Köşpendiler - II - Jantalas

Kün bar ma i̇eken köriser, i̇esen-aman?»

TUiaq serpip qarsylyq i̇etuge şamasy kelmei qalğan qazaq i̇eli, joŋğar qūldyğynda qaludan qaŋğyryp öludi artyq körip, şūbyra berdi. Kişi jüzdiŋ köp i̇eli Sauran şaharyn ainala qaşyp, Hiua, Ürgenişke, Būharağa qarai josydy. Samarqant pen Hodjentke qarai şūbyrğan Ūly jüz ben Orta jüzdiŋ kei rulary Syrdariiä jağasynan alty şaqyrym jerdegi Betpaqdalağa qarai ketken Ülken aryqtyŋ i̇eki aiyrylğan tūsyndağy Alakölge kelip qūlady. İendi «Aqtaban şūbyryndyğa» «Alqa köl sūlama» degen qanatty söz qosyldy. Tek Ar-
qadağy Arğyn ruynyŋ deni öz jerinen qozğalmady; būl rumen irgeles otyrğan Qypşaq, Naiman, Kereilerdiŋ biraz i̇eli soltüstikke qarai yğysty. Jetisuda qazaq auyldary şamaly qaldy. Joŋğar hany qazaqqa i̇etken auyrtpalyğyn qyrğyzğa da körsetti. Biraq Küngei Alataudy jailağan qyrğyzdyŋ kei manaptary Syban Raptanmen til tabuğa tyrysty. Syban Raptan mūndailardy qazaq i̇eline qarsy qoiyp ta kördi. Biraq köpten beri qany men jany bir bolyp qalğan i̇eki i̇eldiŋ arasynan şoq tastap jöndi ört şyğara almady.
Syr boiynyŋ yzğarly qara suyğy bastalmas būryn, Joŋğar şapqynşylary Türkistan şaharyn qorşady, İelşibek basqarğan qala halqy nartäuekelge bel buyp qalany qorğap baqty.
... Syban Raptannyŋ aibyndy atty äskeri qala qaqpasyna lapyldap kelip, qardai jauğan sadaq oğynan san ret keiin qaitty. Kün ara bie sauymyndai ğana mezgil köziniŋ şyrymyn aluğa mūrşasy jetken İelşibek, at üstinen tüsuge de uaqyty bolğan joq. İeger halyq oqqa keudesin qarsy tossa, ony i̇eşqaşan ala almaitynyn Joŋğar äskeri i̇endi bildi. Söitse de doly Şūna Dabo jasaq üstine jasağyn tökti. Qala qamalynyŋ qasynda tau-tau ölikterin qaldyryp, olar tağy da keiin şegindi.
Ūrys osylai qyzyp jatqan kezde, kenet qūmdy boran bastaldy. Ysqyra soqqan jelmen birge qala üstine qara tünek qūm töndi. Būl dauyl jeti kün borady. Bükil qūdyq bitkenniŋ bärin qūm basty. İendi tūrğyn jūrt pen äsker şölden qyryluğa ainaldy. Sonda ğana baryp İelşibek batyr qalany beruge mäjbür boldy.

II

«Qazaq halqy mūndai küige qalai jetti? Osydan i̇eki ğasyr būrynğy aibary qaida?» — Būl sūraq osynau sūrapylda ülken-kişiniŋ kökiregine üielegen zapyrannan kem bolğan joq. Kim būğan jauap berer?
Mine, bükil qazaq dalasyna äigili, būl künde jasy qyryqtarğa kelip qalğan şoqşa saqaldy, keŋ maŋdaily Būqar jyrau da osyndai tolğanys üstinde i̇edi. Ol i̇esikke taiau otyrğan bala jigitke seziktene köz tastady. Adamğa tesile qaraityn ülken sūrğylt közdi, at jaqty, aqsūr jigittiŋ top jylqynyŋ işindegi aqalteke, arğymağyndai, boişaŋ kelgen dene bitimine qarağanda, ony on tört — on bes jastarda deu qiyn i̇edi. Tek osy şamada i̇ekenin ūstaranyŋ jüzi timegen bet älpeti ğana aŋğartady. Otyrğan otyrysynda, qozğalys-qimylynda bir paŋdyq, täkapparlyq baiqalady. Aqynnyŋ qyrağy közi aldamasa kerek-ti. Bala jigittiŋ däl qazirgi özderi otyrğan qaraşa üide — kedei şaruanyŋ üiinde tumağany anyq...
Üide būlardan basqa tağy i̇eki kisi bar. Biri törde otyrğan qara sūr jüzdi, qiiäq mūrtty, jasy otyzdarğa jaŋa jetken Kişi jüzdiŋ hany Äbilqaiyr. İekinşisi — bosağada teri tulaq üstindegi alpamsadai qaba saqaldy, qoŋyr beti kün men jelge küiip äbden totyğyp ketken mosqal kisi. Būl — Oraz atty qūl.
Türkistan qalasyn qorğau kezinde sūltan Uälidiŋ on üş jasar balasy äbilmansūr jau qolyna tüsken-di. Ony şynjyrlap Hiua bazaryna qūldyqqa satuğa aparğan jerinen beri qarai osy Oraz qūl alyp qaşyp, qūtqaryp i̇edi. Qazir äbilmansūr men Oraz qūldyŋ Ūly jüz Töle bidiŋ tüiesin bağyp jürgen şaqtary. İekeuiniŋ de aty-jönin i̇eşkimge aşpai, qūpiiä ūstağan jailary bar. Äbilmansūr öziniŋ qazirgi jağdaiyna namystanyp, sūltan tūqymynan i̇ekenin jasyrsa, qūl qojasynyŋ degeninen asa almağan.
Barlauğa şyqqan Äbilqaiyr men Būqar jyrau bügin serikterinen köz jazyp qalyp, bir saida jeke otyrğan osy tüieşilerdiŋ laşyğyna kep aialdap i̇edi.
Būqar jyrau Oraz qūlmen birge dalağa şyğyp, qazanğa as salysyp kirdi. Qazir şūbat işip, äŋgime-düken qūryp, şüiirkelesip otyrğan kezderi. Äbilmansūr Töle bidiŋ tüieşisi i̇ekeninen böten tis jaryp syr aşpady. Biraq qyrağy jyrau tuysy bölek būl bala jigittiŋ tipti de qarapaiym tüieşi i̇emes i̇ekenin iştei sezip otyr. Al bala jigittiŋ beti bülk i̇etpeidi, qūpiiä syryn müldem tereŋ tyğyp tastağandai. Kenet ol jyrau oiyn oqyp qoiğandai, i̇esik aldynda otyrğan Oraz qūldy iegimen nūsqap:
— Būl kisi mağan äke ornyna äke, şeşe ornyna şeşe bolğan adam — dedi. — San ajaldan qağyp kelgen periştem, Jäbireiilim...
Būqar ağat sözdiŋ auzynan qalai şyğyp ketkenin bilmei qaldy.
— Ol qamqorlyq qasieti mağan aian...
— Qalaişa?!
äbilmansūrdyŋ ötkir sūrğylt közderi, samai tamyrğa qadalğan almas qandauyrdyŋ ūşyndai, Būqar jyraudyŋ betine qadala qaldy.
Būqar jyraudyŋ boiy şymyrlap ketti.
«Bätşağardyŋ közi qandai ötkir i̇edi... Şağatyn jylannyŋ közindei selt i̇eter i̇emes qoi...»
Oraz as qamdasyp jürgen adamy daŋqy qazaq qauymyna aian Būqar jyrau i̇ekenin bilgen soŋ äbilmansūrdyŋ ata-tegin tolyq aşpağanmen, özderiniŋ Hiuadan qalai qaşyp şyqqandaryn aitqan-dy. Jyraudyŋ «Oraz qūldyŋ qamqorlyq qasieti mağan aian» deui osydan i̇edi.
Bala jigittiŋ közqarasynan şoşynyp qalğan Būqar i̇endi iştei qobalji bastady. «Auyzdan şyqqan söz — atylğan oqpen teŋ, sorlynyŋ obalyna qalmasam netsin. Şyŋğys ūrpağy özderine kir keltiretin, qūpiiäny biletin adamdardy aiamaityn i̇edi, beişarağa zaqym keltirip jürmese jarar i̇edi».
Jyrau äbilmansūrğa jaltarma jauap bergenşe, būlardyŋ sözin Äbilqaiyr bölip jiberdi.
— Sonymen būl küige biz qalai jettik, Būqar ağa? — dedi būryn bastal-
ğan äŋgimeni qaita sabaqtap. — Qasym hannan keiin halyqtyŋ basyn qosyp, bir şaŋyraqtyŋ astyna jinaityn ūl tumağany ma?..
Būqar jyrau oilana jauap berdi.
— Nege tumasyn, talai ūl tudy ğoi... Biraq i̇el basyn biriktiru oŋai ma... Qasym han kezinde de Aq Ordağa Noğaily i̇eli, Jetisu boiy tegis kirmegen-di. Syr boiynyŋ qalalary birese Mūhamed-Şaibani ordasyna, birese qazaq i̇eline alma-kezek auysyp, i̇el arasy talan-taraj boluy bitken be?.. Amal ne, i̇esil i̇erler armanyna jete almai ketti ğoi.
— İel birligi üşin janyn qūrban i̇etip kim şyqty?
— Halyqtyŋ özi.
— Halyq qaşan da bar ğoi. Handardan kimdi atar i̇ediŋiz?
— Haqnazar, Täuekel...
— Haqnazar turaly ärkim är türli aitady. Anyğyn öziŋizden bir i̇estiın dep i̇edim, — dedi Äbilqaiyr. — Sol atalarymyz jaiynda söz qozğai otyryŋyz.
«Oraz qūldyŋ aiybyn qalai jeŋildetemin» dep otyrğan Būqar jyrau birden kelise ketti.
— Onda tyŋdai ber. Haqnazardyŋ tübine jetken baiağy alauyzdyq pen Şaibani tūqymy Abdolla bolatyn...
Qaraşa üide otyrğandardyŋ köz aldynda jyrau äŋgimesi ğajaiyp suretterge ainalyp, tizbektelip öte bastady...
— Jalğanda ökinişten auyr qasiret bar ma i̇eken? Küşiŋ jetpei, jaudan jeŋilseŋ, — būl ölim. Küşiŋ jete tūryp jauyŋdy bosatyp jiberseŋ — būl jomarttyq. Al artynan sol jauyŋnan qastyq körseŋ — būl ökiniş. Ölimnen de auyr ökiniş! — dep bastady jyrau äŋgimesin...
On i̇eki qanat aq boz üidi basyna kötergen qyz-bozbalanyŋ du-du sözderi de, dürkin-dürkin külkisi de Haqnazar hannyŋ köŋilin böler i̇emes. Oŋ tizesin basa şyntaqtai otyrğan kişi baldyzy, aq totydai sylanğan i̇erke-şora Aqbalanyŋ sybyrlai aitqan äzili de qūlağyna kirer i̇emes. Tek bosağada tūrğan kisi boiyndai qūmyrağa oqta-tekte közi tüsip ketedi de, ondağy kesteli köne naqyldy oilana oqidy.

«Būl qūmyrağa altyn qUiar bolar,
Būl qūmyrağa kümis salar bolar.
Būl qūmyrağa şarap qUiar bolar,
Būl qūmyrağa közdiŋ jasy tolar...»

— Han jezde, — dep Aqbala kenet Haqnazardyŋ qara sanynan būrai şymşyp aldy. — Tipti i̇ezu tartyp, til qatar i̇emessiz, nağyz Külmes han öziŋiz boldyŋyz ğoi.
San i̇eti du i̇ete tüsse de, qyzdyŋ sözi bäribir qūlağyna kirmedi. Baldyzdyŋ būdan da qiiäŋqy i̇erkelikke haqy bar... Haqnazar sol qolymen jas sūludyŋ myqynynan qytyqtai säl özine tartty, biraq özegi örtenip, bar oiy osydan bie sauymy būryn kelgen şabarman habarynan ūzai almady.
Aqbala tağy da syŋğyrlai küldi.
— Jauğa şapqanda jolbarystai batyl deuşi i̇edi, älde Saraişyqtyŋ qyz-qyrqynynan jüreksinip otyrsyz ba? Jüreksinbeŋiz... Kisi jeitin ädetimiz joq...
Qyz sözin i̇endi ğana i̇emis-emis i̇estidi. İendi ğana öziniŋ qai jerde otyrğanyn i̇esine tüsirdi.
älsirei ydyrap qūlağan Altyn ordanyŋ ornyna qazir Qazan, Qyrym, Astrahan handyqtary paida bolğan. Bir kezde Batyi handyğynyŋ kindigi sanal-
ğan, san memlekettiŋ sauda joldary tüiisken, tas darbazalarynan şyğys pen batysqa han ämirleri tarağan İedil özeniniŋ boiyndağy Sarai qalasy mülde küirep, onyŋ ornyna osy Saraişyq şahary salynğan. Bir kezde būl da Kaspii teŋizi arqyly ötip kelip, batys pen şyğys saudagerleriniŋ bas qosatyn ülken sauda kindigine ainalyp i̇edi. Al qazir būl — Jaiyq jağasyndağy Üişikten jiyrma şaqyrymdai jerde jatqan şağyn ğana jai şahar.
Altyn Orda älsirep bituge ainalğanda, negizi Maŋğyt ruynan qūrylğan Noğaily qauymy sol Saraişyqty özine astana i̇etti. Al qazirgi kezinde Noğaily handyğynyŋ bir bölegi Astrahanğa, biri Qazanğa, biri Özbek Ordasyna, qalğandary Aq Ordağa auyp, bet-betimen ydyrauğa ainalğan şağy. Tek Noğaily degen jalpy i̇el aty men äli de bolsa sauda-sattyğy mol Saraişyq şahary qalğan-dy.
Osy Saraişyq şaharyna i̇eki sana qolmen būdan bir apta būryn Aq Orda hany Haqnazar kelgen. Sonau it arqasy qiiännan qalyŋ äskermen sapar şeguge Aq Orda hany mäjbür bolğan.
äkesi Qasym Äbilqaiyr men Aqsaq Temir ūrpaqtarynan Seihūn dariiänyŋ tömengi jağy men Qaratal, Sairam, Talas, Şu özenderiniŋ boiyn ğana alyp qoiğan joq, ol qazaq handyğyna Jetisu, İedil, Aq Jaiyq boiyn da bağyndyrmaqşy boldy.
Osy saiasatty közdegen Qasym men Astrahan handyğyna qarai beiimdele tüsken Noğaily i̇eliniŋ köp jūrtyn öz şeŋberinen bosatpaimyn degen oimen, 1523 jyly Saraişyqqa kelip, sondağy bir aiqasta qaza tapqan. Sodan keiin-aq Būhar hany Abdolla men Moğolstan hany äbdiraşittiŋ birigui arqasynda qazaq jeri talan-tarajğa tüsti. Köptegen rular Arqa jerine qarai oiysty.
Mine, Haqnazar Aq Ordağa osy kezde han boldy. Köp jerin Būhara, Moğol handarynyŋ basyp alğany az bolğandai, däl osynyŋ aldynda ğana Jänibektiŋ kenjesi Jädikten tuğan Şağai sūltan Abdollamen til tauyp, Türkistan uälietiniŋ künşyğys jağyn bölip alyp, Būhara handyğyna qarap ketken.
Haqnazar Aq Ordağa ie bolğannan beri de on bes jyldai uaqyt ötken. Biraq osy on bes jyl Haqnazarğa oŋaiğa timedi. Bölşektenip ketken qazaq handyğyn, äkesi Qasymdai, qaita biriktiruge kiristi. Būl istiŋ sätti boluyna bir sebep qazaq i̇eliniŋ negizgi jauy Qytai boğdyhandary özara qyrylysyp, qazaq jerin şabuğa qoly timedi. Sony paidalanyp Haqnazar qyrğyz ben qaraqalpaq tuystardy da öz tuynyŋ astyna jinai bastady. Neler qan tögis şaiqas, arpalys, qyrğyndar ötti halyqtyŋ basynan. Äsirese, Seihūn dariiä boiyndağy qazaq şaharlaryn qaitaryp alu, ğalamat auyr tartystarğa ainaldy.
Būdan būryn älsirep qalğan Şaibani ordasy, osy ūrpaqtan şyqqan Abdolla sūltan Būhar ämirşisi bolğannan beri qaitadan tuy kökke örlep, küşeie tüsken. Biraq, Şaibani ordasynyŋ tym däuirlep ketuine arasyndağy alauyzdyq köp qyrsyq i̇etti. Alauyzdyqtyŋ negizi — Taşkent ämirşisi Babasūltan men Abdolla arasyndağy talastan tuğan.
Būl talasqa qazaq handary da jan sala kirisken-di. Abdolla jağynda Şağai, Babasūltan jağynda Haqnazar. Abdolla men Babasūltannyŋ talasy, bir jağynan Haqnazardyŋ qazaq handyğyn küşeituine mümkindik berse, i̇ekinşi jağynan, Şağai sūltandy özine qarsy qoiyp, bükil qazaq i̇elin biriktiruge ülken ziiänyn tigizip keldi.
Būnyŋ üstine Haqnazar qol astyna i̇engen qyrğyz, qaraqalpaq i̇elderiniŋ arasyndağy özara tartys, dauy da Aq Ordanyŋ küşeiüine äjeptäuir kedergi boldy. Oŋ qyrğyzğa jatatyn Sarbağyş, Solty, Būğy, Saiaq, Çerin, jer yŋğaiyna qarai qazaq hanyna qosylsa, Sol qyrğyzğa kiretin ädigene, Jädiger, Bazys, Bağyş, Tünğatar, Sary tärizdi rulary birese Şyğys Türkistan hany äbdiraşitke, birese Aqsaq Temir ūrpaqtarynyŋ jağyna şyğyp, birigip i̇el boluğa köp böget i̇etti.
Mūndai jağdaida Haqnazar hanğa birjolata berilgen senimdi küş kerek boldy. Būl küş Syrdariiä men Qaratal boilarynan Ūlytau, Arğynaty öŋirinen, Kökşe teŋiz, İesil, İertis, Tobyl, Nūra jağalarynan tabyldy. Biraq qaitadan küşeiip kele jatqan Mūhamed-Şaibanidyŋ Ordasyna qarsy tūruğa būl küş te azdyq i̇etetin i̇edi. Şaibani Ordasyna tötep berer i̇edi-au, Altai jaqtan Oirat qoly töngeli kele jatyr. Oŋtüstiginen Qytai dübiri i̇estiledi. Aq İedildiŋ ar jağynda — bügin bolmasaŋ i̇erteŋ tūğyryna qonğaly tūrğan Rossiiä...
Joq, tu-talaqai bolyp ärkimniŋ qolynda ketpes üşin jalğyz jol — i̇el bolyp birigip, Aq Ordanyŋ maŋyna şoğyrlanu kerek. Arqa men Jetisu öŋirindegi rulardyŋ beti beri qarady. İendigi kezek — äkesi Qasym da jöndep köndire almai ketken İedil, Jaiyq özenderiniŋ arğy-bergi jağyndağy köp i̇eldi Aq Ordağa qaratu. Sonda ğana būl i̇el syrt jaularğa qaimyqpai qarsy tūra alady.

Osyndai haldegi Aq Ordanyŋ hany Haqnazar, Abdolla men Babasūltan arasyndağy şielenisken tartysty paidalanyp, özine az tynys tauyp, Noğaily i̇eliniŋ kindigi — Saraişyq qalasyna kelip i̇edi.
Noğaily i̇eline attanu üşin Haqnazar Saraişyq şaharynyŋ tübindegi äkesi Qasymnyŋ ziratyna baryp qūran oqyp, basyna qaitadan kümbezdi mazar saludy syltau i̇etken. Biraq sybyrlağandy qūdai i̇estimei me degendei, mūndai qoldyŋ tekke kele jatpağanyn İedil, Jaiyq boiyndağy Maŋğyt, Alşyn, Baiūly, älimūly, Jağalbaily rulary birden sezgen. Būl i̇elderdiŋ qazirgi bas köterer adamynyŋ biri — ataqty Şalkiız jyrau, qalyŋ qolmen Haqnazar kele jatyr degendi i̇estip, soiyl ūstap qarsy şyqpaq bolğan jelökpe jigitterin basyp, handy qūrmetpen qarsy aluğa keŋes bergen. Qart jyraudyŋ aqylyn aqsaqaldar da maqūl kördi. Aqyry, Haqnazar handy jūrt bolyp şyn yqylaspen qarsy alğan.
Kelesi küni i̇eki jaq kelissözge kiristi. Şalkiız jyrau qartaiğan soŋ Noğailynyŋ tüp qazyq biı bolğan Qoisary bi tolğauyn bastap ketti.
— Oilai berseŋ — oi da köp, uaiym da köp. Oinai berseŋ — oi da joq, uaiym da joq! — dep bastady sözin Alşynnyŋ aq saŋlağy. — Bir jailauda irgeles, bir keruende tirkeles i̇el i̇edik, i̇eki sana qol i̇ertip Noğailyğa keluiŋde, Haqnazar han, gäp bolar. Äitkenmen sözdiŋ basyn sūraqtan bastaiyn. Käri qūlaq i̇emis sözge de i̇emeksidi, äkeŋ Qasym hannyŋ ziratyna qūran oqyp, mazar sal-
ğaly kelgen syŋaiyŋ bar sekildi... Qasym han sağan äke bolsa, Noğailyğa han i̇edi, mazarynyŋ basyndağy altyn aiyna daq tüsirmei otyrğanymyzdy keşe köziŋ kördi, — dep Qoisary bi hanğa äskermen keluiniŋ törkini basqa-au degen tūspaldy bir aŋğartyp ötti de, — iä, Qasym aldiiär jigittiŋ syrttany i̇edi, maŋdaiymyzğa syimady, qara jer ony da aldy, — dep az bögelip otyryp, ar jağyn taqpaqtap ketti: — Qara jer jalğyz Qasymdy aldy ma? Ölmese qaida ketti būrynğynyŋ kärisi. Jerdiŋ jüzin jūtsa da bir toimaidy, qara jerdiŋ talysy. Ölim degen — ūzaq joldyŋ alysy.
Qoisary bi tağy da toqtap, kenet basyn köterip aldy:
— İä, ötkenniŋ ökinişin aityp özegiŋdi örtegenmen, alğanyn qūdai qaitaryp bermes, bar ümit — aldağy zamanda... Aldağy küidi boljap, jol şekkendei türleriŋ bar, saparyŋ oŋ bolsyn, ağaiyn!
Sözdi Haqnazar ordasynyŋ töbe biı — Aqsopy bi aldy.
— Nu qarağai qūlasa, ornynda qalğan şyrşasy japyraq atyp güldenip, būtaq şyğyp bürlenip, qiiädan ūşqan qyran qūs qonaqtap ötpes demeŋiz. Aidyn şalqar sualsa, būlaq bolyp arqyrap, teŋiz tolyp jarqyrap, aqqu-qazdar üstine tūraqtap ötpes demeŋiz. Arğymaq ölse qūlyn bar, äkesi ölse ūly bar. Qasym han qaza bolğanmen, artynda qalğan Haqnazar, altyn tūğyrğa qonğan aq sūŋqardai, äke tağyna otyrdy. Aq Ordanyŋ irgesi ydyrap, tündigin dauyl köterip, i̇el basyna kün tuğan kezeŋde, sol Aq Ordanyŋ şaŋyrağyn qūlatpaimyn dep, Haqnazar oğlan atqa qonğanyna mine on bes jyl! Sol on bes jyldyŋ işinde ydyrauğa ainalğan Aq Ordanyŋ irgesin qaita bekitti, qūlauğa qalğan şaŋyrağyn qaita tiredi... Biraq arlan bireu... — qasqyr köp. Aq Ordanyŋ külin kökke ūşyryp, uyq-keregesin būtarlai bölip aluğa antalağan jau az ba? Özgeni qoiyp, osy bes-alty jyldyŋ işinde Mūhamed-Şaibani Ordasynan köz alartqan Abdolla bahadµrdyŋ özi de ökpe tūsyna oqtai qadaldy. Bir Äbilqaiyr ūrpağy i̇emes, Aqsaq Temir äuleti de soğan i̇erude. Olar tügil myna özimen qan-jyny bir Şağai sūltan da sonymen tilektes bolyp jür.
Abdolla oŋai jau i̇emes... Būğan qarsy tūru üşin oidağy, qyrdağy qazaq taipasynyŋ bas birligi kerek. Otyz jyldan beri şalğai qonyp, şet jailap ketken Noğaily saŋlaqtary, senderdiŋ de qaitadan öz üiirleriŋe qosylğandaryŋ abzal. Söitsek qana biz i̇en jailap, i̇erkin köşken i̇eldigimizdi saqtaimyz. Būhar men Hiuanyŋ qūlaq kesti qūly boludan qūtylamyz. Basymyz da, qosymyz da bir bolsyn, i̇eldigimiz ben beldigimizdi bir jerden oilaiyq, bizge qosylyŋdar. Syrymyz da syŋaiymyz da osy. Qolmen kelsek, qorqytqanymyz i̇emes, jauğa qarsy qairat körseter küşimiz senderge de köz quanyş bolsyn dep kelip otyrmyz. On san Ormanbettiŋ İedil-Jaiyq boiynda qalğan ūrpaqtary, i̇endigi söz senderde, — dep Aqsopy bi sözin tamamdady.
Būl baiağy Aqjol bidiŋ Momyn degen äielinen tuğan Aqsopy, Qarasopy, Sarysopy, Aryqsopy, Nädirsopy atty bes ūlynyŋ ülkeni. Arğynnyŋ aty şuly Qanjyğaly, Tobyqty rularynyŋ irge atasy. Jasy seksennen asyp ketse de, äli at jalyn özi tartyp minetin quatty qart. Onyŋ ataly sözi men ädiletti toqtamyn i̇eki jaq birdei yqylaspen tyŋdady.
Qoisary, Aqsopy biler qaitadan söiledi. Aluan-aluan oilar, kesek-kesek ūşqyr sözder aityldy. Būlardan keiin kezek Töle bi, ūrymtal, ūşymdy bilerge berildi. Olardan basqa dilmar, sözuarlar qyzyl tilderimen san örnek toqydy. İel birligin tilge tiek i̇etken neler äşekeili tolğaular ortağa salyndy. Bir mezet Haqnazar Aq Ordanyŋ basyna töngeli tūrğan qily-qily kezeŋder bar i̇ekenin baiandai kelip, Noğailynyŋ Aq Ordağa tügel qosyluyn talap i̇etti.
Osylai üş künge sozylğan şeşender talqysynan keiin, Aq Orda men Noğaily qauymy i̇el arasyn alystatpaityn bitimge keldi. Noğaily i̇eli Haqnazarğa bağynyp Abdolla hannyŋ betin qaitaryp, Syr boiyndağy qazaq qalalaryn birjolata Aq Orda qaramağyna alyp qalu üşin, osy jazdyŋ özinde on myŋ atty äsker bermek bolğan tūjyrymğa toqtady.
Mūndaida ru birligi, i̇el biligi qūr sözben ğana bitpeitindigi i̇ejelden belgili. Qazaq dästüri boiynşa söz birligin süiek birligimen nyğaitalyq dep, Noğaily qauymy Haqnazar hanğa qyz bermek boldy. İejelden Jağalbaily i̇eliniŋ qyzdary sūŋğaq boily, alma moiyn, oimaq auyz, kögen köz, sūlu keletin. Äsirese, Qarasai baidyŋ Aqtorğyn, Aqbala atty qos aruy bükil Noğaily i̇eline aty şyqqan äigili sūlu, asqan körikti jandar i̇edi.
Biler qūran ūstap bitimge kelgen Noğaily i̇eliniŋ bekzadalary han köŋilin birjola özderine qaratudy oilap, i̇eliniŋ i̇eŋ aiauly sūluynyŋ biri Aqtorğyndy qalyŋdyqqa ūiğardy.
Haqnazar men Aqtorğynnyŋ qosylu toiy bügin taŋerteŋ bastalğan. Künşyğysyn qalyŋ äsker qaptap, üreilenip qalğan Saraişyq bir tünde tülep şyğa keldi. Qyz-bozbalalar jaŋbyr juğan qyzğaldaqtai qūlpyra qalğan. Keruen sarailar, qala aulalary än-küili, oiyn-külkili dumanğa tolyp, i̇eki jaqtyŋ äskerleri beibit bäsekege şyğyp, är jerde saiys, küres, kökpar, jamby atu oiyndaryna kirisken.
Qyryqqa taiap qalğan Haqnazardyŋ türuli şaiy şymyldyqtyŋ astynda aq düriiä köilek, oqaly beşpent kigen, basynda ükisi būlaŋdağan, asyl tasty jağalbaily şoşaq taqiiäsy bar qalyŋdyğyn körgende, jüregi şymyr i̇ete
qaldy.
Aqtorğyn dese, aq torğyndai-aq i̇eken! İeki beti jaŋa jauğan aqşa qardai, ūzyn kirpikterin kötermei, tömen qarap otyr. Küieu jigitter kirip kelgende, hannyŋ mysy jeŋip, şymyldyqty jabudy ūmytyp ketken qyzdyŋ bir jeŋgesi asyğa qimyldap, şymyldyqty tüsire qoidy.
— Küieujan, körimdigiŋdi bermei jatyp, aqquyma sonşa sūqtanğanyŋ ne? — dedi qyz jeŋgesi äzildei külip.
Däl osy kezde kütpegen jağdai boldy. Üige asyp-sasyp üsti-basyn şaŋ-tozaŋ basqan, kiım bolmysy Syr boiynan i̇ekeni aitpai-aq tanyrlyq, şoqşa saqaldy bireu kirip keldi. Bet-älpetinen alys joldan aryp-aşyp jetkeni körinip tūr.
— Han iem, — dedi ol i̇esikten attai bere tizesin bügip. — Oŋaşa aitar jedel habarym bar.
Han şabarmandy i̇endi tanydy:
— Au, Qiiäq batyrsyŋ ba?
— İä, taqsyr.
Haqnazar dereu ornynan tūryp, syrtqa qarai bet aldy. Sonau Qaratalda qalğan Aq Ordadan şabarman Qiiäq qandai habar äkeldi? Ony hannan basqa i̇eşkim sezgen joq. Köp keşikpei, ol üige qaita kirdi. Qiiäq aq sabyn bolyp köpsip terlegen atyn auystyryp, künşyğysqa qarai qaitadan şaba jöneldi.
Üige kirgen han, serikteriniŋ qobalji qarağan sūrauly keskinderine jauap bergendei, jaibaraqat:
— Jai habar. Toi-dumandy bäseŋdetpeŋder! — dedi.

Click or select a word or words to search the definition