Köşpendiler - II - Jantalas

Synyqqa syltau izdep kele jatqan Sämeke i̇endi jalt berdi. «Qys bolsa kelip qaldy. Joŋğar äskeri de ūrysyn toqtatady. Arqa jaqqa bäribir bettemeidi. Özimiz baryp tiısuimiz — şyn aqylsyzdyq bolar. Äbilqaiyrdyŋ qolyn jeŋgen Syban Raptan, bizdiŋ jadap-jüdep äzer jetken äskerimizdiŋ byt-şytyn şyğaruy dausyz. Tekke qūrimyz. Odan da «esiŋ barda — i̇eliŋdi tap» degen, bosqa qyrylmai tūrğanda i̇elimizge qaitaiyq. Qūdai būiyrsa, joŋğarmen kelesi jazda kezdesermiz. Oğan deiin qalyŋ qol jinap, äbden myqtalaiyq» dedi Sämeke. Şynjyr balaq, şūbar tös ru basşylary būl keŋesti maqūldady. Rasynda da Sämeke äskeri, osy küiinde Syban Raptanğa qarsy şyğar bolsa, tekke qan-josa bolatyny aidan anyq i̇edi. Bir jağynan, Äbilqaiyr qolynyŋ keiin qaitqany Arqa jigitterin ruhani älsiretse, i̇ekinşi jağynan, alys joldan jadap-jüdep kelgen älsiz jūrt mūzdai bop daiyndalğan, özderinen i̇eki i̇ese köp Joŋğar äskerine tötep bere almaityny da haq. Küreske tüsuge därmeniŋ jetpese qūr jürektilik kimdi mūratqa jetkizgen. Arqa jauyngerleri Syban Raptanmen kezdespei keiin qaitty.
Qyryq myŋ qolmen Syban Raptannyŋ kele jatqanyn Gäuhardan i̇estigen Äbilqaiyr dabyl qaqtyryp bar äskerin sapqa tūrğyzyp, «täuekel!» dep Syban Raptanğa qarsy jürgen. Būl joly Syban Raptan i̇emes, ony Äbilqaiyr oilamağan jerden şapty. Äskeri şūbalaŋqy kele jatqan Joŋğar qontaişysy kütpegen jerden tigen jaudan şüu degende seskenip qap, säl keiin şeginse de, qazaq qolynyŋ anağūrlym az i̇ekenin körip, tez-aq i̇esin jiğan. Joŋğar äskeriniŋ soŋğy şepteri de jetip, Kişi jüzdiŋ jigitteri qanşa i̇erlik körsetip qarsylasqanmen de, i̇erikke qoimai, qazaq äskerin keiin qarai yğystyra tüsken. İendi būlardy jeŋuge ainaldym ğoi dep, aqyrğy qimylyna kirisken kezde, kenet «Qabanbai!», «Qabanbai!» dep ūrandasyp, qamys arasynan Qabanbai batyr bastağan Naimannyŋ i̇eki san qoly Joŋğar şebine däl ökpe tūsynan tigen. Äuelde Arqanyŋ qalyŋ äskeri kelip qalğan i̇eken dep abyrjyğan Syban Raptan, büiirinen tigen jau jaŋadan jetken şağyn jasaq i̇ekenin tüsinisimen, tez-aq boiyn jinap alğan.
Joŋğar qoly qaitadan şabuylğa şyqty. Ūrys şielenise tüsti. Kün i̇ekindige taiap qalğan kez. Qazaqtyŋ būdan basqa äskeri joq i̇ekenine közi jetken Syban Raptan, öziniŋ köptigin körip, äskerine «birde-bir qazaq jauyngeri qūtyluşy bolmasyn, jan-jağynan qorşap alyŋdar!» dep būiryq berdi. Joŋğar äskeri qontaişysynyŋ būiryğyn oryndağan. Ūrysqa qyzu kirisken Äbilqaiyr özderiniŋ qorşauda qalğanyn kün batyp bara jatqanda bir-aq bildi. Qandai qaqpanğa tüskenderin aŋğarğan Kişi jüzdiŋ jigitteri qaşyp qūtyla almaityndaryn tüsinisimen-aq, ölimge birjolata bel buğan. Jastyqtaryn ala ölmek boldy. Qazaq jigitteriniŋ i̇erligi, qaisarlyğy būrynğysynan on i̇ese, jüz i̇ese arta tüsti. Jauynyŋ oŋai berilmeitinine közi jetken Joŋğar jauyngerleri de baryn saldy. İeki jaqtan da birdei batyl qimyl, qan-josa keskilesu bastaldy. Biraq Äbilqaiyr qolynyŋ jan-jağynan temir qorşau birte-birte tarylyp, qazaq jigitteriniŋ şeŋberden şyğa almai qyrylatyny şyndyqqa ainala bastady. Sonda da äigili Adai, Tama, Naiman jigitteriniŋ qorşauynda, maŋyna jan juytpai jürgen Äbilqaiyr «jeŋildim» dep qol kötermedi. Būğan yzalanğan Syban Raptan «qazaqtyŋ birde-bir jauyngeri tiri qalmasyn!» dep tağy jarlyq bergen. Qandy körgen qasqyrdai, qazaqty qyruğa äbden qūnyğyp alğan Joŋğar qontaişysynyŋ būl būiryğyn oryndar ma i̇edi — qaiter i̇edi, kenet soltüstik jaqtan «Aruaq!», «Aruaq!», «Aqjol!», «Aqjoldağan!» aibarly ūran şyqty. Būl kezde kün de batyp bara jatqan-dy. Oilamağan jerden aibarly ūran i̇estilgende Syban Raptan şyn sasyp qaldy. Sämekeniŋ qoly jetken i̇eken dep oilady. Al būl jetken — bar bolğany üş myŋ jauyngeri bar Batyr Baian i̇edi. Ol Ile boiynda būryn da qalmaqpen san aiqasqan, san jeŋgen, jau jağyna būrynnan belgili batyr. Aqboz atyn qol aldynda kösildire salyp kele jatqan jigitti körgende, joŋğarlar «Batyr Baian!» dep şu i̇ete tüsti. Jau şebiniŋ bir jağy şetinei bastady. Sol şetinegen tūstan Äbilqaiyr äskeri qorşaudan bosanyp şyğa berdi. Būl kezde qas qaraiuğa ainalğan. Zamatta qaraŋğy tüsip ketti. İendi i̇eki jaq ta ūrystaryn toqtatyp keiin şegindi. Osylai Batyr Baiannyŋ oida joqta paida boluynyŋ arqasynda bir qyrğynnan sau qalğan Äbilqaiyr äskeri, maidanda teŋ jartysyn kömusiz tastap äri şegine berdi. Batyr Baiannyŋ äskerin qosqannyŋ özinde qolynyŋ sany bar bolğany on myŋğa jeter-jetpes. Mūndai şağyn küşpen üş i̇ese köp joŋğarğa ne isteisiŋ?
Sämekeniŋ alysta jatqanyn bilmegen Syban Raptan Äbilqaiyr qolyn qumady. Artymnan Sämeke äskeri türe soğar dep qoryqty. Sodan, i̇eki äsker i̇eki jaqqa qarai şegindi. Köp keşikpei jaŋbyry joq, qary joq, küpili adamnyŋ ökpesinen ötetin, bükil Syr boiynyŋ jūrtyna mälim küzgi qara suyğy da bastalady.

Sauran qalasy Otyrar, Syğanaqpen qatar salynğan qazaq i̇eliniŋ köne bekinisi. Būl qamal jağalai qazylğan, ūzyndyğy jiyrma bes, tereŋdigi on bes kez, tip-tik ormen qorşalğan. Ordyŋ tübinen qamaldyŋ joğarğy i̇erneuine deiingi biıktigi i̇elu giazdai 11. Onyŋ üstine är ämir, är däuirde būl şahardyŋ qorğanyn özinşe küşeite tüsken. Sondyqtan da qamaldyŋ ğasyrlar boiy kele jatqan qabyrğalaryn Şyŋğys han şabuyly kezinde de tas atqyş maşinalar būza almai qoiğan degen laqap bar. Aŋyzğa qarağanda, Sauran şaharyna Şyŋğys han äskeri kire almağan. Tek qalany qorğauşylardyŋ biri qalmai aştan qyrylğannan keiin baryp, monğol basqynşylary ie bolğan.
Türkistandy tastap ketken İelşibek batyr, tünde qamys arasynda tyğylyp jatyp, kündiz jürip, üş kün degende serikterimen osy Sauran bekiniske äzer jetken.
Qala hakimi Tūrsynbek joŋğarlardan qorqyp ändijanğa qaşyp ketip, şahar tūrğyndary äbigerde i̇eken. Būl maŋaiğa äigili İelşibek batyrdyŋ kelgenine olar quanyp qaldy. Bir dauystan bäri şahardy qorğau jūmysyn İelşibekke tapsyrdy. Batyr birden jauğa toitarys beru jabdyğyna kiristi.
Jer betin ädiletsizdik bilegen sonau qu zamanda, tarih qiiänaty älsin-älsin qaitalana beretin. Osy sūrğylt balşyqty ūly bekinis sol qiiänatty är jüz i̇elu jyldar arasynda üzbei körip otyrğan. Ol qiiänatty Şyŋğyshan kezinde de, Aqsaq Temir, Äbilqaiyr, Abdolla şabuyldarynda da bastarynan ötkizgen. Mine, bügin joŋğar basqynşylary da sol qiiänatty tağy qaitalamaq. Al qala tūrğyndary biri qalmai qyrylğandarynşa, şaharlaryn jauğa bermei qorğap kelgen. Bügin de süitpek.
Bir kezde osy bekinis üstinde tas müsin tärizdi küzette Oraq batyr tūrğan. Sodan jüz i̇elu jyl keiin, qūl men küŋnen tuğan, jalaŋ tös batyrlar Qiiäq pen TUiaqqa kezek kelgen. Qazir qorğan üstinde osy qos batyrdyŋ ūrpağy, alpamsadai alyp deneli, qūryştai berik Nauan ūsta tūr.
Nauan ūstanyŋ bar kün körisi — körigi men balğasy. Armany — arğy babasy Oraq pen Qiiäq, TUiaq salğan ädilettik pen i̇erlik jolyn adal ūstau. Al halqy üşin jan qiğan i̇erler jaiyndağy i̇el aŋyzy onyŋ ana sütimenen qanyna siŋgen.
Aŋyz? Joq, Qiiäq pen TUiaq i̇erligi aŋyz i̇emes, şyndyq! Ony ūrpaqtan ūrpaqqa i̇ertegi i̇etip i̇el aitady, sol batyrdyŋ qany tamğan sūrğylt topyraqty jer aitady. Bastaryna qoiylğan qūlpy tas pen i̇erlikterin ötkizgen osynau berik qamal — bekinis jyr i̇etedi.
Ata-babasynyŋ i̇erligi ūmytpastai bop ūrpaqtarynyŋ jürekterinde saqtalyp, moiyndaryna tūmar bolyp tağylğan.
Küzette tūrğan Nauan ūstanyŋ qasyna İelşibek batyr men Būqar jyrau keldi.
Mūsylmanşa hat tanityn Būqar jyrau — qazaq tarihy qamtylğan köne kitaptardy köp oqyğan äigili şejire. Ūly armanynyŋ biri sol halqynyŋ i̇erligin ülken dastan i̇etu i̇edi. Ol qazaq i̇eliniŋ basynan ötken künderin ğana i̇emes, bügingi küresin de, i̇erligin de jyrlamaq. Üş aidan beri Saurannyŋ jauğa berilmei tūrğanyn i̇estip, keşe qara tündi jamylyp, jau şebinen ötken. Sodan beri qalasyn jaudan qorğağan, aştyqqa da, ajalğa da köngen qara būqara jūrtyn körip, mūqalğan köŋili bir jasaryp qalğan. Jyr şumağy birinen soŋ biri kelip, qiiälynda dastan da tua bastap i̇edi.
— Arsyz ba, Būqar-eke! — dedi Nauan ūsta qos qolyn keudesine qoiyp.
Būqardyŋ maidan basyna kelgeninen habardar jūrt lezde jinalyp qaldy.
— Barsyŋdar ma, örenderim! — Būqar süisingendei barlyq jūrtty közimen bir şolyp ötti de, Nauanğa būryldy. — Arğy atalaryŋ Qiiäq pen TUiaq batyrlardyŋ i̇erligine qanyq i̇edim, öz i̇erligiŋdi közimmen körgeli, şybyn janymdy şüberekke bailap, ädeii izdep keldim, arysym...
— Halqyŋyzdyŋ hali qyl üstinde tūrğanda kelgeniŋiz — bizge on san qol qosylğannan kem bolmas! — dedi Nauan ūsta. — Isimiz oŋ bolar.
— Aitqanyŋ kelsin! — kenet Būqar jyrau töŋiregine būryla qarady. — Bir kezde osy Saurandy Abdolla ämirşiden seniŋ besinşi atalaryŋ Qiiäq pen TUiaq qorğap i̇edi, qazir, Nauan ūsta, joŋğardyŋ jolynda öziŋ tūrsyŋ. Şapqan jaudyŋ i̇ekpinine qarağanda biz äldeqaşan qūryp ketuge tiısti i̇edik, i̇el bolyp äli kele jatyrmyz, qūdaidyŋ būnysyna da şükirşilik!
— Ua, jyrau! — dep Nauan ūsta säl alğa attady. — Jaŋa öziŋiz aittyŋyz ğoi, meniŋ babalarym osy Saurandy qorğağan dep. Bügin jau jağy tynyş jatyr ğoi, qajyğan köŋilge quat bere me i̇eken, solardyŋ i̇erligin aitsaŋyz qaiter i̇edi?
Jūrt şulap qūia berdi.
— İä, jyrau!..
— Babalarymyzdyŋ i̇erligin ülgi i̇etelik!..
— Nalyğan köŋilge när bolsyn!
Halqynyŋ ötken i̇erligin bir aitatyn kez osy i̇ekenin ūqqan jyrau, köp küttirmei, sözin bastap ta ketti.
— Qazaqtyŋ basynan qandai soraqy künder ötpegen, — dedi tolğanyp. — Sonyŋ biri osydan jüz i̇elu jyldai būryn Täuekel hannyŋ tūsynda bolyp i̇edi.
Būhar ämirşisi Abdolla öz ordasynda otyr. Kenet közi külimsirep, sūlu mūrty tikireie qaldy. Oida-joqta birdemege quanyp ketkendei. Biraq ämirşisi aşulansa kenet közi külimsirep, betine qan jügire bastaitynyn köp jyldan beri biletin aqylşysy Hasen-єoja tağy da jazyqsyz bireudiŋ qany tögilgeli tūrğanyn ūqty. Uäzir ämirşisiniŋ būl qasietine üirene almai-aq qoiğan. Aldynda tūrğan köjekti jer aldynda ajdahanyŋ silekeii közinen jas bop ağady deidi. Ämirşiniki de sol tärizdi qylyq... Sonda būl joly kimdi jūtpaq? Qazir han saraiynda Hasen-єojadan böten jan joq. Sonda... Mūnyŋ qandai jazyğy bar? Bar aiyby — Babasūltannan Talas boiyndağy ūrysta Şağaidyŋ jeŋilip qalğanyn i̇estirtkeni me?
Abdolla kenet ornynan tūryp, tereze aldyna bardy. Mūnara biıktiginen han saraiynyŋ i̇etegindegi, qalyŋ bau-baqşağa bölengen Būqar şaharynyŋ qiyr şetine köz jiberdi. Är jerde syrtyn san türli būiaularymen örnektegen, i̇erneuleri qūran sürelerimen bezengen kümbezdi meşitter, Kalon, Çar, Miner mūnaralary, Ūlyqbek saldyrğan saltanatty medreseler körinedi. Han saraiynyŋ aulasy örik, jüzim, alma, almūrt, injir ağaştarymen syŋsyğan jasyl bau... Ağaş arasy syldyrap aqqan kümis qoŋyrau būlaqtar. Būl özbek i̇eliniŋ Samarqanttan keiingi ülken şahary. Bir kezde būl şahardy Samarqantpen birge Abdollanyŋ babasy Mūhamed-Şaibani Aqsaq Temir ūrpağynan tartyp alğan. Mūhamed-Şaibani qaza tapqannan keiin, Būqar qaitadan Aqsaq Temir ūrpaqtaryna köşken. 1557 jyly, iağni hadjri i̇esebi boiynşa 964 jyly, jiyrma tört jasar Abdolla i̇ekinşi ret jaulap aldy. Sodan keiin ol Būhardy öziniŋ astanasy i̇etken. Osylai Būqar handyğy tuğan.
— Būhar ämirşisi Abdolla özbek halqynyŋ qanyn qandai sorsa, Syrdariiänyŋ orta şenindegi qazaq i̇eliniŋ de qanyn sondai sormaq boldy. Babalary Äbilqaiyr men Mūhamed-Şaibanidyŋ qazaq jerinen şyqqanyn syltau i̇etip, Syr boiyndağy qalalaryn özime qaratamyn dep talai ret şapty, — dedi jyrau.
Abdolla tereze aldynan keiin būrylyp, jan-jağyna oilana qarady. Biraq onyŋ kirpik qaqpai tesireie qalğan şegir közine — zäulim sarai i̇edenine töselgen qyrmyzy qyzyl parsy kilemderi de, äşekeili örnekti safian oryndyqtar da, qabyrğada iluli tūrğan bolat aspaptary men altyn zerli qylyş, qanjarlary da, būryştağy döŋgelek arşa üsteliniŋ üstine şärbat işuge qoiylğan farfor keseler de, imek moiyn kümis qūmyralar da — birde-biri körinbedi. Onyŋ şegir közi han saraiynyŋ märmär qabyrğalaryn tesip, äldeqaidağy kökjiekke şanşyla qarağandai.
— Qoja, senen aqyl sūrağym kelip tūr, — dedi ol, tağy közi külimdep. —Dos bolamyn dep ant bergen jauym, basqa jaularyma dostyq körsetse, men qandai şara qoldanuym kerek?
— Ondai aldamşy dostardyŋ basyn alğan jön, taqsyr han.
— Solai de... Bizdiŋ jaqqa şyqqan Şağai men onyŋ balasy Täuekel, qas jauym Babasūltan men Būzahūrdyŋ bastaryn mağan äkep bergileri kelmedi. Al, olardyŋ basyn qazaq qalalaryn jaulap alğan soŋ men kesuim kerek...
Babasūltannyŋ opasyzdyğyn syltau i̇etken Abdolla bir myŋ bes jüz seksen i̇ekinşi jyly, tamyzdyŋ segizi küni Sauran bekinisiniŋ i̇etegindegi qalyŋ toğaidyŋ arasyna kep şatyryn tikti.
Taŋ atyp kele jatqan mezgil. Bir kezdegi ataqty Äbilqaiyr babasynyŋ laşkerlerindei, kileŋ kök temir qūrsanğan, tögilgen jal, qūlaş qūiryq jüirik mingen i̇elu myŋ äsker lek-lek bop, bekinisti qorşai sapqa tūra bastady. Şahardyŋ sol jağynda aq boz, qara kök säigülik mingen, bastaryndağy bolat dulyğalary şyğyp kele jatqan künmen şağylysqan Ūbaidulla sūltannyŋ jauyngerleri. Teriskei jaqta kün belgisi bar qara tudy jelbiretip ūstağan Abdollanyŋ balasy äbdi-Mumin sūltannyŋ laşkerleri. Tüsteri suyq, qaharlary yzğarly. Küngei tūsta Ūbaidullanyŋ balasy Asfandiiär sūltannyŋ, irbiz basynyŋ sureti salynğan alqara kök tuynyŋ astyna Abdolla qaramağyndağy Keldeş bi, Jandäulet bi, Tūrsyn bi, Bike bi sekildi belgili ämirlerdiŋ jigitteri tizilgen. Deni qazaq rularynan şyqqan ämirler bolğandyqtan, būlardyŋ äskerleriniŋ syrt beinesi Däşti Qypşaq sypailaryna ūqsaidy. Naizalarynyŋ basyna tu i̇etip tūtam qylşyq bailap alğan. Taqymdarynyŋ astynda būzaubas şoqparlary.
Sauran şaharynyŋ qūbylasyndağy toğaily alaŋynda Abdolla ämirşiniŋ alqyzyl jibek şatyry körinedi. Bū jaqta da qalyŋ äsker. Būl äskerler özgelerdikinen göri saltanatty. Jigitteriniŋ kigen sauyttary da i̇erekşe zerlengen. Belderinde kileŋ qorasan bolatynan soğylğan Būhardyŋ ūzyn qisyq qylyşy. İyqtarynda ūzyn moiyn bilteli būqar myltyğy. Äsker keipi sändi de, sūsty da.
Şahar bekinisiniŋ üstindegi kerege köz alaŋdardağy qala qorğanşylary: qala hakimi äbdi-Sattar, Qiiäq, TUiaq batyrlar... Kenet bükil älemdi basyna kötere baryldağan kernei üni şyqty. Oğan şiqyldağan zūrnanyŋ aşy dausy qosyldy. Jüzdegen dauylpaz qağylyp, zamatta dünie bitken älem-tapyryq ünge toldy da ketti.
... İendi Būhar ämirşisiniŋ qyzyl jibek şatyrynyŋ ar jağyndağy şağyn toğaidan bir top salt attylar körindi. Üsterindegi bolat sauyttary künge şağylysyp jalt-jūlt i̇etedi. Jalaŋaş qylyştaryn bastaryna kötere ūstağan. Qorasan qūryşynyŋ jüzinde kün säulesi i̇emes, ajaldyŋ suyq yzğary oinağandai. İeŋ aldynda ön boiy kümis şynjyrly sauytpen jabylğan i̇esik pen tördei aq boz aqalteke arğymaq mingen, qyryqtarğa jaŋa jetken, sūlu mūrtty, tūlğaly adam kele jatyr. Özgelerden būnyŋ qūr ğana aibarly pişini, atqa täkappar otyrysy, asyl qaru-jarağy ğana i̇emes, tağy da bir aiyrmasy bar. Astyndağy aqboz tūlparynyŋ toqpaqtai kekiliniŋ üstine köne zaman ğūrpymen «baq qūsy» — appaq süttei tūrymtaidy otyrğyzyp alğan. İeger tūrymtai jau körgende qorqyp ūşyp ketpese, batyrdyŋ jolynyŋ oŋ bolary haq. Al jau qarasyn körgennen tūrymtai qaşa jönelse, onda batyrğa būl aiqas qauipti. Baqsy-balgerler zamanynda jaman yrymnan seskenip batyrlar atynyŋ basyn keiin būrady.
Atty jasaq şetki äsker aldyna jete bergende, qaita dabyl qağylyp, kernei, zūrnalar qaitadan işegin tarta baryldap, şiqyldap, bükil älemdi azan-qazan i̇etti.
Qamal basyndağy jūrt būl top Būhar ämirşisi Abdollanyŋ toby i̇ekenin, bäriniŋ aldynda aqboz aqaltekesin oinaqtatyp kele jatqan aibyndy bahadurdiŋ özi i̇ekenin bilip seskene qalğan.
ämirşi toby sol qylyştaryn kötergen qalpynda Abdollanyŋ soŋynan qūryq tastam jerde jūbyn jazbai jele şauyp, qorğandy qorşağan qalyŋ äskerdiŋ aldynan toqtalmai ötip keledi. Jan-jaqtaryna qarar i̇emes. Tek Abdolla toptyŋ aldynda tūrğan sūltandaryn, batyrlaryn, bilerin körgende ğana solarğa qarai moinyn būrady. Ämir, sūltandar: «Märtebeli bolyŋyz, ūly bahadur!» dep bastaryn iıp täjim i̇etedi. Ämirşi atyn oinaqtatqan qalpynda äsker aldynan öte berdi. Soŋynan i̇erip kele jatqan toptyŋ üstinen altyn ai beinesi salynğan Mūhammed paiğambardyŋ jasyl tuy bükil aspandy japqysy kelgendei, jelmen oinap jelpildeidi. Aq boz arğymaqtyŋ kekilindegi «baq qūsy» bailap qoiğandai tyrp i̇eter i̇emes.
— Biz jeŋilip, ol jeŋedi i̇eken, halaiyq, — deidi qūstyŋ ūşpağanyn körgen bireu.
Endi Abdolla toby äbdi-Sattar tūrğan qabyrğanyŋ tūsynan ötip bara jatyr. İeki toptyŋ arasy sadaq oğy jeter-jetpestei mölşerde.
— Ol bizdi jeŋgenşe...
Qala hakimine taiau tūrğan Qiiäq batyr söziniŋ aiağyn aitpai qaiyŋ sadağyna sauyt būzar jebesin salyp jiberip, Abdollağa qarai şirene tarta bastady.
— Atpa! — dedi bir zor dauys.
Qiiäq batyr «ätteŋ, ätteŋ!» dep, jebesiniŋ ūşyn jerge qaratty.
— Olai bolsa! — dedi ağasynyŋ sol jağynda tūrğan TUiaq batyr sadağyn kötere berip, tartyp qaldy.
Qūladyn qauyrsynyna bailağan qozy jauryn jebe zu i̇etti. Közdi aşyp-jūmğanşa, Būhara ämirşisiniŋ astyndağy aq boz säigüliktiŋ kekilinde otyrğan aq tūrymtai jalp i̇etip jerge ūşyp tüsti.
— Mergen i̇eken! — dedi Abdolla jüzinen i̇eşbir qobalju belgisin körsetpei. — Tūrymtai özi ūşqan joq atyp qūlatty ğoi, būl sanaqqa alynbaidy. Basqasyn otyrğyzyŋdar.
Nöker keiin şauyp, zamatta qaita oraldy. Ämirşi atymen qatarlasa jelip, aq boz jüiriktiŋ kekiline basqa bir aq tūrymtaidy otyrğyzdy.
Abdolla i̇erteŋine tağy maidanğa şyqty.
Tağy kün şyğyp kele jatqan kez. Qamal üstinde baiağy adamdar... Tağy kök temir asynğan qalyŋ äsker. Kenet dabyl qağylyp, kernei, zūrnalar işin tartyp baryldap, bükil älemdi azan-qazan i̇etti. Tağy keşegidei ses körsetip, jalaŋ qylyştaryn basynan joğary kötere, nökerlerin soŋynan i̇ertip jasyl tuyn jelbirete, qamaldy janai aq boz aqaltekesin oinatqan Abdolla ämirşi... Biraq bū joly keşegidei i̇emes, alys ketip barady. Sirä, TUiaq mergenniŋ jebesinen qoryqqandai.
Abdollanyŋ aq boz atynyŋ kekilindegi aq tūrymtai alystan bir ün i̇estigendei qanatyn qağyp jiberdi de kenet joğary köterile berdi. Qas qaqqandai uaqyt ötkenşe ol qamalğa taiai tüsti de, kenet kilt būrylyp keiin ūşty. Şamasy, at kekiline qaita baryp qonbaq. Biraq ol oinağysy kelgendei, oilamağan jerden bir būtağa baryp qondy.
— Ūstap äkeliŋder, — dep būiyrdy Abdolla.
Bir nökeri şapqan boiy, jerden teŋge alğandai, būta basyndağy tūrymtaidy qolymen alyp, qağyp keiin qarai zymyrady.
— Laşkarğa i̇emes, qūsqa obal boldy-au! — dep ökingen dauys şyqty. Söitkenşe bolğan joq, TUiaq qolyndağy sadağyn közdemei tartyp qaldy. Abdollağa jüz qadamdai qalğan laşkar qolyndağy tūrymtaimen birge jerge jalp i̇etti. Abdolla qorğan jaqqa taŋdana qarady da, atynyŋ basyn keiin būra sala, şatyryna qarai şaba jöneldi.
— Jau tūrymtaiynyŋ denesi bizdiŋ jerimizde qaldy, jaqsy yrym! — dedi, bağanadan beri bolyp jatqan oqiğağa ün-tünsiz qarap tūrğan äbdi-Sattar sūltan. — äitse de, at kekilinde otyrğan tūrymtai kenet nege bizge qarai ūşty? — Ol TUiaqqa seziktene qarady.
TUiaq säl i̇ezu tartty da, qolyn auzyna aparyp, nağyz bir bala künindegi qūs şaqyratyn ädeti i̇esine tüskendei, aqyryn ysqyrdy.
Hakim i̇ezu tartyp küldi.
— Seniŋ qūpiiäŋdy i̇eşkim bilmei-aq qoisyn — dedi ol, — qūs denesi bizdiŋ jerde qaldy. Būğan halyq ta sensin...
— Jau qandai aila qoldanğanmen, qamaldy ala almady, — dedi Būqar jyrau. — Basqynşylary qara tünde ūrlanyp kelip, qabyrğağa baspaldaq qoisa, qorğauşylar üsterinen maily ot-däri laqtyrdy. Bekinis astynan jau or da qazyp körgen, biraq Sauran bekinisiniŋ qabyrğalary on bes kezdei jer astynan qalanğandyqtan, odan da i̇eşteŋe şyqpady. Tereŋ jyra ötkizip, Syrdyŋ suymen qalany tūnşyqtyrudy da oilady. Qala biıkte tūrğandyqtan, suy joğary köterile almai, i̇erneuinen asyp, Abdollanyŋ öz şatyryn su äkete jazdady. Osylai arpalysta üş ai ötkende, Sairamnan azyq-tülik kelu toqtatyldy. Abdolla tonağan jūrt Sairamğa jinalyp, qala maŋynda bülik köbeidi. İendi onsyz da tamaqqa jarymai jürgen Būhara äskeriniŋ hali tipti qiynğa ainaldy. Azyq-tülikten ada bola bastağan äskerdiŋ arasynda «osy soğys kimge kerek?» degen küŋkil de tua bastady. Köp keşikpei bar astyq bitti. Äsker aşarşylyqqa ūryndy. İendi jigitter zerebe ūstasyp, ūtylğan serikteriniŋ atyn soiyp jeudi şyğardy.
Saurandy qorşap bolğan Abdolla qorğandy aludyŋ jaŋa jolyn oilai bastady. İeŋ aldymen ol bir küni tünde Būhar aimağynyŋ ämiri Kamaliddin Hūsaindivanğa at şaptyrdy. Tezirek Sauranğa azyq-tülik pen Ruhadi ūsta qūiyp jatqan «Qara bura» tas atqyş qazanyn jetkiz dep būiyrdy.
Jer arasy şalğai, järdem tez kele qoimady. Abdolla äskeriniŋ hali künnen-künge naşarlai tüsti. Äsker arasynda bülinşilik te şyğuğa taiady.

Click or select a word or words to search the definition