Köşpendiler - II - Jantalas

Būndai jağdai Orğa qala saldyryp, orys patşalyğyna arqa süiei, bükil qazaq i̇elin qolyma alam degen Äbilqaiyrdyñ jigerin qūm i̇etti. İendi ol Äbilmämbet pen Abylai, Baraqtardan orys patşalyğyn qyzğandy. Kişi jüz hanynyñ büitip zyğyrdany qainauyna tağy bir sebep bar i̇edi. Äbilqaiyr: «Orys patşasynyñ qol astyna kirsem, Jaiyq pen İedil özenderiniñ i̇eki ortasyndağy jaiylymdarğa malymyzdy jaiuğa rūqsat beredi» dep ümittengen. Al Orynbor äkimderi, patşa ağzamnyñ nūsqauy boiynşa, jaiylym bermek tügil, Kişi jüzdiñ rularyna Jaiyqtyñ ar jağyna ötuge tyiym saldy. Ol ol ma, arğy betke ötpes üşin, küz kele Jaiyqtyñ bergi betiniñ on şaqyrymdai jerin örtep tap-taqyr i̇etudi būiyrdy. Küzgi jaiylym, şūraily jerinen airylğan Kişi jüzdiñ asau rulary «Orysqa bağynsaq bizdi jarylqaimyn degeniñ qaida» dep, i̇endi handy aşyq keleke i̇ete bastady. Al Ordan jetpis-seksen şaqyrym beri tūratyn, Torğai özeniniñ boiyn jailağan Äbilqaiyrdyñ qol astyndağy Arğyn men Qypşaq rularynyñ kei auyldary i̇endi Kişi jüz hanynyñ qaramağynan şyğudy oilady. Öitkeni, i̇eginge qolaily Torğai özeniniñ keñ alqabynyñ özine orys otarşylary köz tige tüsken i̇edi. Äsirese, Orynbor bekinisinen i̇eki jüz i̇elu şaqyrym joğary jatqan Torğai özeniniñ boiyndağy Qaraqoğa, Doğal sekildi malğa jaily oipattardy i̇egiske yñğailai bastağan. Jäne osy kezde sonau Jaiyq, Mias özenderiniñ boiymen sozylğan bekinister Qorğan, Omby qalalarymen şektes kelip, İertis özeniniñ boiymen joğary köterilgen. Odan äri Biisk qalasynyñ soltüstigin ala, Altai taularynyñ i̇eteginen şyğyp, qazaq dalasyn qorşauğa ainalğan. Bügin bolmasa i̇erteñ i̇endi qazaq jeriniñ işine de aq patşanyñ auyz salatyny belgili bolyp qalğan.
Būl otarlau saiasatynyñ yzğarly lebin i̇eñ aldymen äzer kün körip otyrğan būqara halyq sezindi. Jaiylym jerinen airylğaly tūrğan jūrt i̇endi orys patşalyğyna ğana i̇emes, özderin sol patşalyqtyñ qol astyna süiregen Äbilqaiyr, Sämeke sekildi handaryna ürke qarai tüsti. Onyñ üstine alym-salyq auyrlap jūrttyñ i̇eñsesin basa berdi. Qaramağyna kirgen Orta jüz ben Kişi jüzdiñ i̇elderine Anna İoannovnanyñ ukazy boiynşa salynğan salyq joqtyñ qasy i̇edi. Bar bolğany osy i̇eki Jüzdiñ jylyna töleitini bir myñnan üş myñğa deiin tülki men qarsaqtyñ terisi ğana bolatyn. Būl bolmaşy salyqtyñ özin de i̇el alğaşqy on jyl boiy, keide berip, keide bermei kelgen. Al aqyrğy kezde qazaq jeriniñ şekarasyna bekinister salumen bailanysty, jergilikti orys äkimderi, būl salyqtardy mañyndağy auyldarğa azyq-tülik, mal basyna qarai ainaldyrğan. Mūndai salyqtyñ salmağy köbine Orynbor gubernatorynyñ qarauyna jatatyn Kişi jüzdiñ i̇elderine tüsken. Būryn janynan i̇eriksiz bireuge birdeme berip körmegen jäne «mal aşuy — jan aşuy» dep qaraityn qazaq i̇eli, tölep jatqan mal bastary bälendei bolmağanmen: «Qalalary salynbai jatyp istep otyrğany mynau, i̇erteñ bekingen kezinde nemiz qalady», — dep küni būryn sary uaiymğa tüsti.
Osyndai jağdailarmen i̇el aldynda qadiri kete bastağan Äbilqaiyr, bir jağynan patşa ükimetinen kütkeni aqtalmai, ne isterin bilmei, iştei äbigerlenude i̇edi. Ol aqyry «üş jüzdiñ qamy» tügil, öz handyğynyñ ne bolaryn bilmei, äbden sasty... İeki ūrty sualyp, sopaq beti būrynğysynan da sozyla tüskendei, aq sūr jüzinen qany qaşyp, süzekten tūrğandai bozaryp ketken. Sūrğylt közderi de būrynğydai i̇emes, nūry sönip, qantalap, qyzara qalğan. Mezgil, zamannyñ ağysy, tağdyr, basqa qonğan baq köterip, ūly tilekterge qol sozğan adamnyñ sol zamannyñ özi tudyrğan dağdarysynan, qiyndyğynan küireui tabiği is i̇edi.

Ol qazir auyl syrtyndağy töbede otyr. Qasynda jaqynda ğana Aral mañyndağy qazaq pen qaraqalpaqtyñ hany bolyp sailanğan ülken balasy Nūraly. Bozañdy töbeniñ basyna töselgen tekemettiñ üstinde aq jastyqqa şyntaqtai jatyp, äkeli-balanyñ oñaşa äñgimeleskenine bie sauymynan artyq mezgil ötti. Qabaqtary jabyñqy, tüsteri solğyn. Äkeli-balaly adamdardai i̇emes — arbasa qaraidy. Būl arbasu «Han balasy tuğan äkesin, özi han boludy oilağanşa ğana äke sanaidy» degen köne qağidadan tuğan tärizdi.
— Söitip sen, Nepliüevten irgeñdi alys salma deisiñ ğoi? — dedi Äbilqaiyr Nūralyğa köziniñ qiyğyn audara.
— Irgeñdi alys salatyn mezgilden ötip kettiñ, köke, şamañ kelse til tabuğa tyrys.. Seniñ söziñ bükil Kişi jüzdiñ sözi...
— Al i̇eger onyñ özi til tapqysy kelmese şe?
— Sol til tapqysy kelgeni üşin şaqyryp otyrğan bolar.
— Jalğyz meni ğana şaqyryp pa? Nepliüev Äbilmämbet han men Abylai sūltandy da şaqyryp otyrğan joq pa?.. Anna İoannovna mağan bergen gramotasynda meni bükil qyrğyz-qaisaq hany dep bekitken joq pa i̇edi? Qaramağymdağy i̇eldi de: Orta jüz ben Kişi jüz dep atağan... Nepliüev i̇eger til tapqysy kelse, meniñ märtebemdi osy tūrğydan nege qaramaidy?
— Köke, odan beri de on i̇eki jyl ötken joq pa? Seniñ ondağy aibaryñ men qazirgi aibaryñ bir i̇emes qoi... Orta jüz qazir Sämeke hannyñ kezindegidei i̇emes, qai jauyña bolsa da tötep bere alatynyn añğartyp otyr... Aq patşa gubernatorlary olarmen sanaspasqa amaly joq. Al alda-jalda Äbilmämbet pen Abylaiğa Nepliüevty qarsy qoiğyñ kelse, onyñ jolyn tabu kerek.
— Qandai jol bar? Sirä, tapqandaisyñ ğoi...
— Köke, meniñ aqylymmen bäribir jürmeisiñ ğoi.
— Sen meniñ aqylymmen jürgeli tūrsyñ ba?
— Tisi şyqqan balağa şainap bergen as bolmas...
— Solai de...
äkesi men balasy talaiğa deiin ün-tünsiz otyryp qaldy. Būl i̇ekeuiniñ bügingi syrlasuy Or qalasynda bolatyn keñeske daiyndaludan tuğan. Orynbor gubernatory Nepliüev qazaq jerine patşa üstemdigin jürgizu isi künnen-künge qiynğa tüse bastağanyna közi jetkennen keiin, Orta jüz, Kişi jüz jäne Orynbor gubernatoryna birdei jer ortalyğy dep sanalatyn Or qalasyndağy keñeske Äbilmämbet han men Abylai sūltandy jäne Äbilqaiyr handy şaqyrğan-dy. Özi de sol Orğa kelmek. Gubernator soñğy bes jyldyñ işinde Kişi jüz ben Orta jüzdiñ arasynda paida bolğan qaişylyqtarmen jaqsy tanys. Qazaq handarynyñ Rossiiä patşalyğyna adal qyzmet isteuin talap i̇etumen birge, osy joly i̇eki hannyñ arasyndağy narazylyqty da söz i̇etpek bolğan.
Äbilqaiyr balasy Nūraly i̇ekeuiniñ arasy salqyndap bara jatqanyn būrynnan da sezetin. Biraq Aral mañyndağy i̇eldi Rossiiä patşalyğy Nūralyğa berip han sanap ukaz şyğarmağanyna, būl jūrt äli öz qaramağynda i̇ekenine täube i̇etip, balasymen bälendei aşyq sözge barmaityn. Äbilqaiyrdyñ ūqqany Nūralynyñ orys patşasy jağynda i̇ekeni. Tübi qandai jolğa tüseri belgisiz, al äzirge tağdyryn da, bolaşağyn da orys patşasynyñ degenine beiimdegen. Balasynyñ özinen de ötken orysşyl boluyna, ony i̇es bilgeli osylai tärbielegen Äbilqaiyrdyñ özi sebepker i̇edi. İendi ol Rossiiä patşalyğyna degen öziniñ ökpesin, küdigin būdan äri Nūralyğa aşpady.
— Solai de... — dedi Äbilqaiyr qaitadan.
— Solai...
Äbilqaiyrdy kenet aşu qysa qaldy. Özimen iştei arbasyp otyrğan balasy Nūralynyñ bir taipa i̇eldiñ hany i̇ekenin ūmytyp ketip, janynda jatqan han asasynyñ astyna alyp, soiyp salmaqşy da boldy. Asasyna qolynyñ tez baryp qalğanyn özi de sezgen joq, biraq odan artyq qimyl i̇etpedi. Öitkeni, Nūralynyñ da ūzyn taramys sausaqtary belindegi Hiua qanjarynyñ sabyn qysa tüskenin közi şalyp qalğan.
— Solai de!..
— Solai!
Däl osy kezde auyl jaqtan ülken bäibişesinen tuğan qyzy Janat körindi. Janynda qalmaq toqaly tapqan segiz jasar ūly Şyñğys bar. İekeui ūrysqan adamdai tymyraiysyp otyrğan äkesi men ülken ağalaryna ädeppen sälem berdi. Janat sūñğaq boily, äkesine tartqan sūrşa qyz. Tür-kelbetinde sūlulyqtan göri täkapparlyq, qaisarlyq basym. Kigen kiımi de auyldyñ qos i̇etekti, kamşat börikti, altyn syrğa, kümis şolpyly boijetkenderine ūqsamaidy. Kiımderi jauynger köşpeli i̇eldiñ at üstinde ösken qyzdaryna laiyq yqşam. Belinde kümis sapty qanjar taqqan jalpaq belbeu, üstinde belin qynağan qysqa jeñdi mauyty peşpent, balağyn oiulağan kesteli şalbar. Aiağynda biık ökşeli şoñqaima i̇etik. Basynda qūndyzben ädiptegen şoşaq börik. Ūzyn şaşyn böget bolmauy üşin şaşbauymen qosyp belbeuine qystyryp qoiğan. Nyqtap basqan aiağynyñ yrğağyna qarai, qypşa beli bolmaşy būrañ tartqanmen, jazy ötip, küzge qarai sūiaulana bastağan balquraidai, dene bitisinde buyny äbden qatqan i̇egdelik baiqalady. Janyndağy qalmaq öñdes jalpaq bet, tobylğy küreñ bala jigittiñ tūtas bitken törtbaq dene qūrylysy alyp küştiñ iesi bolaryn körsetip tūr. Būnyñ kigeni de han balasyna taqa laiyq kiımder i̇emes. Belinde qanjarly qalyñ qaiys belbeu. Üstinde yqşam, jağasyn qara barqytpen kömkergen qyzğylt şapan. Aiağynda keñ qonyş bylğary i̇etik, basynda i̇eltiri börik.
Balalarynyñ sälemin alyp, Äbilqaiyr:
— Jai jürsiñder me, Janatjan? — dedi.
— Jai i̇emes. Bügin tañerteñ Qaraqyz jeñeşeme «Şyñğys qalağa jüredi, jolğa daiynda» depsiz. Qaşan jäne qanşa uaqytqa barady? Ūzaqqa ma, älde az künge me? Sony sūrağaly keldim.
Janattyñ «Qaraqyz jeñeşe» dep tūrğany — äkesiniñ qalmaqtan alğan toqaly. Qalmaq i̇esimin dūrys aita almağannan keiin, auyl äielderi qara küreñ tüsine qarai Qaraqyz hanym dep atap ketken. Bügin tünde Äbilqaiyr ortanşy bäibişesi Ükilimaidyñ üiine qonyp şyqqan. Būl Jağalbaily ruynyñ bir ataqty baiynyñ qyzy bolatyn. Baqytsyz Nūrbikeden keiingi i̇eñ sūlu äieli. Äbilqaiyrğa azdağan yqpaly da bar. Tünde hannyñ köñiliniñ keñigen bir şağyn tauyp, bir jağy ökpe, bir jağy nazy i̇etip: «Han iem, Qojahmet ūlyñdy qaşan-
ğy orys bekinisinde ūstaisyñ, sağyndym ğoi, qaitatyn uaqyty jetken joq pa? Ornyna toqaldyñ balasyn jiberseişi, o da soitaldai jigit bolyp qaldy ğoi», — degen.
Äbilqaiyr ortanşy ūly Qojahmetti özi de jaqsy köretin. Amanat retinde Orynborda tūryp jatqanyna jeti jyldan asyp ketti. Onyñ üstine Or özeniniñ boiyn jailağan Jağalbaily ruy Or bekinisi salynğannan beri özge rulardan göri özderiniñ küieu balasy — Kişi jüz hanyna anağūrlym ala köz. Äbilqaiyr özi de biyl Qojahmetti Orynbordan alyp kelip, Jağalbaily jūrtyna — nağaşy i̇eline jibermek i̇edi. Jienderin körip, mümkin Jağalbaily da jibir,
ağaiynnyñ arazdyğy basylar degen ümiti de bar.
Osyndai oiğa bekigen han Qaraqyz toqalyna tañerteñ «Şyñğysty daiynda, qalağa jüredi» dep būiyrğan. Hanym: «Ne üşin, qanşa uaqytqa jüredi?» dep sūrauğa bata almağan. Hannyñ syry äielderine mälim, öz i̇erkimen birdeme demese, sūrap odan i̇eşteñe de bile almaisyñ. Sondai minezine qanyq Qaraqyz bike ündemei qala bergen. Tek üiine Janat kelgende ğana «Balamdy qaida aparmaq? Qanşa uaqytqa? Nege aparmaq? Bilip ber» dep jalynğan. Al Äbilqaiyr bolsa, özge balalaryna qatal bolğanymen, Janatqa kelgende jany bölek, onyñ aitqanyn i̇eki i̇etpeidi.
— Şyñğys ūzaq uaqytqa barady. Mümkin birer jyl auylğa qaita qoimas, dūrystap daiyndasyn, — dedi.
Şyñğys sūp-sūr bop ketti. Balasynyñ kenet özgergen türin körip, Äbilqaiyr säl jibidi.
— Jigit bolyp qaldyñ, sağan da şet jūrtty körgen jön. Tälim-tärbie, öner üirenuiñ kerek, — dedi.
Han janynda tūrğandar bala jigitti amanatqa apara jatqanyna şek keltirmedi.
— Jaqsy, — dedi Şyñğys basyn iıp.
Äbilqaiyr ornynan türegeldi. Ol bağanadan beri künşyğys jaqqa älsin-älsin köz jiberip alañdap otyrğan. Sol tūstan kenet üş salt atty körindi.
— Qūdabailar ğoi, — dedi Äbilqaiyr, — sender ordağa qaita beriñder.
Janat kele jatqan salt attylardan közin aiyrmai säl tūrdy. Qaitqysy kelmep i̇edi, biraq äkesi men ağa-inisinen Uialdy ma, būrylyp ketti. Nūraly, Şyñğys üşeui auylğa qarai bettedi. Kele jatqan üş salt attynyñ biri Qūdabai — äkesiniñ hatşysy äri tilmaşy. Orynbor mañyndağy qazaq auyldarynan. Kelbetti jäne tepse temir üzetin jas jigit. Osy jigitpen byltyrdan beri Janat köñildes. Körmese sağynyp qalady. «Osyğan baram» deuge äkesinen jas-
qanady. Qaradan şyqqanğa töre tūqymy qyz bermeidi. İerkin ösken han qyzy sol sebepten de üi işine bildirmei, büginge deiin jigitpen qūpiiä kezdesip kelgen. Jaqynda Qazaly qalasynyñ mañyndağy datqa qūdalary kelmek. Küieu keletin mezgil taiağan saiyn Janat Qūdabaiğa i̇elte tüsude. Hannyñ tapsyrmasymen ketken jigitti alty kün körmei qalyp i̇edi, janyn qūiarğa jer tappady...
Äbilqaiyr syrğa öte berik jan. Al alda-jalda köñiliniñ bir kümänin aşqysy kelse ony tek Janatqa ğana aitatyn. Öitkeni äke balağa synşy, Janat zaty äiel bolğanymenen, özine tartqan qatygez, syrğa berik tūñğiyq i̇ekenin biletin. Äbilqaiyr Nepliüevten: Or qalasyna kelsin, onda Äbilmämbet han men Abylai sūltan bolady degen habardy alysymen Orynborğa janyna on bes jigit nöker i̇ertip osy Janatty jibergen. Qyzy arqyly Nepliüevke: «Äbilmämbet Joñğar qontaişysy Qalden Tserenmen jaqyndasqaly jür. Qalden Tseren oğan Türkistan şaharyn qaitarsa, Joñğarlarmen qaitadan tatulaspaq, dostyqtyñ belgisi i̇etip amanatqa bir balasyn jibermek. İeger Äbilmämbet Or qalasyna kele qalsa, odan Joñğar jağyna şyqpaimyn jäne aq patşağa adal qyzmet isteimin degen antyn alu kerek. Jäne Äbilmämbet sözinde tūruy üşin bir balasyn amanatqa tapsyrsyn. Al amanat balasyn äkelip bergenşe, özin jibermei, tūtqyn i̇ete tūrsyn» degen. Janat Nepliüevke būl sälemdi būljytpai jetkizdi. Biraq äkesi būl syrdy i̇eşkimge aitpa degenine qaramai, äldeqalai Qūdabaiğa aityp qoidy.
Osy Qūdabaidy Äbilqaiyr Or qalasyna kele jatqan Äbilmämbettiñ aldynan şyğarğan. Küşiginen asyrağan itindei hatşysyna i̇eki-üş kün Äbilmämbettiñ qasynda bolyp, bar syryn bilip keludi tapsyrğan.
Äbilqaiyr keşeden sol Qūdabaidy typyrşi kütude i̇edi. Belesten salt attylar körinisimen, sabyry qalmai, äri-beri jüre bastady.
Qūdabai atynan tüsip, hannyñ qasyna jaiaulap keldi.
— Armysyz, han iem?
— Barsyñ ba, jarqynym? Qandai habar äkeldiñ?
Kenet hannyñ közi Qūdabaidyñ belindegi jarqyrağan kümis belbeuge tüsti. Kisesi de, kişkentai qanjarly qynaby da som kümisten soğylğan. Ätteñ ne kerek, būl kümis belbeu neniñ töleui bolğanyn biler me i̇edi. Hannyñ özine seziktene qarağanyn birden ūqqan hatşy, tittei de abyrjymai beiqam tūr.
Han küdigi tez tarady. Janatqa tapsyrylğan qūpiiädan hatşym habardar bolyp qalğan joq pa i̇eken degen sūrau onyñ oiyna kirmegen. «Hatşyma mynadai bir qaralyq belbeu tartqany, — Äbilmämbet hannyñ menimen til tabys-
qysy kelgeni ğoi» dep jaqsylyqqa jorydy.
— Aita ber, ne i̇estip, ne kördiñ?
— İestigenim de, körgenim de az. Tek bar tüsingenim, orys patşasymen arazdasar Äbilmämbet te, Abylai da joq... Al Joñğar qontaişysymen kelissöz jürgizuleri jai qulyq tärizdi..
Qūdabai körgen-bilgenin tügel aitty. Kenet Äbilqaiyr äldeneni oilana qaldy.
— Qastarynda aqylgöii Būqar jyrau bar ma i̇eken?
— Joq... Körgem joq.
— Sonda qalai bolğany?... Būqar jyrau i̇el közi ğoi. Kelmeuine qarağanda jūrty handarynyñ oiyn ūnatpağany ma?
— Bilmedim. Gubernator jyraudy şaqyrmağan şyğar...
İendi olar Ordağa qarai aiañdady.
Üş kün ötken soñ Äbilqaiyr qasyna Kişi jüzdiñ qyryqtan asa aqsaqaldary men batyr, bilerin i̇ertip Or qalasyna jürip ketti.
... Bir myñ jeti jüz qyryq i̇ekinşi jyly jiyrmasynşy avgust küni Nepliüev Or bekinisine taiau Tasötkel degen jerde qazaq handarymen kezdesuge şatyrlaryn tikkizdi. Būdan üş kün būryn jetken Äbilqaiyr Orynbor gubernatory keñeske tek qana Äbilmämbet pen Abylai, Baraqtardy şaqyryp qoimağanyn bildi. Joñğar i̇elşileri Koşka men Burun, olardyñ serikteri — qaraqalpaq batyrlary Momor men Qūşaqtyñ da gubernator şaqyruymen kelgenin i̇estidi. İeki künnen keiin Nepliüevtiñ būiryğy boiynşa, Äbilqaiyrdyñ i̇eki ūly İeraly men Nūraly da özderine arnap tigilgen üige kelip tüsti.
Şaqyrylğan qonaqtardyñ sanyna qarağanda būl keñeske orys äkimderi ülken mañyz beretini anyqtaldy. Oğan Kişi jüz hanynyñ közi köp keşikpei jetti de.
Nepliüev jūpar añqyğan janargül, qazoty aralas qalyñ şöpti Tasötkeldiñ taldy oipatyna i̇eluge taiau aq boz üi tikkizgen. Özimen birge kelgen i̇eki eskadron atty, bir batalon jaiau äskerine arnap jiyrma şaqty şatyr tūrğyzğan. Attarynyñ i̇er-toqymdary da, soldattarynyñ kigen kiımderi de sudai jaña. Bäri mūzdai bop kök temirli qaru-jaraq asynğan. Qylyştarynyñ sary jez saptary men myltyqtarynyñ jalañaş ūştary kün säulesimen jarq-jūrq oinaidy. Qonaqtaryna Rossiiä patşasynyñ aibarly küşin körsetkisi kelgen bolu kerek, Nepliüev lager syrtyna alty zeñbirek qoiğyzdy.
Qonaqtardyñ bäri jinalğanmen, jiyrmasynda keluge tiıs Orta jüzdiñ hany men sūltandary avgustyñ jiyrma i̇ekisine deiin kelmedi. «Būlar nege keşigip jatyr?» dep aldarynan jibergen kisisi: «Tasötkelge jarty kündik jerdegi Qiiäqty saiyna osydan üş kün būryn Äbilmämbet han qosyn tikken i̇eken, tünde keñes qūryp, tañerteñ keiin qaityp ketipti» degen habar äkeldi. «Qandai sebeppen qaitty i̇eken? İeşkim i̇eşteñe demei me?» dep sūrağan Nepliüevke, jibergen kisisi: «Joq sebebin aitpapty. Sol aranyñ bir baiynan sūrap körip i̇edim, ol: Orta jüz hanynyñ aldynan Äbilqaiyrdyñ tilmaşy şyqqanyn, sol tilmaş i̇eline ketken küniniñ i̇erteñine Äbilmämbettiñ de keiin şegingenin aitty. Sirä, sol tilmaştan sizdiñ Joñğar i̇elşisin de şaqyrğanyñyzdy i̇estigen boluy kerek. Äbilmämbet özi Joñğar qontaişysymen kelisim söz jürgizip jürgendikten, sizben ol i̇el i̇elşileriniñ közinşe söileskisi kelmegen şyğar» degen joramal aitty. Nepliüev jiren mūrtyn sipap, tüksigen tükti qabağyn qars jauyp säl oilanyp qaldy. «Būl sözdiñ qisyny bar. Joñğar i̇elşisiniñ kelgenin i̇estise, Äbilmämbet atynyñ basyn keiin būruy ğajap i̇emes. Joñğar äskeri būğan jaqyn tūr ğoi. Biraq ony qalai i̇estidi? Osyndai jağdai bolmas üşin Joñğar i̇elşisiniñ keletinin men Äbilqaiyrğa da bildirgen joq i̇edim ğoi... Joq, mūnda basqa gäp bar».
Dereu ol Qūdabaidy şaqyrtty. Kişi jüz hanynyñ hatşysy, Nepliüevtiñ odyrañ-odyrañ attauynan, jiren mūrtynyñ i̇edireiip, kök köziniñ şynydai bop myzğymai qaluynan gubernatordyñ aşuly i̇ekenin aitpai tüsindi.
— Sau-salamatsyz ba, marqabatly gubernator myrza, — dedi Qūdabai tili säl kürmelip. — Siz şaqyryp jatyr degen soñ...
Gubernator hatşynyñ amandasuyna jauap ta qaiyrğan joq.
— Äbilmämbettiñ aldynan Äbilqaiyr seni nege jiberdi? — dep sūrady yzğarly ünmen.
äkki tilmaş äñgime Orta jüz hanynyñ keñeske kele jatyp keiin qaitqany jaiynda i̇ekenin seze qoidy. Äbilmämbet bügin bolmasa i̇erteñ kele qalsa, öziniñ ne üşin keiin qaitqanyn tüsindiredi. Sonda han aldynda da, gubernator aldynda da tilmaştyñ qara bet isi äşkerelenedi. Äbilqaiyrdan göri, oğan öziniñ şyn qojasy Nepliüevtiñ aşulanbağany kerek.
— Äbilqaiyr han meni Äbilmämbettiñ aldynan jibergeni ras, — dedi ol basyn iıp. — Sizge jetkizuge yñğaily jağdai bola qoimady.
— Qandai tapsyrmamen?
— Äbilmämbettiñ Joñğar qontaişysymen kelisim söz jürgizip jürgenin Orynbor gubernatory biledi. İeger būl joly Rossiiä jağynda i̇ekenin däleldeu üşin bir balasyn amanatqa qaldyrmasa, sol balasyn Orynborğa äkelgenşe Orta jüzdiñ hanyn i̇eline qaitarmaidy dedi. Sony Äbilmämbetke jetkizuge jiberdi.
Nepliüev Qūdabaidyñ sözine sendi. Ol jerge bir tükirip, üidiñ işin kezip jür. «Mağan Rossiiä jağynda Orta jüzdiñ boluy üşin, Äbilmämbettiñ bir balasyn amanatqa ala tūryñyz dep aqyl üiretken Äbilqaiyrdyñ özi i̇emes pe i̇edi. Kişi jüz hanynyñ būl qūpiiäny Äbilmämbetke jetkizuiniñ qandai sebebi bar? älde bäleni mağan japqany — Äbilmämbetten qoryqqany ma? Joq, būl arada basqa syr bar... Äbilmämbet pen meniñ arama ot salğysy keledi. Orta jüz hanynyñ mağan qarsy i̇ekenin sezdirip, özi meniñ aldymda da jaqsy körinbek. Rossiiä patşalyğy tek özin ğana qoldasyn deidi-au şamasy. Bū da aila. Biraq Orta jüz ben Rossiiänyñ arasynyñ alşaqtai bergeninen oğan qandai paida tüsedi? älde Orta jüzdi de özi arqyly bağyndyrsyn dei me? Solai tärizdi. Demek, Äbilqaiyrdyñ bir syry aşyldy ğoi... Būl oiyny nemen biter i̇eken? Bilmegen adam bop jüre tūraiyn».
— Qūdabai myrza, — dedi bir zamatta. — Sizdiñ aq patşağa adal i̇eñbek i̇etkiñiz keletinin men jaqsy bilemin. Biraq siz äli biz riza bolarlyq qyzmet körsetken joqsyz...
— Gubernator myrza, men i̇estigenimniñ bärin jetkizip jürmin ğoi.
Nepliüev qabağyn säl tüidi.
— Oilañyz, aitylmağany da bar şyğar.
Qūdabai kidirmesten jauap berdi.
— Bilerim sol, aldyñyzda qūran ūstap ant beruge barmyn...
— Qūran ūstap ant berudiñ qūny qanşa i̇ekenin siz i̇ekeumiz de bilemiz ğoi, — dedi keketip külgen gubernator. — Al Äbilqaiyrdyñ qalmaqqa bermek qaryndasy jaiynda ne i̇estidiñ?
— Tüsine almadym, taqsyr.
— Kişi jüzdiñ hany bir qaryndasyn Qalden Tserenge bermek körinedi ğoi.
— İestimegen äñgimem.