Köşpendiler - II - Jantalas

— Babasūltan ūrpaqtary i̇emes, halyq öz kegin Abdolladan san ret qaitardy, — dedi Būqar jyrau. — Babasūltan hikaiasy sonymen tynğan. Qūmkentke taiau, Üşbas pen Qarabas özenderiniñ toğysqan qoinauynda osy oqiğadan jiyrma bes jyl ötkennen keiin, sūltannyñ kenjesi Ysqaq «äkemniñ ölgen jeri» dep, meşiti men medresesi bar «Baba» degen şağyn qala saldyrğan. Öz basynyñ qamy üşin halqyn qandy qyrğynğa ūşyratqan Babasūltannyñ atyn qazirdiñ özinde i̇eşkim bilmeidi. Al Qiiäq pen TUiaqtyñ aty halqynyñ jüreginde saqtalyp keledi. Olardyñ i̇erligi äsirese soñynan han bolğan Täuekel tūsynda i̇erekşe közge tüsip... — dep kele jatty da Būqar jyrau kilt toqtady.
Öitkeni osy kezde, qamal üstin gürsildep jarylğan zeñbirek ottary qaptap ketti.
— Tezirek tyğylyñdar? — deuge ğana İelşibektiñ şamasy keldi. Jūrt japa-tarmağai bekinistiñ zeñbirek oğy ötpeitin, qalyñ şym quystaryna jügirdi. İelşibek te bireuine kirip ülgirdi. — Bäse, tym typ-tynyş bola qalyp i̇edi, bizderdi aldap ūrğylary kelgen i̇eken ğoi!
İä, tarih ädiletsizdigi qaitalap otyrğan. Bir kezde Sauran bekinisine Şyñğyshannyñ tas atqyş qarulary, Abdolla hannyñ Ruhadi ūsta jasağan «Qara bura» bu qazany qoidai-qoidai şoiyn tastaryn laqtyrsa, bügin joñğar bas-
qynşylarynyñ şved unter ofitseri Renat pen Qytai şeberleri qūiğan bolat zeñbirekteriniñ qorğasyn oqtary jauyp tūr. Sonau alys kezeñde osy bekiniske toqpaq jaldy alasa jylqy mingen Joşynyñ qanişer jauyngerleri sūr topyraqty kökke köterip, «gu-gulep!» atoi salsa, bügin sol jylqynyñ tūlpar tUiaqty tūqymyn mingen joñğar jauyngerleri şabuylğa şyqty! Bäriniñ de maqsaty bireu-aq: şahardyñ külin kökke şyğaryp, halqyn qyrmaq, ūlyn — qūl, qyzyn — küñ i̇etpek! Osynşama öşigerdei būlarğa aidalada, Türkistannyñ sūrğylt dalasynda, özimen-özi bolyp, tynyş jatqan osynau i̇eñbekşi jūrt ne istedi i̇eken? Bar jazyğy i̇eginin i̇egip, baqşasyn suaryp, öz aldyna ömir sürgisi kelgeni me? İä, solai... Būl küştiler zañy: adamdy adam jeu kerek. Adamdy adam qūl i̇etui kerek. Küşti küşsizdiñ jerin, malyn tartyp alyp, älsizdiñ ar-namysyn aiağynyñ astyna taptaudy arman i̇etedi. Sol üşin Syban Raptan da joryqqa şyqty, sol üşin arlan qasqyrdyñ soñynan i̇ergen aş böltirikteri de şamasy jetkenşe qazaq i̇elin qoidai qyryp, ystyq qanyna toiynuğa asyğady.
Zeñbirek oqtary bekinis üstine kep, tynbai jarylyp jatyr. Syrtqa şy-
ğarar i̇emes.
İelşibek qamal sañylauynan qala syrtyndağy dalağa qarady. Ūran salyp, qaptap kele jatqan jau atty äskerin kördi. Keibir toby ūzyn-ūzyn basqyştardy köterip, qatarlasa şauyp keledi. İelşibek jau oiyn birden tüsindi. Zeñbirek oqtary bas kötertpei, qala qorğanşylary quysta tyğylyp tūrğandarynda, joñğar jauyngerleri basqyştaryn qabyrğağa süiei, atys basylysymen bekinis üstine şyqpaq. Zeñbirek otyn qalqan i̇etip, şabuylğa şyğu — joñ-
ğarlarğa Renat üiretken İevropa ädisi i̇edi.
— Saq bolyñdar! — dedi İelşibek aiqailap. — Zeñbirek toqtasymen, jau joğary örmeleidi! Aiamañdar! Bekinis üstine birde-bir joñğar şyqpasyn!
Zeñbirekter kenet tyna qaldy. Qabyrğağa basqyştaryn süiep ülgirgen joñ-
ğarlar, i̇endi qūmyrsqadai qaptap, joğary qarai tyrmysyp, köterile berdi.
Tarih jamandyğyn ğana i̇emes, jaqsylyğyn da qaitalauğa tiıs.
Şyñğys han, Mūhamed-Şaibani, Abdolla kezindegidei Sauran qorğanşylary tağy ğajaiyp i̇erlik körsetti. Jauğa qarsy bilteli myltyq, şoqpar, soiyl, aldaspan, almas qylyştarymen qatar, qara tas, qazan-oşaq, qolğa tüsken qatty zattyñ bäri jūmsaldy. Birde-birin qamal üstine şyğarmady. Qorğanşylar i̇erligine şydai almağan joñğarlar qamal tübine köptegen ölikterin qaldyryp, keiin qaşty. Sonda ğana baryp Būqar jyrau, özine taiau qamal şetinde, kindik tūsyna jau naizasy qadalğan Nauan ūstany kördi. Jügirip qasyna bardy. Naizasyn suyryp alaiyn dep i̇edi, sūp-sūr bop ketken ūsta onyñ qolyn keiin iterdi.
— Timei-aq qoi, — dedi dausy äzer şyğyp, — bäribir ölemin. Ökinbeimin... joñğardyñ qūryğanda jiyrmasyn jairattym bilem. Ätteñ dünie, äñgimeñizdi tegis i̇esti almai kettim... — İelşibekke qarady. — Ana artymda qalğan jal-
ğyzyma ait: Äkeñ babalarynyñ jolynan taiğan joq de... — Sony aitty da, Nauan ūsta sylq i̇etip qūlap tüsti.
Joñğarlar sol küni de, kelesi küni de osy täsilmen san ret şabuylğa şyqty. Biraq bekinisti ala almady. Aqyry küzdiñ qara suyğy bastalğan kezde, Sau-
randy tastap, İassyğa qaituğa mäjbür boldy. Būqar jyrau da osy oqiğağa arnalğan «Tas qamal» atty dastanyn şyğaryp i̇eline qaitty. Ätteñ ne kerek, asyl mūrasyn saqtap ädettenbegen köşpeli i̇el būl asylyn da bizge jetkize almady.

Keler jazdy kütken Batyr Baian jigitteri de bū joly i̇elderine qaita almai, Qazalydağy Äbilqaiyr Ordasyna qystap qalğan.
Qabanbai batyr men Gäuhar osy Kişi jüz jerinde qosyldy. Būlar neke qiiäryn azynağan dauyldy tünde jau malyn aidap aludan bastady.
Qazaqtyñ i̇ejelgi ata meken qonysy Jetisu men Syrdariiä boiyndağy san qalasyn, sar dalasyn Joñğar basyp alğan, beibit qazaq i̇eli bosyp köşken ataqty «Aqtaban şūbyryndy, alqa köl sūlamanyñ» aiağy aq tütek boran, aq jorğa borasyn, sary aiaz, qyzyl şūnaq üskirik qysqa ūlasty. Bükil dünie jüziniñ aidahary Syr boiyna jinalyp, auzynan qar boratyp, ysqyrynyp jatqandai, qatty boran birde-bir tolastamady. Jau şauyp sorlağan i̇elge sopaq astau tap boldy. Jyğylğan üstine jūdyryqtyñ keri kep, jeti ağaiyndy jūt jetti. Aramnan jinalğan as bolmaidy. Halyqty jylatyp tartyp alğan qazaqtyñ qyruar maly, şöp jetpei, myñ-myñdap qyryldy... Joñğarlar bar tabysynan airyldy. Al qazaq i̇eliniñ būl jylğy körgenin qağaz betine tüsiru mümkin i̇emes i̇edi. Tek san aiqasty basynan keşken batyr i̇el būl apattan da tegis qyrylmai, äupirimdep aman qaldy.
Joñğar qyrğynynan qazaq i̇eli tek i̇eki jyl ötken soñ baryp i̇esin jiyp, basqynşylarğa qarsy tūruğa jarady.
İeñ alğaşqy jeñisti Kişi jüzdiñ Tailaq batyry men onyñ jieni — Ūly jüzdiñ Oşaqty ruynan şyqqan Sañyraq batyr äkeldi. Būlar Būlanty men Bölenti özeniniñ ortasyndağy «Qara siyr» degen jerde Joñğardyñ qalyñ qolyn betpe-bet aiqasta oisyrata jeñdi. Köp joñğar osy arada qaza tapty. Joñğar men qalmaqty bir sanaityn qazaq «Qara siyrdy» i̇endi «Qalmaq qyrylğan» dep atady. Būl jeñis qazaq i̇eliniñ ruhyn köterdi, qandy kekke şaqyrdy.
Jyl ötkennen keiin, ülken bir aiqasta, auyl adamdary «Sabalaq» dep at qoiğan, on segiz jasar tüieşi «Abylailap!» at qoiyp, jauyn qaşyryp, bükil i̇eline «Abylai» degen atpen äigili boldy. Sonda baryp, Äbilqaiyr han būl Abylai baiağy Būqar jyrau i̇ekeui barlauda jürgende kezdestirgen Töle bidiñ tüieşisi äbilmansūr i̇ekenin bildi.
Osy kezden bastap qazaq i̇eli i̇el bop birigip, joñğarğa qarsy jappai atqa qondy.
Üş jüzdiñ äskeri jauymen alğaşqy ret Balqaş köliniñ küngeiindegi Alaköldiñ tūsyndağy Han tauy degen jerde kezdesti. Ülken Orda hany Bolat pen bar qazaq äskerin basqarğan Kişi jüzdiñ hany Äbilqaiyr ülken jeñiske jetti. Şūno-Dabo basqarğan qalyñ joñğar jeñilip, Ile özeniniñ boiymen şyğysqa qarai qaşty. Būl jeñisti qazaq jūrty artynan, joñğarlar añyrağan «Añyraqai» jeñisi dep atady. Alaköl jağasyndağy ūrys bolğan jerde qyrqa, beles, asularğa «Äbilqaiyr», «Sūmqaitty», soñynan «Sūñqaitty» bolyp özgergen at qoidy.
Biraq qazaq i̇eli būl jeñisin ūlğaita almady. Osy ūrystan keiin Bolat han o düniege sapar şegip, Ülken Orda hanyn sailaityn jağdai tudy. Türik-mon-
ğol dästüri boiynşa «Ülken Orda» hany boluğa tek bäibişeden tuğan balalardyñ ğana haqy bar. Qazaq i̇eli būl dästürdi berik ūstap kelgen. Al Äbilqaiyr bolsa Jänibek hannyñ toqal äielderinen tarağan ūrpaqqa jatady. Osy sebepti jūrt Ülken Orda hany i̇etip, Bolattyñ şañyraqqa ie balasy Äbilmämbetti sailady.
Būğan namysqoi Äbilqaiyr aşulanyp, bar äskerimen maidannan keiin şegindi. Öziniñ Ordasyn i̇endi ol Qazaly qalasynan köşirip, Torğai boiyndağy arğyn-qypşaqtyñ bas batyry, tuğan jezdesi Şaqşaqtan şyqqan Qoşqar ūly Jänibektiñ jerine irgeles Yrğyz özeniniñ boiyna äkep tikti.
Bolat qaitys bolğannan beri özin Orta jüzdiñ hany sanağan, jetpis bes myñ jylqy bitken Sämeke de qalyñ äskerimen Arqa jerine bettedi.

Kermiyq sary dala ölik tärizdi üreili, moladai azynağan suyq. Aşuly jel qyrdyñ qūmdy topyrağyn betke äkep ūrady. Ūşy-qiyryna köz jetpes bozğylt şöldiñ şetindegi taqyrda jel quyp äkelgen adamnyñ bas süiekteri jatyr. Atamzamanda qyrylğandardyñ bastary, i̇ezu tūstary men keñsirik süiekteri myljalanyp qalğan. Mümkin, Şyñğyshan nūiandary, älde Äbilqaiyr laşkarlary şapqan sypailardyñ süiekteri şyğar. Qūmda köşip jürgen qazaq auyldaryn şürşit jendetteri tūtqyndağanda kesken bastar boluy da ğajap i̇emes. Äiteuir köne zaman qiiäpattarynyñ qaldyğy.
Al būl bastardyñ qatarynda tağy böten bastar körinedi. Būlar äli künge küiip, jañbyrğa juynyp ülgirmegen. Kümäni joq, joñğar qontaişylary qyrğan adamdardiki. Äri ketse aldyñğy jyly bolğan qandy oqiğalardyñ kuälary.
Ögei anadai tünergen aspanğa Būqar jyrau tüksie qarady. Ol bügin de saparğa jalğyz şyqqan. Keide osylai jalğyz jüru jyraudyñ ädetine ainal-
ğan, özimen-özi syrlasatyn oñaşa sätter ötken-ketkenge köz jiberuge de qolaily, aldağyny boljauğa da yñğaily. Al sar dalasy bolsa, üstindegi topyrağyn jel ūşyrğan adam süiekterin aldyna jaiyp tastap, jelmen birge halyqtyñ ūzaq şejiresin bozdap, jyrau köñilin tynşytar i̇emes.
Ymyrt üiirile bastady. Būqar ai tuğanşa köziniñ şyrymyn ala tūrmaq bop, atyn tūsap tastap, i̇erin jastyq, toqymyn tösek i̇etip, sekseuildiñ tübine qisaia ketti. Biraq guildei soqqan kärli jel ūiqy bermedi. Jyrau i̇endi şal-
qasynan tüsip, däl üstinen qara qazandai töñkerilgen qap-qara aspanğa qarap jatyp, halqy jaiynda mazasyz oiğa şomdy.
Köne zamanda ötken arğy babalarynyñ jazu, syzu tañbalary äldeqaşan ūmytylğan. Tek i̇el kökeiinde olardyñ qaiğyly armandary ğana qalğan. Kim biledi, halyq mūny da ūmytar ma i̇edi, qaiter i̇edi, tek zar jaq jyraulary ūmyttyrmağan. Söitip, i̇el şejiresi ūrpaqtan ūrpaqqa jalğasyp otyrğan. Halyqtyñ jyraulardy töbesine köterip qūrmet tūtatyn sebebi de, sirä, osydan bolsa kerek. Būqar jyrau da solardyñ biri. Sauran qorğanysy jaiynda jazğan «Tas qamal» dastany keiin san ūrpaqqa tarady. Osy dastannan ūrpaqtardyñ tağy bir bilgeni: joñğar şabuyly bastalmastan būryn orys saudagerleriniñ äkep satqan muşketteri men oq-därileri Sauran bekinisiniñ jauğa berilmeuine sebepker bol-
ğany.
İeger sol bir muşketter men oq-däriler qazaq i̇eline der kezinde köbirek satylsa, şürşit zeñbiregi tynyş jatqan i̇eldiñ oiran-asyryn şyğara almas i̇edi. Ätteñ ne kerek, igilikti istiñ köbi — mezgili ötken soñ baryp isteledi.
Joñğar şapqynşylaryna toitarys beru üşin, i̇eñ aldymen bar halyqtyñ basyn qosu kerek. Ol üşin osy i̇eldi böle-jaryp jeke bilep jürgen, i̇esil-derti han tağyna jetu bop kelgen qaptağan sūltan, bi, şynjyr balaq, şūbartös myqtylardy birjolata tizgindeu arman. Mūndai qamal būzarlyq qasiet qandai ūldan tabylady? Būqar jyrau kenet basyn köterip aldy. Onyñ köz aldyna baiağy özi körgen Töle bidiñ jas tüieşisi — jyrtyq şekpendi äbilmansūr tūra qaldy.
Joq, qazir būl äbilmansūr i̇emes, Abylai. Jäne būl qazir tüieşi i̇emes, bar qazaq dalasyna äigili jas sūltan. İä, onyñ alğaşqy aiaq alysy da Şyñğys tūqymyna laiyqty aiaq alys i̇edi. Özin qūldyqtan qūtqarğan Oraz qūldy bauyzdap öltirdi. Sodan keiin baryp, qūlaşyn alysqa sermeitinin añğartqysy kelgendei, ana jylağan balasyn uatatyn, qanişer atasynyñ atyn aldy.
Būqar jyrau tağy kürsindi. Osynau qatal zamanda osy Abylai tärizdi qatygez adamnyñ i̇el tizginin ūstağany, mümkin, jön de şyğar?..
Qūs ūşyp öte almas şeksiz sar dalada halyqtyñ qany telegei-teñiz bop tağy tögilgeli tūr-au! Qazaq halqynyñ aldynda bir ğana jol bar. Ol — qan maidanda baiağy babalarynşa aianbai şaiqasu. Sol şaiqasta jan beru, ne i̇el bolyp, i̇eldigin saqtap qalu. Basqa jol joq.
Ana joly Äbilqaiyr hannyñ ötinişimen Būqar jyrau Haqnazar tūsyndağy Aq Orda şejiresin aityp bergen. Sonda bir añğarğany — Kişi jüz hany qan maidandağy halyqtyñ i̇erliginen köri, han tağynyñ mañyndağy tartysqa köbirek köñil bölgen. Al keşe jyrau, Nauan ūstanyñ tilegi boiynşa, Sauran bekinisin ötken zamanda qalai qorğağanyn jyr i̇etkende, jūrt halyqtan şyqqan Qiiäq pen TUiaq batyrlardyñ qimylyn qūnyğa tyñdağan. Būqar jyraudyñ bir tūjyr-
ğany: han, sūltan, bilerdi qyzyqtyratyn tarih bar da, halyqty qyzyqtyratyn tarih bar i̇eken. Ol halyqtyñ öz tarihy, öziniñ arasynan şyqqan, i̇eli men jeri üşin küresken qaharmandarynyñ i̇erligi.
İekinşi bÖlim

I

Qazaq i̇eliniñ batys tūsynda däl qazir alyp-jūlyp bara jatqan bälendei qorqynyş bolmağanmen, soltüstik jağy tağdyryna i̇eleuli äser i̇eterdei uaqiğalarğa toly i̇edi. Ūşy-qiyry joq sūsty Sibir ölkesinde i̇ejelden-aq mal şaruaşylyğymen şūğyldanatyn, balyqşylyq pen añşylyqty käsip i̇etetin türik jäne monğol tektes köşpeli halyqtar meken i̇etetin. Biraq būlarda baiağy Türik Qağanatynan keiin qalyptasqan memleket bolmai kelgen.
Sol sebepten o jaqqa özara ru talastarynan taiaq jegen qazaqtyñ i̇er-azamattary ğana i̇emes, öz i̇elinde japa şekken Qazan, Astrahan handyqtarynyñ, köne İedil boiy men başqūrt, tatar töreleriniñ san türli adamdary qaşyp barğan. So jaqtan pana izdegen qūl-töleñgitter, ūltyn aiyryp biluge bolmaityn ne qily bosqyn tūtqyndar, būiarlar men kniazdardyñ qyspağyna şydai almağan orys jigitteri Sibir jerin atam zamannan äbden bauyr basyp alğan-dy. Būlar azdai, patşa ağzamnyñ qiiänatyna şydamağan keibir orys qara şekpenderi auyl-aimağymen Oral tauynan asa, tiri jan basyp körmegen Sibirdiñ mylqau tükpirlerine qarai şūbyrudy şyğarğan. Soñğy kezde äsirese bū jaqqa patşanyñ ädiletsiz zañy qyr soñyna tüsken, patşa jandarmdarynyñ taiağy i̇etinen ötip, süiegine jetken jäbirlengen soqa basty adamdar da köp qaşqan. Būlar är türli ūlttan i̇edi, biraq tez til tabysyp, zamatta ūğysyp ketetin. Bäri birigip, özderine kazak degen at qoiyp, tirşilik i̇etuge kirisken. Būlar köne qazaq i̇eliniñ atyn alğanda, özderiniñ sol jauynger köşpeli i̇eldiñ i̇eşkimge bağynbaityn i̇erkin saltymen ömir süretinderin añğartqan. Olardyñ jasaqtağy bağynu tärtibi de qazaqtyñ köne kezdegi öz batyrlaryna ğana bas ietin ädetterine ūqsas i̇edi.
Osyndai, ärqaisysynyñ jeke atamandary bar ondağan, jüzdegen jasaqtar köşpeli i̇elderdiñ alamandary tärizdi körşileriniñ malyn barymtalap, bai saudagerlerdiñ keruenderin tonap, tipti bolmasa birimen biri aiqasyp, ūşy-qiyry joq i̇erkin dalada oilaryna kelgenin istep jatty.
äitkenmen, būlar i̇ejelgi köşpeli i̇eldermen aralasyp, birtindep otyryqşy jūrtqa ainala bastağan. Söitip Sibir jeri i̇erte kezden-aq ūly Rossiiänyñ bir bölegine ainaldy. Bertin kele orys patşasy būdan tüser paidany birden ūqty. Ūşy-qiyry joq Sibir jerin tek äskeri küşpen bileudiñ qiyndyğyn tüsingen aq patşa, i̇endi osynau bas keser öjet kazak jasaqtaryn öz saiasatyna jūmsaudy oilady. Osylar arqyly bükil Sibirdi öz qolyna almaq boldy. İendi olardy şekara küzetu isine de paidalanuğa kiristi.

Osy kezde, bükil Sibir jerinde Strogan degen kisiniñ aty jer jardy. Būl Sibir jerin aq patşa qanauğa bergen Stroganov saudagerdiñ i̇esimi i̇edi. Ol bükil Sibirdiñ şetine sauda qalalaryn, qoimalaryn sala bastady. Sol qoimalardy jäne jan-jaqqa jürgize bastağan sauda keruenderin qorğauğa Stroganov tek kazak-orys jasaqtaryn paidalanyp qoiğan joq, körşiles qazaq auyldarynyñ köp jigitterin de jaldady. Būl qazaq jigitteri Sibir saudagerlerine qazaq i̇eliniñ jylqysyn, qoiyn, jün-terisin birinşi satuşylary boldy. Ärine, orys şekarasyndağy saudagerler qazaq i̇eliniñ öli zatyn tym arzan bağamen aldy, biraq būl sauda-sattyq dala jūrtyna tek Būhar, Hiua, Ürgenişterge ğana i̇emes, özimen şekaralas orys i̇eline de öziniñ artyq malyn, şikizatyn satuğa mümkindik berdi. Osyndai sauda joly arqyly, qazaq halqynyñ orys i̇elimen alğaşqy qarym-qatynas äreketteri bastalğan.
Al Joñğar äskeriniñ qazaq jerine i̇enui tek qazaq halqyna ğana i̇emes, onymen körşiles i̇elderge de qiyn tidi. Sibir qalalarynda suyq jeldiñ lebi sezildi. Qyrğyzdar tau arasyna qaşuğa mäjbür boldy. Qaraqalpaqtar yğysyp, qazaqtyñ bosqyn auyldaryna qonys berdi. Joñğarlardy i̇endi Taşkentten beri qarai attanar dep qauiptengen özbekterdiñ de berekesi küni būryn ketti...
äsirese būl jağdai İedil boiyndağy qalmaqtarğa qiyn tidi. İedil men Jaiyq boiyndağy qazaqtardyñ jaiylymyn basyp qaludy arman i̇etken qalmaqtar, Joñğar şabuylynyñ alğaşqy kezinde qazaqtardyñ oirattardan jeñiluin tilegen-aq i̇edi. Biraq būl ümitteri aqtalmady. Joñğardan şegingen qazaqtar malyna jaiylym izdep, i̇endi İedil men Jaiyq özeniniñ boiyna qarai betteuge şyqty. Al Rossiiä saiasatşylary künşyğys-oñtüstik jağyndağy qazaqtyñ ūly dalasynda bolyp jatqan uaqiğalardy syrttai baqylaumen boldy. Rossiiänyñ būl kezdegi äreketteri özge kezdegisinen tipti basqaşa keldi. Onyñ är qimylynda i̇endi sabyrlylyq, alystyñ artyn bağuşylyq baiqaldy.
ärine, qazaq i̇eliniñ basyna qara tünek tuğan qily kezeñde, künşyğysynan Joñğar äskeri, künbatysynan — İedil boiyndağy qalmaq nūiandary, soltüstiginen başqūrt bekzadalary, oñtüstiginen Orta Aziiä handary qazaq dalasyn borşa-borşa i̇etip bölip alsa — Rossiiä sekildi ūly memleket öziniñ qomaqty ülesin, arystan ülesin, özgelerden äldeqaşan tartyp äketken bolar i̇edi. Söitudiñ qazir de kezi kelip tūr. Söz joq, Birinşi Petrden būrynğy Rossiiä patşalarynyñ qaisysy bolsa da däl osylai ister de i̇edi. Al, Birinşi Petr patşadan bastap Şyğys isterindegi Rossiiä saiasaty basqaşa qūryla bastağan. Būl tereñ de jäne alysqa qol sermegen saiasat i̇edi. Onyñ köp şeşimderi sonau tört mūhittyñ jağalaryna birdei qanat jaiğan özge ūly memleketterdiñ saiasattarymen qat-qabat kelip tüiisip jatqan. Sol sebepten Rossiiä, Aziiänyñ jüregi — Orta Aziiä-
dağy äreketterin äzirge dostyq qarym-qatynas pen sauda-sattyqty jöndeuge jūmsap, aldağy bolaşaq uaqiğalardyñ tabiği şeşimderin kütude i̇edi.
Biraq būl saiasat qazaq i̇elin basyp aluğa şyqqan joñğar şabuylyn toq-
tatqan joq. Qazaq i̇eli batysynan da, şyğysynan da tikelei järdem ala almady. Tek öz küşine senuge tura keldi.

Bögenbai batyr qatty tolqu üstinde i̇edi. Ol auyl syrtyna şyğyp, köp jürdi. Qazir, mine, töbe basynda otyr. Oi-qiiäly san saqqa jügirip, köz aldynan Joñğar şabuyly bastalğannan bergi talai şaiqastar i̇elestep ötti, äsirese Şūno-Dabo nūianmen i̇ekeuiniñ arasyndağy aiqas i̇esinen ketpedi.
... Qūz basyna bitken şynardai, myzğymas berik Bögenbai atynyñ basyn keiin būryp aldy. Astyndağy omyrauy i̇esiktei biık küreñ aiğyr, orağyta būryldy da, tUiağynyñ astyndağy qūmdy oşaqtai oiyp, qaitadan şapty.
Nardai aq boz tekejaumyt mingen Şūno-Dabo nūian da atynyñ basyn būryp ülgirgen i̇eken. O da azynatyp kele jatyr...
Bögenbai men Şūno-Dabo attary üzeñgilese taqalyp kep qalğanda, qoldaryndağy būzaubas qara şoqparlaryn birine-biri tağy siltedi. Bū joly şoqparlardyñ şoiyn bastary birine biri däl tidi, aiamai ūrğan qos batyrdyñ alyp küşine şydai almai qyl moiyndarynan şort synyp, i̇eki jaqqa ūşyp tüsti.
Attarynyñ basyn qaita būryp, i̇eki batyr bir-birine qarsy ūmtylğanda, būlardyñ qoldarynda i̇endi sala qūlaş kök qūryş aldaspandary jarq-jūrq oinady. Üzeñgiles kelip i̇ekeui aldaspandaryn qatar sermedi. Biraq qylşyldağan kök qūryş qanşa qan sağynğanymen, i̇eki batyrdyñ denelerine darymady. Biriniñ jüzine biri tiıp, şaq i̇etip öte berdi. Batyrlar attarynyñ basyn būryp alyp qaita şapty. Būl joly olar aq köbik atyp, qara terge malynğan jüirikterin bir ornynda şyr köbelek oinatyp, ūzaq uaqyt qylyştasty... Aqyrynda aldaspandarynyñ jüzderi maiyrylyp, i̇ekeui de būl alys-jūlystan ainyp şyqty. İeki batyr i̇eñ alğaşqy kezdesken betterinde-aq sadaq tartysyp, naiza salysqan. Sadaqtarynyñ jebeleri şynjyr sauyttaryn būzyp öte almady. Al naizalarynyñ sümbil ūştary bolat qalqandaryna şaq-şūq tiıp, tez-aq maiy-
syp, isten şyğyp qaldy.
Osyndai birin-biri jeñe almağan teke-tires, bieniñ i̇eki sauymyndai uaqytqa sozyldy. Özderi de äbden älsirep, qara terge malyndy, attary da boldyruğa ainaldy.