Köşpendiler - II - Jantalas

Qyz bolyp közge tüskeli özin i̇elemegen i̇erkekti birinşi ret körip, Nūrbike aq boz üide yzalanyp tūrğanda, han qonaqtaryn bastap işke kirdi. Nūrbike jainap sala berdi. Būlar jas qūlynnyŋ balbyrap pisken, uyzdai dämdi i̇etin jep, baldan tätti sary qymyzdy raqattana simirip, it jügirtip, qūs salu jaiyn äŋgime i̇etip, bie sauymyndai mezgil otyrdy. Sodan keiin qaitadan han saraiyna keldi. Tek han Ordasynyŋ i̇esigin aşa bergende, Baraq sūltan qonaq üide şaqşasynyŋ ūmyt qalğany i̇esine tüsip keiin qaitty da köp ūzamai qaita oraldy. Basqa adam būdan i̇eşteŋe aŋğarmağanmen, Äbilqaiyr qas jauy Baraqtyŋ i̇ezuindegi bolmaşy ğana külkiden onyŋ oljasy tek «ūmyt qalğan» şaqşa i̇emes i̇ekenin ūqty.
Han tördegi ornyna otyrğannan keiin, baisaldy ünmen sözin bastap ketti.
— Rossiiä qaramağyna kiremiz degennen beri meniŋ qasym köbeiüde, — dedi ol. — Qai halyqqa bolsa da basqa jūrtqa bağynyşty bolu öte qiyn. Biraq bizdiŋ jağdaiymyzda basqa jol joq. Joŋğardy jeŋseŋ, ar jağynda Qytai bar. Qytai boğdyhanyna bağynu — tiliŋnen de, diniŋnen de birdei airylu degen söz. Al Rossiiä oğan qarağanda ädil de, adal da jūrt. Jerimiz de, tağdyrymyz da bir. — Kenet ol dausyn kötere söiledi. — Joq, ne deseŋizder de Rossiiäğa qosylu — bizge qalğan jalğyz jol!
Kündikke ündemei otyrğan Tseren-Dorji kenet şiŋk i̇ete qaldy. Alpamsadai denesi men tūnjyrağan türine qaramai, üni qanden ittiŋ dausyndai jiŋişke, aşy i̇eken. Auzynan köbik ata, söilep qūia berdi.
— Taqsyr han, qazaq i̇eline Rossiiäğa qosyludan böten jol joq degeniŋ beker, — dedi ol astyndağy atlas körpe jambasyna batyp otyrğandai, qozğalaqtap. — Batyr adamnyŋ bärin özimizge qosyp alamyz. Seni de! Seni de! Qatyn patşasyn at qūiryğyna bailap öltiremiz! Sosyn orys jerinen de asyp, äri qarai baramyz! Arğy babalarymyz jetken jerge biz de jetemiz! Odan da äri ketemiz! Jolymyzdağy qala bitkenniŋ bärin qiratyp joŋğar men qazaq malyna jaiylym i̇etemiz. Adam bitkenniŋ bärin qoidai kögendeimiz! Sağan būdan artyq qandai jol kerek?
Bögenbai batyrdyŋ Tseren-Dorjiğa jerkene qarağanyn köziniŋ qiyğymen şalyp qalğan Äbilqaiyr:
— Sonda qazaq jerin qaitesiŋder, qūrmetti nūian? — dedi ananyŋ bar oiyn bilgisi kelip, — qazirdiŋ özinde jerimizdiŋ teŋ jartysynan airyldyq... Ol jerdi bizge kim qaitaryp beredi?
— Şyn batyrlardy özimizge qosyp alamyz dedim ğoi, — dedi Tseren-Dorji qaitadan şiŋkildep, — olarğa jer beremiz. Al qara halyqqa jer nege kerek? Ölsin! Qyrylsyn!
— Jaraidy, seniŋ aitqanyŋdai-aq bolsyn, — dedi Äbilqaiyr. — Biraq öziŋ orys zeŋbirekteriniŋ qalai atylatynyn kördiŋ be?
— Körgem joq. Körgim de kelmeidi.
— Jerin tartyp almaqşy bolyp jatqanyŋda, orystar seniŋ «körgim kelmeidi» degeniŋe köner me i̇eken?
— Men odan qoryqpaimyn, — dedi Tseren-Dorji, — mağan boğdyhan ondai zeŋbirektiŋ myŋyn beredi.
Qyzba qandy Joŋğar nūiany, aşu üstinde būl sözdi qalai aityp qalğanyn özi de bilmedi.
Tseren-Dorjiğa i̇endi Baraq ta tūnjyrai qarady. Naiman taipasy joŋğarlarmen körşiles otyrğandyqtan, būl i̇eki i̇eldiŋ arasynda ūrys-keris ğasyrlar boiy tynbai kelgen. Joŋğardyŋ jeŋil-jelpi şabuyldaryna Naimannyŋ batyr ūldary ärqaşan da toitarys bere alğan. Söitse de, köp jyldan beri qatar köşisip jürgendikten, būl i̇eki jūrt keide qyz berip, qyz alysyp ta jatatyn. Äsirese, mūndaida joŋğarlyqtar qazaqtyŋ töre tūqymynan şyqqan adamdarmen jaqyndasuğa qūmar keletin. Biraq Naimandar qazaq i̇eline joŋğarlar tiısse bolğany, qūdalyğyn da, körşiligin de ūmytyp, qolyna naizasyn alyp şyğa keletin. Naimannyŋ bükil qazaq i̇eline äigili osyndai batyrynyŋ biri Qarakerei Qabanbai i̇edi. Baraq qyzyn Tseren-Dorjiğa bergenine Qabanbai batyr qatty aşuly degendi de sūltan i̇estigen-di. Sol sebep boldy ma, älde Qytai boğdyhandarynyŋ mäŋgi qastyğy i̇esine tüsti me, ol Tseren-Dorjiğa:
— Mağan şürşittiŋ järdemin aitpa, — dedi keiip, — şürşittiŋ zeŋbirekterinen göri bizge orys zeŋbiregi jeŋildeu tier... — sosyn ol Äbilqaiyrğa būryldy. — Sonda ne isteimiz? Jerimizge orystardyŋ qala saluyna könip otyra beremiz be?
— Rossiiäğa bağynu — qala saldyru ğana i̇emes. Būl ülken saiasat, — dedi Äbilqaiyr, — jaqynda ğana mağan Aralbai men Orazkeldi aqsaqaldar kelip: «Qatyn patşağa ötinip, Ūly jüzdi de Rossiiä qol astyna aldyr» dep ketti. Al, Jaiyq pen Or özeniniŋ tüiisken jerine qala saludy sūrağan menmin. Būl qala jeke mağan ğana i̇emes, bärimizge kerek... Tübi, qazaq i̇eli tolyp jatqan aqymaqtardyŋ qolynda bölşektenip jürgenşe, bir aqyldynyŋ qolynda tūtas otyr-
ğany jön i̇emes pe... Mūnymdy kim teris deidi?..
— Mūndai qamqorlyq Ülken Orda hany Äbilmämbettiŋ isi i̇emes pe? — dedi Baraq tūnjyrap.
Äbilqaiyr tura jauap beruden jaltardy...
— Men Üş jüzdiŋ basyn biriktirgim keledi. Sonda ğana özge jūrt bizben sanasady, — dedi sözin sabaqtap. — Jaŋa Bögenbai batyrdyŋ sözin i̇estidiŋder ğoi. Jūrttyŋ köbi osylai oilaidy.
Jerge qarap otyrğan Tseren-Dorji basyn köterip aldy.
— «Kirpikşeşen inine kirgenşe ğana dos» degen bizdiŋ joŋğarda maqal bar, — dedi ol, — inine kirip alğannan keiin inelerin sūğa bastaidy. Tübinde, qalap alğan dosyŋnan qaşyp qūtyla almai jürme.
— Joŋğar kirpikşeşeni jöninde aityp otyrğan joqsyŋ ba, nūian? — dedi Taiman batyr.
— İä, Tseren-Dorji, orys patşasy bizge nendei syi äkeledi, äzirge beimälim — dedi Äbilqaiyr. — Biraq joŋğardyŋ būğauymen tanyspyz. Al şürşittiŋ zūlymdyğyn özderiŋ de bizden kem bilmeisiŋder...
— Jaraidy, Äbilqaiyr han, seniŋ būl şeşimiŋdi men ūly qontaişyğa küni i̇erteŋ-aq jetkizemin, — dedi Tseren-Dorji handy qorqytpaq bop, — Joŋğardyŋ bar tümeni Yrğyz tübine jetkende söilesermiz.
— Meili, Qalden Tserenniŋ qandy qolyn jaŋa körip jür deisiŋ be? Jiberse, kütip aluğa barmyn!
— Onda keşikpei Qalden Tserendi de körip qalarsyŋ.
Joŋğar nūiany ornynan türegeldi. Hanğa ädet boiynşa, säl basyn iıp täjim i̇etti de, asyğa basyp şyğyp ketti. Onyŋ soŋynan Baraq sūltan da tūra bergen...
— Otyra tūr, Baraq sūltan, — dedi Äbilqaiyr qolymen işara jasap. Baraq ün-tünsiz qaita otyrdy. — Tevkelevtiŋ kele jatqanyn jaŋa aittym ğoi. Ärine bosqa kele jatqan joq. Būl joly qazaq i̇eliniŋ aq patşağa birjola bağynuyn talap i̇etui haq. Oğan qandai jauap qaitaramyz?
— Öziŋ qandai jauap qaitarmaq oidasyŋ?
— Men jauabymdy osydan bes jyl būryn bergem.
— Men de jauabymdy sonda bergem. Sirä, i̇ekeumizdiŋ jauabymyz bir jerden şyğa qoimas.
— Sonda at qūiryğyn kesken jerimiz osy bolğany ma?
Äbilqaiyr men Baraq arasyndağy arazdyq öz aldyna. Qazir būlardyŋ şeşetini tym jauapty mäsele i̇edi. Biraq amal ne, halyq tağdyry bas arazdyqtyŋ qanjyğasynda kete bardy. Naiman taipasy Joŋğar handyğymen qatar tūrğandyqtan, Baraqqa da Äbilqaiyrdyŋ aitqanyna köne qoiu qiyn i̇edi, sondyqtan da ol:
— At qūiryğyn kestim deseŋ öziŋ bil, Äbilqaiyr han! — dedi de ordadan şyğyp ketti.
Küzetşiler sol tas müsin qalpynda tūryp qaldy. Üi işin tağy da tymyrsyq tynyştyq basty.
— Han iem, — dedi Taiman batyr tynyştyqty būzyp, — halaiyq qaida bolsa, han sonda bolady dep senemiz. Soŋyŋnan i̇erdik, äzirge ümitimizdi aqtap kelesiŋ. Biraq bügin bir tüsinbai qalğan jaiym bar.
— Söile, Taiman batyr?
— Bizge Joŋğarlardyŋ istemegeni bar ma? İelimizdi qan-josa i̇etti, şalymyzdy käri dep aiağan joq, balamyzdy jas dep müsirkemedi. Qys qystau i̇eter, jaz jailau i̇eter bükil jyly öŋirimizdi basyp aldy. Al sondai ata jauymyzdyŋ jaŋağy Tseren-Dorji tärizdi qandyşelek batyry qolymyzğa özi tüsip otyrğanda, aman-esen qūia beremiz. Ol az bolğandai, onyŋ közinşe aşpaityn qūpiiä-
myzdy aqtaramyz. Bizdiŋ bar oiymyzdy ol i̇erteŋ-aq Qalden Tserenine jetkizbei me? Bilmeimin, jarqynym, nege būlai būnyŋ bäri...
— Qūpiiämyzdy aitsaq, ol qūpiiäny Tseren-Dorji i̇eşkimge jetkize almaitynyn bilgen soŋ aittyq.
— Qalaişa?
— Tseren-Dorji qasyndağy jigitterimen bügin tünde Qandy jartas tūsynda ajal tabulary kerek!
— Kim oryndaidy ol ükimdi?
— Batyr Taiman men onyŋ saiypqyran jas börileri.
Taiman abyrjyp qaldy.
— äi, qalai bolar i̇eken?! Meniŋ jigitterim Kökjal Baraqqa tatymaidy ğoi. Oğan qarsy ūrys aşuğa kimniŋ batyly barady...
— Tseren-Dorjidy qasynda Baraq joq kezde öltiredi.
— «Baraq joq kezdeŋiz» qalai? Bäri birge attanady ğoi.
— Baraq sūltan ymyrt üiirile, osy bizdiŋ auyldyŋ tūsyna qarai keiin qaitady.
— Nege?
Äbilqaiyr jüdeu ğana i̇ezu tartty.
— İä, Baraq keiin qaitqan soŋ, sender Qandy jartas tübinde aŋdyp tūryp Tseren-Dorjidyŋ tobyn basularyŋ kerek. Birde-birin tiri jibermeŋder. Bizdiŋ ordadan aman ketkeni bükil jūrtqa aian. Sonan keiin i̇elşisiniŋ qanynan Baraq sūltannyŋ özi aqtalyp körsin.
äŋgimeniŋ ar jağy kübir-sybyrğa ainalyp ketti. Būl keŋes bitkennen keiin, süt pisirimdei mezgil öter-ötpeste, qasynda qaru-jaraqty i̇elu jigiti bar Taiman batyr han auylynan künşyğys jaqqa qarai qiiälap şyğa berdi.
Äbilqaiyr üide oŋaşa qaldy. Beiuaqta berilgen ämirinen böten i̇eşkimniŋ habardar i̇emestigine sengen han i̇endi tağyna süieuli tūrğan ükili dombyrasyn alyp, bir asau küidi bezildetip oinai jöneldi. Osynyŋ aldynda ğana aşu, yza, ädis, qulyq sekildi neşe aluan sezimdi basynan ötkizgen hannyŋ dombyrany osynşama qūşyrlana qağuy — jüregin örtegen bar azapty ūmytyp, bir mezet köŋil qobaljuyn basuy i̇edi...
Al Baraq sūltan bolsa, Äbilqaiyr aitqandai, han ordasynan äjeptäuir ūzap baryp, ymyrt üiirile Tseren-Dorji tobynan öziniŋ senimdi i̇eki jigitin bölip alyp, keiin qaitqan. Qas qaraia han auylynyŋ tūsyndağy tereŋ saiğa kelip, atyn jigitine berip, özi bergi jağağa şyqty da, közin han aulynan almai i̇etpetinen jatty da qoidy.
Qara şapan jamylğan Nūrbike tek auyl ūiqyğa qatty ketken kezde ğana, uädelesken jerine jetti. Şydamy tausylğan Baraq sūltan ornynan atyp tūrdy.
Balasyz äiel qanşa sūlu, i̇erine qanşa ystyq bolmasyn, ol tek jas kezinde ğana jaryna qymbat! Būl qazaqtyŋ i̇eski dästüri. Äsirese būl zaŋdy qartaiğanşa jas iıs qūmar töre tūqymy myqty ūstağan. Osyny biletin jeŋgeleri «Eger han küieuiŋ suyp ketpesin deseŋ, oğan külge aunasaŋ da bir perzent tap» degen aqyldaryn jüregine moinyndağy tūmardai saqtağan i̇erke toqal qara maqpal şapany bozaŋ üstine qalai jaiylğanyn i̇ekeui de tüsindegidei ğana sezindi... Bie sauymyndai ötken kezde, ornynan sozyla türegelgen Nūrbike Baraqqa i̇eriniŋ Tseren-Dorjidy öltir dep ämir bergenin aitty.
Baraq atyna qarai jügirdi. Äne-mine degenşe tynyş tündi ürkite ūiatyp, jazyq dalany dübirlete künşyğysqa qarai şaba jöneldi. Aşu qysqany sonşa, at dübirinen auyl ūianyp, Nūrbikeniŋ qylmysy aşylyp qalar dep oilağan da joq.
Biraq būl qylmysty Äbilqaiyr onsyz da biledi. Sai jağasyndağy qalyŋ taldy japadan-jalğyz bağanadan beri aralap jürgen köleŋke — būl Äbilqaiyr han i̇edi. Ätteŋ, dünie-ai, Baraqty ol tek atyna mingen kezde ğana körip qaldy.
Sol küni ol körer taŋdy közimen atqyzyp şyqty. Tek taŋerteŋ ğana nökerlerine i̇eŋ jaqsy köretin toqaly Nūrbikeni bar jasauymen Syr boiyndağy äkesi Qoisan baidyŋ aulyna aparyp saludy būiyrdy. Nökerleri de, Nūrbike de «nege?» dep sūrağan joq.
Säskeden aua, Nūrbikeniŋ köşi ūzap, jaŋa köterilgen sağymmen aralasa, kökjiekte būldyr tartyp ketken kezde ğana ol üiden şyqty. Ketip bara jat-
qan köştiŋ syrtynan ūzaq qarap tūrdy. Älden uaqytta baryp, jüreginiŋ bir näzik qyly üzilip ketkendei, qinala kürsindi. «Asyqpa, Baraq sūltan, künim tusa seni öz qolymnan bauyzdarmyn» dedi tistene kübirlep.
Osy mezette künşyğys jaqtan qūiyndata şapqan salt attylar körindi. Būlar Taiman batyrdyŋ jigitteri i̇edi. Köp ūzamai olar attaryn auyl syrtyndağy kermege bailap, beri qarai jürdi.
Taiman batyr özgelerden bölinip kep, Äbilqaiyrğa sälem berdi.
— Jolyŋ boldy ma, batyrym? — dedi han.
Taiman batyr tömen qarady.
— Säti tüspedi, han iem.
— Qalaişa?
— Biz Tseren-Dorjidyŋ tobyna jetken kezde, Baraq sūltan siz aitqandai, olardyŋ arasynda joq i̇eken. Attyly jaumen beles arasynda kezdesudi qauip körip, qara körsetpei Qandy jartasqa deiin i̇erip otyrdyq. Qandy jartasqa jetken kezde olar attarynan tüsti. Kölikterin otqa qoiyp, bastaryna qorjyndaryn jastanyp, közderi ūiqyğa ketti-au degen kezde, biz de tidik. Ūiqyly-ūiau sasqalaqtağan jigitterin birden soiylğa jyqtyq. Biraq Tseren-Dorji atyna minip ülgirip qaldy. Talağy tüskir äbden ūrysqa üirengen be, bizdiŋ dübirimiz şyğysymenen arqyrai kisinep iesine jetip keldi. At üstidegi Tseren-Dorji osal jau bolmai şyqty. Maŋyna taiağan i̇eki-üş jigitimdi aibaltasymen ūryp qūlatty. Tün qaraŋğy bop, özim oğan däl kezdese almadym. İendi qolyma tüstiŋ be dep, bes-alty jigitimmen qorşai bergenimde, Baraqtyŋ «Aruaq! Aruaq!» degen aibarly dausy i̇estildi. Jigitterim tym-tyraqai qaşa jöneldi.
— Öziŋ şe?
— Özim de şeginuge mäjbür boldym. Baraqtan qoryqpağanmen de, töre tūqymy ğoi, qarsy soiyl köterudi jön tappadym. Özge qauym qalai köredi, ol äli aşyq jau bolyp şyqqan joq qoi?
— Dūrys i̇etkensiŋ: qardyŋ basyn qar alar, hannyŋ basyn han alar, qaraşanyŋ töre tūqymyna soiyl soğuy laiyqty i̇emes.
— Özim de solai boljadym.
Äbilqaiyr būdan äri qazbalamady.
— Öŋgergen ölikteriŋdi körmedim. Soiylğa jyğylğandaryŋ qaida?
— Körşi auylda.
— Jön i̇etkensiŋ. Orda maŋaiy onsyz da qara tünek.
Äbilqaiyr teris būrylyp, auyl syrtyndağy beleske qarai jüre berdi. Soŋynan nökerleri i̇emes, qasqyr alatyn, han jalğyz jürgende janyna kisi jolatpaityn, küşiginen asyrağan qasqyr qandas qara qylşyq, taişadai arlan töbeti i̇erdi.
Basqa söz aitpai, zerli şapanyn iyğyna bos salyp jalğyz ketip bara jat-
qan Äbilqaiyrdyŋ soŋynan Taiman tünere qarap tūrdy da, janyna kelgen serikterine:
— Qaza bolğan jigitterdiŋ üilerine habar beriŋder, — dep būiyrdy da, Bögenbai batyrğa arnap tigilgen üige qarai bettedi.
Aŋyzaq jelge maŋdaiyn süigize Äbilqaiyr han japadan-jalğyz kele jatyr. Közi alystağy kökjiekte. Jan düniesi astan-kesten bolyp, qara tory jüzine yza teuip, sūrlanyp ketken. Tseren-Dorjidy öltirip, ony Baraqqa jaba almağany janyna qatty batyp keledi. Būrynğydai i̇emes, Baraqpen i̇ekeuiniŋ arasyndağy bolmaşy köpir birjolata qūlağan. Qalden Tseren de būğan degen aqyrğy senimmen i̇endi mäŋgi qoştasady. Joŋğar qontaişysy Äbilqaiyr handy qūrtpai, Kişi jüz jerine şabuylyn toqtatpaidy. Būnyŋ bärin Äbilqaiyr ap-anyq sezindi. Aqyl-oiyn jailağan sūrapyl aşu, öşpendilik tūla boiyn örttei küidirip äketip barady. Äsirese, Nūrbikege yzaly. Keşe Baraqtar ketkennen keiin, keŋes qūryp otyrğanda auyzğy bölmede şolpynyŋ syldyry şyqqandai bolyp i̇edi. İendi mine... sol auyz üide jürgen Nūrbike i̇eken. Onyŋ ne aitqanyn öz qūlağymen i̇estimese de, Baraqtyŋ asyğa jürip ketuinen bäri de belgili boldy. Nūrbike sūltanğa qūşağyn ğana jaiyp qoimağan, jūbaiynyŋ qūpiiäsyn da aşqan. Qandai opasyz!
Endi ony bir sät ökiniş biledi. Tünde aşu qysyp tūrğan şaqta han äbes qūlyqty toqalyn jendetterine öltirtpek te bolğan, biraq qandy joldan bas tartyp i̇edi. On jyl boiy baldan tätti läzzat syilağan qylyqty äielin öz qolynan öltiruge qimağan. Opasyzdyğy üşin mäŋgi talaq i̇etip, i̇eline qaituğa būiryq bergen. Sol köŋilşektiginiŋ zardabynan i̇endi, mine «Qap!» «Qap!» dep tistene ah ūrady.
Joq, Äbilqaiyr köŋilşek jan i̇emes. Kişi jüzdiŋ tağyna otyrğan jiyrma jyldyŋ işinde dosyna da, qasyna da köŋilşektik istep körgen joq. Mūnyŋ tamyrynda da ūly babasy Şyŋğys hannyŋ qany bar-dy. Ras, Äbilqaiyr Jänibek ūrpağynyŋ kişi tarmağyna jatady.
Jänibektiŋ toğyz balasynyŋ işinde bir anadan Ūsnaq pen Jädik tuğan. Jädiktiŋ balalary jeti atasynan han bolyp kelgen. Al Ūsnaqtan tarağan Būlaqai QUiannan onyŋ balasy Aişuaq, Aişuaqtan tuğan Nyryş, Nyryştyŋ balasy öz äkesi Adjağa (Abdollağa) deiin, birde-bir han bolyp körgen joq. Baq pen daryn jeti atadan keiin bir qonady degen qazaqta qaueset bar, mümkin sodan bolar, Jänibektiŋ jetinşi buyny özi han boldy. Onda da tek Kişi jüzge ğana. Ras, Ülken Ordadan bū da dämetken. Ätteŋ ne kerek, baq kündes tuystary maqsatyna jetkizbedi. Al Kişi jüz jeke otau tigip, Äbilqaiyrdy özine han sailasa, o da sonau Їş jüzdiŋ qara şaŋyrağy — Ülken Orda handyğy boljyrap naşarlap ketkenniŋ nätijesi! Al i̇el basyna kün tuyp, Joŋğardyŋ qalyŋ äskeri qaptağanda, qazaq jūrtyn biriktirip jauyna qarsy tūrudy basqarsa, onysy öziniŋ i̇erliginiŋ, köregendiginiŋ arqasy. Äbilqaiyrdyŋ būl qasietteri jūrt aldynda abyroiyn asyrdy, keide isi qazaq i̇eliniŋ kösemi därejesine deiin köterdi. Orta jüzdiŋ keibir ru basşysy, Jänibek sekildi batyry būnyŋ soŋynan i̇erdi, qaryndasyn alyp, jekjat boldy. Solardyŋ demeuimen Äbilqaiyr özin keide bar qazaqtyŋ joqtauşysy retinde sezindi. Ärine, köpşiliktiŋ kökeikesti armany — tynyştyq. Äbilqaiyr halyqtyŋ sol tilegin paidalana bildi. Ūly Rossiiäğa bizdi qaramağyŋyzğa alyŋyz dep i̇eŋ birinşi bop hat jazdy. Özge handardan göri Äbilqaiyr Qytai, Joŋğar boğdyhandarynyŋ qazaq i̇elin müldem qūrtuğa bel bailağanyn jaqsy tüsindi. Äbilqaiyrdyŋ qylyğy ülgi bop, Sämeke han da orys patşalyğynyŋ qol astyna kirudi talap i̇etti.
Al joŋğar dauylynyŋ qarqyny säl basylyp, qazaq i̇eli kei jerde olarğa tötep berip, käri Sämekeniŋ ornyna Orta jüzde Äbilmämbet, Abylai, Baraq, Qazybek sekildi i̇el basqara alatyn adamdar şyğa bastap i̇edi, i̇el bilep otyrğan «igi jaqsylar» i̇eki bölinuge ainaldy. Rossiiä patşalyğynyŋ qoltyğyna kirip alyp, Äbilqaiyr bärimizge üstem bolmaqşy dep qoryqqandar da tabyldy. Olar i̇endi Äbilqaiyrdyŋ saiasatyn teris körip, keşegi jauy joŋğarlyqtarmen kelisimge keluge de bar i̇ekenin jasyrmady. Sonyŋ biri Baraq sūltan, Al Äbilmämbet pen Abylai...
Äbilqaiyr beti auğan jaqqa jürip keledi. Tek qūlağyn qaişylap qara qylşyq käri töbeti ğana soŋynan qalmaidy. Rasymen Äbilmämbet, Abylai, Baraq joŋğarlardyŋ jalğan dälelderine senip, keşegi tögilgen ağaiyn-tuystyŋ qanyn keşpek pe? Joŋğarlardyŋ aituy boiynşa, qazaqtardyŋ jerin, malyn tartyp alu üşin talamağan körinedi. Qytai boğdyhandary apatqa ūşyratyp jatqan kezinde, Joŋğar i̇elin qazaq batyrlary ünemi şauyp, äbden zyğyrdandaryna jetken-mys. «Aqtaban şūbyryndyda» Joŋğarlardyŋ qazaq i̇eline istegen qiiänaty, käri-jasyna qaramai qyryp, i̇en dalasyn qanğa būiağany sonyŋ yzasy-mys. Aiypty qazaq i̇elinen alğan kegi-mys. Rasynda solai ma i̇edi? Joq, beker söz! Ol kezderde Qytai men Joŋğar arasy qandai bolsa, qazaq pen joŋğar, Qytai men qazaq arasy da sondai i̇edi ğoi. Byqyğan, ösip kele jatqan malyna jaiylym izdegen joŋğarlar bos jatpağan-dy. İertisten beri qarai, taudan qūlağan qorym talai ret jöŋki qaptağan. Bükil tarihynda qazaq jauyngerleri Joŋğardyŋ jerin tartyp alamyn dep, İertisten asyp soğys aşqan i̇emes. Ras, özi kelgen jaumen san aiqasqan, ärqaşan da jeŋip, keiin şegindirip otyrğan. Osynyŋ bärin Äbilmämbet, Abylai, Baraqtar bilmei me? Bilse kerek-ti. Onda joŋğarlyqtarmen qalai bitimge kelip, qoltyqtasa qalmaq? älde aila ma? Meniŋ orys patşalyğynyŋ qol astyna kirip küşeiip ketkenimnen qauiptenip, biz Joŋğar jağyndamyz dep, mağan halyqty qarsy qoimaq pa? Olai bolsa özderi de orys patşalyğyna bağynuğa barmyz dep, menimen jarysyp nege birneşe ret uäde berdi? Būl qandai oiyn? ärine, Baraqtyŋ ūstağan joly i̇ejelden basqa. Al sonda Orta jüzdiŋ hany men basqa sūltandaryniki ne? Joŋğar men orysty ötirik birin apa, birin jezde i̇etken bop, özderine dūrys qaratyp, qazaq i̇eline tek öz bastarynyŋ üstemdigin jürgizbek pe? ärine, sodan baryp jūrt Orta jüz sūltandary bizdiŋ joğymyzdy joqtaidy i̇eken dep äri qarai auyp bara jatqany haq. Al Baraq sekildi sūltandary meni tipti orys patşalyğyna i̇el-jūrtyn satqan adam ğyp körsetpek. Tübi i̇elimizdiŋ de, keleşek ūrpaqtardyŋ da közi jeter, bügingi äreketimdi aqtar; bizge qalğan jalğyz jol — ol Rossiiänyŋ qol astyna i̇enu. Bügin küşti bolyp köringenmen, bar tirligi qūr mal ösiru, özinen älsiz i̇eldi şabu bolğan Joŋğar taipasy da küni i̇erteŋ ne Qytaiğa, ne Rossiiäğa bağynady. Küni i̇erteŋ bizge tuğan kün olarğa da tuady. Öitkeni, ūly memleketke laiyq qainar būlağy, közi taiyz. Öneri, bilimi, şyğaryp jatqan qorğasyny, temiri, i̇egip jatqan i̇egini, ösip jatqan bau-baqşasy, salynyp jatqan qalasy, bekinisi joq i̇el ūzaq ömir sürgen i̇emes. Bir qatty boranda bar malynan airylyp qalatyn, i̇eliniŋ şetine jau kelse qūr soiyly men otty jüregin ala şabatyn biz sekildi i̇el jan-jağyŋnan qalyŋ jau qaptap tūrğanda, öz aldyna jeke jūrt bolyp tūru qaida?! Tūra almaidy. Osyny nege tüsinbeidi olar? Joq, biz qaitsek te Rossiiä memleketiniŋ qoltyğynyŋ astyna kiruimiz kerek. Būl qazaq i̇eline birden-bir keleşegi bar jol.

Click or select a word or words to search the definition