Köşpendiler - II - Jantalas

Qyz bolyp közge tüskeli özin i̇elemegen i̇erkekti birinşi ret körip, Nūrbike aq boz üide yzalanyp tūrğanda, han qonaqtaryn bastap işke kirdi. Nūrbike jainap sala berdi. Būlar jas qūlynnyñ balbyrap pisken, uyzdai dämdi i̇etin jep, baldan tätti sary qymyzdy raqattana simirip, it jügirtip, qūs salu jaiyn äñgime i̇etip, bie sauymyndai mezgil otyrdy. Sodan keiin qaitadan han saraiyna keldi. Tek han Ordasynyñ i̇esigin aşa bergende, Baraq sūltan qonaq üide şaqşasynyñ ūmyt qalğany i̇esine tüsip keiin qaitty da köp ūzamai qaita oraldy. Basqa adam būdan i̇eşteñe añğarmağanmen, Äbilqaiyr qas jauy Baraqtyñ i̇ezuindegi bolmaşy ğana külkiden onyñ oljasy tek «ūmyt qalğan» şaqşa i̇emes i̇ekenin ūqty.
Han tördegi ornyna otyrğannan keiin, baisaldy ünmen sözin bastap ketti.
— Rossiiä qaramağyna kiremiz degennen beri meniñ qasym köbeiüde, — dedi ol. — Qai halyqqa bolsa da basqa jūrtqa bağynyşty bolu öte qiyn. Biraq bizdiñ jağdaiymyzda basqa jol joq. Joñğardy jeñseñ, ar jağynda Qytai bar. Qytai boğdyhanyna bağynu — tiliñnen de, diniñnen de birdei airylu degen söz. Al Rossiiä oğan qarağanda ädil de, adal da jūrt. Jerimiz de, tağdyrymyz da bir. — Kenet ol dausyn kötere söiledi. — Joq, ne deseñizder de Rossiiäğa qosylu — bizge qalğan jalğyz jol!
Kündikke ündemei otyrğan Tseren-Dorji kenet şiñk i̇ete qaldy. Alpamsadai denesi men tūnjyrağan türine qaramai, üni qanden ittiñ dausyndai jiñişke, aşy i̇eken. Auzynan köbik ata, söilep qūia berdi.
— Taqsyr han, qazaq i̇eline Rossiiäğa qosyludan böten jol joq degeniñ beker, — dedi ol astyndağy atlas körpe jambasyna batyp otyrğandai, qozğalaqtap. — Batyr adamnyñ bärin özimizge qosyp alamyz. Seni de! Seni de! Qatyn patşasyn at qūiryğyna bailap öltiremiz! Sosyn orys jerinen de asyp, äri qarai baramyz! Arğy babalarymyz jetken jerge biz de jetemiz! Odan da äri ketemiz! Jolymyzdağy qala bitkenniñ bärin qiratyp joñğar men qazaq malyna jaiylym i̇etemiz. Adam bitkenniñ bärin qoidai kögendeimiz! Sağan būdan artyq qandai jol kerek?
Bögenbai batyrdyñ Tseren-Dorjiğa jerkene qarağanyn köziniñ qiyğymen şalyp qalğan Äbilqaiyr:
— Sonda qazaq jerin qaitesiñder, qūrmetti nūian? — dedi ananyñ bar oiyn bilgisi kelip, — qazirdiñ özinde jerimizdiñ teñ jartysynan airyldyq... Ol jerdi bizge kim qaitaryp beredi?
— Şyn batyrlardy özimizge qosyp alamyz dedim ğoi, — dedi Tseren-Dorji qaitadan şiñkildep, — olarğa jer beremiz. Al qara halyqqa jer nege kerek? Ölsin! Qyrylsyn!
— Jaraidy, seniñ aitqanyñdai-aq bolsyn, — dedi Äbilqaiyr. — Biraq öziñ orys zeñbirekteriniñ qalai atylatynyn kördiñ be?
— Körgem joq. Körgim de kelmeidi.
— Jerin tartyp almaqşy bolyp jatqanyñda, orystar seniñ «körgim kelmeidi» degeniñe köner me i̇eken?
— Men odan qoryqpaimyn, — dedi Tseren-Dorji, — mağan boğdyhan ondai zeñbirektiñ myñyn beredi.
Qyzba qandy Joñğar nūiany, aşu üstinde būl sözdi qalai aityp qalğanyn özi de bilmedi.
Tseren-Dorjiğa i̇endi Baraq ta tūnjyrai qarady. Naiman taipasy joñğarlarmen körşiles otyrğandyqtan, būl i̇eki i̇eldiñ arasynda ūrys-keris ğasyrlar boiy tynbai kelgen. Joñğardyñ jeñil-jelpi şabuyldaryna Naimannyñ batyr ūldary ärqaşan da toitarys bere alğan. Söitse de, köp jyldan beri qatar köşisip jürgendikten, būl i̇eki jūrt keide qyz berip, qyz alysyp ta jatatyn. Äsirese, mūndaida joñğarlyqtar qazaqtyñ töre tūqymynan şyqqan adamdarmen jaqyndasuğa qūmar keletin. Biraq Naimandar qazaq i̇eline joñğarlar tiısse bolğany, qūdalyğyn da, körşiligin de ūmytyp, qolyna naizasyn alyp şyğa keletin. Naimannyñ bükil qazaq i̇eline äigili osyndai batyrynyñ biri Qarakerei Qabanbai i̇edi. Baraq qyzyn Tseren-Dorjiğa bergenine Qabanbai batyr qatty aşuly degendi de sūltan i̇estigen-di. Sol sebep boldy ma, älde Qytai boğdyhandarynyñ mäñgi qastyğy i̇esine tüsti me, ol Tseren-Dorjiğa:
— Mağan şürşittiñ järdemin aitpa, — dedi keiip, — şürşittiñ zeñbirekterinen göri bizge orys zeñbiregi jeñildeu tier... — sosyn ol Äbilqaiyrğa būryldy. — Sonda ne isteimiz? Jerimizge orystardyñ qala saluyna könip otyra beremiz be?
— Rossiiäğa bağynu — qala saldyru ğana i̇emes. Būl ülken saiasat, — dedi Äbilqaiyr, — jaqynda ğana mağan Aralbai men Orazkeldi aqsaqaldar kelip: «Qatyn patşağa ötinip, Ūly jüzdi de Rossiiä qol astyna aldyr» dep ketti. Al, Jaiyq pen Or özeniniñ tüiisken jerine qala saludy sūrağan menmin. Būl qala jeke mağan ğana i̇emes, bärimizge kerek... Tübi, qazaq i̇eli tolyp jatqan aqymaqtardyñ qolynda bölşektenip jürgenşe, bir aqyldynyñ qolynda tūtas otyr-
ğany jön i̇emes pe... Mūnymdy kim teris deidi?..
— Mūndai qamqorlyq Ülken Orda hany Äbilmämbettiñ isi i̇emes pe? — dedi Baraq tūnjyrap.
Äbilqaiyr tura jauap beruden jaltardy...
— Men Üş jüzdiñ basyn biriktirgim keledi. Sonda ğana özge jūrt bizben sanasady, — dedi sözin sabaqtap. — Jaña Bögenbai batyrdyñ sözin i̇estidiñder ğoi. Jūrttyñ köbi osylai oilaidy.
Jerge qarap otyrğan Tseren-Dorji basyn köterip aldy.
— «Kirpikşeşen inine kirgenşe ğana dos» degen bizdiñ joñğarda maqal bar, — dedi ol, — inine kirip alğannan keiin inelerin sūğa bastaidy. Tübinde, qalap alğan dosyñnan qaşyp qūtyla almai jürme.
— Joñğar kirpikşeşeni jöninde aityp otyrğan joqsyñ ba, nūian? — dedi Taiman batyr.
— İä, Tseren-Dorji, orys patşasy bizge nendei syi äkeledi, äzirge beimälim — dedi Äbilqaiyr. — Biraq joñğardyñ būğauymen tanyspyz. Al şürşittiñ zūlymdyğyn özderiñ de bizden kem bilmeisiñder...
— Jaraidy, Äbilqaiyr han, seniñ būl şeşimiñdi men ūly qontaişyğa küni i̇erteñ-aq jetkizemin, — dedi Tseren-Dorji handy qorqytpaq bop, — Joñğardyñ bar tümeni Yrğyz tübine jetkende söilesermiz.
— Meili, Qalden Tserenniñ qandy qolyn jaña körip jür deisiñ be? Jiberse, kütip aluğa barmyn!
— Onda keşikpei Qalden Tserendi de körip qalarsyñ.
Joñğar nūiany ornynan türegeldi. Hanğa ädet boiynşa, säl basyn iıp täjim i̇etti de, asyğa basyp şyğyp ketti. Onyñ soñynan Baraq sūltan da tūra bergen...
— Otyra tūr, Baraq sūltan, — dedi Äbilqaiyr qolymen işara jasap. Baraq ün-tünsiz qaita otyrdy. — Tevkelevtiñ kele jatqanyn jaña aittym ğoi. Ärine bosqa kele jatqan joq. Būl joly qazaq i̇eliniñ aq patşağa birjola bağynuyn talap i̇etui haq. Oğan qandai jauap qaitaramyz?
— Öziñ qandai jauap qaitarmaq oidasyñ?
— Men jauabymdy osydan bes jyl būryn bergem.
— Men de jauabymdy sonda bergem. Sirä, i̇ekeumizdiñ jauabymyz bir jerden şyğa qoimas.
— Sonda at qūiryğyn kesken jerimiz osy bolğany ma?
Äbilqaiyr men Baraq arasyndağy arazdyq öz aldyna. Qazir būlardyñ şeşetini tym jauapty mäsele i̇edi. Biraq amal ne, halyq tağdyry bas arazdyqtyñ qanjyğasynda kete bardy. Naiman taipasy Joñğar handyğymen qatar tūrğandyqtan, Baraqqa da Äbilqaiyrdyñ aitqanyna köne qoiu qiyn i̇edi, sondyqtan da ol:
— At qūiryğyn kestim deseñ öziñ bil, Äbilqaiyr han! — dedi de ordadan şyğyp ketti.
Küzetşiler sol tas müsin qalpynda tūryp qaldy. Üi işin tağy da tymyrsyq tynyştyq basty.
— Han iem, — dedi Taiman batyr tynyştyqty būzyp, — halaiyq qaida bolsa, han sonda bolady dep senemiz. Soñyñnan i̇erdik, äzirge ümitimizdi aqtap kelesiñ. Biraq bügin bir tüsinbai qalğan jaiym bar.
— Söile, Taiman batyr?
— Bizge Joñğarlardyñ istemegeni bar ma? İelimizdi qan-josa i̇etti, şalymyzdy käri dep aiağan joq, balamyzdy jas dep müsirkemedi. Qys qystau i̇eter, jaz jailau i̇eter bükil jyly öñirimizdi basyp aldy. Al sondai ata jauymyzdyñ jañağy Tseren-Dorji tärizdi qandyşelek batyry qolymyzğa özi tüsip otyrğanda, aman-i̇esen qūia beremiz. Ol az bolğandai, onyñ közinşe aşpaityn qūpiiä-
myzdy aqtaramyz. Bizdiñ bar oiymyzdy ol i̇erteñ-aq Qalden Tserenine jetkizbei me? Bilmeimin, jarqynym, nege būlai būnyñ bäri...
— Qūpiiämyzdy aitsaq, ol qūpiiäny Tseren-Dorji i̇eşkimge jetkize almaitynyn bilgen soñ aittyq.
— Qalaişa?
— Tseren-Dorji qasyndağy jigitterimen bügin tünde Qandy jartas tūsynda ajal tabulary kerek!
— Kim oryndaidy ol ükimdi?
— Batyr Taiman men onyñ saiypqyran jas börileri.
Taiman abyrjyp qaldy.
— äi, qalai bolar i̇eken?! Meniñ jigitterim Kökjal Baraqqa tatymaidy ğoi. Oğan qarsy ūrys aşuğa kimniñ batyly barady...
— Tseren-Dorjidy qasynda Baraq joq kezde öltiredi.
— «Baraq joq kezdeñiz» qalai? Bäri birge attanady ğoi.
— Baraq sūltan ymyrt üiirile, osy bizdiñ auyldyñ tūsyna qarai keiin qaitady.
— Nege?
Äbilqaiyr jüdeu ğana i̇ezu tartty.
— İä, Baraq keiin qaitqan soñ, sender Qandy jartas tübinde añdyp tūryp Tseren-Dorjidyñ tobyn basularyñ kerek. Birde-birin tiri jibermeñder. Bizdiñ ordadan aman ketkeni bükil jūrtqa aian. Sonan keiin i̇elşisiniñ qanynan Baraq sūltannyñ özi aqtalyp körsin.
äñgimeniñ ar jağy kübir-sybyrğa ainalyp ketti. Būl keñes bitkennen keiin, süt pisirimdei mezgil öter-ötpeste, qasynda qaru-jaraqty i̇elu jigiti bar Taiman batyr han auylynan künşyğys jaqqa qarai qiiälap şyğa berdi.
Äbilqaiyr üide oñaşa qaldy. Beiuaqta berilgen ämirinen böten i̇eşkimniñ habardar i̇emestigine sengen han i̇endi tağyna süieuli tūrğan ükili dombyrasyn alyp, bir asau küidi bezildetip oinai jöneldi. Osynyñ aldynda ğana aşu, yza, ädis, qulyq sekildi neşe aluan sezimdi basynan ötkizgen hannyñ dombyrany osynşama qūşyrlana qağuy — jüregin örtegen bar azapty ūmytyp, bir mezet köñil qobaljuyn basuy i̇edi...
Al Baraq sūltan bolsa, Äbilqaiyr aitqandai, han ordasynan äjeptäuir ūzap baryp, ymyrt üiirile Tseren-Dorji tobynan öziniñ senimdi i̇eki jigitin bölip alyp, keiin qaitqan. Qas qaraia han auylynyñ tūsyndağy tereñ saiğa kelip, atyn jigitine berip, özi bergi jağağa şyqty da, közin han aulynan almai i̇etpetinen jatty da qoidy.
Qara şapan jamylğan Nūrbike tek auyl ūiqyğa qatty ketken kezde ğana, uädelesken jerine jetti. Şydamy tausylğan Baraq sūltan ornynan atyp tūrdy.
Balasyz äiel qanşa sūlu, i̇erine qanşa ystyq bolmasyn, ol tek jas kezinde ğana jaryna qymbat! Būl qazaqtyñ i̇eski dästüri. Äsirese būl zañdy qartaiğanşa jas iıs qūmar töre tūqymy myqty ūstağan. Osyny biletin jeñgeleri «İeger han küieuiñ suyp ketpesin deseñ, oğan külge aunasañ da bir perzent tap» degen aqyldaryn jüregine moinyndağy tūmardai saqtağan i̇erke toqal qara maqpal şapany bozañ üstine qalai jaiylğanyn i̇ekeui de tüsindegidei ğana sezindi... Bie sauymyndai ötken kezde, ornynan sozyla türegelgen Nūrbike Baraqqa i̇eriniñ Tseren-Dorjidy öltir dep ämir bergenin aitty.
Baraq atyna qarai jügirdi. Äne-mine degenşe tynyş tündi ürkite ūiatyp, jazyq dalany dübirlete künşyğysqa qarai şaba jöneldi. Aşu qysqany sonşa, at dübirinen auyl ūianyp, Nūrbikeniñ qylmysy aşylyp qalar dep oilağan da joq.
Biraq būl qylmysty Äbilqaiyr onsyz da biledi. Sai jağasyndağy qalyñ taldy japadan-jalğyz bağanadan beri aralap jürgen köleñke — būl Äbilqaiyr han i̇edi. Ätteñ, dünie-ai, Baraqty ol tek atyna mingen kezde ğana körip qaldy.
Sol küni ol körer tañdy közimen atqyzyp şyqty. Tek tañerteñ ğana nökerlerine i̇eñ jaqsy köretin toqaly Nūrbikeni bar jasauymen Syr boiyndağy äkesi Qoisan baidyñ aulyna aparyp saludy būiyrdy. Nökerleri de, Nūrbike de «nege?» dep sūrağan joq.
Säskeden aua, Nūrbikeniñ köşi ūzap, jaña köterilgen sağymmen aralasa, kökjiekte būldyr tartyp ketken kezde ğana ol üiden şyqty. Ketip bara jat-
qan köştiñ syrtynan ūzaq qarap tūrdy. Älden uaqytta baryp, jüreginiñ bir näzik qyly üzilip ketkendei, qinala kürsindi. «Asyqpa, Baraq sūltan, künim tusa seni öz qolymnan bauyzdarmyn» dedi tistene kübirlep.
Osy mezette künşyğys jaqtan qūiyndata şapqan salt attylar körindi. Būlar Taiman batyrdyñ jigitteri i̇edi. Köp ūzamai olar attaryn auyl syrtyndağy kermege bailap, beri qarai jürdi.
Taiman batyr özgelerden bölinip kep, Äbilqaiyrğa sälem berdi.
— Jolyñ boldy ma, batyrym? — dedi han.
Taiman batyr tömen qarady.
— Säti tüspedi, han iem.
— Qalaişa?
— Biz Tseren-Dorjidyñ tobyna jetken kezde, Baraq sūltan siz aitqandai, olardyñ arasynda joq i̇eken. Attyly jaumen beles arasynda kezdesudi qauip körip, qara körsetpei Qandy jartasqa deiin i̇erip otyrdyq. Qandy jartasqa jetken kezde olar attarynan tüsti. Kölikterin otqa qoiyp, bastaryna qorjyndaryn jastanyp, közderi ūiqyğa ketti-au degen kezde, biz de tidik. Ūiqyly-ūiau sasqalaqtağan jigitterin birden soiylğa jyqtyq. Biraq Tseren-Dorji atyna minip ülgirip qaldy. Talağy tüskir äbden ūrysqa üirengen be, bizdiñ dübirimiz şyğysymenen arqyrai kisinep iesine jetip keldi. At üstidegi Tseren-Dorji osal jau bolmai şyqty. Mañyna taiağan i̇eki-üş jigitimdi aibaltasymen ūryp qūlatty. Tün qarañğy bop, özim oğan däl kezdese almadym. İendi qolyma tüstiñ be dep, bes-alty jigitimmen qorşai bergenimde, Baraqtyñ «Aruaq! Aruaq!» degen aibarly dausy i̇estildi. Jigitterim tym-tyraqai qaşa jöneldi.
— Öziñ şe?
— Özim de şeginuge mäjbür boldym. Baraqtan qoryqpağanmen de, töre tūqymy ğoi, qarsy soiyl köterudi jön tappadym. Özge qauym qalai köredi, ol äli aşyq jau bolyp şyqqan joq qoi?
— Dūrys i̇etkensiñ: qardyñ basyn qar alar, hannyñ basyn han alar, qaraşanyñ töre tūqymyna soiyl soğuy laiyqty i̇emes.
— Özim de solai boljadym.
Äbilqaiyr būdan äri qazbalamady.
— Öñgergen ölikteriñdi körmedim. Soiylğa jyğylğandaryñ qaida?
— Körşi auylda.
— Jön i̇etkensiñ. Orda mañaiy onsyz da qara tünek.
Äbilqaiyr teris būrylyp, auyl syrtyndağy beleske qarai jüre berdi. Soñynan nökerleri i̇emes, qasqyr alatyn, han jalğyz jürgende janyna kisi jolatpaityn, küşiginen asyrağan qasqyr qandas qara qylşyq, taişadai arlan töbeti i̇erdi.
Basqa söz aitpai, zerli şapanyn iyğyna bos salyp jalğyz ketip bara jat-
qan Äbilqaiyrdyñ soñynan Taiman tünere qarap tūrdy da, janyna kelgen serikterine:
— Qaza bolğan jigitterdiñ üilerine habar beriñder, — dep būiyrdy da, Bögenbai batyrğa arnap tigilgen üige qarai bettedi.
Añyzaq jelge mañdaiyn süigize Äbilqaiyr han japadan-jalğyz kele jatyr. Közi alystağy kökjiekte. Jan düniesi astan-kesten bolyp, qara tory jüzine yza teuip, sūrlanyp ketken. Tseren-Dorjidy öltirip, ony Baraqqa jaba almağany janyna qatty batyp keledi. Būrynğydai i̇emes, Baraqpen i̇ekeuiniñ arasyndağy bolmaşy köpir birjolata qūlağan. Qalden Tseren de būğan degen aqyrğy senimmen i̇endi mäñgi qoştasady. Joñğar qontaişysy Äbilqaiyr handy qūrtpai, Kişi jüz jerine şabuylyn toqtatpaidy. Būnyñ bärin Äbilqaiyr ap-anyq sezindi. Aqyl-oiyn jailağan sūrapyl aşu, öşpendilik tūla boiyn örttei küidirip äketip barady. Äsirese, Nūrbikege yzaly. Keşe Baraqtar ketkennen keiin, keñes qūryp otyrğanda auyzğy bölmede şolpynyñ syldyry şyqqandai bolyp i̇edi. İendi mine... sol auyz üide jürgen Nūrbike i̇eken. Onyñ ne aitqanyn öz qūlağymen i̇estimese de, Baraqtyñ asyğa jürip ketuinen bäri de belgili boldy. Nūrbike sūltanğa qūşağyn ğana jaiyp qoimağan, jūbaiynyñ qūpiiäsyn da aşqan. Qandai opasyz!
İendi ony bir sät ökiniş biledi. Tünde aşu qysyp tūrğan şaqta han äbes qūlyqty toqalyn jendetterine öltirtpek te bolğan, biraq qandy joldan bas tartyp i̇edi. On jyl boiy baldan tätti läzzat syilağan qylyqty äielin öz qolynan öltiruge qimağan. Opasyzdyğy üşin mäñgi talaq i̇etip, i̇eline qaituğa būiryq bergen. Sol köñilşektiginiñ zardabynan i̇endi, mine «Qap!» «Qap!» dep tistene ah ūrady.
Joq, Äbilqaiyr köñilşek jan i̇emes. Kişi jüzdiñ tağyna otyrğan jiyrma jyldyñ işinde dosyna da, qasyna da köñilşektik istep körgen joq. Mūnyñ tamyrynda da ūly babasy Şyñğys hannyñ qany bar-dy. Ras, Äbilqaiyr Jänibek ūrpağynyñ kişi tarmağyna jatady.
Jänibektiñ toğyz balasynyñ işinde bir anadan Ūsnaq pen Jädik tuğan. Jädiktiñ balalary jeti atasynan han bolyp kelgen. Al Ūsnaqtan tarağan Būlaqai QUiannan onyñ balasy Aişuaq, Aişuaqtan tuğan Nyryş, Nyryştyñ balasy öz äkesi Adjağa (Abdollağa) deiin, birde-bir han bolyp körgen joq. Baq pen daryn jeti atadan keiin bir qonady degen qazaqta qaueset bar, mümkin sodan bolar, Jänibektiñ jetinşi buyny özi han boldy. Onda da tek Kişi jüzge ğana. Ras, Ülken Ordadan bū da dämetken. Ätteñ ne kerek, baq kündes tuystary maqsatyna jetkizbedi. Al Kişi jüz jeke otau tigip, Äbilqaiyrdy özine han sailasa, o da sonau Їş jüzdiñ qara şañyrağy — Ülken Orda handyğy boljyrap naşarlap ketkenniñ nätijesi! Al i̇el basyna kün tuyp, Joñğardyñ qalyñ äskeri qaptağanda, qazaq jūrtyn biriktirip jauyna qarsy tūrudy basqarsa, onysy öziniñ i̇erliginiñ, köregendiginiñ arqasy. Äbilqaiyrdyñ būl qasietteri jūrt aldynda abyroiyn asyrdy, keide isi qazaq i̇eliniñ kösemi därejesine deiin köterdi. Orta jüzdiñ keibir ru basşysy, Jänibek sekildi batyry būnyñ soñynan i̇erdi, qaryndasyn alyp, jekjat boldy. Solardyñ demeuimen Äbilqaiyr özin keide bar qazaqtyñ joqtauşysy retinde sezindi. Ärine, köpşiliktiñ kökeikesti armany — tynyştyq. Äbilqaiyr halyqtyñ sol tilegin paidalana bildi. Ūly Rossiiäğa bizdi qaramağyñyzğa alyñyz dep i̇eñ birinşi bop hat jazdy. Özge handardan göri Äbilqaiyr Qytai, Joñğar boğdyhandarynyñ qazaq i̇elin müldem qūrtuğa bel bailağanyn jaqsy tüsindi. Äbilqaiyrdyñ qylyğy ülgi bop, Sämeke han da orys patşalyğynyñ qol astyna kirudi talap i̇etti.
Al joñğar dauylynyñ qarqyny säl basylyp, qazaq i̇eli kei jerde olarğa tötep berip, käri Sämekeniñ ornyna Orta jüzde Äbilmämbet, Abylai, Baraq, Qazybek sekildi i̇el basqara alatyn adamdar şyğa bastap i̇edi, i̇el bilep otyrğan «igi jaqsylar» i̇eki bölinuge ainaldy. Rossiiä patşalyğynyñ qoltyğyna kirip alyp, Äbilqaiyr bärimizge üstem bolmaqşy dep qoryqqandar da tabyldy. Olar i̇endi Äbilqaiyrdyñ saiasatyn teris körip, keşegi jauy joñğarlyqtarmen kelisimge keluge de bar i̇ekenin jasyrmady. Sonyñ biri Baraq sūltan, Al Äbilmämbet pen Abylai...
Äbilqaiyr beti auğan jaqqa jürip keledi. Tek qūlağyn qaişylap qara qylşyq käri töbeti ğana soñynan qalmaidy. Rasymen Äbilmämbet, Abylai, Baraq joñğarlardyñ jalğan dälelderine senip, keşegi tögilgen ağaiyn-tuystyñ qanyn keşpek pe? Joñğarlardyñ aituy boiynşa, qazaqtardyñ jerin, malyn tartyp alu üşin talamağan körinedi. Qytai boğdyhandary apatqa ūşyratyp jatqan kezinde, Joñğar i̇elin qazaq batyrlary ünemi şauyp, äbden zyğyrdandaryna jetken-mys. «Aqtaban şūbyryndyda» Joñğarlardyñ qazaq i̇eline istegen qiiänaty, käri-jasyna qaramai qyryp, i̇en dalasyn qanğa būiağany sonyñ yzasy-mys. Aiypty qazaq i̇elinen alğan kegi-mys. Rasynda solai ma i̇edi? Joq, beker söz! Ol kezderde Qytai men Joñğar arasy qandai bolsa, qazaq pen joñğar, Qytai men qazaq arasy da sondai i̇edi ğoi. Byqyğan, ösip kele jatqan malyna jaiylym izdegen joñğarlar bos jatpağan-dy. İertisten beri qarai, taudan qūlağan qorym talai ret jöñki qaptağan. Bükil tarihynda qazaq jauyngerleri Joñğardyñ jerin tartyp alamyn dep, İertisten asyp soğys aşqan i̇emes. Ras, özi kelgen jaumen san aiqasqan, ärqaşan da jeñip, keiin şegindirip otyrğan. Osynyñ bärin Äbilmämbet, Abylai, Baraqtar bilmei me? Bilse kerek-ti. Onda joñğarlyqtarmen qalai bitimge kelip, qoltyqtasa qalmaq? älde aila ma? Meniñ orys patşalyğynyñ qol astyna kirip küşeiip ketkenimnen qauiptenip, biz Joñğar jağyndamyz dep, mağan halyqty qarsy qoimaq pa? Olai bolsa özderi de orys patşalyğyna bağynuğa barmyz dep, menimen jarysyp nege birneşe ret uäde berdi? Būl qandai oiyn? ärine, Baraqtyñ ūstağan joly i̇ejelden basqa. Al sonda Orta jüzdiñ hany men basqa sūltandaryniki ne? Joñğar men orysty ötirik birin apa, birin jezde i̇etken bop, özderine dūrys qaratyp, qazaq i̇eline tek öz bastarynyñ üstemdigin jürgizbek pe? ärine, sodan baryp jūrt Orta jüz sūltandary bizdiñ joğymyzdy joqtaidy i̇eken dep äri qarai auyp bara jatqany haq. Al Baraq sekildi sūltandary meni tipti orys patşalyğyna i̇el-jūrtyn satqan adam ğyp körsetpek. Tübi i̇elimizdiñ de, keleşek ūrpaqtardyñ da közi jeter, bügingi äreketimdi aqtar; bizge qalğan jalğyz jol — ol Rossiiänyñ qol astyna i̇enu. Bügin küşti bolyp köringenmen, bar tirligi qūr mal ösiru, özinen älsiz i̇eldi şabu bolğan Joñğar taipasy da küni i̇erteñ ne Qytaiğa, ne Rossiiäğa bağynady. Küni i̇erteñ bizge tuğan kün olarğa da tuady. Öitkeni, ūly memleketke laiyq qainar būlağy, közi taiyz. Öneri, bilimi, şyğaryp jatqan qorğasyny, temiri, i̇egip jatqan i̇egini, ösip jatqan bau-baqşasy, salynyp jatqan qalasy, bekinisi joq i̇el ūzaq ömir sürgen i̇emes. Bir qatty boranda bar malynan airylyp qalatyn, i̇eliniñ şetine jau kelse qūr soiyly men otty jüregin ala şabatyn biz sekildi i̇el jan-jağyñnan qalyñ jau qaptap tūrğanda, öz aldyna jeke jūrt bolyp tūru qaida?! Tūra almaidy. Osyny nege tüsinbeidi olar? Joq, biz qaitsek te Rossiiä memleketiniñ qoltyğynyñ astyna kiruimiz kerek. Būl qazaq i̇eline birden-bir keleşegi bar jol.