Köşpendiler - II - Jantalas

— Babasūltan ūrpaqtary i̇emes, halyq öz kegin Abdolladan san ret qaitardy, — dedi Būqar jyrau. — Babasūltan hikaiasy sonymen tynğan. Qūmkentke taiau, Üşbas pen Qarabas özenderiniŋ toğysqan qoinauynda osy oqiğadan jiyrma bes jyl ötkennen keiin, sūltannyŋ kenjesi Ysqaq «äkemniŋ ölgen jeri» dep, meşiti men medresesi bar «Baba» degen şağyn qala saldyrğan. Öz basynyŋ qamy üşin halqyn qandy qyrğynğa ūşyratqan Babasūltannyŋ atyn qazirdiŋ özinde i̇eşkim bilmeidi. Al Qiiäq pen TUiaqtyŋ aty halqynyŋ jüreginde saqtalyp keledi. Olardyŋ i̇erligi äsirese soŋynan han bolğan Täuekel tūsynda i̇erekşe közge tüsip... — dep kele jatty da Būqar jyrau kilt toqtady.
Öitkeni osy kezde, qamal üstin gürsildep jarylğan zeŋbirek ottary qaptap ketti.
— Tezirek tyğylyŋdar? — deuge ğana İelşibektiŋ şamasy keldi. Jūrt japa-tarmağai bekinistiŋ zeŋbirek oğy ötpeitin, qalyŋ şym quystaryna jügirdi. İelşibek te bireuine kirip ülgirdi. — Bäse, tym typ-tynyş bola qalyp i̇edi, bizderdi aldap ūrğylary kelgen i̇eken ğoi!
İä, tarih ädiletsizdigi qaitalap otyrğan. Bir kezde Sauran bekinisine Şyŋğyshannyŋ tas atqyş qarulary, Abdolla hannyŋ Ruhadi ūsta jasağan «Qara bura» bu qazany qoidai-qoidai şoiyn tastaryn laqtyrsa, bügin joŋğar bas-
qynşylarynyŋ şved unter ofitseri Renat pen Qytai şeberleri qūiğan bolat zeŋbirekteriniŋ qorğasyn oqtary jauyp tūr. Sonau alys kezeŋde osy bekiniske toqpaq jaldy alasa jylqy mingen Joşynyŋ qanişer jauyngerleri sūr topyraqty kökke köterip, «gu-gulep!» atoi salsa, bügin sol jylqynyŋ tūlpar tUiaqty tūqymyn mingen joŋğar jauyngerleri şabuylğa şyqty! Bäriniŋ de maqsaty bireu-aq: şahardyŋ külin kökke şyğaryp, halqyn qyrmaq, ūlyn — qūl, qyzyn — küŋ i̇etpek! Osynşama öşigerdei būlarğa aidalada, Türkistannyŋ sūrğylt dalasynda, özimen-özi bolyp, tynyş jatqan osynau i̇eŋbekşi jūrt ne istedi i̇eken? Bar jazyğy i̇eginin i̇egip, baqşasyn suaryp, öz aldyna ömir sürgisi kelgeni me? İä, solai... Būl küştiler zaŋy: adamdy adam jeu kerek. Adamdy adam qūl i̇etui kerek. Küşti küşsizdiŋ jerin, malyn tartyp alyp, älsizdiŋ ar-namysyn aiağynyŋ astyna taptaudy arman i̇etedi. Sol üşin Syban Raptan da joryqqa şyqty, sol üşin arlan qasqyrdyŋ soŋynan i̇ergen aş böltirikteri de şamasy jetkenşe qazaq i̇elin qoidai qyryp, ystyq qanyna toiynuğa asyğady.
Zeŋbirek oqtary bekinis üstine kep, tynbai jarylyp jatyr. Syrtqa şy-
ğarar i̇emes.
Elşibek qamal saŋylauynan qala syrtyndağy dalağa qarady. Ūran salyp, qaptap kele jatqan jau atty äskerin kördi. Keibir toby ūzyn-ūzyn basqyştardy köterip, qatarlasa şauyp keledi. İelşibek jau oiyn birden tüsindi. Zeŋbirek oqtary bas kötertpei, qala qorğanşylary quysta tyğylyp tūrğandarynda, joŋğar jauyngerleri basqyştaryn qabyrğağa süiei, atys basylysymen bekinis üstine şyqpaq. Zeŋbirek otyn qalqan i̇etip, şabuylğa şyğu — joŋ-
ğarlarğa Renat üiretken İevropa ädisi i̇edi.
— Saq bolyŋdar! — dedi İelşibek aiqailap. — Zeŋbirek toqtasymen, jau joğary örmeleidi! Aiamaŋdar! Bekinis üstine birde-bir joŋğar şyqpasyn!
Zeŋbirekter kenet tyna qaldy. Qabyrğağa basqyştaryn süiep ülgirgen joŋ-
ğarlar, i̇endi qūmyrsqadai qaptap, joğary qarai tyrmysyp, köterile berdi.
Tarih jamandyğyn ğana i̇emes, jaqsylyğyn da qaitalauğa tiıs.
Şyŋğys han, Mūhamed-Şaibani, Abdolla kezindegidei Sauran qorğanşylary tağy ğajaiyp i̇erlik körsetti. Jauğa qarsy bilteli myltyq, şoqpar, soiyl, aldaspan, almas qylyştarymen qatar, qara tas, qazan-oşaq, qolğa tüsken qatty zattyŋ bäri jūmsaldy. Birde-birin qamal üstine şyğarmady. Qorğanşylar i̇erligine şydai almağan joŋğarlar qamal tübine köptegen ölikterin qaldyryp, keiin qaşty. Sonda ğana baryp Būqar jyrau, özine taiau qamal şetinde, kindik tūsyna jau naizasy qadalğan Nauan ūstany kördi. Jügirip qasyna bardy. Naizasyn suyryp alaiyn dep i̇edi, sūp-sūr bop ketken ūsta onyŋ qolyn keiin iterdi.
— Timei-aq qoi, — dedi dausy äzer şyğyp, — bäribir ölemin. Ökinbeimin... joŋğardyŋ qūryğanda jiyrmasyn jairattym bilem. Ätteŋ dünie, äŋgimeŋizdi tegis i̇esti almai kettim... — İelşibekke qarady. — Ana artymda qalğan jal-
ğyzyma ait: Äkeŋ babalarynyŋ jolynan taiğan joq de... — Sony aitty da, Nauan ūsta sylq i̇etip qūlap tüsti.
Joŋğarlar sol küni de, kelesi küni de osy täsilmen san ret şabuylğa şyqty. Biraq bekinisti ala almady. Aqyry küzdiŋ qara suyğy bastalğan kezde, Sau-
randy tastap, İassyğa qaituğa mäjbür boldy. Būqar jyrau da osy oqiğağa arnalğan «Tas qamal» atty dastanyn şyğaryp i̇eline qaitty. Ätteŋ ne kerek, asyl mūrasyn saqtap ädettenbegen köşpeli i̇el būl asylyn da bizge jetkize almady.

Keler jazdy kütken Batyr Baian jigitteri de bū joly i̇elderine qaita almai, Qazalydağy Äbilqaiyr Ordasyna qystap qalğan.
Qabanbai batyr men Gäuhar osy Kişi jüz jerinde qosyldy. Būlar neke qiiäryn azynağan dauyldy tünde jau malyn aidap aludan bastady.
Qazaqtyŋ i̇ejelgi ata meken qonysy Jetisu men Syrdariiä boiyndağy san qalasyn, sar dalasyn Joŋğar basyp alğan, beibit qazaq i̇eli bosyp köşken ataqty «Aqtaban şūbyryndy, alqa köl sūlamanyŋ» aiağy aq tütek boran, aq jorğa borasyn, sary aiaz, qyzyl şūnaq üskirik qysqa ūlasty. Bükil dünie jüziniŋ aidahary Syr boiyna jinalyp, auzynan qar boratyp, ysqyrynyp jatqandai, qatty boran birde-bir tolastamady. Jau şauyp sorlağan i̇elge sopaq astau tap boldy. Jyğylğan üstine jūdyryqtyŋ keri kep, jeti ağaiyndy jūt jetti. Aramnan jinalğan as bolmaidy. Halyqty jylatyp tartyp alğan qazaqtyŋ qyruar maly, şöp jetpei, myŋ-myŋdap qyryldy... Joŋğarlar bar tabysynan airyldy. Al qazaq i̇eliniŋ būl jylğy körgenin qağaz betine tüsiru mümkin i̇emes i̇edi. Tek san aiqasty basynan keşken batyr i̇el būl apattan da tegis qyrylmai, äupirimdep aman qaldy.
Joŋğar qyrğynynan qazaq i̇eli tek i̇eki jyl ötken soŋ baryp i̇esin jiyp, basqynşylarğa qarsy tūruğa jarady.
Eŋ alğaşqy jeŋisti Kişi jüzdiŋ Tailaq batyry men onyŋ jieni — Ūly jüzdiŋ Oşaqty ruynan şyqqan Saŋyraq batyr äkeldi. Būlar Būlanty men Bölenti özeniniŋ ortasyndağy «Qara siyr» degen jerde Joŋğardyŋ qalyŋ qolyn betpe-bet aiqasta oisyrata jeŋdi. Köp joŋğar osy arada qaza tapty. Joŋğar men qalmaqty bir sanaityn qazaq «Qara siyrdy» i̇endi «Qalmaq qyrylğan» dep atady. Būl jeŋis qazaq i̇eliniŋ ruhyn köterdi, qandy kekke şaqyrdy.
Jyl ötkennen keiin, ülken bir aiqasta, auyl adamdary «Sabalaq» dep at qoiğan, on segiz jasar tüieşi «Abylailap!» at qoiyp, jauyn qaşyryp, bükil i̇eline «Abylai» degen atpen äigili boldy. Sonda baryp, Äbilqaiyr han būl Abylai baiağy Būqar jyrau i̇ekeui barlauda jürgende kezdestirgen Töle bidiŋ tüieşisi äbilmansūr i̇ekenin bildi.
Osy kezden bastap qazaq i̇eli i̇el bop birigip, joŋğarğa qarsy jappai atqa qondy.
Üş jüzdiŋ äskeri jauymen alğaşqy ret Balqaş köliniŋ küngeiindegi Alaköldiŋ tūsyndağy Han tauy degen jerde kezdesti. Ülken Orda hany Bolat pen bar qazaq äskerin basqarğan Kişi jüzdiŋ hany Äbilqaiyr ülken jeŋiske jetti. Şūno-Dabo basqarğan qalyŋ joŋğar jeŋilip, Ile özeniniŋ boiymen şyğysqa qarai qaşty. Būl jeŋisti qazaq jūrty artynan, joŋğarlar aŋyrağan «Aŋyraqai» jeŋisi dep atady. Alaköl jağasyndağy ūrys bolğan jerde qyrqa, beles, asularğa «Äbilqaiyr», «Sūmqaitty», soŋynan «Sūŋqaitty» bolyp özgergen at qoidy.
Biraq qazaq i̇eli būl jeŋisin ūlğaita almady. Osy ūrystan keiin Bolat han o düniege sapar şegip, Ülken Orda hanyn sailaityn jağdai tudy. Türik-mon-
ğol dästüri boiynşa «Ülken Orda» hany boluğa tek bäibişeden tuğan balalardyŋ ğana haqy bar. Qazaq i̇eli būl dästürdi berik ūstap kelgen. Al Äbilqaiyr bolsa Jänibek hannyŋ toqal äielderinen tarağan ūrpaqqa jatady. Osy sebepti jūrt Ülken Orda hany i̇etip, Bolattyŋ şaŋyraqqa ie balasy Äbilmämbetti sailady.
Būğan namysqoi Äbilqaiyr aşulanyp, bar äskerimen maidannan keiin şegindi. Öziniŋ Ordasyn i̇endi ol Qazaly qalasynan köşirip, Torğai boiyndağy arğyn-qypşaqtyŋ bas batyry, tuğan jezdesi Şaqşaqtan şyqqan Qoşqar ūly Jänibektiŋ jerine irgeles Yrğyz özeniniŋ boiyna äkep tikti.
Bolat qaitys bolğannan beri özin Orta jüzdiŋ hany sanağan, jetpis bes myŋ jylqy bitken Sämeke de qalyŋ äskerimen Arqa jerine bettedi.

Kermiyq sary dala ölik tärizdi üreili, moladai azynağan suyq. Aşuly jel qyrdyŋ qūmdy topyrağyn betke äkep ūrady. Ūşy-qiyryna köz jetpes bozğylt şöldiŋ şetindegi taqyrda jel quyp äkelgen adamnyŋ bas süiekteri jatyr. Atamzamanda qyrylğandardyŋ bastary, i̇ezu tūstary men keŋsirik süiekteri myljalanyp qalğan. Mümkin, Şyŋğyshan nūiandary, älde Äbilqaiyr laşkarlary şapqan sypailardyŋ süiekteri şyğar. Qūmda köşip jürgen qazaq auyldaryn şürşit jendetteri tūtqyndağanda kesken bastar boluy da ğajap i̇emes. Äiteuir köne zaman qiiäpattarynyŋ qaldyğy.
Al būl bastardyŋ qatarynda tağy böten bastar körinedi. Būlar äli künge küiip, jaŋbyrğa juynyp ülgirmegen. Kümäni joq, joŋğar qontaişylary qyrğan adamdardiki. Äri ketse aldyŋğy jyly bolğan qandy oqiğalardyŋ kuälary.
Ögei anadai tünergen aspanğa Būqar jyrau tüksie qarady. Ol bügin de saparğa jalğyz şyqqan. Keide osylai jalğyz jüru jyraudyŋ ädetine ainal-
ğan, özimen-özi syrlasatyn oŋaşa sätter ötken-ketkenge köz jiberuge de qolaily, aldağyny boljauğa da yŋğaily. Al sar dalasy bolsa, üstindegi topyrağyn jel ūşyrğan adam süiekterin aldyna jaiyp tastap, jelmen birge halyqtyŋ ūzaq şejiresin bozdap, jyrau köŋilin tynşytar i̇emes.
Ymyrt üiirile bastady. Būqar ai tuğanşa köziniŋ şyrymyn ala tūrmaq bop, atyn tūsap tastap, i̇erin jastyq, toqymyn tösek i̇etip, sekseuildiŋ tübine qisaia ketti. Biraq guildei soqqan kärli jel ūiqy bermedi. Jyrau i̇endi şal-
qasynan tüsip, däl üstinen qara qazandai töŋkerilgen qap-qara aspanğa qarap jatyp, halqy jaiynda mazasyz oiğa şomdy.
Köne zamanda ötken arğy babalarynyŋ jazu, syzu taŋbalary äldeqaşan ūmytylğan. Tek i̇el kökeiinde olardyŋ qaiğyly armandary ğana qalğan. Kim biledi, halyq mūny da ūmytar ma i̇edi, qaiter i̇edi, tek zar jaq jyraulary ūmyttyrmağan. Söitip, i̇el şejiresi ūrpaqtan ūrpaqqa jalğasyp otyrğan. Halyqtyŋ jyraulardy töbesine köterip qūrmet tūtatyn sebebi de, sirä, osydan bolsa kerek. Būqar jyrau da solardyŋ biri. Sauran qorğanysy jaiynda jazğan «Tas qamal» dastany keiin san ūrpaqqa tarady. Osy dastannan ūrpaqtardyŋ tağy bir bilgeni: joŋğar şabuyly bastalmastan būryn orys saudagerleriniŋ äkep satqan muşketteri men oq-därileri Sauran bekinisiniŋ jauğa berilmeuine sebepker bol-
ğany.
Eger sol bir muşketter men oq-däriler qazaq i̇eline der kezinde köbirek satylsa, şürşit zeŋbiregi tynyş jatqan i̇eldiŋ oiran-asyryn şyğara almas i̇edi. Ätteŋ ne kerek, igilikti istiŋ köbi — mezgili ötken soŋ baryp isteledi.
Joŋğar şapqynşylaryna toitarys beru üşin, i̇eŋ aldymen bar halyqtyŋ basyn qosu kerek. Ol üşin osy i̇eldi böle-jaryp jeke bilep jürgen, i̇esil-derti han tağyna jetu bop kelgen qaptağan sūltan, bi, şynjyr balaq, şūbartös myqtylardy birjolata tizgindeu arman. Mūndai qamal būzarlyq qasiet qandai ūldan tabylady? Būqar jyrau kenet basyn köterip aldy. Onyŋ köz aldyna baiağy özi körgen Töle bidiŋ jas tüieşisi — jyrtyq şekpendi äbilmansūr tūra qaldy.
Joq, qazir būl äbilmansūr i̇emes, Abylai. Jäne būl qazir tüieşi i̇emes, bar qazaq dalasyna äigili jas sūltan. İä, onyŋ alğaşqy aiaq alysy da Şyŋğys tūqymyna laiyqty aiaq alys i̇edi. Özin qūldyqtan qūtqarğan Oraz qūldy bauyzdap öltirdi. Sodan keiin baryp, qūlaşyn alysqa sermeitinin aŋğartqysy kelgendei, ana jylağan balasyn uatatyn, qanişer atasynyŋ atyn aldy.
Būqar jyrau tağy kürsindi. Osynau qatal zamanda osy Abylai tärizdi qatygez adamnyŋ i̇el tizginin ūstağany, mümkin, jön de şyğar?..
Qūs ūşyp öte almas şeksiz sar dalada halyqtyŋ qany telegei-teŋiz bop tağy tögilgeli tūr-au! Qazaq halqynyŋ aldynda bir ğana jol bar. Ol — qan maidanda baiağy babalarynşa aianbai şaiqasu. Sol şaiqasta jan beru, ne i̇el bolyp, i̇eldigin saqtap qalu. Basqa jol joq.
Ana joly Äbilqaiyr hannyŋ ötinişimen Būqar jyrau Haqnazar tūsyndağy Aq Orda şejiresin aityp bergen. Sonda bir aŋğarğany — Kişi jüz hany qan maidandağy halyqtyŋ i̇erliginen köri, han tağynyŋ maŋyndağy tartysqa köbirek köŋil bölgen. Al keşe jyrau, Nauan ūstanyŋ tilegi boiynşa, Sauran bekinisin ötken zamanda qalai qorğağanyn jyr i̇etkende, jūrt halyqtan şyqqan Qiiäq pen TUiaq batyrlardyŋ qimylyn qūnyğa tyŋdağan. Būqar jyraudyŋ bir tūjyr-
ğany: han, sūltan, bilerdi qyzyqtyratyn tarih bar da, halyqty qyzyqtyratyn tarih bar i̇eken. Ol halyqtyŋ öz tarihy, öziniŋ arasynan şyqqan, i̇eli men jeri üşin küresken qaharmandarynyŋ i̇erligi.
Ekinşi bÖlim

I

Qazaq i̇eliniŋ batys tūsynda däl qazir alyp-jūlyp bara jatqan bälendei qorqynyş bolmağanmen, soltüstik jağy tağdyryna i̇eleuli äser i̇eterdei uaqiğalarğa toly i̇edi. Ūşy-qiyry joq sūsty Sibir ölkesinde i̇ejelden-aq mal şaruaşylyğymen şūğyldanatyn, balyqşylyq pen aŋşylyqty käsip i̇etetin türik jäne monğol tektes köşpeli halyqtar meken i̇etetin. Biraq būlarda baiağy Türik Qağanatynan keiin qalyptasqan memleket bolmai kelgen.
Sol sebepten o jaqqa özara ru talastarynan taiaq jegen qazaqtyŋ i̇er-azamattary ğana i̇emes, öz i̇elinde japa şekken Qazan, Astrahan handyqtarynyŋ, köne İedil boiy men başqūrt, tatar töreleriniŋ san türli adamdary qaşyp barğan. So jaqtan pana izdegen qūl-töleŋgitter, ūltyn aiyryp biluge bolmaityn ne qily bosqyn tūtqyndar, būiarlar men kniazdardyŋ qyspağyna şydai almağan orys jigitteri Sibir jerin atam zamannan äbden bauyr basyp alğan-dy. Būlar azdai, patşa ağzamnyŋ qiiänatyna şydamağan keibir orys qara şekpenderi auyl-aimağymen Oral tauynan asa, tiri jan basyp körmegen Sibirdiŋ mylqau tükpirlerine qarai şūbyrudy şyğarğan. Soŋğy kezde äsirese bū jaqqa patşanyŋ ädiletsiz zaŋy qyr soŋyna tüsken, patşa jandarmdarynyŋ taiağy i̇etinen ötip, süiegine jetken jäbirlengen soqa basty adamdar da köp qaşqan. Būlar är türli ūlttan i̇edi, biraq tez til tabysyp, zamatta ūğysyp ketetin. Bäri birigip, özderine kazak degen at qoiyp, tirşilik i̇etuge kirisken. Būlar köne qazaq i̇eliniŋ atyn alğanda, özderiniŋ sol jauynger köşpeli i̇eldiŋ i̇eşkimge bağynbaityn i̇erkin saltymen ömir süretinderin aŋğartqan. Olardyŋ jasaqtağy bağynu tärtibi de qazaqtyŋ köne kezdegi öz batyrlaryna ğana bas ietin ädetterine ūqsas i̇edi.
Osyndai, ärqaisysynyŋ jeke atamandary bar ondağan, jüzdegen jasaqtar köşpeli i̇elderdiŋ alamandary tärizdi körşileriniŋ malyn barymtalap, bai saudagerlerdiŋ keruenderin tonap, tipti bolmasa birimen biri aiqasyp, ūşy-qiyry joq i̇erkin dalada oilaryna kelgenin istep jatty.
äitkenmen, būlar i̇ejelgi köşpeli i̇eldermen aralasyp, birtindep otyryqşy jūrtqa ainala bastağan. Söitip Sibir jeri i̇erte kezden-aq ūly Rossiiänyŋ bir bölegine ainaldy. Bertin kele orys patşasy būdan tüser paidany birden ūqty. Ūşy-qiyry joq Sibir jerin tek äskeri küşpen bileudiŋ qiyndyğyn tüsingen aq patşa, i̇endi osynau bas keser öjet kazak jasaqtaryn öz saiasatyna jūmsaudy oilady. Osylar arqyly bükil Sibirdi öz qolyna almaq boldy. İendi olardy şekara küzetu isine de paidalanuğa kiristi.

Osy kezde, bükil Sibir jerinde Strogan degen kisiniŋ aty jer jardy. Būl Sibir jerin aq patşa qanauğa bergen Stroganov saudagerdiŋ i̇esimi i̇edi. Ol bükil Sibirdiŋ şetine sauda qalalaryn, qoimalaryn sala bastady. Sol qoimalardy jäne jan-jaqqa jürgize bastağan sauda keruenderin qorğauğa Stroganov tek kazak-orys jasaqtaryn paidalanyp qoiğan joq, körşiles qazaq auyldarynyŋ köp jigitterin de jaldady. Būl qazaq jigitteri Sibir saudagerlerine qazaq i̇eliniŋ jylqysyn, qoiyn, jün-terisin birinşi satuşylary boldy. Ärine, orys şekarasyndağy saudagerler qazaq i̇eliniŋ öli zatyn tym arzan bağamen aldy, biraq būl sauda-sattyq dala jūrtyna tek Būhar, Hiua, Ürgenişterge ğana i̇emes, özimen şekaralas orys i̇eline de öziniŋ artyq malyn, şikizatyn satuğa mümkindik berdi. Osyndai sauda joly arqyly, qazaq halqynyŋ orys i̇elimen alğaşqy qarym-qatynas äreketteri bastalğan.
Al Joŋğar äskeriniŋ qazaq jerine i̇enui tek qazaq halqyna ğana i̇emes, onymen körşiles i̇elderge de qiyn tidi. Sibir qalalarynda suyq jeldiŋ lebi sezildi. Qyrğyzdar tau arasyna qaşuğa mäjbür boldy. Qaraqalpaqtar yğysyp, qazaqtyŋ bosqyn auyldaryna qonys berdi. Joŋğarlardy i̇endi Taşkentten beri qarai attanar dep qauiptengen özbekterdiŋ de berekesi küni būryn ketti...
äsirese būl jağdai İedil boiyndağy qalmaqtarğa qiyn tidi. İedil men Jaiyq boiyndağy qazaqtardyŋ jaiylymyn basyp qaludy arman i̇etken qalmaqtar, Joŋğar şabuylynyŋ alğaşqy kezinde qazaqtardyŋ oirattardan jeŋiluin tilegen-aq i̇edi. Biraq būl ümitteri aqtalmady. Joŋğardan şegingen qazaqtar malyna jaiylym izdep, i̇endi İedil men Jaiyq özeniniŋ boiyna qarai betteuge şyqty. Al Rossiiä saiasatşylary künşyğys-oŋtüstik jağyndağy qazaqtyŋ ūly dalasynda bolyp jatqan uaqiğalardy syrttai baqylaumen boldy. Rossiiänyŋ būl kezdegi äreketteri özge kezdegisinen tipti basqaşa keldi. Onyŋ är qimylynda i̇endi sabyrlylyq, alystyŋ artyn bağuşylyq baiqaldy.
ärine, qazaq i̇eliniŋ basyna qara tünek tuğan qily kezeŋde, künşyğysynan Joŋğar äskeri, künbatysynan — İedil boiyndağy qalmaq nūiandary, soltüstiginen başqūrt bekzadalary, oŋtüstiginen Orta Aziiä handary qazaq dalasyn borşa-borşa i̇etip bölip alsa — Rossiiä sekildi ūly memleket öziniŋ qomaqty ülesin, arystan ülesin, özgelerden äldeqaşan tartyp äketken bolar i̇edi. Söitudiŋ qazir de kezi kelip tūr. Söz joq, Birinşi Petrden būrynğy Rossiiä patşalarynyŋ qaisysy bolsa da däl osylai ister de i̇edi. Al, Birinşi Petr patşadan bastap Şyğys isterindegi Rossiiä saiasaty basqaşa qūryla bastağan. Būl tereŋ de jäne alysqa qol sermegen saiasat i̇edi. Onyŋ köp şeşimderi sonau tört mūhittyŋ jağalaryna birdei qanat jaiğan özge ūly memleketterdiŋ saiasattarymen qat-qabat kelip tüiisip jatqan. Sol sebepten Rossiiä, Aziiänyŋ jüregi — Orta Aziiä-
dağy äreketterin äzirge dostyq qarym-qatynas pen sauda-sattyqty jöndeuge jūmsap, aldağy bolaşaq uaqiğalardyŋ tabiği şeşimderin kütude i̇edi.
Biraq būl saiasat qazaq i̇elin basyp aluğa şyqqan joŋğar şabuylyn toq-
tatqan joq. Qazaq i̇eli batysynan da, şyğysynan da tikelei järdem ala almady. Tek öz küşine senuge tura keldi.

Bögenbai batyr qatty tolqu üstinde i̇edi. Ol auyl syrtyna şyğyp, köp jürdi. Qazir, mine, töbe basynda otyr. Oi-qiiäly san saqqa jügirip, köz aldynan Joŋğar şabuyly bastalğannan bergi talai şaiqastar i̇elestep ötti, äsirese Şūno-Dabo nūianmen i̇ekeuiniŋ arasyndağy aiqas i̇esinen ketpedi.
... Qūz basyna bitken şynardai, myzğymas berik Bögenbai atynyŋ basyn keiin būryp aldy. Astyndağy omyrauy i̇esiktei biık küreŋ aiğyr, orağyta būryldy da, tUiağynyŋ astyndağy qūmdy oşaqtai oiyp, qaitadan şapty.
Nardai aq boz tekejaumyt mingen Şūno-Dabo nūian da atynyŋ basyn būryp ülgirgen i̇eken. O da azynatyp kele jatyr...
Bögenbai men Şūno-Dabo attary üzeŋgilese taqalyp kep qalğanda, qoldaryndağy būzaubas qara şoqparlaryn birine-biri tağy siltedi. Bū joly şoqparlardyŋ şoiyn bastary birine biri däl tidi, aiamai ūrğan qos batyrdyŋ alyp küşine şydai almai qyl moiyndarynan şort synyp, i̇eki jaqqa ūşyp tüsti.
Attarynyŋ basyn qaita būryp, i̇eki batyr bir-birine qarsy ūmtylğanda, būlardyŋ qoldarynda i̇endi sala qūlaş kök qūryş aldaspandary jarq-jūrq oinady. Üzeŋgiles kelip i̇ekeui aldaspandaryn qatar sermedi. Biraq qylşyldağan kök qūryş qanşa qan sağynğanymen, i̇eki batyrdyŋ denelerine darymady. Biriniŋ jüzine biri tiıp, şaq i̇etip öte berdi. Batyrlar attarynyŋ basyn būryp alyp qaita şapty. Būl joly olar aq köbik atyp, qara terge malynğan jüirikterin bir ornynda şyr köbelek oinatyp, ūzaq uaqyt qylyştasty... Aqyrynda aldaspandarynyŋ jüzderi maiyrylyp, i̇ekeui de būl alys-jūlystan ainyp şyqty. İeki batyr i̇eŋ alğaşqy kezdesken betterinde-aq sadaq tartysyp, naiza salysqan. Sadaqtarynyŋ jebeleri şynjyr sauyttaryn būzyp öte almady. Al naizalarynyŋ sümbil ūştary bolat qalqandaryna şaq-şūq tiıp, tez-aq maiy-
syp, isten şyğyp qaldy.
Osyndai birin-biri jeŋe almağan teke-tires, bieniŋ i̇eki sauymyndai uaqytqa sozyldy. Özderi de äbden älsirep, qara terge malyndy, attary da boldyruğa ainaldy.

Click or select a word or words to search the definition