Köşpendiler - II - Jantalas

Būndai jağdai Orğa qala saldyryp, orys patşalyğyna arqa süiei, bükil qazaq i̇elin qolyma alam degen Äbilqaiyrdyŋ jigerin qūm i̇etti. İendi ol Äbilmämbet pen Abylai, Baraqtardan orys patşalyğyn qyzğandy. Kişi jüz hanynyŋ büitip zyğyrdany qainauyna tağy bir sebep bar i̇edi. Äbilqaiyr: «Orys patşasynyŋ qol astyna kirsem, Jaiyq pen İedil özenderiniŋ i̇eki ortasyndağy jaiylymdarğa malymyzdy jaiuğa rūqsat beredi» dep ümittengen. Al Orynbor äkimderi, patşa ağzamnyŋ nūsqauy boiynşa, jaiylym bermek tügil, Kişi jüzdiŋ rularyna Jaiyqtyŋ ar jağyna ötuge tyiym saldy. Ol ol ma, arğy betke ötpes üşin, küz kele Jaiyqtyŋ bergi betiniŋ on şaqyrymdai jerin örtep tap-taqyr i̇etudi būiyrdy. Küzgi jaiylym, şūraily jerinen airylğan Kişi jüzdiŋ asau rulary «Orysqa bağynsaq bizdi jarylqaimyn degeniŋ qaida» dep, i̇endi handy aşyq keleke i̇ete bastady. Al Ordan jetpis-seksen şaqyrym beri tūratyn, Torğai özeniniŋ boiyn jailağan Äbilqaiyrdyŋ qol astyndağy Arğyn men Qypşaq rularynyŋ kei auyldary i̇endi Kişi jüz hanynyŋ qaramağynan şyğudy oilady. Öitkeni, i̇eginge qolaily Torğai özeniniŋ keŋ alqabynyŋ özine orys otarşylary köz tige tüsken i̇edi. Äsirese, Orynbor bekinisinen i̇eki jüz i̇elu şaqyrym joğary jatqan Torğai özeniniŋ boiyndağy Qaraqoğa, Doğal sekildi malğa jaily oipattardy i̇egiske yŋğailai bastağan. Jäne osy kezde sonau Jaiyq, Mias özenderiniŋ boiymen sozylğan bekinister Qorğan, Omby qalalarymen şektes kelip, İertis özeniniŋ boiymen joğary köterilgen. Odan äri Biisk qalasynyŋ soltüstigin ala, Altai taularynyŋ i̇eteginen şyğyp, qazaq dalasyn qorşauğa ainalğan. Bügin bolmasa i̇erteŋ i̇endi qazaq jeriniŋ işine de aq patşanyŋ auyz salatyny belgili bolyp qalğan.
Būl otarlau saiasatynyŋ yzğarly lebin i̇eŋ aldymen äzer kün körip otyrğan būqara halyq sezindi. Jaiylym jerinen airylğaly tūrğan jūrt i̇endi orys patşalyğyna ğana i̇emes, özderin sol patşalyqtyŋ qol astyna süiregen Äbilqaiyr, Sämeke sekildi handaryna ürke qarai tüsti. Onyŋ üstine alym-salyq auyrlap jūrttyŋ i̇eŋsesin basa berdi. Qaramağyna kirgen Orta jüz ben Kişi jüzdiŋ i̇elderine Anna İoannovnanyŋ ukazy boiynşa salynğan salyq joqtyŋ qasy i̇edi. Bar bolğany osy i̇eki Jüzdiŋ jylyna töleitini bir myŋnan üş myŋğa deiin tülki men qarsaqtyŋ terisi ğana bolatyn. Būl bolmaşy salyqtyŋ özin de i̇el alğaşqy on jyl boiy, keide berip, keide bermei kelgen. Al aqyrğy kezde qazaq jeriniŋ şekarasyna bekinister salumen bailanysty, jergilikti orys äkimderi, būl salyqtardy maŋyndağy auyldarğa azyq-tülik, mal basyna qarai ainaldyrğan. Mūndai salyqtyŋ salmağy köbine Orynbor gubernatorynyŋ qarauyna jatatyn Kişi jüzdiŋ i̇elderine tüsken. Būryn janynan i̇eriksiz bireuge birdeme berip körmegen jäne «mal aşuy — jan aşuy» dep qaraityn qazaq i̇eli, tölep jatqan mal bastary bälendei bolmağanmen: «Qalalary salynbai jatyp istep otyrğany mynau, i̇erteŋ bekingen kezinde nemiz qalady», — dep küni būryn sary uaiymğa tüsti.
Osyndai jağdailarmen i̇el aldynda qadiri kete bastağan Äbilqaiyr, bir jağynan patşa ükimetinen kütkeni aqtalmai, ne isterin bilmei, iştei äbigerlenude i̇edi. Ol aqyry «üş jüzdiŋ qamy» tügil, öz handyğynyŋ ne bolaryn bilmei, äbden sasty... İeki ūrty sualyp, sopaq beti būrynğysynan da sozyla tüskendei, aq sūr jüzinen qany qaşyp, süzekten tūrğandai bozaryp ketken. Sūrğylt közderi de būrynğydai i̇emes, nūry sönip, qantalap, qyzara qalğan. Mezgil, zamannyŋ ağysy, tağdyr, basqa qonğan baq köterip, ūly tilekterge qol sozğan adamnyŋ sol zamannyŋ özi tudyrğan dağdarysynan, qiyndyğynan küireui tabiği is i̇edi.

Ol qazir auyl syrtyndağy töbede otyr. Qasynda jaqynda ğana Aral maŋyndağy qazaq pen qaraqalpaqtyŋ hany bolyp sailanğan ülken balasy Nūraly. Bozaŋdy töbeniŋ basyna töselgen tekemettiŋ üstinde aq jastyqqa şyntaqtai jatyp, äkeli-balanyŋ oŋaşa äŋgimeleskenine bie sauymynan artyq mezgil ötti. Qabaqtary jabyŋqy, tüsteri solğyn. Äkeli-balaly adamdardai i̇emes — arbasa qaraidy. Būl arbasu «Han balasy tuğan äkesin, özi han boludy oilağanşa ğana äke sanaidy» degen köne qağidadan tuğan tärizdi.
— Söitip sen, Nepliüevten irgeŋdi alys salma deisiŋ ğoi? — dedi Äbilqaiyr Nūralyğa köziniŋ qiyğyn audara.
— Irgeŋdi alys salatyn mezgilden ötip kettiŋ, köke, şamaŋ kelse til tabuğa tyrys.. Seniŋ söziŋ bükil Kişi jüzdiŋ sözi...
— Al i̇eger onyŋ özi til tapqysy kelmese şe?
— Sol til tapqysy kelgeni üşin şaqyryp otyrğan bolar.
— Jalğyz meni ğana şaqyryp pa? Nepliüev Äbilmämbet han men Abylai sūltandy da şaqyryp otyrğan joq pa?.. Anna İoannovna mağan bergen gramotasynda meni bükil qyrğyz-qaisaq hany dep bekitken joq pa i̇edi? Qaramağymdağy i̇eldi de: Orta jüz ben Kişi jüz dep atağan... Nepliüev i̇eger til tapqysy kelse, meniŋ märtebemdi osy tūrğydan nege qaramaidy?
— Köke, odan beri de on i̇eki jyl ötken joq pa? Seniŋ ondağy aibaryŋ men qazirgi aibaryŋ bir i̇emes qoi... Orta jüz qazir Sämeke hannyŋ kezindegidei i̇emes, qai jauyŋa bolsa da tötep bere alatynyn aŋğartyp otyr... Aq patşa gubernatorlary olarmen sanaspasqa amaly joq. Al alda-jalda Äbilmämbet pen Abylaiğa Nepliüevty qarsy qoiğyŋ kelse, onyŋ jolyn tabu kerek.
— Qandai jol bar? Sirä, tapqandaisyŋ ğoi...
— Köke, meniŋ aqylymmen bäribir jürmeisiŋ ğoi.
— Sen meniŋ aqylymmen jürgeli tūrsyŋ ba?
— Tisi şyqqan balağa şainap bergen as bolmas...
— Solai de...
äkesi men balasy talaiğa deiin ün-tünsiz otyryp qaldy. Būl i̇ekeuiniŋ bügingi syrlasuy Or qalasynda bolatyn keŋeske daiyndaludan tuğan. Orynbor gubernatory Nepliüev qazaq jerine patşa üstemdigin jürgizu isi künnen-künge qiynğa tüse bastağanyna közi jetkennen keiin, Orta jüz, Kişi jüz jäne Orynbor gubernatoryna birdei jer ortalyğy dep sanalatyn Or qalasyndağy keŋeske Äbilmämbet han men Abylai sūltandy jäne Äbilqaiyr handy şaqyrğan-dy. Özi de sol Orğa kelmek. Gubernator soŋğy bes jyldyŋ işinde Kişi jüz ben Orta jüzdiŋ arasynda paida bolğan qaişylyqtarmen jaqsy tanys. Qazaq handarynyŋ Rossiiä patşalyğyna adal qyzmet isteuin talap i̇etumen birge, osy joly i̇eki hannyŋ arasyndağy narazylyqty da söz i̇etpek bolğan.
Äbilqaiyr balasy Nūraly i̇ekeuiniŋ arasy salqyndap bara jatqanyn būrynnan da sezetin. Biraq Aral maŋyndağy i̇eldi Rossiiä patşalyğy Nūralyğa berip han sanap ukaz şyğarmağanyna, būl jūrt äli öz qaramağynda i̇ekenine täube i̇etip, balasymen bälendei aşyq sözge barmaityn. Äbilqaiyrdyŋ ūqqany Nūralynyŋ orys patşasy jağynda i̇ekeni. Tübi qandai jolğa tüseri belgisiz, al äzirge tağdyryn da, bolaşağyn da orys patşasynyŋ degenine beiimdegen. Balasynyŋ özinen de ötken orysşyl boluyna, ony i̇es bilgeli osylai tärbielegen Äbilqaiyrdyŋ özi sebepker i̇edi. İendi ol Rossiiä patşalyğyna degen öziniŋ ökpesin, küdigin būdan äri Nūralyğa aşpady.
— Solai de... — dedi Äbilqaiyr qaitadan.
— Solai...
Äbilqaiyrdy kenet aşu qysa qaldy. Özimen iştei arbasyp otyrğan balasy Nūralynyŋ bir taipa i̇eldiŋ hany i̇ekenin ūmytyp ketip, janynda jatqan han asasynyŋ astyna alyp, soiyp salmaqşy da boldy. Asasyna qolynyŋ tez baryp qalğanyn özi de sezgen joq, biraq odan artyq qimyl i̇etpedi. Öitkeni, Nūralynyŋ da ūzyn taramys sausaqtary belindegi Hiua qanjarynyŋ sabyn qysa tüskenin közi şalyp qalğan.
— Solai de!..
— Solai!
Däl osy kezde auyl jaqtan ülken bäibişesinen tuğan qyzy Janat körindi. Janynda qalmaq toqaly tapqan segiz jasar ūly Şyŋğys bar. İekeui ūrysqan adamdai tymyraiysyp otyrğan äkesi men ülken ağalaryna ädeppen sälem berdi. Janat sūŋğaq boily, äkesine tartqan sūrşa qyz. Tür-kelbetinde sūlulyqtan göri täkapparlyq, qaisarlyq basym. Kigen kiımi de auyldyŋ qos i̇etekti, kamşat börikti, altyn syrğa, kümis şolpyly boijetkenderine ūqsamaidy. Kiımderi jauynger köşpeli i̇eldiŋ at üstinde ösken qyzdaryna laiyq yqşam. Belinde kümis sapty qanjar taqqan jalpaq belbeu, üstinde belin qynağan qysqa jeŋdi mauyty peşpent, balağyn oiulağan kesteli şalbar. Aiağynda biık ökşeli şoŋqaima i̇etik. Basynda qūndyzben ädiptegen şoşaq börik. Ūzyn şaşyn böget bolmauy üşin şaşbauymen qosyp belbeuine qystyryp qoiğan. Nyqtap basqan aiağynyŋ yrğağyna qarai, qypşa beli bolmaşy būraŋ tartqanmen, jazy ötip, küzge qarai sūiaulana bastağan balquraidai, dene bitisinde buyny äbden qatqan i̇egdelik baiqalady. Janyndağy qalmaq öŋdes jalpaq bet, tobylğy küreŋ bala jigittiŋ tūtas bitken törtbaq dene qūrylysy alyp küştiŋ iesi bolaryn körsetip tūr. Būnyŋ kigeni de han balasyna taqa laiyq kiımder i̇emes. Belinde qanjarly qalyŋ qaiys belbeu. Üstinde yqşam, jağasyn qara barqytpen kömkergen qyzğylt şapan. Aiağynda keŋ qonyş bylğary i̇etik, basynda i̇eltiri börik.
Balalarynyŋ sälemin alyp, Äbilqaiyr:
— Jai jürsiŋder me, Janatjan? — dedi.
— Jai i̇emes. Bügin taŋerteŋ Qaraqyz jeŋeşeme «Şyŋğys qalağa jüredi, jolğa daiynda» depsiz. Qaşan jäne qanşa uaqytqa barady? Ūzaqqa ma, älde az künge me? Sony sūrağaly keldim.
Janattyŋ «Qaraqyz jeŋeşe» dep tūrğany — äkesiniŋ qalmaqtan alğan toqaly. Qalmaq i̇esimin dūrys aita almağannan keiin, auyl äielderi qara küreŋ tüsine qarai Qaraqyz hanym dep atap ketken. Bügin tünde Äbilqaiyr ortanşy bäibişesi Ükilimaidyŋ üiine qonyp şyqqan. Būl Jağalbaily ruynyŋ bir ataqty baiynyŋ qyzy bolatyn. Baqytsyz Nūrbikeden keiingi i̇eŋ sūlu äieli. Äbilqaiyrğa azdağan yqpaly da bar. Tünde hannyŋ köŋiliniŋ keŋigen bir şağyn tauyp, bir jağy ökpe, bir jağy nazy i̇etip: «Han iem, Qojahmet ūlyŋdy qaşan-
ğy orys bekinisinde ūstaisyŋ, sağyndym ğoi, qaitatyn uaqyty jetken joq pa? Ornyna toqaldyŋ balasyn jiberseişi, o da soitaldai jigit bolyp qaldy ğoi», — degen.
Äbilqaiyr ortanşy ūly Qojahmetti özi de jaqsy köretin. Amanat retinde Orynborda tūryp jatqanyna jeti jyldan asyp ketti. Onyŋ üstine Or özeniniŋ boiyn jailağan Jağalbaily ruy Or bekinisi salynğannan beri özge rulardan göri özderiniŋ küieu balasy — Kişi jüz hanyna anağūrlym ala köz. Äbilqaiyr özi de biyl Qojahmetti Orynbordan alyp kelip, Jağalbaily jūrtyna — nağaşy i̇eline jibermek i̇edi. Jienderin körip, mümkin Jağalbaily da jibir,
ağaiynnyŋ arazdyğy basylar degen ümiti de bar.
Osyndai oiğa bekigen han Qaraqyz toqalyna taŋerteŋ «Şyŋğysty daiynda, qalağa jüredi» dep būiyrğan. Hanym: «Ne üşin, qanşa uaqytqa jüredi?» dep sūrauğa bata almağan. Hannyŋ syry äielderine mälim, öz i̇erkimen birdeme demese, sūrap odan i̇eşteŋe de bile almaisyŋ. Sondai minezine qanyq Qaraqyz bike ündemei qala bergen. Tek üiine Janat kelgende ğana «Balamdy qaida aparmaq? Qanşa uaqytqa? Nege aparmaq? Bilip ber» dep jalynğan. Al Äbilqaiyr bolsa, özge balalaryna qatal bolğanymen, Janatqa kelgende jany bölek, onyŋ aitqanyn i̇eki i̇etpeidi.
— Şyŋğys ūzaq uaqytqa barady. Mümkin birer jyl auylğa qaita qoimas, dūrystap daiyndasyn, — dedi.
Şyŋğys sūp-sūr bop ketti. Balasynyŋ kenet özgergen türin körip, Äbilqaiyr säl jibidi.
— Jigit bolyp qaldyŋ, sağan da şet jūrtty körgen jön. Tälim-tärbie, öner üirenuiŋ kerek, — dedi.
Han janynda tūrğandar bala jigitti amanatqa apara jatqanyna şek keltirmedi.
— Jaqsy, — dedi Şyŋğys basyn iıp.
Äbilqaiyr ornynan türegeldi. Ol bağanadan beri künşyğys jaqqa älsin-älsin köz jiberip alaŋdap otyrğan. Sol tūstan kenet üş salt atty körindi.
— Qūdabailar ğoi, — dedi Äbilqaiyr, — sender ordağa qaita beriŋder.
Janat kele jatqan salt attylardan közin aiyrmai säl tūrdy. Qaitqysy kelmep i̇edi, biraq äkesi men ağa-inisinen Uialdy ma, būrylyp ketti. Nūraly, Şyŋğys üşeui auylğa qarai bettedi. Kele jatqan üş salt attynyŋ biri Qūdabai — äkesiniŋ hatşysy äri tilmaşy. Orynbor maŋyndağy qazaq auyldarynan. Kelbetti jäne tepse temir üzetin jas jigit. Osy jigitpen byltyrdan beri Janat köŋildes. Körmese sağynyp qalady. «Osyğan baram» deuge äkesinen jas-
qanady. Qaradan şyqqanğa töre tūqymy qyz bermeidi. İerkin ösken han qyzy sol sebepten de üi işine bildirmei, büginge deiin jigitpen qūpiiä kezdesip kelgen. Jaqynda Qazaly qalasynyŋ maŋyndağy datqa qūdalary kelmek. Küieu keletin mezgil taiağan saiyn Janat Qūdabaiğa i̇elte tüsude. Hannyŋ tapsyrmasymen ketken jigitti alty kün körmei qalyp i̇edi, janyn qūiarğa jer tappady...
Äbilqaiyr syrğa öte berik jan. Al alda-jalda köŋiliniŋ bir kümänin aşqysy kelse ony tek Janatqa ğana aitatyn. Öitkeni äke balağa synşy, Janat zaty äiel bolğanymenen, özine tartqan qatygez, syrğa berik tūŋğiyq i̇ekenin biletin. Äbilqaiyr Nepliüevten: Or qalasyna kelsin, onda Äbilmämbet han men Abylai sūltan bolady degen habardy alysymen Orynborğa janyna on bes jigit nöker i̇ertip osy Janatty jibergen. Qyzy arqyly Nepliüevke: «Äbilmämbet Joŋğar qontaişysy Qalden Tserenmen jaqyndasqaly jür. Qalden Tseren oğan Türkistan şaharyn qaitarsa, Joŋğarlarmen qaitadan tatulaspaq, dostyqtyŋ belgisi i̇etip amanatqa bir balasyn jibermek. İeger Äbilmämbet Or qalasyna kele qalsa, odan Joŋğar jağyna şyqpaimyn jäne aq patşağa adal qyzmet isteimin degen antyn alu kerek. Jäne Äbilmämbet sözinde tūruy üşin bir balasyn amanatqa tapsyrsyn. Al amanat balasyn äkelip bergenşe, özin jibermei, tūtqyn i̇ete tūrsyn» degen. Janat Nepliüevke būl sälemdi būljytpai jetkizdi. Biraq äkesi būl syrdy i̇eşkimge aitpa degenine qaramai, äldeqalai Qūdabaiğa aityp qoidy.
Osy Qūdabaidy Äbilqaiyr Or qalasyna kele jatqan Äbilmämbettiŋ aldynan şyğarğan. Küşiginen asyrağan itindei hatşysyna i̇eki-üş kün Äbilmämbettiŋ qasynda bolyp, bar syryn bilip keludi tapsyrğan.
Äbilqaiyr keşeden sol Qūdabaidy typyrşi kütude i̇edi. Belesten salt attylar körinisimen, sabyry qalmai, äri-beri jüre bastady.
Qūdabai atynan tüsip, hannyŋ qasyna jaiaulap keldi.
— Armysyz, han iem?
— Barsyŋ ba, jarqynym? Qandai habar äkeldiŋ?
Kenet hannyŋ közi Qūdabaidyŋ belindegi jarqyrağan kümis belbeuge tüsti. Kisesi de, kişkentai qanjarly qynaby da som kümisten soğylğan. Ätteŋ ne kerek, būl kümis belbeu neniŋ töleui bolğanyn biler me i̇edi. Hannyŋ özine seziktene qarağanyn birden ūqqan hatşy, tittei de abyrjymai beiqam tūr.
Han küdigi tez tarady. Janatqa tapsyrylğan qūpiiädan hatşym habardar bolyp qalğan joq pa i̇eken degen sūrau onyŋ oiyna kirmegen. «Hatşyma mynadai bir qaralyq belbeu tartqany, — Äbilmämbet hannyŋ menimen til tabys-
qysy kelgeni ğoi» dep jaqsylyqqa jorydy.
— Aita ber, ne i̇estip, ne kördiŋ?
— İestigenim de, körgenim de az. Tek bar tüsingenim, orys patşasymen arazdasar Äbilmämbet te, Abylai da joq... Al Joŋğar qontaişysymen kelissöz jürgizuleri jai qulyq tärizdi..
Qūdabai körgen-bilgenin tügel aitty. Kenet Äbilqaiyr äldeneni oilana qaldy.
— Qastarynda aqylgöii Būqar jyrau bar ma i̇eken?
— Joq... Körgem joq.
— Sonda qalai bolğany?... Būqar jyrau i̇el közi ğoi. Kelmeuine qarağanda jūrty handarynyŋ oiyn ūnatpağany ma?
— Bilmedim. Gubernator jyraudy şaqyrmağan şyğar...
Endi olar Ordağa qarai aiaŋdady.
Üş kün ötken soŋ Äbilqaiyr qasyna Kişi jüzdiŋ qyryqtan asa aqsaqaldary men batyr, bilerin i̇ertip Or qalasyna jürip ketti.
... Bir myŋ jeti jüz qyryq i̇ekinşi jyly jiyrmasynşy avgust küni Nepliüev Or bekinisine taiau Tasötkel degen jerde qazaq handarymen kezdesuge şatyrlaryn tikkizdi. Būdan üş kün būryn jetken Äbilqaiyr Orynbor gubernatory keŋeske tek qana Äbilmämbet pen Abylai, Baraqtardy şaqyryp qoimağanyn bildi. Joŋğar i̇elşileri Koşka men Burun, olardyŋ serikteri — qaraqalpaq batyrlary Momor men Qūşaqtyŋ da gubernator şaqyruymen kelgenin i̇estidi. İeki künnen keiin Nepliüevtiŋ būiryğy boiynşa, Äbilqaiyrdyŋ i̇eki ūly İeraly men Nūraly da özderine arnap tigilgen üige kelip tüsti.
Şaqyrylğan qonaqtardyŋ sanyna qarağanda būl keŋeske orys äkimderi ülken maŋyz beretini anyqtaldy. Oğan Kişi jüz hanynyŋ közi köp keşikpei jetti de.
Nepliüev jūpar aŋqyğan janargül, qazoty aralas qalyŋ şöpti Tasötkeldiŋ taldy oipatyna i̇eluge taiau aq boz üi tikkizgen. Özimen birge kelgen i̇eki eskadron atty, bir batalon jaiau äskerine arnap jiyrma şaqty şatyr tūrğyzğan. Attarynyŋ i̇er-toqymdary da, soldattarynyŋ kigen kiımderi de sudai jaŋa. Bäri mūzdai bop kök temirli qaru-jaraq asynğan. Qylyştarynyŋ sary jez saptary men myltyqtarynyŋ jalaŋaş ūştary kün säulesimen jarq-jūrq oinaidy. Qonaqtaryna Rossiiä patşasynyŋ aibarly küşin körsetkisi kelgen bolu kerek, Nepliüev lager syrtyna alty zeŋbirek qoiğyzdy.
Qonaqtardyŋ bäri jinalğanmen, jiyrmasynda keluge tiıs Orta jüzdiŋ hany men sūltandary avgustyŋ jiyrma i̇ekisine deiin kelmedi. «Būlar nege keşigip jatyr?» dep aldarynan jibergen kisisi: «Tasötkelge jarty kündik jerdegi Qiiäqty saiyna osydan üş kün būryn Äbilmämbet han qosyn tikken i̇eken, tünde keŋes qūryp, taŋerteŋ keiin qaityp ketipti» degen habar äkeldi. «Qandai sebeppen qaitty i̇eken? İeşkim i̇eşteŋe demei me?» dep sūrağan Nepliüevke, jibergen kisisi: «Joq sebebin aitpapty. Sol aranyŋ bir baiynan sūrap körip i̇edim, ol: Orta jüz hanynyŋ aldynan Äbilqaiyrdyŋ tilmaşy şyqqanyn, sol tilmaş i̇eline ketken küniniŋ i̇erteŋine Äbilmämbettiŋ de keiin şegingenin aitty. Sirä, sol tilmaştan sizdiŋ Joŋğar i̇elşisin de şaqyrğanyŋyzdy i̇estigen boluy kerek. Äbilmämbet özi Joŋğar qontaişysymen kelisim söz jürgizip jürgendikten, sizben ol i̇el i̇elşileriniŋ közinşe söileskisi kelmegen şyğar» degen joramal aitty. Nepliüev jiren mūrtyn sipap, tüksigen tükti qabağyn qars jauyp säl oilanyp qaldy. «Būl sözdiŋ qisyny bar. Joŋğar i̇elşisiniŋ kelgenin i̇estise, Äbilmämbet atynyŋ basyn keiin būruy ğajap i̇emes. Joŋğar äskeri būğan jaqyn tūr ğoi. Biraq ony qalai i̇estidi? Osyndai jağdai bolmas üşin Joŋğar i̇elşisiniŋ keletinin men Äbilqaiyrğa da bildirgen joq i̇edim ğoi... Joq, mūnda basqa gäp bar».
Dereu ol Qūdabaidy şaqyrtty. Kişi jüz hanynyŋ hatşysy, Nepliüevtiŋ odyraŋ-odyraŋ attauynan, jiren mūrtynyŋ i̇edireiip, kök köziniŋ şynydai bop myzğymai qaluynan gubernatordyŋ aşuly i̇ekenin aitpai tüsindi.
— Sau-salamatsyz ba, marqabatly gubernator myrza, — dedi Qūdabai tili säl kürmelip. — Siz şaqyryp jatyr degen soŋ...
Gubernator hatşynyŋ amandasuyna jauap ta qaiyrğan joq.
— Äbilmämbettiŋ aldynan Äbilqaiyr seni nege jiberdi? — dep sūrady yzğarly ünmen.
äkki tilmaş äŋgime Orta jüz hanynyŋ keŋeske kele jatyp keiin qaitqany jaiynda i̇ekenin seze qoidy. Äbilmämbet bügin bolmasa i̇erteŋ kele qalsa, öziniŋ ne üşin keiin qaitqanyn tüsindiredi. Sonda han aldynda da, gubernator aldynda da tilmaştyŋ qara bet isi äşkerelenedi. Äbilqaiyrdan göri, oğan öziniŋ şyn qojasy Nepliüevtiŋ aşulanbağany kerek.
— Äbilqaiyr han meni Äbilmämbettiŋ aldynan jibergeni ras, — dedi ol basyn iıp. — Sizge jetkizuge yŋğaily jağdai bola qoimady.
— Qandai tapsyrmamen?
— Äbilmämbettiŋ Joŋğar qontaişysymen kelisim söz jürgizip jürgenin Orynbor gubernatory biledi. İeger būl joly Rossiiä jağynda i̇ekenin däleldeu üşin bir balasyn amanatqa qaldyrmasa, sol balasyn Orynborğa äkelgenşe Orta jüzdiŋ hanyn i̇eline qaitarmaidy dedi. Sony Äbilmämbetke jetkizuge jiberdi.
Nepliüev Qūdabaidyŋ sözine sendi. Ol jerge bir tükirip, üidiŋ işin kezip jür. «Mağan Rossiiä jağynda Orta jüzdiŋ boluy üşin, Äbilmämbettiŋ bir balasyn amanatqa ala tūryŋyz dep aqyl üiretken Äbilqaiyrdyŋ özi i̇emes pe i̇edi. Kişi jüz hanynyŋ būl qūpiiäny Äbilmämbetke jetkizuiniŋ qandai sebebi bar? älde bäleni mağan japqany — Äbilmämbetten qoryqqany ma? Joq, būl arada basqa syr bar... Äbilmämbet pen meniŋ arama ot salğysy keledi. Orta jüz hanynyŋ mağan qarsy i̇ekenin sezdirip, özi meniŋ aldymda da jaqsy körinbek. Rossiiä patşalyğy tek özin ğana qoldasyn deidi-au şamasy. Bū da aila. Biraq Orta jüz ben Rossiiänyŋ arasynyŋ alşaqtai bergeninen oğan qandai paida tüsedi? älde Orta jüzdi de özi arqyly bağyndyrsyn dei me? Solai tärizdi. Demek, Äbilqaiyrdyŋ bir syry aşyldy ğoi... Būl oiyny nemen biter i̇eken? Bilmegen adam bop jüre tūraiyn».
— Qūdabai myrza, — dedi bir zamatta. — Sizdiŋ aq patşağa adal i̇eŋbek i̇etkiŋiz keletinin men jaqsy bilemin. Biraq siz äli biz riza bolarlyq qyzmet körsetken joqsyz...
— Gubernator myrza, men i̇estigenimniŋ bärin jetkizip jürmin ğoi.
Nepliüev qabağyn säl tüidi.
— Oilaŋyz, aitylmağany da bar şyğar.
Qūdabai kidirmesten jauap berdi.
— Bilerim sol, aldyŋyzda qūran ūstap ant beruge barmyn...
— Qūran ūstap ant berudiŋ qūny qanşa i̇ekenin siz i̇ekeumiz de bilemiz ğoi, — dedi keketip külgen gubernator. — Al Äbilqaiyrdyŋ qalmaqqa bermek qaryndasy jaiynda ne i̇estidiŋ?
— Tüsine almadym, taqsyr.
— Kişi jüzdiŋ hany bir qaryndasyn Qalden Tserenge bermek körinedi ğoi.
— İestimegen äŋgimem.

Click or select a word or words to search the definition