Köşpendiler - II - Jantalas

Endi būlar attarynan sozyla tüsip, qylşyldağan aq semserlerin jalaŋdata bir-birine qarsy jaiau ūmtyldy. Teŋ küş bū joly da birin-biri jibermedi. Qaruly qoldardyŋ syğuyna şydaspai, alaqandary jazylyp, bolat qanjarlar jerge susyp tüsip, aqyry būlar qūian-qoltyq alysa ketti. Tobyqtan keletin jūmsaq qūmdy keşip jürip, birin-biri jambasqa da aldy, işten de şaldy, köterip ap jerge de ūrdy. Biraq būdan da i̇eşteŋe şyqpady. Para-par kelgen alyp küş birin-birine jeŋdirmegen. Kün şyğa alysqan qos arlan säske auğan uaqytta ğana baryp, äbden dymdary qūryp, i̇ekeui i̇eki töbeşik qūmnyŋ üstine älsirei qūlady. Birine-biri aldyrmaitynyn sezgen qos batyr maidanğa qaita şyqpady. Oryndarynan tältirektei türegelip, anadai jerde tūrğan attaryna ketip bara jatyp, uädeleskendei i̇ekeui de birdei kilt toqtap, arttaryna qarady.
— Bögenbai batyr, — dedi Şūno-Dabo, — jekpe-jek alysyp kördik, i̇ekeumizdiŋ de arymyz taza. İendigi jerde kimde-kim jolyn tabady, sol öltiredi. Abaisyz jürip, qapy qalma!
— Jarar. Sen de armanda kettim deme!
Osydan keiin i̇ekeui attaryna minip, biri künşyğysqa, i̇ekinşisi soltüstikke qarai jele jortyp kete barğan.
Būl i̇ekeuiniŋ arasyndağy öşpendilik, jas Şūno-Dabonyŋ qazaq jerine i̇eŋ alğaşqy şabuylğa şyqqan kezinen bastalğan. Sodan beri būlar san aiqasta betpe-bet kezdesti. Biraq birin-biri jeŋe almai-aq qoidy. Boiğa bitken alyp quat pen yzaly kek aqyry äkep jekpe-jekke şyğardy. Biraq bū da i̇ereges bäsin şeşpedi.
äitkenmen qastasqan qos batyr bes jyldan keiin qaita kezdesti. Arys pen Badam özeniniŋ arasyndağy adyrly, būiratty oily-qyrly keŋ dala Üş jüzdiŋ atty äskerine lyq tolğan. Badam özeninen bes şaqyrym jerdegi «Orda basy» degen biıktiŋ üstinde qazaq jasaqtarynyŋ qolbasşysy — aq boz atty Äbilqaiyr tūr. Aldy da, arty da, köz jetken jerge deiin, alaqandağydai aiqyn körinedi. Küngei jağynda qara būlttai tūtasqan joŋğar äskeri. Bäriniŋ aldynda Şūno-Dabo nūiannyŋ özi. Tau i̇eteginde i̇esik pen tördei qara kök säigülik mingen Bögenbai. İeki közi äskeriniŋ aldynda jürgen Şūno-Daboda. Säske köterile dabyl ūryldy. İeki jaq birdei lap qoidy.
Bū joly ūrysqa otyz myŋdai jauynger qatysty. Soğys besinge deiin sozyldy. Adam qany tağy da sudai aqty. Tağy san ana balasyz, san bala äkesiz qaldy. Būl Aŋyraqaidan keiingi i̇eŋ ülken aiqas i̇edi. Qazaqtar bū joly da joŋğar äskerin oŋdyrmai jeŋdi. Kün Uiasyna qona joŋğar äskeri Badam özeniniŋ arğy betine qarai qaşty. Mine, osy arada Bögenbai men Şūno-Dabo tağy kezdesti. Būlardyŋ bū jolğy kezdesui ūzaqqa sozylmady. Ädisin tapqan Bögenbai, joŋğar nūianynyŋ däl qoltyğynyŋ astynan kök sümbili naizasyn myqtap qadady. Qoltyq astynyŋ sauyty jūqalau i̇edi, ūşy bizdei kök qūryş Şūno-Dabonyŋ öŋmenine bir-aq jetti. Nūian at jalyn qūşyp qaldy. Jerge qūlap ta tüsetin i̇edi, iesiniŋ tizginin bosatyp jibergeninen bir sūmdyqtyŋ bolğanyn sezgen qara aiğyr mol suly, köbik atqan Badamğa kümp berdi.
Qoltyğynan şapşyğan qyzyl qany at jalyn būiağan Şūno-Dabo kenet i̇esin jidy. Arğy betke taiap qalğan i̇eken. Būnyŋ keluin kütip jağada tūrğan nemere inisi Qalden Tserendi kördi. Qolynda şoiyn basty şoqpary. Şūno-Dabo jantalasyp atynyŋ basyn keiin būrğysy keldi. Biraq sol sätte i̇esinen qaita tanyp ketti. Astyndağy aiğyry qos aiağyn jar i̇erneuine zorğa ilindirip, arğy betke şyğa berdi. Sol sätte Qalden Tseren de şoiyn şoqparymen Şūno-Dabonyŋ däl maŋdaiynan qos qoldap kep ūrdy. Miy būrqyrap, basy kül-talqan bop ūşyp ketken nūiannyŋ denesi at üstinen syrğyp, sūrğylt tolqynğa kümp i̇etti. Köbik atyp būrqyrağan asau ağys tirisinde qoly jetpegen qazaq jerine i̇endi onyŋ öligin alyp ketti.
— Bar! Bar! — dedi Qalden Tseren, sūrğylt sudy qyzyl qanğa būiap ağyp bara jatqan öliktiŋ syrtynan şoqparyn bilep, — kör i̇endi altyn taqtan dämetip!
Söitti de künşyğysqa qarai şaba jöneldi. Özen jağasynan ūzai bere, oğan basqa bir nūian qarsy kezdesti.
— Şūno-Dabo bahadЇrdi körmediŋiz be? — dedi ol. — Aty äsker soŋynan şauyp barady... Jau qolynan qaza tappasa igi i̇edi.
— Qaza tapsa i̇estiler i̇edi ğoi, — dedi Qalden Tseren. — Aty bos ketip bara jatsa, özi qazaq arasynda qalğan bolar...
Qalden Tseren artyna būrylyp qaramastan, atyn tebinip jürip ketti.
«Şūno-Dabo qazaq jerinde qalyp qoiypty» degen aŋyz, mine, osylai tuğan.
Bögenbai batyr halqyn qan-josa i̇etken qasynan, Qalden Tseren öziniŋ Joŋğar tağyna bäsekeles tuysynan osylai qūtylğan.
Töbe basynda otyrğan Bögenbaidyŋ i̇esine i̇endi Būqar jyrau aitqan bir äŋgime oraldy. «Osy bizdiŋ Būqar şynynda äulie ğoi!» dep oilady işinen. Ol sonau «Aqtaban şūbyryndy» keziniŋ özinde-aq: «Biz joŋğarlardy tübinde jeŋemiz» dep i̇edi. Sol aitqany däl keldi.
Şūno-Dabo ölgen ūrys şynynda da, Joŋğar basqynşylarynyŋ qazaq qoldarynan myqtap toitarys aluynyŋ basy i̇edi.
Täuke handy öz közimen körgen Būqar jyrau birde joryqtan kele jatyp, būğan:
— İesiŋde bolsyn, qūrtamyn dep qylyşyn süiretip kelgen jau, ärqaşan da özine sol jerden ajal tabady. Halqy qoştamağan ädiletsiz soğys, tübi, Joŋğar qontaişysynyŋ küireuimen bituge tiıs.
— Syban Raptannyŋ būl şabuylyn halqy qoldamai otyr ma?
— Qoldasa, soğystan olja tabam dep, bala-şağasyn şūbyrtyp, bar joŋ-
ğar osy maŋğa köşpes pe i̇edi?.. Qazaq jerine qontaişylarynyŋ dümpuimen tek äskeri ğana keldi... Biraq basqynşy äsker, qanşa aibarly bolğanmenen, jat jerde ūzaq ornyğyp otyra almaidy. Halqy jaqtamağan soğys qaşan da şapqynşylardyŋ küireuimen bitken. Būl — tarih qağidasy. Ätteŋ ne kerek, i̇el basqaruşy küştiler sol tarihi sabaqty i̇esterinen şyğaryp alady. Basqany bylai qoiyp, qazaq handarynyŋ keibireui bötenniŋ jerin basyp alam dep jürip, sol jat jerde qaza tapqan.
— Siz kimdi aityp otyrsyz? Sonau köne zamanda bolmasa, özim i̇es bilgeli qazaq äskeri böten i̇eldi şapty degendi i̇estigem joq.
— İestimeseŋ men aitaiyn, tyŋda.
Bögenbai qorjynyn şyntağynyŋ astyna sap, yŋğailanyp jatty. Būl äŋgime Joŋğar qolyn aŋdyğan bir ülken joryqta bolğan. Jyrau Haqnazar han ölgennen keiingi hikaiany bastap ta ketti.

— İer azbai, i̇el azsa — aidyn köldiŋ sualğany. İel azbai, i̇er azsa — zor bäiterektiŋ qūlağany, — dep bastady Būqar jyrau qazaq i̇eliniŋ ūly şejiresiniŋ bir tarmağyn. — Bäiteregiŋ qūlasa — ağaş ornyna ağaş ösedi. Aidyn köliŋ sualsa nemen tolar i̇esesi? İer būzylsa da i̇el būzylmasyn. Būzylğandy tüzetedi. Tüzelmesin jer i̇etedi.
— Täuekel sūltan Abdolla hannan qaşqan betimen, — dedi ol sözin jalğap, — Talas özeniniŋ boiyndağy Dulat i̇eline kelgen. Mūnda İesim sūltannyŋ şeşesi, Şağaidyŋ özine i̇ermei qalğan bäibişesi Balğaiym Bikeniŋ auly bar i̇edi. Sodan keiin Täuekel qaiyn jūrty Qaraspandağy Qypşaqqa bardy. Odan Saraişyqqa sapar şekti. Mūnda ämeŋgerlik dästürimen, Haqnazardan airylsa da, äli de bolsa tolyqsyp otyrğan Aqtorğyndy toqaldyqqa aldy. Aqyry, aduyndy Balğaiym Bikeniŋ yqpaly jüretin Jetisudyŋ teriskei öŋirindegi Ūly jüzdiŋ rulary men Noğaily, Qypşaq, Qoŋyrat bileriniŋ qoldauy arqyly arada üş jyl ötkende Ülken Orda tağyna han bop köterildi.
— Qazaq i̇eli Täuekeldiŋ ötken künäsin keşirip, Ülken Orda töŋiregine şoğyrlana bastady, — dedi Būqar jyrau. — Öitkeni oğan basyn qosar i̇er kerek i̇edi. Oipatty tasqyn basqanda, ne ormandy ört alğanda qasqyr men qūian, būğy men jolbarys apattan qūtylmaq bop birge qaşady. Qazaq i̇eli ol kezde osyndai jağdaida i̇edi. Jan-jağynan qaptağan jaudan qūtyludyŋ joly — tağy da tek bas birligi. Bir jağadan bas, bir jeŋnen qol şyğaryp, bir i̇erdiŋ soŋynan i̇eru qajet bolatyn. Ondai adam Abdolla jağyndağy äkesi Şağaidan bölingen baq-däuletke qaramağan i̇er azamat Täuekel. Osylai dep bekzadalar halyqty ūğyndyrğan. Osylai dep bükil tuğan-tuysy, ağa-inileri de däripteidi. Jalğyz qauip Şağai bolsa, o da jaqynda dünie salğan.
Būl kezde, ärine, Būhar hany Abdolla da tekke qarap jatpady.
Būharğa qarsy köterilgen i̇eŋbekşi jūrtty qanğa būiap, basty. Handyğynyŋ oŋtüstigindegi Badahşandy, batysyndağy Qorasan, Gilian, Horezmdi özine birjolata bağyndyryp aldy. Şyğys Türkistanğa attanyp, Qaşqar men Jarkentti aiamai şauyp, köp mal-mülikterin oljalandy. İendi aldynda Syrdyŋ orta jäne aiaq şenindegi qalalardy bağyndyru ğana qaldy.
Osy i̇eki arada Abdolla han men onyŋ balasy äbdi-Mumin arasynda bir handyqty i̇ekige bölgen arazdyq qaulap ketti. Abdolla han bolğan künnen bastap, äbdi-Mumin bükil Balhyny meŋgerip kelgen. Oğan i̇endi būl bilik az körindi, bükil handyqty bilegisi keldi.
Söitip Būhara handyğynyŋ küşi i̇ekige bölindi.
Osy jağdai i̇endi qazaq handyğynyŋ küşeiüine, Türkistan saiasatyna tikelei qatynasuyna köp kömek berdi.
Söitkenmen de qazaq dalasynyŋ hali qiyndai bastady. Qytai boğdyhany aidap salğan Joŋğar äskeri qazaq auyldaryn şabudy üdetti. San türli
jauyzdyq ädis qoldanyp, Qytai saiasatkerleri köşpeli halyqtardyŋ arasyna ot jağyp, birine-birin aidap salyp, olardyŋ şūraily jerlerin özine ala berdi. Özara aiqaspen qaljyrauğa ainalğan būl halyqtar Qytaidyŋ tärtipke qoiyl-
ğan äskerlerine ūzaq qarsylyq bildire almady. Qytai aidahary sozyla jyljyp, qazaq jerine tüsti.
Al qūbylasy men teriskei jağynan däl qazir tönip tūrğan qauipti Täuekel han körmedi. Tübi Qytai boğdyhanymen, Joŋğar qontaişysymen alysa qalar kün tusa, būl jaqtağy aibarly körşisi Rossiiänyŋ keregi bolar dep oilady ol. Tipti Abdollamen soğysqan kezde de orys patşasynyŋ tynyş jatqany qajet-aq. Osy jağdailardy i̇esepke ap, ol Tümenge öziniŋ nemere ağasy Orazmūhammed batyrdy i̇elşilikke jiberdi. Biraq Orazmūhammed Tümen qalasyna barğan soŋ, osy qaladağy Mäskeuge qarsy äreket jasap jürgen Noğaily bileriniŋ tobyna qosylyp ketip, qolğa tüsken. Orys patşasy tūtqyndardy aidap Mäskeuge alyp kelip, Noğaily i̇eliniŋ bilerin ölim jazasyna būiyryp, «Djamşi äl-tarihidy» jazğan Jalaiyr Qadir älbi men Orazmūhammedti tiri qaldyrady. Orazmūhammedtiŋ äkesi Boris Godunovtyŋ qaramağynda biraz jyl qyzmet istep, patşağa i̇eŋbegi siŋgen adam i̇edi. Sol sebepten onyŋ balasyna timegen. Al Täuekel han nemere ağasy Orazmūhammedti bosatyp alamyn dep köp ärekettendi. Mäskeu patşalyğymen kelisim söz de jürgizdi. İelşilik te jiberdi. Biraq patşa Orazmūhammedti bosatpady da jäne öltirmedi de. Aqyrynda orys jerine quylyp baryp, qyzmetimen ūnağan Toqtamys hannyŋ nemeresi Qasym sūltannyŋ aty berilgen Kasimovka (Karmek-Şahar) qalasyna Orazmūhammedti ämirşi i̇etti. İendi Täuekel han tynyş jatqan jolbarystyŋ qūiryğyn basqysy kelmei, Mäskeu patşasy Boris Godunovpen til tabuğa tyrysty. Būğan Orazmūhammed te az järdem bergen joq. Qūbylasy tynyştalğan Täuekel, äkesi men balasynyŋ arasyndağy öşpendikti paidalanyp, Abdollağa qarsy soğys aşpaq boldy. Ärine, soğys aşuğa handarğa qaşan da bolsa sebep tabylady, tübi Syr boiyndağy qazaq şaharlaryna tuatyn qauip osy han jağynan tuady dep sengen Täuekel. Sodan keiin baryp, qazaq jerine közin tikken Qytai, Oirat handyqtarymen alyspaq boldy.

— İassy şahary būl kezde Türkistan şahary dep atalğan. Täuekel hannyŋ astanasy da osy Türkistan. Han saraiy Qoja Ahmet İassaui meşitiniŋ künşyğys jağynda, qalyŋ bau-baqşanyŋ arasyna salynğan. Küigen kirpişke san türli būiaumen äşekeilep jazylğan qūran süreleri, syrly ädemi örnekter. Oŋtüstiktiŋ aŋyzaq ystyq jeli i̇eş äser i̇ete almas, qalyŋ qabyrğaly keŋ bölmeler. Türkistan han saraiy Samarqant pen Būhar patşa sarailaryndai altyn kümbezdi, aibarly bolmağanmen, birkelki sypaiy, saltanatty.
Al qazir, jasyl tökken maidyŋ säuletine qaramai, soğysqa daiyndalğan qala ädettegisinen bir türli suyq, yzğarly. Jasaq jalğyz Türkistan işinde ğana i̇emes, sonau Qarnaq pen Sukentten bastap, Türkistan maŋyndağy dih, qyşlaqtardyŋ bärine de lyqyldap tolğan. Aq Jaiyq, İesil, Nūradan kelgen juan qonyş batyrlar, Jarkent, Aqsudan da kelgen Qytaiy qylyş bezengen jauyngerler.
Keşe han keŋesi bolğan. Būl keŋeste Täuekeldiŋ qaramağyndağy qalyŋ äsker üş sapqa bölinip, Abdollağa küş jinauğa mümkindik bere aldymen Taşkentke, onan keiin Samarqantqa attanylsyn dep şeşilgen. Būl qalalardy alğannan keiin baryp Būhar hanymen kelisim söz jürgizilsin delingen.
Türkistannan şyğatyn äskerdiŋ basşylary ärine han tūqymynan bolmaq: oŋ qolyn Täuekeldiŋ inisi batyr Qūdjek, sol qolyn qazir jiyrmağa jetken, jūrt: «Eŋseli boily i̇er İesim» dep atai bastağan İesim sūltan basqarmaq. Äskerdiŋ ortadağy kindik qolynyŋ tuyn Täuekel han öz şatyryna tikpek. Osylai üş tisti ötkir aiyrdai qalyŋ qol Taşkentti qorşamaq. Būndai jağdaida qandai ülken şahar bolmasyn, tek öz küşimen ğana qarsylasa alady. Olarğa syrttan järdem kelmeidi. Al Abdolla äskeriniŋ deni jaldama äsker. San türli ūlttyŋ qanqūmar, būzyq, tentekterinen qūrylğan. Būndai jaldama äskerdiŋ özinen küşti qolğa qarsy janqiiärlyq körsete qoiuy i̇ekitalai. Onyŋ üstine qala tūrğyndary Būhar handyğynyŋ auyr alym-salyğynan äbden jadap-jüdegen. Būğan şydai almağan şarualar qatyn, balasyn şūbyrtyp qazaq dalasyna qarai qaşatyn. Abdollağa bir kezde qyzmet istep, Būhar jūrtşylyğynyŋ qandai auyr küide i̇ekenimen jaqsy tanys Täuekel, Taşkent, Samarqant jataqtaryna: i̇eger şaharlary būğan köşetindei kün tusa, alym-salyqtan müldem bosatamyn dep uäde berdi. Bū da qala tūrğyndarynyŋ biriguine irtki saldy.
Jeŋis öz jağynda bolatynyna közi jetken Täuekel ğibadat bölmesine kirip, Aqtorğynnyŋ töseginde ūiqysy qanyp şyqqan.
Biraq taŋerteŋgi asqa otyrar aldynda oğan tağy bir jaman habar jetti. Ol özine serik adamdardyŋ birde-birin şaqyrtpai, han saraiyna Jiembet jyraudy alğyzdy.
Taŋerteŋgi namazyn oqyp, şaiyn işip han saraiyna kelse, Jiembet jyrau i̇esik aldyndağy bauda kütip otyr i̇eken.
Täuekel uäzirine:
— Jyrau kirsin, — dedi.
Būl baiağy ūstai qalsaŋ şoqtai küiip tūrğan Jiembet i̇emes. Türi solğyn, otyzdan jaŋa asyp bara jatsa da qoiu qara saqalyna aq tüse bastağan. Basyndağy börki de jas kezindegidei qyp-qyzyl qyr tülkisiniŋ terisinen kömkerilmegen, sūrğylt jündi Qaratau qarsağynyŋ pūşpağynan jasalğan. Üstindegi şekpeniniŋ de jağasy men jeŋderi qyrqylğan. Tek ükili dombyrasy ğana jap-jaŋa. Sirä, han ordasyna Qazyqūrttan jol şegerinde dombyrasyn ädeii jaŋartqandai...
Jiembet sarai jyrauy bolğysy kelmegen. Ol Indir maŋynan Qaratau tūsyna köşip kelgenmen, han ordasyna anda-sanda ğana qatynap tūratyn. Kelgen saiyn Täuekel oğan at mingizip, şapan japtyratyn. «Kelinniŋ betin kim aşsa, sol ystyq» degendei, Täuekeldiŋ özi qaşqyn bolyp jürgen kezinde jas Jiembet onyŋ soŋyna i̇erdi. Noğaily jerinde Täuekeldi alğaşqy madaqtağan da osy Jiembet. Jyraudyŋ odan basqa da Täuekelge kerek jeri bar.
Jiembet jyrau qyzyq adam. Ol Täuekel han bolğan künniŋ i̇erteŋine joq bolyp ketti. Soŋynan han jibergen quğynşylar, jyraudy äri-beri izdep taba almai qaitqan. Sol Jiembetti i̇eki jyl ötkennen keiin äldekimder qol-aiağyn qyl şylbyrmen matap, Täuekeldiŋ aldyna alyp keldi. Teksergen uaqytta oqiğa bylai bolyp şyqty. İeline qaitqan Jiembet Baiūly ruynyŋ ataqty bir şonjarynyŋ on jeti jasar İesenbike atty qyzymen köŋil qosady. Astyndağy jal-
ğyz aty, qolyndağy i̇eki şekti dombyrasynan böten qalyŋ mal töler qairaty joq Jiembet Indir tauyna qyzdy alyp qaşady.
Qanşa ot auyzdy, oraq tisti bolğanmenen, jyraudy özine teŋ körmei bai jigitterin jiberip, qyzy men Jiembetti ūstap äkeldiredi. Biraq jyraudyŋ Täuekel hanğa jaqyndyğy baryn i̇estigen qyz äkesi ata ğūrpyn būzğan aqynyn özi jazalasyn dep, qol-aiağyn bailap han aldyna alyp kelgen.
— İä, söile jyrau! — degen, Täuekel kürsinip Jiembetti körisimen.
— Qol-aiağy bailauly jyrau qalai söileidi? — dedi Jiembet hanğa tesile qarap.
Täuekel jigitterine «bosat» degen işarat bildirdi.
Bosanğan Jiembet keregege süieuli tūrğan han dombyrasyn alyp, şyrqai jönelgen:

«Üş ai toqsan kezinde
Qaq köktemniŋ kezinde
Qoşqar menen bura mas,
Aiğyr menen būqa mas.
Jas boljamy jetkende
Qyzdar menen jigit mas —
Sol mastyqtyŋ jönimen
Aldyŋa kelgen men bir jas, —
Kesseŋiz, hanym, mine bas!»

Sonda Täuekel i̇ezu tartyp:
— Qyz ben jigit i̇ekeui de aiypty i̇eken, i̇ekeui de jastyqqa mas bolğan i̇eken, — degen qyz äkesine qarap, — i̇eki balaŋdy birdei dürelep, baieke, i̇elge jaqsy at ala almassyz, bolğan is bolyp qalğan i̇eken, būlardy aiyrğanmen, synğan tobatai qaita bütindelmes. Bir jolğa künäsin keşiriŋiz.
Jazadan qūtylğanmen baidyŋ aşuynan seskengen Jiembet süigen jary İesenbikemen Indir jağyna barmai, Qazyqūrt maŋyndağy i̇el arasynda qalyp qoiğan. Ol toi-dumanda tek jarlynyŋ joğyn joqtap, halyqtyŋ süiikti jyrauyna ainalğan. Keşe han keŋesi kezinde Üstirt jağynan Täuekelge kömekke kelgen Kişi jüzdiŋ şağyn qolynyŋ işinde Jiembet jyrau da bar degendi Täuekel i̇estip qalğan. İel aralağan aqyn, jyraudan qaramağyndağy jūrttyŋ özine degen oiyn, alğysyn, qarğysyn bilip tūru handardyŋ qaşannan bergi ädeti. Osy dästür boiynşa «halyq qūlağy, közi» dep sanalatyn jyraudy özine şaqyryp, joryq aldynda jūrt aŋysyn bilgisi keldi.
Amandasyp bolğannan keiin Täuekel:
— Söile, jyrau! Bizdiŋ joryğymyz jaiynda i̇el-jūrtyŋ ne dep jatyr? — dedi.
— Quanyşty i̇el-jūrtty körmedim...
— Aita ber, jyrau.
— Bizge böten i̇eldiŋ jeri kerek i̇emes dep jatyr jūrtyŋ. Būhar, Samar-
qantty alamyz dep — halyqtyŋ qanyn tögu qiiänat, han men sūltandardyŋ būl ädiletsiz joryğyn qostamauymyz kerek. Alda-jalda Taşkent, Samarqanttağy han sarailary kerek bolsa, sūltandardyŋ özi baryp soğyssyn deidi hal-
qyŋ. Rasynda da, Täuekel han, sen jaqsylyqqa bastap otyrğan joqsyŋ. Soŋyŋnan jūrt i̇erse, öz i̇elin, öz jerin qorğaimyn dep i̇erdi. Al sen... Būl bülinşiliktiŋ aiağy nege baryp soğatynyn bilesiŋ be? İendi özbek qalalary ğana örtenip qoimaidy, qazaq dalasyn da ört alady!
Han sūp-sūr bop ketti, biraq syr bergen joq.
— Aitaryŋ bolsa tağy ait!
— Qys ūzaqqa sozylsa mal qyrylady, han iem. Dalada iın-tiresken şöpti şabudyŋ ornyna, i̇er azamattaryŋ soğysqa attanğaly jatyr. Būdan jūrtyŋa qandai paida bar?
— Ait, aita tüs, jyrau!
Jiembet kilt toqtady.
— Joq, men boldym, — dedi. — Sen būiyrsaŋ da han iem, būl sözdi aityp jürgen adamdardyŋ atyn men sağan i̇estirtpeimin.
— İestirtip qajeti joq, — dedi Täuekel i̇ezu tartyp, qazir olardy öz köziŋmen köresiŋ... Sözderin öz qūlağyŋmen i̇estisiŋ...
— Sosyn!?
— Olardyŋ kümändanuy dūrys pa, töreligin öziŋ aitasyŋ...
Täuekel i̇esik aldyndağy küzetşilerge işarat i̇etti. Sol sätte i̇esiktiŋ ar jağynan şynjyrdyŋ şyldyrlağan üni i̇estildi.
Azdan keiin on şaqty küzetşi qorşağan i̇eki batyr üige kirdi. Aiaq, qoldary kisendeuli. Jiembet jyraudyŋ jüregi oinai jöneldi. Būl ataqty i̇egiz jigit Qiiäq pen TUiaq i̇edi. Jaqynda ğana han i̇ekeuin myŋ basy i̇etken. Täuekel Aq Ordanyŋ qaldyğyn jinap, qazaq handyğyn qaita qūrğanğa deiin, i̇ekeui de oğan aianbai qyzmet i̇etip kelgen. Täuekel Qiiäq batyrğa ömir boiy boryşty da i̇edi. Söitken qos batyr, mine, i̇endi han aldynda aiypty bop, kisendeuli tūr.
— Joryq aldynda halyq arasynda senimsizdik tuğyzyp, älgi sözdi aityp jürgen i̇erleriŋ, mine, mynalar, — dedi Täuekel, — «Qūm jiylyp tas bolmas, qūl jiylyp bas bolmas» degen de, mine osy! Qan maidanda qan tögilse tek qūldardyŋ ğana qany tögile me? Aiqasta ajal qarasyŋ ba, töresiŋ be, taŋdap jatpaidy. Qan tögilmei handyq qūruğa bolady degendi kim aitqan?!
Jiembet bar syrdy birden ūqty. İeŋgezerdei küzetşilerdiŋ ortasynda şoqtyğy anağūrlym biık qos batyr tapjylmai tūr. Qol-aiaqtary kisendeuli. Sonda da täkappar bastaryn tömen ier i̇emes. Osyndai ūly joryqtyŋ aldynda Qiiäq pen TUiaq sekildi halyqtyŋ süiikti batyrlaryn birjolata qūrtyp jiberuge Täuekeldiŋ de köŋili daualamağan.
Han işarat i̇etti. Küzetşiler üiden şyğyp ketti. Sonda ğana Täuekel:
— İeger senderdi būrynnan bilmesem, sözderiŋnen Abdollanyŋ altyn aqşasynyŋ syldyry i̇estiledi der i̇edim... — dedi qos batyrğa renji qarap.
— Bizdiŋ myna aqylsyz bastarymyzdy birden aldyryp tastamağanyŋyzğa raqmet, taqsyr han, — dedi Qiiäq batyr. Onyŋ dausynan mysqyl bilindi.
— Basymyz alynbai qalady dep qoryqpaŋdar! — dedi Täuekel kekesin sözge kekesin jauap qaitaryp. — äitse de, Abdollağa nege sonşa jandaryŋ aşi qaldy. Qiiäq? Sony aitşy?
— Biz qazaqpyz, han iem.
— İä?
— Qazaq bolğanda jai qazaqpyz. Bizge basqanyŋ jeriniŋ mülde keregi joq.
— Al Abdollağa şe?
— Kelip körsin. Bizdiŋ şaharlarymyzdy alamyn dep i̇eki ret keldi i̇emes pe, odan ne şyqty? Ony öziŋ de bilesiŋ. Al bizge basqa i̇eldiŋ qalasynyŋ keregi joq. Mūny jalğyz biz i̇emes, qaramağyŋdağy barlyq jūrt aitady.
— Däşti Qypşaq i̇eliniŋ joryqtaryn ūmyttyŋ ba, Qiiäq batyr? İelimizdiŋ i̇erligi köne jyrlardyŋ bärinde de aitylğan. Ata-babamyzdyŋ atyn i̇estigende, sonau Stambul, Rum dirildegen!
— Ol handardyŋ jyry, han iem.
— Al atağy şe?
— Ol handardyŋ atağy, han iem!
— Bärin bizge bergende, öziŋe ne qaldy?

Click or select a word or words to search the definition