Köşpendiler - II - Jantalas

İendi būlar attarynan sozyla tüsip, qylşyldağan aq semserlerin jalañdata bir-birine qarsy jaiau ūmtyldy. Teñ küş bū joly da birin-biri jibermedi. Qaruly qoldardyñ syğuyna şydaspai, alaqandary jazylyp, bolat qanjarlar jerge susyp tüsip, aqyry būlar qūian-qoltyq alysa ketti. Tobyqtan keletin jūmsaq qūmdy keşip jürip, birin-biri jambasqa da aldy, işten de şaldy, köterip ap jerge de ūrdy. Biraq būdan da i̇eşteñe şyqpady. Para-par kelgen alyp küş birin-birine jeñdirmegen. Kün şyğa alysqan qos arlan säske auğan uaqytta ğana baryp, äbden dymdary qūryp, i̇ekeui i̇eki töbeşik qūmnyñ üstine älsirei qūlady. Birine-biri aldyrmaitynyn sezgen qos batyr maidanğa qaita şyqpady. Oryndarynan tältirektei türegelip, anadai jerde tūrğan attaryna ketip bara jatyp, uädeleskendei i̇ekeui de birdei kilt toqtap, arttaryna qarady.
— Bögenbai batyr, — dedi Şūno-Dabo, — jekpe-jek alysyp kördik, i̇ekeumizdiñ de arymyz taza. İendigi jerde kimde-kim jolyn tabady, sol öltiredi. Abaisyz jürip, qapy qalma!
— Jarar. Sen de armanda kettim deme!
Osydan keiin i̇ekeui attaryna minip, biri künşyğysqa, i̇ekinşisi soltüstikke qarai jele jortyp kete barğan.
Būl i̇ekeuiniñ arasyndağy öşpendilik, jas Şūno-Dabonyñ qazaq jerine i̇eñ alğaşqy şabuylğa şyqqan kezinen bastalğan. Sodan beri būlar san aiqasta betpe-bet kezdesti. Biraq birin-biri jeñe almai-aq qoidy. Boiğa bitken alyp quat pen yzaly kek aqyry äkep jekpe-jekke şyğardy. Biraq bū da i̇ereges bäsin şeşpedi.
äitkenmen qastasqan qos batyr bes jyldan keiin qaita kezdesti. Arys pen Badam özeniniñ arasyndağy adyrly, būiratty oily-qyrly keñ dala Üş jüzdiñ atty äskerine lyq tolğan. Badam özeninen bes şaqyrym jerdegi «Orda basy» degen biıktiñ üstinde qazaq jasaqtarynyñ qolbasşysy — aq boz atty Äbilqaiyr tūr. Aldy da, arty da, köz jetken jerge deiin, alaqandağydai aiqyn körinedi. Küngei jağynda qara būlttai tūtasqan joñğar äskeri. Bäriniñ aldynda Şūno-Dabo nūiannyñ özi. Tau i̇eteginde i̇esik pen tördei qara kök säigülik mingen Bögenbai. İeki közi äskeriniñ aldynda jürgen Şūno-Daboda. Säske köterile dabyl ūryldy. İeki jaq birdei lap qoidy.
Bū joly ūrysqa otyz myñdai jauynger qatysty. Soğys besinge deiin sozyldy. Adam qany tağy da sudai aqty. Tağy san ana balasyz, san bala äkesiz qaldy. Būl Añyraqaidan keiingi i̇eñ ülken aiqas i̇edi. Qazaqtar bū joly da joñğar äskerin oñdyrmai jeñdi. Kün Uiasyna qona joñğar äskeri Badam özeniniñ arğy betine qarai qaşty. Mine, osy arada Bögenbai men Şūno-Dabo tağy kezdesti. Būlardyñ bū jolğy kezdesui ūzaqqa sozylmady. Ädisin tapqan Bögenbai, joñğar nūianynyñ däl qoltyğynyñ astynan kök sümbili naizasyn myqtap qadady. Qoltyq astynyñ sauyty jūqalau i̇edi, ūşy bizdei kök qūryş Şūno-Dabonyñ öñmenine bir-aq jetti. Nūian at jalyn qūşyp qaldy. Jerge qūlap ta tüsetin i̇edi, iesiniñ tizginin bosatyp jibergeninen bir sūmdyqtyñ bolğanyn sezgen qara aiğyr mol suly, köbik atqan Badamğa kümp berdi.
Qoltyğynan şapşyğan qyzyl qany at jalyn būiağan Şūno-Dabo kenet i̇esin jidy. Arğy betke taiap qalğan i̇eken. Būnyñ keluin kütip jağada tūrğan nemere inisi Qalden Tserendi kördi. Qolynda şoiyn basty şoqpary. Şūno-Dabo jantalasyp atynyñ basyn keiin būrğysy keldi. Biraq sol sätte i̇esinen qaita tanyp ketti. Astyndağy aiğyry qos aiağyn jar i̇erneuine zorğa ilindirip, arğy betke şyğa berdi. Sol sätte Qalden Tseren de şoiyn şoqparymen Şūno-Dabonyñ däl mañdaiynan qos qoldap kep ūrdy. Miy būrqyrap, basy kül-talqan bop ūşyp ketken nūiannyñ denesi at üstinen syrğyp, sūrğylt tolqynğa kümp i̇etti. Köbik atyp būrqyrağan asau ağys tirisinde qoly jetpegen qazaq jerine i̇endi onyñ öligin alyp ketti.
— Bar! Bar! — dedi Qalden Tseren, sūrğylt sudy qyzyl qanğa būiap ağyp bara jatqan öliktiñ syrtynan şoqparyn bilep, — kör i̇endi altyn taqtan dämetip!
Söitti de künşyğysqa qarai şaba jöneldi. Özen jağasynan ūzai bere, oğan basqa bir nūian qarsy kezdesti.
— Şūno-Dabo bahadЇrdi körmediñiz be? — dedi ol. — Aty äsker soñynan şauyp barady... Jau qolynan qaza tappasa igi i̇edi.
— Qaza tapsa i̇estiler i̇edi ğoi, — dedi Qalden Tseren. — Aty bos ketip bara jatsa, özi qazaq arasynda qalğan bolar...
Qalden Tseren artyna būrylyp qaramastan, atyn tebinip jürip ketti.
«Şūno-Dabo qazaq jerinde qalyp qoiypty» degen añyz, mine, osylai tuğan.
Bögenbai batyr halqyn qan-josa i̇etken qasynan, Qalden Tseren öziniñ Joñğar tağyna bäsekeles tuysynan osylai qūtylğan.
Töbe basynda otyrğan Bögenbaidyñ i̇esine i̇endi Būqar jyrau aitqan bir äñgime oraldy. «Osy bizdiñ Būqar şynynda äulie ğoi!» dep oilady işinen. Ol sonau «Aqtaban şūbyryndy» keziniñ özinde-aq: «Biz joñğarlardy tübinde jeñemiz» dep i̇edi. Sol aitqany däl keldi.
Şūno-Dabo ölgen ūrys şynynda da, Joñğar basqynşylarynyñ qazaq qoldarynan myqtap toitarys aluynyñ basy i̇edi.
Täuke handy öz közimen körgen Būqar jyrau birde joryqtan kele jatyp, būğan:
— İesiñde bolsyn, qūrtamyn dep qylyşyn süiretip kelgen jau, ärqaşan da özine sol jerden ajal tabady. Halqy qoştamağan ädiletsiz soğys, tübi, Joñğar qontaişysynyñ küireuimen bituge tiıs.
— Syban Raptannyñ būl şabuylyn halqy qoldamai otyr ma?
— Qoldasa, soğystan olja tabam dep, bala-şağasyn şūbyrtyp, bar joñ-
ğar osy mañğa köşpes pe i̇edi?.. Qazaq jerine qontaişylarynyñ dümpuimen tek äskeri ğana keldi... Biraq basqynşy äsker, qanşa aibarly bolğanmenen, jat jerde ūzaq ornyğyp otyra almaidy. Halqy jaqtamağan soğys qaşan da şapqynşylardyñ küireuimen bitken. Būl — tarih qağidasy. Ätteñ ne kerek, i̇el basqaruşy küştiler sol tarihi sabaqty i̇esterinen şyğaryp alady. Basqany bylai qoiyp, qazaq handarynyñ keibireui bötenniñ jerin basyp alam dep jürip, sol jat jerde qaza tapqan.
— Siz kimdi aityp otyrsyz? Sonau köne zamanda bolmasa, özim i̇es bilgeli qazaq äskeri böten i̇eldi şapty degendi i̇estigem joq.
— İestimeseñ men aitaiyn, tyñda.
Bögenbai qorjynyn şyntağynyñ astyna sap, yñğailanyp jatty. Būl äñgime Joñğar qolyn añdyğan bir ülken joryqta bolğan. Jyrau Haqnazar han ölgennen keiingi hikaiany bastap ta ketti.

— İer azbai, i̇el azsa — aidyn köldiñ sualğany. İel azbai, i̇er azsa — zor bäiterektiñ qūlağany, — dep bastady Būqar jyrau qazaq i̇eliniñ ūly şejiresiniñ bir tarmağyn. — Bäiteregiñ qūlasa — ağaş ornyna ağaş ösedi. Aidyn köliñ sualsa nemen tolar i̇esesi? İer būzylsa da i̇el būzylmasyn. Būzylğandy tüzetedi. Tüzelmesin jer i̇etedi.
— Täuekel sūltan Abdolla hannan qaşqan betimen, — dedi ol sözin jalğap, — Talas özeniniñ boiyndağy Dulat i̇eline kelgen. Mūnda İesim sūltannyñ şeşesi, Şağaidyñ özine i̇ermei qalğan bäibişesi Balğaiym Bikeniñ auly bar i̇edi. Sodan keiin Täuekel qaiyn jūrty Qaraspandağy Qypşaqqa bardy. Odan Saraişyqqa sapar şekti. Mūnda ämeñgerlik dästürimen, Haqnazardan airylsa da, äli de bolsa tolyqsyp otyrğan Aqtorğyndy toqaldyqqa aldy. Aqyry, aduyndy Balğaiym Bikeniñ yqpaly jüretin Jetisudyñ teriskei öñirindegi Ūly jüzdiñ rulary men Noğaily, Qypşaq, Qoñyrat bileriniñ qoldauy arqyly arada üş jyl ötkende Ülken Orda tağyna han bop köterildi.
— Qazaq i̇eli Täuekeldiñ ötken künäsin keşirip, Ülken Orda töñiregine şoğyrlana bastady, — dedi Būqar jyrau. — Öitkeni oğan basyn qosar i̇er kerek i̇edi. Oipatty tasqyn basqanda, ne ormandy ört alğanda qasqyr men qūian, būğy men jolbarys apattan qūtylmaq bop birge qaşady. Qazaq i̇eli ol kezde osyndai jağdaida i̇edi. Jan-jağynan qaptağan jaudan qūtyludyñ joly — tağy da tek bas birligi. Bir jağadan bas, bir jeñnen qol şyğaryp, bir i̇erdiñ soñynan i̇eru qajet bolatyn. Ondai adam Abdolla jağyndağy äkesi Şağaidan bölingen baq-däuletke qaramağan i̇er azamat Täuekel. Osylai dep bekzadalar halyqty ūğyndyrğan. Osylai dep bükil tuğan-tuysy, ağa-inileri de däripteidi. Jalğyz qauip Şağai bolsa, o da jaqynda dünie salğan.
Būl kezde, ärine, Būhar hany Abdolla da tekke qarap jatpady.
Būharğa qarsy köterilgen i̇eñbekşi jūrtty qanğa būiap, basty. Handyğynyñ oñtüstigindegi Badahşandy, batysyndağy Qorasan, Gilian, Horezmdi özine birjolata bağyndyryp aldy. Şyğys Türkistanğa attanyp, Qaşqar men Jarkentti aiamai şauyp, köp mal-mülikterin oljalandy. İendi aldynda Syrdyñ orta jäne aiaq şenindegi qalalardy bağyndyru ğana qaldy.
Osy i̇eki arada Abdolla han men onyñ balasy äbdi-Mumin arasynda bir handyqty i̇ekige bölgen arazdyq qaulap ketti. Abdolla han bolğan künnen bastap, äbdi-Mumin bükil Balhyny meñgerip kelgen. Oğan i̇endi būl bilik az körindi, bükil handyqty bilegisi keldi.
Söitip Būhara handyğynyñ küşi i̇ekige bölindi.
Osy jağdai i̇endi qazaq handyğynyñ küşeiüine, Türkistan saiasatyna tikelei qatynasuyna köp kömek berdi.
Söitkenmen de qazaq dalasynyñ hali qiyndai bastady. Qytai boğdyhany aidap salğan Joñğar äskeri qazaq auyldaryn şabudy üdetti. San türli
jauyzdyq ädis qoldanyp, Qytai saiasatkerleri köşpeli halyqtardyñ arasyna ot jağyp, birine-birin aidap salyp, olardyñ şūraily jerlerin özine ala berdi. Özara aiqaspen qaljyrauğa ainalğan būl halyqtar Qytaidyñ tärtipke qoiyl-
ğan äskerlerine ūzaq qarsylyq bildire almady. Qytai aidahary sozyla jyljyp, qazaq jerine tüsti.
Al qūbylasy men teriskei jağynan däl qazir tönip tūrğan qauipti Täuekel han körmedi. Tübi Qytai boğdyhanymen, Joñğar qontaişysymen alysa qalar kün tusa, būl jaqtağy aibarly körşisi Rossiiänyñ keregi bolar dep oilady ol. Tipti Abdollamen soğysqan kezde de orys patşasynyñ tynyş jatqany qajet-aq. Osy jağdailardy i̇esepke ap, ol Tümenge öziniñ nemere ağasy Orazmūhammed batyrdy i̇elşilikke jiberdi. Biraq Orazmūhammed Tümen qalasyna barğan soñ, osy qaladağy Mäskeuge qarsy äreket jasap jürgen Noğaily bileriniñ tobyna qosylyp ketip, qolğa tüsken. Orys patşasy tūtqyndardy aidap Mäskeuge alyp kelip, Noğaily i̇eliniñ bilerin ölim jazasyna būiyryp, «Djamşi äl-tarihidy» jazğan Jalaiyr Qadir älbi men Orazmūhammedti tiri qaldyrady. Orazmūhammedtiñ äkesi Boris Godunovtyñ qaramağynda biraz jyl qyzmet istep, patşağa i̇eñbegi siñgen adam i̇edi. Sol sebepten onyñ balasyna timegen. Al Täuekel han nemere ağasy Orazmūhammedti bosatyp alamyn dep köp ärekettendi. Mäskeu patşalyğymen kelisim söz de jürgizdi. İelşilik te jiberdi. Biraq patşa Orazmūhammedti bosatpady da jäne öltirmedi de. Aqyrynda orys jerine quylyp baryp, qyzmetimen ūnağan Toqtamys hannyñ nemeresi Qasym sūltannyñ aty berilgen Kasimovka (Karmek-Şahar) qalasyna Orazmūhammedti ämirşi i̇etti. İendi Täuekel han tynyş jatqan jolbarystyñ qūiryğyn basqysy kelmei, Mäskeu patşasy Boris Godunovpen til tabuğa tyrysty. Būğan Orazmūhammed te az järdem bergen joq. Qūbylasy tynyştalğan Täuekel, äkesi men balasynyñ arasyndağy öşpendikti paidalanyp, Abdollağa qarsy soğys aşpaq boldy. Ärine, soğys aşuğa handarğa qaşan da bolsa sebep tabylady, tübi Syr boiyndağy qazaq şaharlaryna tuatyn qauip osy han jağynan tuady dep sengen Täuekel. Sodan keiin baryp, qazaq jerine közin tikken Qytai, Oirat handyqtarymen alyspaq boldy.

— İassy şahary būl kezde Türkistan şahary dep atalğan. Täuekel hannyñ astanasy da osy Türkistan. Han saraiy Qoja Ahmet İassaui meşitiniñ künşyğys jağynda, qalyñ bau-baqşanyñ arasyna salynğan. Küigen kirpişke san türli būiaumen äşekeilep jazylğan qūran süreleri, syrly ädemi örnekter. Oñtüstiktiñ añyzaq ystyq jeli i̇eş äser i̇ete almas, qalyñ qabyrğaly keñ bölmeler. Türkistan han saraiy Samarqant pen Būhar patşa sarailaryndai altyn kümbezdi, aibarly bolmağanmen, birkelki sypaiy, saltanatty.
Al qazir, jasyl tökken maidyñ säuletine qaramai, soğysqa daiyndalğan qala ädettegisinen bir türli suyq, yzğarly. Jasaq jalğyz Türkistan işinde ğana i̇emes, sonau Qarnaq pen Sukentten bastap, Türkistan mañyndağy dih, qyşlaqtardyñ bärine de lyqyldap tolğan. Aq Jaiyq, İesil, Nūradan kelgen juan qonyş batyrlar, Jarkent, Aqsudan da kelgen Qytaiy qylyş bezengen jauyngerler.
Keşe han keñesi bolğan. Būl keñeste Täuekeldiñ qaramağyndağy qalyñ äsker üş sapqa bölinip, Abdollağa küş jinauğa mümkindik bere aldymen Taşkentke, onan keiin Samarqantqa attanylsyn dep şeşilgen. Būl qalalardy alğannan keiin baryp Būhar hanymen kelisim söz jürgizilsin delingen.
Türkistannan şyğatyn äskerdiñ basşylary ärine han tūqymynan bolmaq: oñ qolyn Täuekeldiñ inisi batyr Qūdjek, sol qolyn qazir jiyrmağa jetken, jūrt: «İeñseli boily i̇er İesim» dep atai bastağan İesim sūltan basqarmaq. Äskerdiñ ortadağy kindik qolynyñ tuyn Täuekel han öz şatyryna tikpek. Osylai üş tisti ötkir aiyrdai qalyñ qol Taşkentti qorşamaq. Būndai jağdaida qandai ülken şahar bolmasyn, tek öz küşimen ğana qarsylasa alady. Olarğa syrttan järdem kelmeidi. Al Abdolla äskeriniñ deni jaldama äsker. San türli ūlttyñ qanqūmar, būzyq, tentekterinen qūrylğan. Būndai jaldama äskerdiñ özinen küşti qolğa qarsy janqiiärlyq körsete qoiuy i̇ekitalai. Onyñ üstine qala tūrğyndary Būhar handyğynyñ auyr alym-salyğynan äbden jadap-jüdegen. Būğan şydai almağan şarualar qatyn, balasyn şūbyrtyp qazaq dalasyna qarai qaşatyn. Abdollağa bir kezde qyzmet istep, Būhar jūrtşylyğynyñ qandai auyr küide i̇ekenimen jaqsy tanys Täuekel, Taşkent, Samarqant jataqtaryna: i̇eger şaharlary būğan köşetindei kün tusa, alym-salyqtan müldem bosatamyn dep uäde berdi. Bū da qala tūrğyndarynyñ biriguine irtki saldy.
Jeñis öz jağynda bolatynyna közi jetken Täuekel ğibadat bölmesine kirip, Aqtorğynnyñ töseginde ūiqysy qanyp şyqqan.
Biraq tañerteñgi asqa otyrar aldynda oğan tağy bir jaman habar jetti. Ol özine serik adamdardyñ birde-birin şaqyrtpai, han saraiyna Jiembet jyraudy alğyzdy.
Tañerteñgi namazyn oqyp, şaiyn işip han saraiyna kelse, Jiembet jyrau i̇esik aldyndağy bauda kütip otyr i̇eken.
Täuekel uäzirine:
— Jyrau kirsin, — dedi.
Būl baiağy ūstai qalsañ şoqtai küiip tūrğan Jiembet i̇emes. Türi solğyn, otyzdan jaña asyp bara jatsa da qoiu qara saqalyna aq tüse bastağan. Basyndağy börki de jas kezindegidei qyp-qyzyl qyr tülkisiniñ terisinen kömkerilmegen, sūrğylt jündi Qaratau qarsağynyñ pūşpağynan jasalğan. Üstindegi şekpeniniñ de jağasy men jeñderi qyrqylğan. Tek ükili dombyrasy ğana jap-jaña. Sirä, han ordasyna Qazyqūrttan jol şegerinde dombyrasyn ädeii jañartqandai...
Jiembet sarai jyrauy bolğysy kelmegen. Ol Indir mañynan Qaratau tūsyna köşip kelgenmen, han ordasyna anda-sanda ğana qatynap tūratyn. Kelgen saiyn Täuekel oğan at mingizip, şapan japtyratyn. «Kelinniñ betin kim aşsa, sol ystyq» degendei, Täuekeldiñ özi qaşqyn bolyp jürgen kezinde jas Jiembet onyñ soñyna i̇erdi. Noğaily jerinde Täuekeldi alğaşqy madaqtağan da osy Jiembet. Jyraudyñ odan basqa da Täuekelge kerek jeri bar.
Jiembet jyrau qyzyq adam. Ol Täuekel han bolğan künniñ i̇erteñine joq bolyp ketti. Soñynan han jibergen quğynşylar, jyraudy äri-beri izdep taba almai qaitqan. Sol Jiembetti i̇eki jyl ötkennen keiin äldekimder qol-aiağyn qyl şylbyrmen matap, Täuekeldiñ aldyna alyp keldi. Teksergen uaqytta oqiğa bylai bolyp şyqty. İeline qaitqan Jiembet Baiūly ruynyñ ataqty bir şonjarynyñ on jeti jasar İesenbike atty qyzymen köñil qosady. Astyndağy jal-
ğyz aty, qolyndağy i̇eki şekti dombyrasynan böten qalyñ mal töler qairaty joq Jiembet Indir tauyna qyzdy alyp qaşady.
Qanşa ot auyzdy, oraq tisti bolğanmenen, jyraudy özine teñ körmei bai jigitterin jiberip, qyzy men Jiembetti ūstap äkeldiredi. Biraq jyraudyñ Täuekel hanğa jaqyndyğy baryn i̇estigen qyz äkesi ata ğūrpyn būzğan aqynyn özi jazalasyn dep, qol-aiağyn bailap han aldyna alyp kelgen.
— İä, söile jyrau! — degen, Täuekel kürsinip Jiembetti körisimen.
— Qol-aiağy bailauly jyrau qalai söileidi? — dedi Jiembet hanğa tesile qarap.
Täuekel jigitterine «bosat» degen işarat bildirdi.
Bosanğan Jiembet keregege süieuli tūrğan han dombyrasyn alyp, şyrqai jönelgen:

«Üş ai toqsan kezinde
Qaq köktemniñ kezinde
Qoşqar menen bura mas,
Aiğyr menen būqa mas.
Jas boljamy jetkende
Qyzdar menen jigit mas —
Sol mastyqtyñ jönimen
Aldyña kelgen men bir jas, —
Kesseñiz, hanym, mine bas!»

Sonda Täuekel i̇ezu tartyp:
— Qyz ben jigit i̇ekeui de aiypty i̇eken, i̇ekeui de jastyqqa mas bolğan i̇eken, — degen qyz äkesine qarap, — i̇eki balañdy birdei dürelep, baieke, i̇elge jaqsy at ala almassyz, bolğan is bolyp qalğan i̇eken, būlardy aiyrğanmen, synğan tobatai qaita bütindelmes. Bir jolğa künäsin keşiriñiz.
Jazadan qūtylğanmen baidyñ aşuynan seskengen Jiembet süigen jary İesenbikemen Indir jağyna barmai, Qazyqūrt mañyndağy i̇el arasynda qalyp qoiğan. Ol toi-dumanda tek jarlynyñ joğyn joqtap, halyqtyñ süiikti jyrauyna ainalğan. Keşe han keñesi kezinde Üstirt jağynan Täuekelge kömekke kelgen Kişi jüzdiñ şağyn qolynyñ işinde Jiembet jyrau da bar degendi Täuekel i̇estip qalğan. İel aralağan aqyn, jyraudan qaramağyndağy jūrttyñ özine degen oiyn, alğysyn, qarğysyn bilip tūru handardyñ qaşannan bergi ädeti. Osy dästür boiynşa «halyq qūlağy, közi» dep sanalatyn jyraudy özine şaqyryp, joryq aldynda jūrt añysyn bilgisi keldi.
Amandasyp bolğannan keiin Täuekel:
— Söile, jyrau! Bizdiñ joryğymyz jaiynda i̇el-jūrtyñ ne dep jatyr? — dedi.
— Quanyşty i̇el-jūrtty körmedim...
— Aita ber, jyrau.
— Bizge böten i̇eldiñ jeri kerek i̇emes dep jatyr jūrtyñ. Būhar, Samar-
qantty alamyz dep — halyqtyñ qanyn tögu qiiänat, han men sūltandardyñ būl ädiletsiz joryğyn qostamauymyz kerek. Alda-jalda Taşkent, Samarqanttağy han sarailary kerek bolsa, sūltandardyñ özi baryp soğyssyn deidi hal-
qyñ. Rasynda da, Täuekel han, sen jaqsylyqqa bastap otyrğan joqsyñ. Soñyñnan jūrt i̇erse, öz i̇elin, öz jerin qorğaimyn dep i̇erdi. Al sen... Būl bülinşiliktiñ aiağy nege baryp soğatynyn bilesiñ be? İendi özbek qalalary ğana örtenip qoimaidy, qazaq dalasyn da ört alady!
Han sūp-sūr bop ketti, biraq syr bergen joq.
— Aitaryñ bolsa tağy ait!
— Qys ūzaqqa sozylsa mal qyrylady, han iem. Dalada iın-tiresken şöpti şabudyñ ornyna, i̇er azamattaryñ soğysqa attanğaly jatyr. Būdan jūrtyña qandai paida bar?
— Ait, aita tüs, jyrau!
Jiembet kilt toqtady.
— Joq, men boldym, — dedi. — Sen būiyrsañ da han iem, būl sözdi aityp jürgen adamdardyñ atyn men sağan i̇estirtpeimin.
— İestirtip qajeti joq, — dedi Täuekel i̇ezu tartyp, qazir olardy öz köziñmen köresiñ... Sözderin öz qūlağyñmen i̇estisiñ...
— Sosyn!?
— Olardyñ kümändanuy dūrys pa, töreligin öziñ aitasyñ...
Täuekel i̇esik aldyndağy küzetşilerge işarat i̇etti. Sol sätte i̇esiktiñ ar jağynan şynjyrdyñ şyldyrlağan üni i̇estildi.
Azdan keiin on şaqty küzetşi qorşağan i̇eki batyr üige kirdi. Aiaq, qoldary kisendeuli. Jiembet jyraudyñ jüregi oinai jöneldi. Būl ataqty i̇egiz jigit Qiiäq pen TUiaq i̇edi. Jaqynda ğana han i̇ekeuin myñ basy i̇etken. Täuekel Aq Ordanyñ qaldyğyn jinap, qazaq handyğyn qaita qūrğanğa deiin, i̇ekeui de oğan aianbai qyzmet i̇etip kelgen. Täuekel Qiiäq batyrğa ömir boiy boryşty da i̇edi. Söitken qos batyr, mine, i̇endi han aldynda aiypty bop, kisendeuli tūr.
— Joryq aldynda halyq arasynda senimsizdik tuğyzyp, älgi sözdi aityp jürgen i̇erleriñ, mine, mynalar, — dedi Täuekel, — «Qūm jiylyp tas bolmas, qūl jiylyp bas bolmas» degen de, mine osy! Qan maidanda qan tögilse tek qūldardyñ ğana qany tögile me? Aiqasta ajal qarasyñ ba, töresiñ be, tañdap jatpaidy. Qan tögilmei handyq qūruğa bolady degendi kim aitqan?!
Jiembet bar syrdy birden ūqty. İeñgezerdei küzetşilerdiñ ortasynda şoqtyğy anağūrlym biık qos batyr tapjylmai tūr. Qol-aiaqtary kisendeuli. Sonda da täkappar bastaryn tömen ier i̇emes. Osyndai ūly joryqtyñ aldynda Qiiäq pen TUiaq sekildi halyqtyñ süiikti batyrlaryn birjolata qūrtyp jiberuge Täuekeldiñ de köñili daualamağan.
Han işarat i̇etti. Küzetşiler üiden şyğyp ketti. Sonda ğana Täuekel:
— İeger senderdi būrynnan bilmesem, sözderiñnen Abdollanyñ altyn aqşasynyñ syldyry i̇estiledi der i̇edim... — dedi qos batyrğa renji qarap.
— Bizdiñ myna aqylsyz bastarymyzdy birden aldyryp tastamağanyñyzğa raqmet, taqsyr han, — dedi Qiiäq batyr. Onyñ dausynan mysqyl bilindi.
— Basymyz alynbai qalady dep qoryqpañdar! — dedi Täuekel kekesin sözge kekesin jauap qaitaryp. — äitse de, Abdollağa nege sonşa jandaryñ aşi qaldy. Qiiäq? Sony aitşy?
— Biz qazaqpyz, han iem.
— İä?
— Qazaq bolğanda jai qazaqpyz. Bizge basqanyñ jeriniñ mülde keregi joq.
— Al Abdollağa şe?
— Kelip körsin. Bizdiñ şaharlarymyzdy alamyn dep i̇eki ret keldi i̇emes pe, odan ne şyqty? Ony öziñ de bilesiñ. Al bizge basqa i̇eldiñ qalasynyñ keregi joq. Mūny jalğyz biz i̇emes, qaramağyñdağy barlyq jūrt aitady.
— Däşti Qypşaq i̇eliniñ joryqtaryn ūmyttyñ ba, Qiiäq batyr? İelimizdiñ i̇erligi köne jyrlardyñ bärinde de aitylğan. Ata-babamyzdyñ atyn i̇estigende, sonau Stambul, Rum dirildegen!
— Ol handardyñ jyry, han iem.
— Al atağy şe?
— Ol handardyñ atağy, han iem!
— Bärin bizge bergende, öziñe ne qaldy?