağy qūpiiä syrdyñ bäri aiqyn boldy. Üşeui de Qūdabaidan seziktense de, bäri de oğan öz qūpiiäsyn aşty.
«Sense — jarylqaidy, seziktense — qorqady» köpten beri qyzyğyp jürgen, qyzyl i̇etin syrtqa teuip, oqtaudai bop jarağan kök jorğany Äbilqaiyr oğan syiğa tartty.
— Astyndağy atyñnyñ aiağyna qan tüsken i̇eken, i̇erteñnen bastap ana kök jorğany min, — dedi han.
Köñili köterilip, qūlpyryp ketken Qūdabai «būl syilyq ne üşin?» dep sūrağan joq. «Bağana Nepliüev şatyrynyñ aldynda sudai jaña qyzyl safian bylğary i̇er-toqym jatyr i̇edi. Şirkin-ai, kökjorğağa qandai jarasar i̇edi!» dedi işinen.
Orta jüz hany men sūltandarynyñ kelmei ketkenine iştei qatty renjise de, Neliüev syr bermei, i̇erteñine iağni avgustyñ jiyrma üşi küni Äbilqaiyrğa arnalğan ülken qonaqasy berdi. Būğan Tasötkel qoinauyna jinalğan qonaqtardyñ bäri şaqyryldy.
Nepliüev aidalağa ūzyn-ūzyn stoldar qoiğyzyp dastarqanyn sonyñ üstine jaidy. Rossiiä bailyğyn körsetkisi kelgendei, stoldardy qazaqtyñ tabaq-tabaq semiz i̇etteri men uyljyğan sary qymyzyna, orystyñ san türli tağamyna lyq toltyrdy. Būnda şoşqa i̇etinen basqanyñ bäri bar: qūs i̇eti, balyq i̇eti, jemis, tūzdağan kapusta, pomidor, qiiär, i̇eñ aiağy qabyğymen birge pisirilgen kartop ta qoiyldy. Moiyndary ūzyndy-qysqaly bötelkelerge qūiylğan orystyñ aq arağy, benediktin, liker, tağy basqa şeteldiñ türli şaraptary samsap tūr.
Qonaqtary asqa otyrmastan būryn Nepliüev tağy bir keremet körsetti. Bir batalon soldatyn ortadağy alañğa şyğartyp, jaiau äsker soğysynyñ neşe aluan täsilin oinatty. Şabuyl, şeginu, qolma-qol ūrys, myltyqtyñ süiir ūşymen jauyn tüireu. Odan keiin i̇eki eskadron salt atty dragundar qonaqtardy atty äsker ūrysynyñ qyran-qyrly türlerimen tanystyrdy. Orys äskeriniñ neşe aluan at oinatu, tal şabu, ordan sekirtu tärizdi önerlerin būryn jaqyn jerden körmegen qazaqtyñ aqsaqal, bi, sūltan, batyrlarynyñ i̇esteri şyqty. «Oi, päle!», «Jigitim-aq i̇eken!», «Pa, şirkin, myna kertöbel qalai oiqastaidy!» degen qoşemet dauystar bükil özen boiyn alyp ketti. Körip otyrğandary äsker oiynynan göri soğysqa ūqsañqyrap, «Orynbor gubernatory osy arağa bizdi nege jinap aldy i̇eken» dep, Nepliüevqa küdikpen qarap otyrğan keibir añqau bailar oiyn bitkenşe, «İei, alla tağala, öziñ saqta!», «Qūdai-ai, beker-aq kelgen i̇ekenmin!» — dep, işinen imanyn aityp, qūdaiyna jalbarynumen boldy.
Būl oiyndar bitkennen keiin «bälem, zäreleriñdi birjolata alaiyn!» degendei, öziniñ soldattarynyñ önerine riza bolğan Nepliüev qonaqtaryn lager syrtyndağy töbege qoiğan alty zeñbirektiñ qasyna alyp bardy. Zeñbirektiñ qalai atylatynyn körsetpek bop, art jağynda üreilene topyrlap tūrğan qalyñ topqa bir qarap qoidy da, «ot beriñder!» dep būiyrdy.
Osydan i̇eki jyl būryn Orynbor qalasynda «orys patşasynyñ qol astyna kirmek» bop kelgen Äbilmämbet pen Abylaiğa Orynbor komissiiäsynyñ bastyğy bir zeñbirekten bir minut işinde on ret oq atqyzyp jūrtty tañ qaldyrğan. Bū joly Nepliüev alty zeñbirekten birdei i̇eki minut oq jaudyrtty. Alty zeñbirek i̇eki minuttyñ işinde auzynan jalyn tögip, jüz jiyrma ret gürs-gürs i̇etti. Aspan audarylyp jerge tüskendei boldy. Bükil sar dalany titiretken bir qorqynyşty güril bilep ketti. Nağyz aqyrzaman tuğandai, būryn mūndaidy i̇estimegen qazaq jylqylary kisinei şyñğyryp, şylbyrlaryn üzip, i̇er-toqymyn bauyryna ala, aidalağa şaba jöneledi.
Mūndai gürildiñ qan bazaryn būryn-soñdy körmegen qazaqtyñ «igi jaqsylarynyñ» köbi-aq «astapyralla, astapyralla!» dep jağalaryn ūstap, imandaryn üiirumen boldy. Atys bitisimen özenge qarai jügirgenderi de bar...
Zeñbirek ünimen jūrttyñ zäresin alğanğa mäz bolğan Nepliüev «qazaqtyñ jauyngeri Hiuanyñ bilteli myltyğyn bir atyp qaita tūtatqanşa, būl zeñbirek on ret oq şyğara alady. Osy zeñbirektiñ atqan oğynan bes minuttyñ işinde bir auyl joq bolady, al bir sağattyñ işinde on i̇eki auyldy qūrtyp jibere alady» dedi.
Zeñbirekterdiñ jalyn atqan älemdi titiretken gürilin i̇estigen jūrt būl sözge kümän keltirmedi. Būl alty zeñbirek türiktermen soğysyp jatqan Rossiiänyñ qazaq jerin otarlauğa äzer bölgen bar qaruy i̇ekenin bilgen joq. Nepliüevtiñ de qazaq handary men Joñğar, Qaraqalpaq uäkilderin Or bekinisiniñ işinde i̇emes, syrtynda qabyldauynyñ da bir sebebi osynda i̇edi. Äli qaru-jarağy şamaly Or bekinisin qonaqtaryna körsetkisi kelmedi. Işi tolğan päle i̇eken dep, qūr syrtqy sūsynan şoşi bersin dep oilağan.
Osylai küni būryn i̇eñsesin basyp alğan qonaqtaryn i̇ertip, general i̇endi daiyndalğan stol basyna keldi. Nepliüevtiñ oñ jağynda Äbilqaiyr men onyñ küieu balasy, Orta jüzdiñ batyry Şaqşaq ruynan şyqqan Jänibek, sol jağynda Joñğar i̇elşileri men Qaraqalpaq batyrlary otyrdy.
Özge üş jüzge taiau qazaqtyñ igi jaqsylary men Nepliüevke i̇erip kelgen orys ofitserleri, jaña ğana «soğys oiynyna» qatysqan dragunder, grenaderler, muşketerler bastyqtary özderiniñ şen-şekpenderine qarai stol bastaryna ornalasty.
General Nepliüev osynşa jūrttyñ dostyq, bitim üşin jinalğanyn, Rossiiä i̇eliniñ i̇eñ ūly maqsaty körşiles i̇eldermen tatu-tätti tūru i̇ekenin aita kelip, şynyğa qūiylğan şarapty i̇eñ aldymen ūly Rossiiänyñ märtebeli äiel patşasy İelizaveta Petrovnanyñ qūrmetine köterudi ūsyndy.
— Kimde-kim öziniñ aldyndağy şynysyna qūiylğan zämzäm suyn işpese, — dedi külip, — ol bizdiñ märtebeli aq patşamyzdyñ qasy.
Būl sözge nanyp qalğan qazaqtyñ kei añqau batyr, aqsaqaldary «täuekel!» dep aldynda tūrğan kişkentai şyny ydystarğa amalsyz qol sozdy.
Biraq būny işsek käpir bolyp ketemiz dep sazaryp otyryp qalğandar da bar. Osy kezde Nepliüevtiñ özimen birge i̇erip kelgen Orynbor mūsylmandarynyñ muftiı, ahun Näsipolla molda ornynan türegelip:
— Patşa üşin būl şarafni işpağanlar künäğa batady! — dep jariiälady. Söitti de özi jūrt közinşe qolyndağy araq qūiylğan şynyny auzyna aparyp, kömeiine töñkere saldy.
Būdan keiin i̇eşkim «işpeimin» dei almady. Barlyğy da şynylaryn qoldaryna aldy. Bireuleri birden jūta saldy, bireuleri qaqala-şaşala işti. Keibireuleri auzyna aparğan bop, bildirmei jerge tökti.
Işip bolğandar jamyrasa söilep, külip jatty.
— Udai ğoi!
— Öñeşimdi örtep jiberdi ğoi itiñ!
— Qoi, pälesinen aulaq.
— Molla-i̇ekeñ özi rūqsat i̇etken soñ ğana iştim.
— Öle-ölgenşe körgenim osy ğana bolsyn!
— Qatyn patşa da, gubernator da riza şyğar...
Jamyrasqan beişaralar özderi auyzdantqan osy araq-şarapqa bir i̇eki jüz jyldan astam uaqyt ötken kezde, ürim-būtaqtarynyñ äbden qanyğyp alatynyn qaidan bilsin! Qairan añqau sorlylar! İendi olar asqa kiristi. Būğan kelgende qazekeñ aq patşanyñ atyn atatqan joq. İeki bilekti sybanyp jiberip, sübeniñ maily i̇etin asağanda qarap tūrğan adamnyñ aiyzy qanğandai i̇edi. On i̇eki müşesi tügel astauğa salynğan qūnannyñ semiz i̇eti, qabyrğasy qabyrğa, tösi tös, jiligi jilik küiinde zamatta joq bolyp jatyr. Astaular men tabaqtar äne-mine degenşe dymy qalmai qaityp jatyr. «Ana bir domalağyna qol jalğap jiberşi», «älgi bottaşyq degeni osy bolar», «tamaq i̇emes qoi myna jaryqtyğyñ», «myna bir şöp japyrağynyñ aşysy-ai», «būl orystar ne bolsa sony tamaq i̇etedi i̇eken-au», «päle, balyq bolsañ osyndai bol, är qabyrğasynyñ özi tebendei ğoi!» degen dauystar da şyğyp qaldy. Işilgen qymyz, tögilgen şarap.
Bir kezde Nepliüev ornynan tağy köterildi. Ol riumkesin joğary ūstap:
— Al, qūrmetti qonaqtar, myna şarapty Rossiiä i̇eliniñ şyn dosy, Kişi jüzdiñ hany, ūly Äbilqaiyr üşin alyp qūialyq, — dedi.
Stoldyñ bir jağynda otyrğan bir top «Ura!» dep şu i̇ete qaldy. Būl dragun, grenaderler toby i̇edi.
Būl joly molla ügit jürgizgen joq. Bireuler işti, bireuler şynyğa qolyn da tigizgen joq. Tek är jerden i̇estiler-i̇estilmes küñkil ünder şyğady.
— Märtebeñ öse bersin, Äbilqaiyr!..
— Äbilqaiyr üşin şarap işkenşe, u işkenim jaqsy i̇emes pe...
— Bağy joğarylai bersin han iemizdiñ.
— Şañyrağy küirep ortasyna tüssin.
— Köriñde ökir, köriñde ökirgir Äbilqaiyr, seniñ älegiñnen künäkär bop käpirdiñ qolynan däm tattyq qoi...
— Baiqap söileñiz, qariiä bireu-mireu i̇estip qalar?
— İestip qalardai ne aittym? Aiybym körmegenimdi körsetti degenim be?.. Şyrağym, päle jappai otyr... Paiğambar jasyna kelgende mağan Äbilqaiyr hannan böten kim mūndai qūrmet körsetken. Būdan da abyroiyñ asa bersin, Äbilqaiyr han.
— Osy qūrmettiñ bäri Äbilqaiyr üşin ğoi.
— Şirkinniñ qadiri qalai küşti i̇edi.
— Küşti bolmai, bar qazaqty bir toqtydai körmei arzanğa satyp otyrsa...
— Tek, jaiyña otyr! Jön-terisin bilmei...
är jerden osyndai küñkilder i̇estilip jatty. Biraq kimniñ auzynan ne şyqqanyn adam añğarar i̇emes, gu-gu äñgime. Äldekim qolyna dombyra ap patşany, gubernatordy, Äbilqaiyrdy maqtamaq bop şyrqai jöneldi. Biraq ta onyñ üni qyzyp alğan ofitserlerdiñ «Ūzaq ömir bersin» dep qosyla salğan äniniñ astynda qaldy. Būl änge mas bola bastağan bai men biler de qosyldy. Arasynda müftidiñ jiñişke aşy dausy da i̇estildi.
Qonaqtary osylai özdi-özi boluğa ainalğanda, Nepliüev Äbilqaiyrdy stol basynan tūrğyzyp ap, qoltyqtap, sai jağalai qydyryp ketti. Būryn da mūndai qonaqasynda i̇eki-üş ret bolğan, şarapty da qanşa işudi biletin han özin jaqsy ūstap keledi.
Nepliüev säl qyzulau, köñildegi sözin aityp, hanmen aşyq söileskisi bardai. Biraq gubernatordyñ būnysy qulyq i̇ekenin Äbilqaiyr jaqsy biledi, sol sebepten de ol artyq birdeme aityp qalmaiyn dep saqtana tüsti.
— Äbilqaiyr han, — dedi Nepliüev jūrt şuynan alystağan kezde, — i̇erteñ keñesimiz bastalmaq. Sizge Joñğar men Qaraqalpaq i̇elşileriniñ közinşe tilekteriñizdi aşyq aitu qiyn da bolar...
— äsirese, ol tilekterimiz ötpei qalyp jürse...
— İä, ondai da jağdai boluy mümkin... Sondyqtan men sizben oñaşa söileskim kelip i̇edi.
— Meniñ de.
— Onda tipti jaqsy. Qandai ötinişteriñiz bar? Aityñyz.
— Ötinişim üşeu. Aldymenen i̇ekeuin aitaiyn. Ol i̇ekeui qabyldana qalsa, üşinşisiniñ qajeti de bolmas.
— Jaqsy. Birinşi ötinişiñiz?
— Birden būl ötinişimniñ neden tuğanyn baiandap ötuge rūqsat i̇etiñiz... Jasyratyn tügi joq, soñğy kezde meniñ qadirim Kişi jüz i̇eliniñ aldynda tömendep barady. Būğan sebep Orta jüz hany Äbilmämbettiñ äreketi...
— Qalaişa?
— Äbilmämbet han: «Äbilqaiyrğa orys patşasynyñ järdemi joq» deidi. Söitip meniñ jūrtym aldynda abyroiymdy tüsirude. Al özi Baraqpen, basqa da sūltandarmen birigip, Joñğar qontaişysynyñ jağyna şyqpaq. Amanat ta bermek. Tek menen qauiptenip mūndai iske barmai jür. Bile bilseñiz, Äbilmämbet han, Abylai, Baraq sūltandar Rossiiä patşalyğyna qarsy.
— Olar sizdiñ de qasyñyz ğoi?
— Kimde-kim Rossiiä patşasyna qarsy bolsa, ol meniñ de jauym.
— Solai delik. Biraq būl boljauğa senu qiyn. Öitkeni Äbilmämbet te, Abylai da, Baraq sūltan da osydan i̇eki jyl būryn Urusov generaldyñ aldynda bastaryna qūran köterip «Rossiiä patşasynyñ qol astyna kirdik» dep uäde bergen joq pa i̇edi?
Bir myñ jeti jüz qyrqynşy jyly avgustyñ jiyrma segizi küni köp kelisim sözderden keiin, Orynbor komissiiäsynyñ bastyğy general-leitenant Vasilii Alekseeviç Urusovtyñ aldynda «Rossiiä qol astyna kirdik» dep Orta jüzdiñ hany Äbilmämbet pen Abylai sūltan mūsylman dästürimen bastaryna qūran köterip ant bergen. General-leitenant so joly ärqaisysyna kümis qynapty qylyş tartqan. Sondai qylyş Kişi jüzdiñ batyry Būğybai men İesetke de tapsyrylğan. Sol küni «Rossiiä patşalyğynyñ qol astyna kirdik» dep Orta jüzdiñ jüz jiyrma segiz starşynasy, al kelesi küni, Kişi jüzdiñ jüz alpys bes starşynasy qoldaryna qūran ūstap kelisimge kelgen.
Orta jüzdiñ hany men sūltandarynyñ Rossiiä patşalyğynyñ qaramağyna kiruine köp i̇eñbek i̇etken Urusov so joly Peterburgke böten qyzmetke şaqyrylyp, kelesi jyly onyñ ornyna Nepliüev kelgen. Qazir Orynbor gubernatorynyñ aityp tūrğany osy jağdai.
— Biz köşpeli i̇elmiz ğoi. Antty qūr bos uäde dep qaraidy qazaqtyñ köp adamy.
— Siz olai qaramaisyz ğoi!
— Meniñ jolym bölek.
— Äbilmämbet han da antyn būzğan joq qoi...
— Būzbasa i̇endi būzady.
— Oğan qandai däleliñiz bar?
— Dälelim... Äbilmämbet han sizdiñ mäjilisiñizge nege kelmei qaldy?..
— Bäse, nege kelmei qaldy?
— Joñğar uäkilin şaqyrğanyñyzdy bilip, kelmei qaldy. Özi Joñğar jağyna şyqqaly jürgendikten ol i̇eldiñ i̇elşileriniñ aldynda sizge jolyqqysy kelmedi... Būnym dälel i̇emes pe?..
— Jaraidy, Äbilmämbet Rossiiä patşalyğyna qarsy delik, — dedi general salqyn ünmen, — sonda sizdiñ birinşi tilegiñiz nede bolmaq?
— Rossiiä patşasynyñ jauy — meniñ jauym. Äbilmämbet sekildi jaudy qūrtyp, Rossiiä patşasynyñ aiağynyñ astyna salu üşin, birinşi ötinişim — mağan qaruly üş myñ soldat beriñiz. Myñy orys, qalğan i̇eki myñy qalmaq pen başqūrt jauyngerlerinen.
Nepliüev būğan tipti quanyp qaldy. Äbilqaiyr men Äbilmämbet hannyñ arasynyñ şyn jaman i̇ekenine közi anyq jetti. Būl Rossiiä patşasynyñ bir i̇eldi bir i̇elge, bir handy bir hanğa aidap sap, ortasynan paida közdeitin i̇ejelgi saiasatyna däl keletin jäit i̇edi. Rossiiä äkimderi bir hannyñ ūpaiynan i̇ekinşi handy küşeitudi dūrys körmeitin. Birin-biri jeñe almai, it jyğys bop alysyp-jūlysyp jürgenderi olarğa tiımdi i̇edi. Onyñ üstine Äbilqaiyrğa üş myñ äsker beretin Orynbor gubernatorynyñ hali de joq. Orys patşalyğy özi ülken soğys jürgizip jatqanda, qazaqtyñ handyq talasyna üş myñ äsker qaidan bersin. Biraq ol şu degennen «bermeimin» demedi.
— Al i̇ekinşi tilegiñiz ne? — dedi Nepliüev, — ne bolsa da i̇ekeuin de i̇estiık...
— İekinşi tilegim: ortanşy ūlym Qojahmet sizderdiñ qolyñyzda amanat bolyp tūrğaly jeti jyldan asyp barady. Şeşesi sağyndym dep äbden mazamdy alyp jür. İendi Qojahmetti bosatyp, onyñ ornyna kişi ūlym Şyñğysty amanatqa alsañyzdar.
— Şyñğys qai äieliñizden tuyp i̇edi?
— Qaraqyz hanymnan.
— İe... i̇e...
Äbilqaiyrdyñ ortanşy bäibişesinen tuğan Qojahmetti jaqsy köretinin, ony özine qyrği qabaq bola bastağan Jağalbaily ruyna qarsy paidalanğysy keletinin būryn Nūralydan i̇estigen-di. Bälendei bauryna tartyp özine jaqyn ūstap körmegen, toqaldan tuğan Şyñğysty amanatqa bergeninen — bermegeniniñ özi jaqsy i̇emes pe?
Äbilqaiyrdyñ tüpki oilaryn tüsingen Nepliüev i̇endi onyñ ötinişterine tikelei jauap beruge kiristi.
— Äbilqaiyr han, — dedi ol jyly söilegen bop, — Sizdiñ Rossiiä patşasynyñ aldynda i̇eñbegiñiz köp. Siz birinşi bop qazaq i̇elin Rossiiäğa bağyndyram dep birtalai äreket istediñiz. Sol i̇eñbekteriñiz üşin, jai uaqytta bolsa, i̇eki tilegiñizdiñ i̇ekeuin de oryndar i̇edik. Al qazir būl ötinişteriñdi oryndaityn mümkindigimiz joq...
— Qalaişa?
— Qazir Rossiiä ülken soğys üstinde. Är soldat i̇esepte. Mūndai jağdaida qazaqtyñ i̇eki hany birin-biri mūqatu üşin İelizaveta Petrovna üş myñ soldat bere almaidy. Ärine, qazaq dalasynda Rossiiäğa jamandyq keltirerdei şyn qiyn jağdai tuyp tūrsa, onda bir säri... Üş myñnan da köp soldat tabuğa bolady...
Nepliüev aqyrğy sözimen Äbilqaiyrdyñ qomaqtap aitqan sebepterin joqqa şyğardy. Būny ūqqan Äbilqaiyr:
— Bäri tüsinikti, — dedi qabağyn säl şytyp, — al Qojahmet jaiynda ne aitasyz?
— Būl oilanatyn mäsele. Tübi märtebeli Rossiiä patşasy İelizaveta Petrovnağa hat jazu qajet şyğar. Amanatty auystyru üşin patşa ağzamnyñ ukazy kerek...
— Solai deñiz.
— Al i̇endi üşinşi tilegiñizdi aityñyz.
Äbilqaiyr qanşama özin-özi ūstağysy kelgenmen de, tamağyna tyğyla qalğan aşuyn basa almady.
— Üşinşi tilegim. Köpten beri Qalden Tseren meniñ qaryndasym Qaraşaşty sūrap jür i̇edi, — dedi dausy säl qyryldap şyğyp. — Bizdiñ oiymyz Qalden Tserendi öşiktire bermeu... Artymda bälendei süiener tiregim bolmağandyqtan, Joñğar qontaişysymen ünemi jaulasa beruden paida şyqpas deimin. Märtebeli İelizaveta Petrovna būğan qarsy bolmas.
«ähe, — dedi işinen Nepliüev, — tyrnağyñdy sen de körsete bastadyñ ba? Būnyñ: sender meni qoldağylaryñ kelmese, men bylai şyğam, — degen qoqan-loqyñ ğoi... Qaraiyq būdan ne tabar i̇ekensiñ?».
— Joñğar taipasymen Birinşi Petr patşanyñ kezinen dostyq bitimimiz bar. Bizben dos i̇elmen dostasamyn degeniñ teris i̇emes, — Äbilqaiyr Nepliüevtiñ keketip, ne şynyn aityp tūrğanyn tüsinbeidi. Jaibaraqat pişinmen generaldyñ betine qarap i̇edi, qatyp qalğan tas müsin tärizdi, şikil sary betiniñ bir tamyry bülk i̇etken joq. Nepliüev sözin jalğai tüsti, — äitkenmen säl qūia tūralyq, arğy küngi kelis sözden ne şyğar i̇eken, sony kütiñiz. Qyz bolsa küieu tabylar...
Äbilqaiyr būl ötinişimen de i̇eşteñe ūtpağanyn sezdi. Ökpeleimin dep bir syryn aşyp alğanyna özi de ökindi. Söitse de būl oiyn Nepliüev Nūraly arqyly būrynnan da biletini i̇esine tüsip, «oqasy joq, i̇eñ bolmasa meniñ būlardan jasyryn isimniñ joq i̇ekenin ūqty ğoi, būğan da şükir» dep dalbasalady.
Nūraly turaly sözdi i̇endi Nepliüevtiñ özi qozğady.
— Özge balalaryñyzğa qarağanda, Nūraly qazirgi jağdaidy anağūrlym jaqsy tüsinedi, — dedi general. — Siz ol turaly būrynğy pikiriñizdemisiz?
Äbilqaiyrdyñ zyğyrdany qainady. Nūraly turaly äkesinen būryn Nepliüevtiñ söz qozğauy onyñ küdiginiñ dūrys i̇ekenin anyqtady. Sonda da syr bermei:
— Nūraly meniñ tiregim, meniñ isimniñ jalğauşysy, — dedi. — Ol turaly oiymdy özgertpeimin.
Nepliüev te Nūralynyñ äkesi jaiynda aqpar berip jüretinin Äbilqaiyrdyñ biletinin tüsindi. Biraq onyñ sözin bölgen joq. Han säl oilandy da:
— Jaman aitpai jaqsy joq, men alda-jalda qaza taba qalsam, aq patşadan jalğyz tilegim: meniñ ornyma Kişi jüzdiñ hany i̇etip Nūralyny bekitsin.
— Būl tilegiñizdi patşa ağzam maqūldar deimin, — Nepliüevtiñ lyp i̇etip köne qalğanyna Äbilqaiyr iştei qatty renjidi. «Osy itter meniñ tez ölgenimdi kütip jür me, qalai?» Nepliüev te öziniñ tym tez jauap bergenin sezdi. Ol külip:
— Biraq, siz äli ūzaq jasaisyz. Nūraly qanşa jaqsy bolğanymen sizdiñ jolyñyz bölek. Rossiiä öziniñ adal dostarynan airylğysy kelmeidi.
Nepliüevtiñ būl sözdi saiasat üşin aityp kele jatqanyn tüsinip tūrsa da, han köñili köterilip qaldy. Jyly sözge kim jibimesin:
— İä, Nūraly jaqsy han boluy mümkin...