Köşpendiler - II - Jantalas

Kün bar ma i̇eken köriser, i̇esen-aman?»

TUiaq serpip qarsylyq i̇etuge şamasy kelmei qalğan qazaq i̇eli, joñğar qūldyğynda qaludan qañğyryp öludi artyq körip, şūbyra berdi. Kişi jüzdiñ köp i̇eli Sauran şaharyn ainala qaşyp, Hiua, Ürgenişke, Būharağa qarai josydy. Samarqant pen Hodjentke qarai şūbyrğan Ūly jüz ben Orta jüzdiñ kei rulary Syrdariiä jağasynan alty şaqyrym jerdegi Betpaqdalağa qarai ketken Ülken aryqtyñ i̇eki aiyrylğan tūsyndağy Alakölge kelip qūlady. İendi «Aqtaban şūbyryndyğa» «Alqa köl sūlama» degen qanatty söz qosyldy. Tek Ar-
qadağy Arğyn ruynyñ deni öz jerinen qozğalmady; būl rumen irgeles otyrğan Qypşaq, Naiman, Kereilerdiñ biraz i̇eli soltüstikke qarai yğysty. Jetisuda qazaq auyldary şamaly qaldy. Joñğar hany qazaqqa i̇etken auyrtpalyğyn qyrğyzğa da körsetti. Biraq Küngei Alataudy jailağan qyrğyzdyñ kei manaptary Syban Raptanmen til tabuğa tyrysty. Syban Raptan mūndailardy qazaq i̇eline qarsy qoiyp ta kördi. Biraq köpten beri qany men jany bir bolyp qalğan i̇eki i̇eldiñ arasynan şoq tastap jöndi ört şyğara almady.
Syr boiynyñ yzğarly qara suyğy bastalmas būryn, Joñğar şapqynşylary Türkistan şaharyn qorşady, İelşibek basqarğan qala halqy nartäuekelge bel buyp qalany qorğap baqty.
... Syban Raptannyñ aibyndy atty äskeri qala qaqpasyna lapyldap kelip, qardai jauğan sadaq oğynan san ret keiin qaitty. Kün ara bie sauymyndai ğana mezgil köziniñ şyrymyn aluğa mūrşasy jetken İelşibek, at üstinen tüsuge de uaqyty bolğan joq. İeger halyq oqqa keudesin qarsy tossa, ony i̇eşqaşan ala almaitynyn Joñğar äskeri i̇endi bildi. Söitse de doly Şūna Dabo jasaq üstine jasağyn tökti. Qala qamalynyñ qasynda tau-tau ölikterin qaldyryp, olar tağy da keiin şegindi.
Ūrys osylai qyzyp jatqan kezde, kenet qūmdy boran bastaldy. Ysqyra soqqan jelmen birge qala üstine qara tünek qūm töndi. Būl dauyl jeti kün borady. Bükil qūdyq bitkenniñ bärin qūm basty. İendi tūrğyn jūrt pen äsker şölden qyryluğa ainaldy. Sonda ğana baryp İelşibek batyr qalany beruge mäjbür boldy.

II

«Qazaq halqy mūndai küige qalai jetti? Osydan i̇eki ğasyr būrynğy aibary qaida?» — Būl sūraq osynau sūrapylda ülken-kişiniñ kökiregine üielegen zapyrannan kem bolğan joq. Kim būğan jauap berer?
Mine, bükil qazaq dalasyna äigili, būl künde jasy qyryqtarğa kelip qalğan şoqşa saqaldy, keñ mañdaily Būqar jyrau da osyndai tolğanys üstinde i̇edi. Ol i̇esikke taiau otyrğan bala jigitke seziktene köz tastady. Adamğa tesile qaraityn ülken sūrğylt közdi, at jaqty, aqsūr jigittiñ top jylqynyñ işindegi aqalteke, arğymağyndai, boişañ kelgen dene bitimine qarağanda, ony on tört — on bes jastarda deu qiyn i̇edi. Tek osy şamada i̇ekenin ūstaranyñ jüzi timegen bet älpeti ğana añğartady. Otyrğan otyrysynda, qozğalys-qimylynda bir pañdyq, täkapparlyq baiqalady. Aqynnyñ qyrağy közi aldamasa kerek-ti. Bala jigittiñ däl qazirgi özderi otyrğan qaraşa üide — kedei şaruanyñ üiinde tumağany anyq...
Üide būlardan basqa tağy i̇eki kisi bar. Biri törde otyrğan qara sūr jüzdi, qiiäq mūrtty, jasy otyzdarğa jaña jetken Kişi jüzdiñ hany Äbilqaiyr. İekinşisi — bosağada teri tulaq üstindegi alpamsadai qaba saqaldy, qoñyr beti kün men jelge küiip äbden totyğyp ketken mosqal kisi. Būl — Oraz atty qūl.
Türkistan qalasyn qorğau kezinde sūltan Uälidiñ on üş jasar balasy äbilmansūr jau qolyna tüsken-di. Ony şynjyrlap Hiua bazaryna qūldyqqa satuğa aparğan jerinen beri qarai osy Oraz qūl alyp qaşyp, qūtqaryp i̇edi. Qazir äbilmansūr men Oraz qūldyñ Ūly jüz Töle bidiñ tüiesin bağyp jürgen şaqtary. İekeuiniñ de aty-jönin i̇eşkimge aşpai, qūpiiä ūstağan jailary bar. Äbilmansūr öziniñ qazirgi jağdaiyna namystanyp, sūltan tūqymynan i̇ekenin jasyrsa, qūl qojasynyñ degeninen asa almağan.
Barlauğa şyqqan Äbilqaiyr men Būqar jyrau bügin serikterinen köz jazyp qalyp, bir saida jeke otyrğan osy tüieşilerdiñ laşyğyna kep aialdap i̇edi.
Būqar jyrau Oraz qūlmen birge dalağa şyğyp, qazanğa as salysyp kirdi. Qazir şūbat işip, äñgime-düken qūryp, şüiirkelesip otyrğan kezderi. Äbilmansūr Töle bidiñ tüieşisi i̇ekeninen böten tis jaryp syr aşpady. Biraq qyrağy jyrau tuysy bölek būl bala jigittiñ tipti de qarapaiym tüieşi i̇emes i̇ekenin iştei sezip otyr. Al bala jigittiñ beti bülk i̇etpeidi, qūpiiä syryn müldem tereñ tyğyp tastağandai. Kenet ol jyrau oiyn oqyp qoiğandai, i̇esik aldynda otyrğan Oraz qūldy iegimen nūsqap:
— Būl kisi mağan äke ornyna äke, şeşe ornyna şeşe bolğan adam — dedi. — San ajaldan qağyp kelgen periştem, Jäbireiilim...
Būqar ağat sözdiñ auzynan qalai şyğyp ketkenin bilmei qaldy.
— Ol qamqorlyq qasieti mağan aian...
— Qalaişa?!
äbilmansūrdyñ ötkir sūrğylt közderi, samai tamyrğa qadalğan almas qandauyrdyñ ūşyndai, Būqar jyraudyñ betine qadala qaldy.
Būqar jyraudyñ boiy şymyrlap ketti.
«Bätşağardyñ közi qandai ötkir i̇edi... Şağatyn jylannyñ közindei selt i̇eter i̇emes qoi...»
Oraz as qamdasyp jürgen adamy dañqy qazaq qauymyna aian Būqar jyrau i̇ekenin bilgen soñ äbilmansūrdyñ ata-tegin tolyq aşpağanmen, özderiniñ Hiuadan qalai qaşyp şyqqandaryn aitqan-dy. Jyraudyñ «Oraz qūldyñ qamqorlyq qasieti mağan aian» deui osydan i̇edi.
Bala jigittiñ közqarasynan şoşynyp qalğan Būqar i̇endi iştei qobalji bastady. «Auyzdan şyqqan söz — atylğan oqpen teñ, sorlynyñ obalyna qalmasam netsin. Şyñğys ūrpağy özderine kir keltiretin, qūpiiäny biletin adamdardy aiamaityn i̇edi, beişarağa zaqym keltirip jürmese jarar i̇edi».
Jyrau äbilmansūrğa jaltarma jauap bergenşe, būlardyñ sözin Äbilqaiyr bölip jiberdi.
— Sonymen būl küige biz qalai jettik, Būqar ağa? — dedi būryn bastal-
ğan äñgimeni qaita sabaqtap. — Qasym hannan keiin halyqtyñ basyn qosyp, bir şañyraqtyñ astyna jinaityn ūl tumağany ma?..
Būqar jyrau oilana jauap berdi.
— Nege tumasyn, talai ūl tudy ğoi... Biraq i̇el basyn biriktiru oñai ma... Qasym han kezinde de Aq Ordağa Noğaily i̇eli, Jetisu boiy tegis kirmegen-di. Syr boiynyñ qalalary birese Mūhamed-Şaibani ordasyna, birese qazaq i̇eline alma-kezek auysyp, i̇el arasy talan-taraj boluy bitken be?.. Amal ne, i̇esil i̇erler armanyna jete almai ketti ğoi.
— İel birligi üşin janyn qūrban i̇etip kim şyqty?
— Halyqtyñ özi.
— Halyq qaşan da bar ğoi. Handardan kimdi atar i̇ediñiz?
— Haqnazar, Täuekel...
— Haqnazar turaly ärkim är türli aitady. Anyğyn öziñizden bir i̇estiın dep i̇edim, — dedi Äbilqaiyr. — Sol atalarymyz jaiynda söz qozğai otyryñyz.
«Oraz qūldyñ aiybyn qalai jeñildetemin» dep otyrğan Būqar jyrau birden kelise ketti.
— Onda tyñdai ber. Haqnazardyñ tübine jetken baiağy alauyzdyq pen Şaibani tūqymy Abdolla bolatyn...
Qaraşa üide otyrğandardyñ köz aldynda jyrau äñgimesi ğajaiyp suretterge ainalyp, tizbektelip öte bastady...
— Jalğanda ökinişten auyr qasiret bar ma i̇eken? Küşiñ jetpei, jaudan jeñilseñ, — būl ölim. Küşiñ jete tūryp jauyñdy bosatyp jiberseñ — būl jomarttyq. Al artynan sol jauyñnan qastyq körseñ — būl ökiniş. Ölimnen de auyr ökiniş! — dep bastady jyrau äñgimesin...
On i̇eki qanat aq boz üidi basyna kötergen qyz-bozbalanyñ du-du sözderi de, dürkin-dürkin külkisi de Haqnazar hannyñ köñilin böler i̇emes. Oñ tizesin basa şyntaqtai otyrğan kişi baldyzy, aq totydai sylanğan i̇erke-şora Aqbalanyñ sybyrlai aitqan äzili de qūlağyna kirer i̇emes. Tek bosağada tūrğan kisi boiyndai qūmyrağa oqta-tekte közi tüsip ketedi de, ondağy kesteli köne naqyldy oilana oqidy.

«Būl qūmyrağa altyn qUiar bolar,
Būl qūmyrağa kümis salar bolar.
Būl qūmyrağa şarap qUiar bolar,
Būl qūmyrağa közdiñ jasy tolar...»

— Han jezde, — dep Aqbala kenet Haqnazardyñ qara sanynan būrai şymşyp aldy. — Tipti i̇ezu tartyp, til qatar i̇emessiz, nağyz Külmes han öziñiz boldyñyz ğoi.
San i̇eti du i̇ete tüsse de, qyzdyñ sözi bäribir qūlağyna kirmedi. Baldyzdyñ būdan da qiiäñqy i̇erkelikke haqy bar... Haqnazar sol qolymen jas sūludyñ myqynynan qytyqtai säl özine tartty, biraq özegi örtenip, bar oiy osydan bie sauymy būryn kelgen şabarman habarynan ūzai almady.
Aqbala tağy da syñğyrlai küldi.
— Jauğa şapqanda jolbarystai batyl deuşi i̇edi, älde Saraişyqtyñ qyz-qyrqynynan jüreksinip otyrsyz ba? Jüreksinbeñiz... Kisi jeitin ädetimiz joq...
Qyz sözin i̇endi ğana i̇emis-i̇emis i̇estidi. İendi ğana öziniñ qai jerde otyrğanyn i̇esine tüsirdi.
älsirei ydyrap qūlağan Altyn ordanyñ ornyna qazir Qazan, Qyrym, Astrahan handyqtary paida bolğan. Bir kezde Batyi handyğynyñ kindigi sanal-
ğan, san memlekettiñ sauda joldary tüiisken, tas darbazalarynan şyğys pen batysqa han ämirleri tarağan İedil özeniniñ boiyndağy Sarai qalasy mülde küirep, onyñ ornyna osy Saraişyq şahary salynğan. Bir kezde būl da Kaspii teñizi arqyly ötip kelip, batys pen şyğys saudagerleriniñ bas qosatyn ülken sauda kindigine ainalyp i̇edi. Al qazir būl — Jaiyq jağasyndağy Üişikten jiyrma şaqyrymdai jerde jatqan şağyn ğana jai şahar.
Altyn Orda älsirep bituge ainalğanda, negizi Mañğyt ruynan qūrylğan Noğaily qauymy sol Saraişyqty özine astana i̇etti. Al qazirgi kezinde Noğaily handyğynyñ bir bölegi Astrahanğa, biri Qazanğa, biri Özbek Ordasyna, qalğandary Aq Ordağa auyp, bet-betimen ydyrauğa ainalğan şağy. Tek Noğaily degen jalpy i̇el aty men äli de bolsa sauda-sattyğy mol Saraişyq şahary qalğan-dy.
Osy Saraişyq şaharyna i̇eki sana qolmen būdan bir apta būryn Aq Orda hany Haqnazar kelgen. Sonau it arqasy qiiännan qalyñ äskermen sapar şeguge Aq Orda hany mäjbür bolğan.
äkesi Qasym Äbilqaiyr men Aqsaq Temir ūrpaqtarynan Seihūn dariiänyñ tömengi jağy men Qaratal, Sairam, Talas, Şu özenderiniñ boiyn ğana alyp qoiğan joq, ol qazaq handyğyna Jetisu, İedil, Aq Jaiyq boiyn da bağyndyrmaqşy boldy.
Osy saiasatty közdegen Qasym men Astrahan handyğyna qarai beiimdele tüsken Noğaily i̇eliniñ köp jūrtyn öz şeñberinen bosatpaimyn degen oimen, 1523 jyly Saraişyqqa kelip, sondağy bir aiqasta qaza tapqan. Sodan keiin-aq Būhar hany Abdolla men Moğolstan hany äbdiraşittiñ birigui arqasynda qazaq jeri talan-tarajğa tüsti. Köptegen rular Arqa jerine qarai oiysty.
Mine, Haqnazar Aq Ordağa osy kezde han boldy. Köp jerin Būhara, Moğol handarynyñ basyp alğany az bolğandai, däl osynyñ aldynda ğana Jänibektiñ kenjesi Jädikten tuğan Şağai sūltan Abdollamen til tauyp, Türkistan uälietiniñ künşyğys jağyn bölip alyp, Būhara handyğyna qarap ketken.
Haqnazar Aq Ordağa ie bolğannan beri de on bes jyldai uaqyt ötken. Biraq osy on bes jyl Haqnazarğa oñaiğa timedi. Bölşektenip ketken qazaq handyğyn, äkesi Qasymdai, qaita biriktiruge kiristi. Būl istiñ sätti boluyna bir sebep qazaq i̇eliniñ negizgi jauy Qytai boğdyhandary özara qyrylysyp, qazaq jerin şabuğa qoly timedi. Sony paidalanyp Haqnazar qyrğyz ben qaraqalpaq tuystardy da öz tuynyñ astyna jinai bastady. Neler qan tögis şaiqas, arpalys, qyrğyndar ötti halyqtyñ basynan. Äsirese, Seihūn dariiä boiyndağy qazaq şaharlaryn qaitaryp alu, ğalamat auyr tartystarğa ainaldy.
Būdan būryn älsirep qalğan Şaibani ordasy, osy ūrpaqtan şyqqan Abdolla sūltan Būhar ämirşisi bolğannan beri qaitadan tuy kökke örlep, küşeie tüsken. Biraq, Şaibani ordasynyñ tym däuirlep ketuine arasyndağy alauyzdyq köp qyrsyq i̇etti. Alauyzdyqtyñ negizi — Taşkent ämirşisi Babasūltan men Abdolla arasyndağy talastan tuğan.
Būl talasqa qazaq handary da jan sala kirisken-di. Abdolla jağynda Şağai, Babasūltan jağynda Haqnazar. Abdolla men Babasūltannyñ talasy, bir jağynan Haqnazardyñ qazaq handyğyn küşeituine mümkindik berse, i̇ekinşi jağynan, Şağai sūltandy özine qarsy qoiyp, bükil qazaq i̇elin biriktiruge ülken ziiänyn tigizip keldi.
Būnyñ üstine Haqnazar qol astyna i̇engen qyrğyz, qaraqalpaq i̇elderiniñ arasyndağy özara tartys, dauy da Aq Ordanyñ küşeiüine äjeptäuir kedergi boldy. Oñ qyrğyzğa jatatyn Sarbağyş, Solty, Būğy, Saiaq, Çerin, jer yñğaiyna qarai qazaq hanyna qosylsa, Sol qyrğyzğa kiretin ädigene, Jädiger, Bazys, Bağyş, Tünğatar, Sary tärizdi rulary birese Şyğys Türkistan hany äbdiraşitke, birese Aqsaq Temir ūrpaqtarynyñ jağyna şyğyp, birigip i̇el boluğa köp böget i̇etti.
Mūndai jağdaida Haqnazar hanğa birjolata berilgen senimdi küş kerek boldy. Būl küş Syrdariiä men Qaratal boilarynan Ūlytau, Arğynaty öñirinen, Kökşe teñiz, İesil, İertis, Tobyl, Nūra jağalarynan tabyldy. Biraq qaitadan küşeiip kele jatqan Mūhamed-Şaibanidyñ Ordasyna qarsy tūruğa būl küş te azdyq i̇etetin i̇edi. Şaibani Ordasyna tötep berer i̇edi-au, Altai jaqtan Oirat qoly töngeli kele jatyr. Oñtüstiginen Qytai dübiri i̇estiledi. Aq İedildiñ ar jağynda — bügin bolmasañ i̇erteñ tūğyryna qonğaly tūrğan Rossiiä...
Joq, tu-talaqai bolyp ärkimniñ qolynda ketpes üşin jalğyz jol — i̇el bolyp birigip, Aq Ordanyñ mañyna şoğyrlanu kerek. Arqa men Jetisu öñirindegi rulardyñ beti beri qarady. İendigi kezek — äkesi Qasym da jöndep köndire almai ketken İedil, Jaiyq özenderiniñ arğy-bergi jağyndağy köp i̇eldi Aq Ordağa qaratu. Sonda ğana būl i̇el syrt jaularğa qaimyqpai qarsy tūra alady.

Osyndai haldegi Aq Ordanyñ hany Haqnazar, Abdolla men Babasūltan arasyndağy şielenisken tartysty paidalanyp, özine az tynys tauyp, Noğaily i̇eliniñ kindigi — Saraişyq qalasyna kelip i̇edi.
Noğaily i̇eline attanu üşin Haqnazar Saraişyq şaharynyñ tübindegi äkesi Qasymnyñ ziratyna baryp qūran oqyp, basyna qaitadan kümbezdi mazar saludy syltau i̇etken. Biraq sybyrlağandy qūdai i̇estimei me degendei, mūndai qoldyñ tekke kele jatpağanyn İedil, Jaiyq boiyndağy Mañğyt, Alşyn, Baiūly, älimūly, Jağalbaily rulary birden sezgen. Būl i̇elderdiñ qazirgi bas köterer adamynyñ biri — ataqty Şalkiız jyrau, qalyñ qolmen Haqnazar kele jatyr degendi i̇estip, soiyl ūstap qarsy şyqpaq bolğan jelökpe jigitterin basyp, handy qūrmetpen qarsy aluğa keñes bergen. Qart jyraudyñ aqylyn aqsaqaldar da maqūl kördi. Aqyry, Haqnazar handy jūrt bolyp şyn yqylaspen qarsy alğan.
Kelesi küni i̇eki jaq kelissözge kiristi. Şalkiız jyrau qartaiğan soñ Noğailynyñ tüp qazyq biı bolğan Qoisary bi tolğauyn bastap ketti.
— Oilai berseñ — oi da köp, uaiym da köp. Oinai berseñ — oi da joq, uaiym da joq! — dep bastady sözin Alşynnyñ aq sañlağy. — Bir jailauda irgeles, bir keruende tirkeles i̇el i̇edik, i̇eki sana qol i̇ertip Noğailyğa keluiñde, Haqnazar han, gäp bolar. Äitkenmen sözdiñ basyn sūraqtan bastaiyn. Käri qūlaq i̇emis sözge de i̇emeksidi, äkeñ Qasym hannyñ ziratyna qūran oqyp, mazar sal-
ğaly kelgen syñaiyñ bar sekildi... Qasym han sağan äke bolsa, Noğailyğa han i̇edi, mazarynyñ basyndağy altyn aiyna daq tüsirmei otyrğanymyzdy keşe köziñ kördi, — dep Qoisary bi hanğa äskermen keluiniñ törkini basqa-au degen tūspaldy bir añğartyp ötti de, — iä, Qasym aldiiär jigittiñ syrttany i̇edi, mañdaiymyzğa syimady, qara jer ony da aldy, — dep az bögelip otyryp, ar jağyn taqpaqtap ketti: — Qara jer jalğyz Qasymdy aldy ma? Ölmese qaida ketti būrynğynyñ kärisi. Jerdiñ jüzin jūtsa da bir toimaidy, qara jerdiñ talysy. Ölim degen — ūzaq joldyñ alysy.
Qoisary bi tağy da toqtap, kenet basyn köterip aldy:
— İä, ötkenniñ ökinişin aityp özegiñdi örtegenmen, alğanyn qūdai qaitaryp bermes, bar ümit — aldağy zamanda... Aldağy küidi boljap, jol şekkendei türleriñ bar, saparyñ oñ bolsyn, ağaiyn!
Sözdi Haqnazar ordasynyñ töbe biı — Aqsopy bi aldy.
— Nu qarağai qūlasa, ornynda qalğan şyrşasy japyraq atyp güldenip, būtaq şyğyp bürlenip, qiiädan ūşqan qyran qūs qonaqtap ötpes demeñiz. Aidyn şalqar sualsa, būlaq bolyp arqyrap, teñiz tolyp jarqyrap, aqqu-qazdar üstine tūraqtap ötpes demeñiz. Arğymaq ölse qūlyn bar, äkesi ölse ūly bar. Qasym han qaza bolğanmen, artynda qalğan Haqnazar, altyn tūğyrğa qonğan aq sūñqardai, äke tağyna otyrdy. Aq Ordanyñ irgesi ydyrap, tündigin dauyl köterip, i̇el basyna kün tuğan kezeñde, sol Aq Ordanyñ şañyrağyn qūlatpaimyn dep, Haqnazar oğlan atqa qonğanyna mine on bes jyl! Sol on bes jyldyñ işinde ydyrauğa ainalğan Aq Ordanyñ irgesin qaita bekitti, qūlauğa qalğan şañyrağyn qaita tiredi... Biraq arlan bireu... — qasqyr köp. Aq Ordanyñ külin kökke ūşyryp, uyq-keregesin būtarlai bölip aluğa antalağan jau az ba? Özgeni qoiyp, osy bes-alty jyldyñ işinde Mūhamed-Şaibani Ordasynan köz alartqan Abdolla bahadµrdyñ özi de ökpe tūsyna oqtai qadaldy. Bir Äbilqaiyr ūrpağy i̇emes, Aqsaq Temir äuleti de soğan i̇erude. Olar tügil myna özimen qan-jyny bir Şağai sūltan da sonymen tilektes bolyp jür.
Abdolla oñai jau i̇emes... Būğan qarsy tūru üşin oidağy, qyrdağy qazaq taipasynyñ bas birligi kerek. Otyz jyldan beri şalğai qonyp, şet jailap ketken Noğaily sañlaqtary, senderdiñ de qaitadan öz üiirleriñe qosylğandaryñ abzal. Söitsek qana biz i̇en jailap, i̇erkin köşken i̇eldigimizdi saqtaimyz. Būhar men Hiuanyñ qūlaq kesti qūly boludan qūtylamyz. Basymyz da, qosymyz da bir bolsyn, i̇eldigimiz ben beldigimizdi bir jerden oilaiyq, bizge qosylyñdar. Syrymyz da syñaiymyz da osy. Qolmen kelsek, qorqytqanymyz i̇emes, jauğa qarsy qairat körseter küşimiz senderge de köz quanyş bolsyn dep kelip otyrmyz. On san Ormanbettiñ İedil-Jaiyq boiynda qalğan ūrpaqtary, i̇endigi söz senderde, — dep Aqsopy bi sözin tamamdady.
Būl baiağy Aqjol bidiñ Momyn degen äielinen tuğan Aqsopy, Qarasopy, Sarysopy, Aryqsopy, Nädirsopy atty bes ūlynyñ ülkeni. Arğynnyñ aty şuly Qanjyğaly, Tobyqty rularynyñ irge atasy. Jasy seksennen asyp ketse de, äli at jalyn özi tartyp minetin quatty qart. Onyñ ataly sözi men ädiletti toqtamyn i̇eki jaq birdei yqylaspen tyñdady.
Qoisary, Aqsopy biler qaitadan söiledi. Aluan-aluan oilar, kesek-kesek ūşqyr sözder aityldy. Būlardan keiin kezek Töle bi, ūrymtal, ūşymdy bilerge berildi. Olardan basqa dilmar, sözuarlar qyzyl tilderimen san örnek toqydy. İel birligin tilge tiek i̇etken neler äşekeili tolğaular ortağa salyndy. Bir mezet Haqnazar Aq Ordanyñ basyna töngeli tūrğan qily-qily kezeñder bar i̇ekenin baiandai kelip, Noğailynyñ Aq Ordağa tügel qosyluyn talap i̇etti.
Osylai üş künge sozylğan şeşender talqysynan keiin, Aq Orda men Noğaily qauymy i̇el arasyn alystatpaityn bitimge keldi. Noğaily i̇eli Haqnazarğa bağynyp Abdolla hannyñ betin qaitaryp, Syr boiyndağy qazaq qalalaryn birjolata Aq Orda qaramağyna alyp qalu üşin, osy jazdyñ özinde on myñ atty äsker bermek bolğan tūjyrymğa toqtady.
Mūndaida ru birligi, i̇el biligi qūr sözben ğana bitpeitindigi i̇ejelden belgili. Qazaq dästüri boiynşa söz birligin süiek birligimen nyğaitalyq dep, Noğaily qauymy Haqnazar hanğa qyz bermek boldy. İejelden Jağalbaily i̇eliniñ qyzdary sūñğaq boily, alma moiyn, oimaq auyz, kögen köz, sūlu keletin. Äsirese, Qarasai baidyñ Aqtorğyn, Aqbala atty qos aruy bükil Noğaily i̇eline aty şyqqan äigili sūlu, asqan körikti jandar i̇edi.
Biler qūran ūstap bitimge kelgen Noğaily i̇eliniñ bekzadalary han köñilin birjola özderine qaratudy oilap, i̇eliniñ i̇eñ aiauly sūluynyñ biri Aqtorğyndy qalyñdyqqa ūiğardy.
Haqnazar men Aqtorğynnyñ qosylu toiy bügin tañerteñ bastalğan. Künşyğysyn qalyñ äsker qaptap, üreilenip qalğan Saraişyq bir tünde tülep şyğa keldi. Qyz-bozbalalar jañbyr juğan qyzğaldaqtai qūlpyra qalğan. Keruen sarailar, qala aulalary än-küili, oiyn-külkili dumanğa tolyp, i̇eki jaqtyñ äskerleri beibit bäsekege şyğyp, är jerde saiys, küres, kökpar, jamby atu oiyndaryna kirisken.
Qyryqqa taiap qalğan Haqnazardyñ türuli şaiy şymyldyqtyñ astynda aq düriiä köilek, oqaly beşpent kigen, basynda ükisi būlañdağan, asyl tasty jağalbaily şoşaq taqiiäsy bar qalyñdyğyn körgende, jüregi şymyr i̇ete
qaldy.
Aqtorğyn dese, aq torğyndai-aq i̇eken! İeki beti jaña jauğan aqşa qardai, ūzyn kirpikterin kötermei, tömen qarap otyr. Küieu jigitter kirip kelgende, hannyñ mysy jeñip, şymyldyqty jabudy ūmytyp ketken qyzdyñ bir jeñgesi asyğa qimyldap, şymyldyqty tüsire qoidy.
— Küieujan, körimdigiñdi bermei jatyp, aqquyma sonşa sūqtanğanyñ ne? — dedi qyz jeñgesi äzildei külip.
Däl osy kezde kütpegen jağdai boldy. Üige asyp-sasyp üsti-basyn şañ-tozañ basqan, kiım bolmysy Syr boiynan i̇ekeni aitpai-aq tanyrlyq, şoqşa saqaldy bireu kirip keldi. Bet-älpetinen alys joldan aryp-aşyp jetkeni körinip tūr.
— Han iem, — dedi ol i̇esikten attai bere tizesin bügip. — Oñaşa aitar jedel habarym bar.
Han şabarmandy i̇endi tanydy:
— Au, Qiiäq batyrsyñ ba?
— İä, taqsyr.
Haqnazar dereu ornynan tūryp, syrtqa qarai bet aldy. Sonau Qaratalda qalğan Aq Ordadan şabarman Qiiäq qandai habar äkeldi? Ony hannan basqa i̇eşkim sezgen joq. Köp keşikpei, ol üige qaita kirdi. Qiiäq aq sabyn bolyp köpsip terlegen atyn auystyryp, künşyğysqa qarai qaitadan şaba jöneldi.
Üige kirgen han, serikteriniñ qobalji qarağan sūrauly keskinderine jauap bergendei, jaibaraqat:
— Jai habar. Toi-dumandy bäseñdetpeñder! — dedi.