Köşpendiler - II - Jantalas

Synyqqa syltau izdep kele jatqan Sämeke i̇endi jalt berdi. «Qys bolsa kelip qaldy. Joñğar äskeri de ūrysyn toqtatady. Arqa jaqqa bäribir bettemeidi. Özimiz baryp tiısuimiz — şyn aqylsyzdyq bolar. Äbilqaiyrdyñ qolyn jeñgen Syban Raptan, bizdiñ jadap-jüdep äzer jetken äskerimizdiñ byt-şytyn şyğaruy dausyz. Tekke qūrimyz. Odan da «i̇esiñ barda — i̇eliñdi tap» degen, bosqa qyrylmai tūrğanda i̇elimizge qaitaiyq. Qūdai būiyrsa, joñğarmen kelesi jazda kezdesermiz. Oğan deiin qalyñ qol jinap, äbden myqtalaiyq» dedi Sämeke. Şynjyr balaq, şūbar tös ru basşylary būl keñesti maqūldady. Rasynda da Sämeke äskeri, osy küiinde Syban Raptanğa qarsy şyğar bolsa, tekke qan-josa bolatyny aidan anyq i̇edi. Bir jağynan, Äbilqaiyr qolynyñ keiin qaitqany Arqa jigitterin ruhani älsiretse, i̇ekinşi jağynan, alys joldan jadap-jüdep kelgen älsiz jūrt mūzdai bop daiyndalğan, özderinen i̇eki i̇ese köp Joñğar äskerine tötep bere almaityny da haq. Küreske tüsuge därmeniñ jetpese qūr jürektilik kimdi mūratqa jetkizgen. Arqa jauyngerleri Syban Raptanmen kezdespei keiin qaitty.
Qyryq myñ qolmen Syban Raptannyñ kele jatqanyn Gäuhardan i̇estigen Äbilqaiyr dabyl qaqtyryp bar äskerin sapqa tūrğyzyp, «täuekel!» dep Syban Raptanğa qarsy jürgen. Būl joly Syban Raptan i̇emes, ony Äbilqaiyr oilamağan jerden şapty. Äskeri şūbalañqy kele jatqan Joñğar qontaişysy kütpegen jerden tigen jaudan şüu degende seskenip qap, säl keiin şeginse de, qazaq qolynyñ anağūrlym az i̇ekenin körip, tez-aq i̇esin jiğan. Joñğar äskeriniñ soñğy şepteri de jetip, Kişi jüzdiñ jigitteri qanşa i̇erlik körsetip qarsylasqanmen de, i̇erikke qoimai, qazaq äskerin keiin qarai yğystyra tüsken. İendi būlardy jeñuge ainaldym ğoi dep, aqyrğy qimylyna kirisken kezde, kenet «Qabanbai!», «Qabanbai!» dep ūrandasyp, qamys arasynan Qabanbai batyr bastağan Naimannyñ i̇eki san qoly Joñğar şebine däl ökpe tūsynan tigen. Äuelde Arqanyñ qalyñ äskeri kelip qalğan i̇eken dep abyrjyğan Syban Raptan, büiirinen tigen jau jañadan jetken şağyn jasaq i̇ekenin tüsinisimen, tez-aq boiyn jinap alğan.
Joñğar qoly qaitadan şabuylğa şyqty. Ūrys şielenise tüsti. Kün i̇ekindige taiap qalğan kez. Qazaqtyñ būdan basqa äskeri joq i̇ekenine közi jetken Syban Raptan, öziniñ köptigin körip, äskerine «birde-bir qazaq jauyngeri qūtyluşy bolmasyn, jan-jağynan qorşap alyñdar!» dep būiryq berdi. Joñğar äskeri qontaişysynyñ būiryğyn oryndağan. Ūrysqa qyzu kirisken Äbilqaiyr özderiniñ qorşauda qalğanyn kün batyp bara jatqanda bir-aq bildi. Qandai qaqpanğa tüskenderin añğarğan Kişi jüzdiñ jigitteri qaşyp qūtyla almaityndaryn tüsinisimen-aq, ölimge birjolata bel buğan. Jastyqtaryn ala ölmek boldy. Qazaq jigitteriniñ i̇erligi, qaisarlyğy būrynğysynan on i̇ese, jüz i̇ese arta tüsti. Jauynyñ oñai berilmeitinine közi jetken Joñğar jauyngerleri de baryn saldy. İeki jaqtan da birdei batyl qimyl, qan-josa keskilesu bastaldy. Biraq Äbilqaiyr qolynyñ jan-jağynan temir qorşau birte-birte tarylyp, qazaq jigitteriniñ şeñberden şyğa almai qyrylatyny şyndyqqa ainala bastady. Sonda da äigili Adai, Tama, Naiman jigitteriniñ qorşauynda, mañyna jan juytpai jürgen Äbilqaiyr «jeñildim» dep qol kötermedi. Būğan yzalanğan Syban Raptan «qazaqtyñ birde-bir jauyngeri tiri qalmasyn!» dep tağy jarlyq bergen. Qandy körgen qasqyrdai, qazaqty qyruğa äbden qūnyğyp alğan Joñğar qontaişysynyñ būl būiryğyn oryndar ma i̇edi — qaiter i̇edi, kenet soltüstik jaqtan «Aruaq!», «Aruaq!», «Aqjol!», «Aqjoldağan!» aibarly ūran şyqty. Būl kezde kün de batyp bara jatqan-dy. Oilamağan jerden aibarly ūran i̇estilgende Syban Raptan şyn sasyp qaldy. Sämekeniñ qoly jetken i̇eken dep oilady. Al būl jetken — bar bolğany üş myñ jauyngeri bar Batyr Baian i̇edi. Ol Ile boiynda būryn da qalmaqpen san aiqasqan, san jeñgen, jau jağyna būrynnan belgili batyr. Aqboz atyn qol aldynda kösildire salyp kele jatqan jigitti körgende, joñğarlar «Batyr Baian!» dep şu i̇ete tüsti. Jau şebiniñ bir jağy şetinei bastady. Sol şetinegen tūstan Äbilqaiyr äskeri qorşaudan bosanyp şyğa berdi. Būl kezde qas qaraiuğa ainalğan. Zamatta qarañğy tüsip ketti. İendi i̇eki jaq ta ūrystaryn toqtatyp keiin şegindi. Osylai Batyr Baiannyñ oida joqta paida boluynyñ arqasynda bir qyrğynnan sau qalğan Äbilqaiyr äskeri, maidanda teñ jartysyn kömusiz tastap äri şegine berdi. Batyr Baiannyñ äskerin qosqannyñ özinde qolynyñ sany bar bolğany on myñğa jeter-jetpes. Mūndai şağyn küşpen üş i̇ese köp joñğarğa ne isteisiñ?
Sämekeniñ alysta jatqanyn bilmegen Syban Raptan Äbilqaiyr qolyn qumady. Artymnan Sämeke äskeri türe soğar dep qoryqty. Sodan, i̇eki äsker i̇eki jaqqa qarai şegindi. Köp keşikpei jañbyry joq, qary joq, küpili adamnyñ ökpesinen ötetin, bükil Syr boiynyñ jūrtyna mälim küzgi qara suyğy da bastalady.

Sauran qalasy Otyrar, Syğanaqpen qatar salynğan qazaq i̇eliniñ köne bekinisi. Būl qamal jağalai qazylğan, ūzyndyğy jiyrma bes, tereñdigi on bes kez, tip-tik ormen qorşalğan. Ordyñ tübinen qamaldyñ joğarğy i̇erneuine deiingi biıktigi i̇elu giazdai 11. Onyñ üstine är ämir, är däuirde būl şahardyñ qorğanyn özinşe küşeite tüsken. Sondyqtan da qamaldyñ ğasyrlar boiy kele jatqan qabyrğalaryn Şyñğys han şabuyly kezinde de tas atqyş maşinalar būza almai qoiğan degen laqap bar. Añyzğa qarağanda, Sauran şaharyna Şyñğys han äskeri kire almağan. Tek qalany qorğauşylardyñ biri qalmai aştan qyrylğannan keiin baryp, monğol basqynşylary ie bolğan.
Türkistandy tastap ketken İelşibek batyr, tünde qamys arasynda tyğylyp jatyp, kündiz jürip, üş kün degende serikterimen osy Sauran bekiniske äzer jetken.
Qala hakimi Tūrsynbek joñğarlardan qorqyp ändijanğa qaşyp ketip, şahar tūrğyndary äbigerde i̇eken. Būl mañaiğa äigili İelşibek batyrdyñ kelgenine olar quanyp qaldy. Bir dauystan bäri şahardy qorğau jūmysyn İelşibekke tapsyrdy. Batyr birden jauğa toitarys beru jabdyğyna kiristi.
Jer betin ädiletsizdik bilegen sonau qu zamanda, tarih qiiänaty älsin-älsin qaitalana beretin. Osy sūrğylt balşyqty ūly bekinis sol qiiänatty är jüz i̇elu jyldar arasynda üzbei körip otyrğan. Ol qiiänatty Şyñğyshan kezinde de, Aqsaq Temir, Äbilqaiyr, Abdolla şabuyldarynda da bastarynan ötkizgen. Mine, bügin joñğar basqynşylary da sol qiiänatty tağy qaitalamaq. Al qala tūrğyndary biri qalmai qyrylğandarynşa, şaharlaryn jauğa bermei qorğap kelgen. Bügin de süitpek.
Bir kezde osy bekinis üstinde tas müsin tärizdi küzette Oraq batyr tūrğan. Sodan jüz i̇elu jyl keiin, qūl men küñnen tuğan, jalañ tös batyrlar Qiiäq pen TUiaqqa kezek kelgen. Qazir qorğan üstinde osy qos batyrdyñ ūrpağy, alpamsadai alyp deneli, qūryştai berik Nauan ūsta tūr.
Nauan ūstanyñ bar kün körisi — körigi men balğasy. Armany — arğy babasy Oraq pen Qiiäq, TUiaq salğan ädilettik pen i̇erlik jolyn adal ūstau. Al halqy üşin jan qiğan i̇erler jaiyndağy i̇el añyzy onyñ ana sütimenen qanyna siñgen.
Añyz? Joq, Qiiäq pen TUiaq i̇erligi añyz i̇emes, şyndyq! Ony ūrpaqtan ūrpaqqa i̇ertegi i̇etip i̇el aitady, sol batyrdyñ qany tamğan sūrğylt topyraqty jer aitady. Bastaryna qoiylğan qūlpy tas pen i̇erlikterin ötkizgen osynau berik qamal — bekinis jyr i̇etedi.
Ata-babasynyñ i̇erligi ūmytpastai bop ūrpaqtarynyñ jürekterinde saqtalyp, moiyndaryna tūmar bolyp tağylğan.
Küzette tūrğan Nauan ūstanyñ qasyna İelşibek batyr men Būqar jyrau keldi.
Mūsylmanşa hat tanityn Būqar jyrau — qazaq tarihy qamtylğan köne kitaptardy köp oqyğan äigili şejire. Ūly armanynyñ biri sol halqynyñ i̇erligin ülken dastan i̇etu i̇edi. Ol qazaq i̇eliniñ basynan ötken künderin ğana i̇emes, bügingi küresin de, i̇erligin de jyrlamaq. Üş aidan beri Saurannyñ jauğa berilmei tūrğanyn i̇estip, keşe qara tündi jamylyp, jau şebinen ötken. Sodan beri qalasyn jaudan qorğağan, aştyqqa da, ajalğa da köngen qara būqara jūrtyn körip, mūqalğan köñili bir jasaryp qalğan. Jyr şumağy birinen soñ biri kelip, qiiälynda dastan da tua bastap i̇edi.
— Arsyz ba, Būqar-i̇eke! — dedi Nauan ūsta qos qolyn keudesine qoiyp.
Būqardyñ maidan basyna kelgeninen habardar jūrt lezde jinalyp qaldy.
— Barsyñdar ma, örenderim! — Būqar süisingendei barlyq jūrtty közimen bir şolyp ötti de, Nauanğa būryldy. — Arğy atalaryñ Qiiäq pen TUiaq batyrlardyñ i̇erligine qanyq i̇edim, öz i̇erligiñdi közimmen körgeli, şybyn janymdy şüberekke bailap, ädeii izdep keldim, arysym...
— Halqyñyzdyñ hali qyl üstinde tūrğanda kelgeniñiz — bizge on san qol qosylğannan kem bolmas! — dedi Nauan ūsta. — Isimiz oñ bolar.
— Aitqanyñ kelsin! — kenet Būqar jyrau töñiregine būryla qarady. — Bir kezde osy Saurandy Abdolla ämirşiden seniñ besinşi atalaryñ Qiiäq pen TUiaq qorğap i̇edi, qazir, Nauan ūsta, joñğardyñ jolynda öziñ tūrsyñ. Şapqan jaudyñ i̇ekpinine qarağanda biz äldeqaşan qūryp ketuge tiısti i̇edik, i̇el bolyp äli kele jatyrmyz, qūdaidyñ būnysyna da şükirşilik!
— Ua, jyrau! — dep Nauan ūsta säl alğa attady. — Jaña öziñiz aittyñyz ğoi, meniñ babalarym osy Saurandy qorğağan dep. Bügin jau jağy tynyş jatyr ğoi, qajyğan köñilge quat bere me i̇eken, solardyñ i̇erligin aitsañyz qaiter i̇edi?
Jūrt şulap qūia berdi.
— İä, jyrau!..
— Babalarymyzdyñ i̇erligin ülgi i̇etelik!..
— Nalyğan köñilge när bolsyn!
Halqynyñ ötken i̇erligin bir aitatyn kez osy i̇ekenin ūqqan jyrau, köp küttirmei, sözin bastap ta ketti.
— Qazaqtyñ basynan qandai soraqy künder ötpegen, — dedi tolğanyp. — Sonyñ biri osydan jüz i̇elu jyldai būryn Täuekel hannyñ tūsynda bolyp i̇edi.
Būhar ämirşisi Abdolla öz ordasynda otyr. Kenet közi külimsirep, sūlu mūrty tikireie qaldy. Oida-joqta birdemege quanyp ketkendei. Biraq ämirşisi aşulansa kenet közi külimsirep, betine qan jügire bastaitynyn köp jyldan beri biletin aqylşysy Hasen-єoja tağy da jazyqsyz bireudiñ qany tögilgeli tūrğanyn ūqty. Uäzir ämirşisiniñ būl qasietine üirene almai-aq qoiğan. Aldynda tūrğan köjekti jer aldynda ajdahanyñ silekeii közinen jas bop ağady deidi. Ämirşiniki de sol tärizdi qylyq... Sonda būl joly kimdi jūtpaq? Qazir han saraiynda Hasen-єojadan böten jan joq. Sonda... Mūnyñ qandai jazyğy bar? Bar aiyby — Babasūltannan Talas boiyndağy ūrysta Şağaidyñ jeñilip qalğanyn i̇estirtkeni me?
Abdolla kenet ornynan tūryp, tereze aldyna bardy. Mūnara biıktiginen han saraiynyñ i̇etegindegi, qalyñ bau-baqşağa bölengen Būqar şaharynyñ qiyr şetine köz jiberdi. Är jerde syrtyn san türli būiaularymen örnektegen, i̇erneuleri qūran sürelerimen bezengen kümbezdi meşitter, Kalon, Çar, Miner mūnaralary, Ūlyqbek saldyrğan saltanatty medreseler körinedi. Han saraiynyñ aulasy örik, jüzim, alma, almūrt, injir ağaştarymen syñsyğan jasyl bau... Ağaş arasy syldyrap aqqan kümis qoñyrau būlaqtar. Būl özbek i̇eliniñ Samarqanttan keiingi ülken şahary. Bir kezde būl şahardy Samarqantpen birge Abdollanyñ babasy Mūhamed-Şaibani Aqsaq Temir ūrpağynan tartyp alğan. Mūhamed-Şaibani qaza tapqannan keiin, Būqar qaitadan Aqsaq Temir ūrpaqtaryna köşken. 1557 jyly, iağni hadjri i̇esebi boiynşa 964 jyly, jiyrma tört jasar Abdolla i̇ekinşi ret jaulap aldy. Sodan keiin ol Būhardy öziniñ astanasy i̇etken. Osylai Būqar handyğy tuğan.
— Būhar ämirşisi Abdolla özbek halqynyñ qanyn qandai sorsa, Syrdariiänyñ orta şenindegi qazaq i̇eliniñ de qanyn sondai sormaq boldy. Babalary Äbilqaiyr men Mūhamed-Şaibanidyñ qazaq jerinen şyqqanyn syltau i̇etip, Syr boiyndağy qalalaryn özime qaratamyn dep talai ret şapty, — dedi jyrau.
Abdolla tereze aldynan keiin būrylyp, jan-jağyna oilana qarady. Biraq onyñ kirpik qaqpai tesireie qalğan şegir közine — zäulim sarai i̇edenine töselgen qyrmyzy qyzyl parsy kilemderi de, äşekeili örnekti safian oryndyqtar da, qabyrğada iluli tūrğan bolat aspaptary men altyn zerli qylyş, qanjarlary da, būryştağy döñgelek arşa üsteliniñ üstine şärbat işuge qoiylğan farfor keseler de, imek moiyn kümis qūmyralar da — birde-biri körinbedi. Onyñ şegir közi han saraiynyñ märmär qabyrğalaryn tesip, äldeqaidağy kökjiekke şanşyla qarağandai.
— Qoja, senen aqyl sūrağym kelip tūr, — dedi ol, tağy közi külimdep. —Dos bolamyn dep ant bergen jauym, basqa jaularyma dostyq körsetse, men qandai şara qoldanuym kerek?
— Ondai aldamşy dostardyñ basyn alğan jön, taqsyr han.
— Solai de... Bizdiñ jaqqa şyqqan Şağai men onyñ balasy Täuekel, qas jauym Babasūltan men Būzahūrdyñ bastaryn mağan äkep bergileri kelmedi. Al, olardyñ basyn qazaq qalalaryn jaulap alğan soñ men kesuim kerek...
Babasūltannyñ opasyzdyğyn syltau i̇etken Abdolla bir myñ bes jüz seksen i̇ekinşi jyly, tamyzdyñ segizi küni Sauran bekinisiniñ i̇etegindegi qalyñ toğaidyñ arasyna kep şatyryn tikti.
Tañ atyp kele jatqan mezgil. Bir kezdegi ataqty Äbilqaiyr babasynyñ laşkerlerindei, kileñ kök temir qūrsanğan, tögilgen jal, qūlaş qūiryq jüirik mingen i̇elu myñ äsker lek-lek bop, bekinisti qorşai sapqa tūra bastady. Şahardyñ sol jağynda aq boz, qara kök säigülik mingen, bastaryndağy bolat dulyğalary şyğyp kele jatqan künmen şağylysqan Ūbaidulla sūltannyñ jauyngerleri. Teriskei jaqta kün belgisi bar qara tudy jelbiretip ūstağan Abdollanyñ balasy äbdi-Mumin sūltannyñ laşkerleri. Tüsteri suyq, qaharlary yzğarly. Küngei tūsta Ūbaidullanyñ balasy Asfandiiär sūltannyñ, irbiz basynyñ sureti salynğan alqara kök tuynyñ astyna Abdolla qaramağyndağy Keldeş bi, Jandäulet bi, Tūrsyn bi, Bike bi sekildi belgili ämirlerdiñ jigitteri tizilgen. Deni qazaq rularynan şyqqan ämirler bolğandyqtan, būlardyñ äskerleriniñ syrt beinesi Däşti Qypşaq sypailaryna ūqsaidy. Naizalarynyñ basyna tu i̇etip tūtam qylşyq bailap alğan. Taqymdarynyñ astynda būzaubas şoqparlary.
Sauran şaharynyñ qūbylasyndağy toğaily alañynda Abdolla ämirşiniñ alqyzyl jibek şatyry körinedi. Bū jaqta da qalyñ äsker. Būl äskerler özgelerdikinen göri saltanatty. Jigitteriniñ kigen sauyttary da i̇erekşe zerlengen. Belderinde kileñ qorasan bolatynan soğylğan Būhardyñ ūzyn qisyq qylyşy. İyqtarynda ūzyn moiyn bilteli būqar myltyğy. Äsker keipi sändi de, sūsty da.
Şahar bekinisiniñ üstindegi kerege köz alañdardağy qala qorğanşylary: qala hakimi äbdi-Sattar, Qiiäq, TUiaq batyrlar... Kenet bükil älemdi basyna kötere baryldağan kernei üni şyqty. Oğan şiqyldağan zūrnanyñ aşy dausy qosyldy. Jüzdegen dauylpaz qağylyp, zamatta dünie bitken älem-tapyryq ünge toldy da ketti.
... İendi Būhar ämirşisiniñ qyzyl jibek şatyrynyñ ar jağyndağy şağyn toğaidan bir top salt attylar körindi. Üsterindegi bolat sauyttary künge şağylysyp jalt-jūlt i̇etedi. Jalañaş qylyştaryn bastaryna kötere ūstağan. Qorasan qūryşynyñ jüzinde kün säulesi i̇emes, ajaldyñ suyq yzğary oinağandai. İeñ aldynda ön boiy kümis şynjyrly sauytpen jabylğan i̇esik pen tördei aq boz aqalteke arğymaq mingen, qyryqtarğa jaña jetken, sūlu mūrtty, tūlğaly adam kele jatyr. Özgelerden būnyñ qūr ğana aibarly pişini, atqa täkappar otyrysy, asyl qaru-jarağy ğana i̇emes, tağy da bir aiyrmasy bar. Astyndağy aqboz tūlparynyñ toqpaqtai kekiliniñ üstine köne zaman ğūrpymen «baq qūsy» — appaq süttei tūrymtaidy otyrğyzyp alğan. İeger tūrymtai jau körgende qorqyp ūşyp ketpese, batyrdyñ jolynyñ oñ bolary haq. Al jau qarasyn körgennen tūrymtai qaşa jönelse, onda batyrğa būl aiqas qauipti. Baqsy-balgerler zamanynda jaman yrymnan seskenip batyrlar atynyñ basyn keiin būrady.
Atty jasaq şetki äsker aldyna jete bergende, qaita dabyl qağylyp, kernei, zūrnalar qaitadan işegin tarta baryldap, şiqyldap, bükil älemdi azan-qazan i̇etti.
Qamal basyndağy jūrt būl top Būhar ämirşisi Abdollanyñ toby i̇ekenin, bäriniñ aldynda aqboz aqaltekesin oinaqtatyp kele jatqan aibyndy bahadurdiñ özi i̇ekenin bilip seskene qalğan.
ämirşi toby sol qylyştaryn kötergen qalpynda Abdollanyñ soñynan qūryq tastam jerde jūbyn jazbai jele şauyp, qorğandy qorşağan qalyñ äskerdiñ aldynan toqtalmai ötip keledi. Jan-jaqtaryna qarar i̇emes. Tek Abdolla toptyñ aldynda tūrğan sūltandaryn, batyrlaryn, bilerin körgende ğana solarğa qarai moinyn būrady. Ämir, sūltandar: «Märtebeli bolyñyz, ūly bahadur!» dep bastaryn iıp täjim i̇etedi. Ämirşi atyn oinaqtatqan qalpynda äsker aldynan öte berdi. Soñynan i̇erip kele jatqan toptyñ üstinen altyn ai beinesi salynğan Mūhammed paiğambardyñ jasyl tuy bükil aspandy japqysy kelgendei, jelmen oinap jelpildeidi. Aq boz arğymaqtyñ kekilindegi «baq qūsy» bailap qoiğandai tyrp i̇eter i̇emes.
— Biz jeñilip, ol jeñedi i̇eken, halaiyq, — deidi qūstyñ ūşpağanyn körgen bireu.
İendi Abdolla toby äbdi-Sattar tūrğan qabyrğanyñ tūsynan ötip bara jatyr. İeki toptyñ arasy sadaq oğy jeter-jetpestei mölşerde.
— Ol bizdi jeñgenşe...
Qala hakimine taiau tūrğan Qiiäq batyr söziniñ aiağyn aitpai qaiyñ sadağyna sauyt būzar jebesin salyp jiberip, Abdollağa qarai şirene tarta bastady.
— Atpa! — dedi bir zor dauys.
Qiiäq batyr «ätteñ, ätteñ!» dep, jebesiniñ ūşyn jerge qaratty.
— Olai bolsa! — dedi ağasynyñ sol jağynda tūrğan TUiaq batyr sadağyn kötere berip, tartyp qaldy.
Qūladyn qauyrsynyna bailağan qozy jauryn jebe zu i̇etti. Közdi aşyp-jūmğanşa, Būhara ämirşisiniñ astyndağy aq boz säigüliktiñ kekilinde otyrğan aq tūrymtai jalp i̇etip jerge ūşyp tüsti.
— Mergen i̇eken! — dedi Abdolla jüzinen i̇eşbir qobalju belgisin körsetpei. — Tūrymtai özi ūşqan joq atyp qūlatty ğoi, būl sanaqqa alynbaidy. Basqasyn otyrğyzyñdar.
Nöker keiin şauyp, zamatta qaita oraldy. Ämirşi atymen qatarlasa jelip, aq boz jüiriktiñ kekiline basqa bir aq tūrymtaidy otyrğyzdy.
Abdolla i̇erteñine tağy maidanğa şyqty.
Tağy kün şyğyp kele jatqan kez. Qamal üstinde baiağy adamdar... Tağy kök temir asynğan qalyñ äsker. Kenet dabyl qağylyp, kernei, zūrnalar işin tartyp baryldap, bükil älemdi azan-qazan i̇etti. Tağy keşegidei ses körsetip, jalañ qylyştaryn basynan joğary kötere, nökerlerin soñynan i̇ertip jasyl tuyn jelbirete, qamaldy janai aq boz aqaltekesin oinatqan Abdolla ämirşi... Biraq bū joly keşegidei i̇emes, alys ketip barady. Sirä, TUiaq mergenniñ jebesinen qoryqqandai.
Abdollanyñ aq boz atynyñ kekilindegi aq tūrymtai alystan bir ün i̇estigendei qanatyn qağyp jiberdi de kenet joğary köterile berdi. Qas qaqqandai uaqyt ötkenşe ol qamalğa taiai tüsti de, kenet kilt būrylyp keiin ūşty. Şamasy, at kekiline qaita baryp qonbaq. Biraq ol oinağysy kelgendei, oilamağan jerden bir būtağa baryp qondy.
— Ūstap äkeliñder, — dep būiyrdy Abdolla.
Bir nökeri şapqan boiy, jerden teñge alğandai, būta basyndağy tūrymtaidy qolymen alyp, qağyp keiin qarai zymyrady.
— Laşkarğa i̇emes, qūsqa obal boldy-au! — dep ökingen dauys şyqty. Söitkenşe bolğan joq, TUiaq qolyndağy sadağyn közdemei tartyp qaldy. Abdollağa jüz qadamdai qalğan laşkar qolyndağy tūrymtaimen birge jerge jalp i̇etti. Abdolla qorğan jaqqa tañdana qarady da, atynyñ basyn keiin būra sala, şatyryna qarai şaba jöneldi.
— Jau tūrymtaiynyñ denesi bizdiñ jerimizde qaldy, jaqsy yrym! — dedi, bağanadan beri bolyp jatqan oqiğağa ün-tünsiz qarap tūrğan äbdi-Sattar sūltan. — äitse de, at kekilinde otyrğan tūrymtai kenet nege bizge qarai ūşty? — Ol TUiaqqa seziktene qarady.
TUiaq säl i̇ezu tartty da, qolyn auzyna aparyp, nağyz bir bala künindegi qūs şaqyratyn ädeti i̇esine tüskendei, aqyryn ysqyrdy.
Hakim i̇ezu tartyp küldi.
— Seniñ qūpiiäñdy i̇eşkim bilmei-aq qoisyn — dedi ol, — qūs denesi bizdiñ jerde qaldy. Būğan halyq ta sensin...
— Jau qandai aila qoldanğanmen, qamaldy ala almady, — dedi Būqar jyrau. — Basqynşylary qara tünde ūrlanyp kelip, qabyrğağa baspaldaq qoisa, qorğauşylar üsterinen maily ot-däri laqtyrdy. Bekinis astynan jau or da qazyp körgen, biraq Sauran bekinisiniñ qabyrğalary on bes kezdei jer astynan qalanğandyqtan, odan da i̇eşteñe şyqpady. Tereñ jyra ötkizip, Syrdyñ suymen qalany tūnşyqtyrudy da oilady. Qala biıkte tūrğandyqtan, suy joğary köterile almai, i̇erneuinen asyp, Abdollanyñ öz şatyryn su äkete jazdady. Osylai arpalysta üş ai ötkende, Sairamnan azyq-tülik kelu toqtatyldy. Abdolla tonağan jūrt Sairamğa jinalyp, qala mañynda bülik köbeidi. İendi onsyz da tamaqqa jarymai jürgen Būhara äskeriniñ hali tipti qiynğa ainaldy. Azyq-tülikten ada bola bastağan äskerdiñ arasynda «osy soğys kimge kerek?» degen küñkil de tua bastady. Köp keşikpei bar astyq bitti. Äsker aşarşylyqqa ūryndy. İendi jigitter zerebe ūstasyp, ūtylğan serikteriniñ atyn soiyp jeudi şyğardy.
Saurandy qorşap bolğan Abdolla qorğandy aludyñ jaña jolyn oilai bastady. İeñ aldymen ol bir küni tünde Būhar aimağynyñ ämiri Kamaliddin Hūsaindivanğa at şaptyrdy. Tezirek Sauranğa azyq-tülik pen Ruhadi ūsta qūiyp jatqan «Qara bura» tas atqyş qazanyn jetkiz dep būiyrdy.
Jer arasy şalğai, järdem tez kele qoimady. Abdolla äskeriniñ hali künnen-künge naşarlai tüsti. Äsker arasynda bülinşilik te şyğuğa taiady.