Qara yözzär

* * *


Bıl eş bınan utız yıldar elek ine.

Bez, yäş şäkerttär, yäsiğ namazınan aldaraq sığıp, mäzräsägä qayttıq, yästeüzän huñ häzrät däreskä inäsäk bulğanğa kürä, bez tora torğan mäzräsä yıyıştırılğan. Iñ türzäge täzrä ergähendäge täpäşäk östälgä şaqmaqlı aşyaulıq yabılıp, östäldeñ uñ yağına ber nisä mendär öyölöp quyılğan ine.

Bez qaytıp ber az ğına ultırğas ta, Äüli hälfä qaytıp, häzrätteñ kilep yıteüyen belderer ösön bezgä işara iteü menän, bez bötäbez zä ultırıp, tıp-tın qaldıq. Bez, güyä ki, bik tırışıp uqığan keüyek, kitaptarıbızğa küzzärebezze halıp, estän genä uqırğa kereşkän buldıq.

Şul arala işek asıldı. Safıy häzrät bik aqrın ğına inä başlanı. Bez şunda uq bötäbez zä ayağürä basıp, quldarıbızzı kükräktärebezgä quyıp, basqan urındarıbızza taş bağana keüyek qatıp qaldıq, his berebezzeñ ber genä lä ğäyıbe bulmauğa qaramastan, bezzeñ yöräktärebez der-der tibä başlanı.

Häzrät ineü menän döyöm ber säläm birze. Yabay şäkerttär ber virşuktan uzmasqa teyışle bulğan izändäge arqırı ağastan ber arşınday uzıp tuqrau menän, quştan şäkerttärzeñ berehe unıñ ozon tayağın qäzerläp qulınan alıp kitte. Ikense berehe unıñ bıymaların haldırıp, ayırım ber urınğa quyzı. Äüli hälfä, häzrätteñ östöndäge qızıl tölkö tamaq tunın haldırıp, ayırım ber hörmät menän üzeneñ bülmähenä alıp inep kitte.

Şunan huñ, häzrät üzenä äzerlängän mendärzär östönä ultırıp, his kemgä ber hüz äytmäy, kesähenän küzlegen alıp, şämgä qarşı quyıp qarağandan huñ, qulyaulığı menän küzlegeneñ bıyalaların hörtöp keyze lä tirä-yağındağı şäkerttärgä qarap aldı, bez, äle haman ber hüz äytmäy, häzrätteñ hüz äytkänen kötä inek. Ul şulay şäkerttärgä küz yörötöp alğas, mäzräsäneñ tärtiben qarap alğan keüyek bulğas:
– Bögön nindäy däres? — tip horanı. Unıñ bıl hüzen küptändän birle kötöp torğan şäkerttärzeñ ber nisähe berzäm:
– Bögön, täqsir, «Ääqäyıd», — tinelär.

Ul arala «Ääqäyıd» uqıusılar häzrätkä qarşı unan ber sacin samahı alısıraq, tüñäräklänep, tezlänep ultırğandar, bötähe lä aldarına kitaptarın halıp, däres tıñlarğa äzerlängändär ine inde. Häzrät, şäkerttärzeñ yauabın alğas, östäldäge kitaptarzıñ berehen aldı häm, ber az köttörgändän huñ, bik möhabät tauış menän:

—Hazıy, hin ğibarä uqı... — tip boyoroq birze.

Häzrätteñ şul hüzen işeteü menän, tege şäkerttärzeñ bötähe lä quldarın tezzärenä arqırı quyıp, baştarın tübän eyıp, kitaptarına küz haldılar, Hazıy bez belmägän zur kitaptan bik halmaq qına nämäler uqıp kitte.
Ber az uqığas ta, häzrät Hazıyğa tuqrarğa quşqas, ul tuqranı. Häzrät üze lä ber az uylandı la, tamağın qırıp, Ğazıyzıñ iñ elek äytkän hüzenän eläkterep höyläp kitte. Däres tıñlausı şäkerttär, bötähe lä şaq qatıp, häzrätteñ auızınan sıqqan hüzzärzeñ berehen dä qaldırmay tıñlarğa kereştelär.

Häzrät asılğandan-asıldı, qızğandan-qızzı. Zurıraq hälfälärzän dä häm unıñ aldındağı däresen alıp ultırıusılarzan da hüzgä qatışıusılar sıqtı.

Bez, vaq şäkerttär, häzrät tiklem häzrät aldında hüz höylärgä, hüz köräşterergä batırsılıq itkän hälfälärgä häm unıñ aldındağı tege şäkerttärgä aptırap qalıp, şaq qatıp ultıra inek. Bigeräk tä kügärsen Sälim tigän, bılay qarap tororğa bäläkäyıräk bulğan şäkertteñ qıyıulığına häm hüzgä bireşmäüyenä hoqlana inek.

Mäzräsä esendä häzrät häm üz-ara hüz köräştergän şäkerttärzeñ tauıştarınan başqa ber tauış ta yuq ine. Bez ultırğan urındarıbızzan da quzğalırğa qurqıp, huñ däräcälä tınıslıq haqlap häm ularzıñ bähäsläşeüzären tıñlay inek.

Häzrätteñ därese şulay iñ qızıu yırenä yıtkän saqta ğına mäzräsäneñ işege asılıp, ällä kemdär, bik nıq tauışlanıp, eskä inä başlanılar, ğäzättä, bınday ber-berehenä bäyläneşhez hüzzär häm aşığıp qısqırıp höyläüzär yanğın vaqıtında ğına bulğanğa kürä, bez qurqışıp kittek. «Mäzräsäneñ tübähenä ut toqanğan mikän ällä?» — tigän uyğa töştök.

Bılarzıñ tauıştarınan bezzeñ keüyek vaq şäkerttär tügel, zur şäkerttär zä, hatta häzrät üze lä hiskänep kitkän keüyek buldı häm ular za, hüzzären tuqratıp, işekkä taban qararğa mäcbür buldılar.

Şulay bik tauışlanıp häm dä bik aşığıp biş-altı möştöm indelär zä, ber urınğa basıp tora almay, ber artqa, ber alğa qaranıp, tışta başlanğan hüzzärzeñ azağın bında bötörörgä uylağan keüyek, nämäler höylärgä kereştelär. Bılarzıñ toroştarınan, ber urında basıp tora almauzarınan nindäy zä bulha bik qurqınıs häm bik hiräk bula torğan ber eşteñ bulıuı aldan uk mäğlüm bulıp tora ine. Ägär zä mulla babay bında bulmağan, ällä nisä mäzräsäneñ iñ zur şäkerttäre bında däreskä yıyılmağan bulha, bez tağı la qurqa töşör inek.

Häzrät küzlegen mañlayına kütärep quyzı la, işekkä taban qarap, asıulıraq ber tauış menän:

- Ni bar!? Ni nämä buldı?.. Tön menän ut sıqqan keüyek ni nämägä şaulaşıp yöröyhögöz?.. — tip horaşırğa kereşte.
Işektän şaulaşıp ingän keşelär häzrätteñ horauzarına yauap birähe urında, uğa yauap birergä aşıqmay, hatta unan da kärägeräk ber eş bar keüyek, arttarına qarap: «Hez ularzı yıbärmäy şunda totop toroğoz äle, häzrät ni quşır, quldan ıskındırmağız...» — tip qısqırıp quyzılar.

Häzrätteñ horauına la qaramay, ularzıñ şulay tauışlanıuzarı bezze tağı la aptıraşta qaldırzı. Bez, beräy qaraq tottolar mikän, ällä başqa beräy qurqınıs eş buldı mikän, tigän uyğa qaldıq. Bötä keşeneñ küzendä aşığıslıq häm bıl qurqınıs eşteñ hözömtähen tizeräk beleü teläge tıuğan keüyek buldı.

Tegelärzeñ yauap birmäüzären kürgän häzrät tağı la möhabäteräk tauış menän:

– Yä, ni bar!? Bılay qarap yauap biregez!..—tip qısqırıp yıbärze. Şul saqta tışqı yaqtan:

– Yuq, yuq!.. Häzer tiz genä ısqına almastar inde!— tigän tauıştar işetelde.

Berzän, eskä ingän keşelärzeñ huñ däräcälä yıtdi qılanıuzarı, şunıñ östönä qayhı beräüzäreneñ qulında küsäktär bulıuı, ikensenän, tıştan asıulı häm qurqınıslı tauıştar işeteleüye ni zä bulha beräy möhim eşteñ barlığın kürhätep tora ine. Şunıñ östönä tıştan tağı la:

—Seü, seü!.. Käräkmäy, sabır itegez! — tigän tauıştar arahınan bik neskä häm äsenep ilağan tauış, işetelep qaldı.
Ike-ös minut esendä genä bulğan bıl aşığıs häm qurqınıs küreneş, küñeldärgä qurqınıs halıp, bik yämhez nämälärze küz aldına kilterze.

Ingän keşelär haman da tınıslanıp, üzzäreneñ hüzzären höylär ber hälgä kilä almayzar, basqan urındarında tınıs qına, ber yırgä genä basıp tora almayzar ine.
Häzrät ösönsö tapqır tağı la asıulıraq räüyeştä:
— Yä, ni nämä bar? Niñä beregez zä höylämäyhegez, qiämät quptı mällä?.. — tip acğırzı. Bıl yulı häzrätteñ yözönä asıu ğälämäte bik nıq sıqqan ine.
Nihayät, işektän ingäs, keşelärzeñ berehe, başqa iptäştärenän alğaraq kilep, özök häm qaltırauıqlı tauış menän:
— Häzrät, eş zur!.. Bozoqtar ayaq astında yatalar ikän... Şularzı totop, hezzän şäriğät horarğa kildek!..— tine häm, hüzen tamam iteüzän aptırap qalğan keşe keüyek, qaltıranıp, ulay-bılay helkenep, iptäştärenä qaranı, bik ozaq yügerep arığan keşe keüyek, özök-özök tın ala başlanı... Isınlap ta, häzer bıl keşeneñ küzzäre alarğan, yözö ağarğan, üze huñ däräcälä qurqınıs ber töskä ingän ine.

Bez äle haman eşteñ nimälä ikänen, nindäy vaqiğa bulğanın belmägängä kürä, aptıray ğına bara inek.

Häzrätteñ tüzerlek häle qalmanı, ul, urınınan quzğala töşöp:

—Yä, nindäy bozoqtar?.. Nimä?.. Beräy keşeneñ nämähe yuğalğanmı?.. Tizeräk äytegez!.. — tine.

Baya höylägän keşe ergähenä tağı berehe kilep quşıldı, ular ikehe berzän:

—Bına Şakir malayı Zakir menän... — tip höyläy başlağandar ine, häzrät, ularğa qarap:
- Ulay ikäüläp höylämägez, arağızzan beregez genä höylähen!—tigäs, Äbdrahman babay alğaraq sıqtı. Ul, hüzeneñ iñ käräkle yırenän başlarğa telägän keüyek, ber az köttörgändän huñ, bılay tip höylärgä kereşte:

— Häzrät, höylärgä lä auır inde... ana tege Şakir malayı Zakir menän Fähri qızın totqandar... Ğayfulla menän Sälim, «auıl qarttarı la şahit bulhındar», tip äle genä bezze alıp sıqtılar. Yäsiğ namazınan qaytıp, yañı ğına säygä ultırğan inem. Bına şulay, eş harap, häzrät!.. Üzeñ şäriğät quşqandı eşlä! —tine. Şul yırgä yıtkäs, Ğabdrahman babayzıñ da tını böttö. Bıl da, üzeneñ bıl zur eşte añlata almauına şiklängän keüyek, tirä-yağındağı keşelärgä qaranı.
Zur qurqınıstıñ töbö asıldı. Zur vaqiğanıñ sere belende...

Ahun häzrät, Ğabdrahman babayzıñ hüzzären tüzemhezlek menän tıñlap bötkändän huñ, urınınan quzğala töştö, unıñ yözönä tağı la yıtdiyeräk häm asıu ğälämättäre sıqtı.

Şäkerttär urındarınan quzğalıp, baştarın kütärep, alğaraq sığırğa tırışıp qaray başlanılar. Qayhı ber zurıraq şäkerttärzeñ yözzärenä qızıllıq sıqtı. Bıl vaqiğa, bıl qurqınıslı eş miñä yäşen keüyek kilep huğıldı.

«Fähri qızı!..» Ul bit — bezzeñ kürşe häm atayzıñ ber tuğan ağahı Fähri babayzıñ qızı Ğälimä apay!.. Ul bit mineñ üz apayımdan da artıq yaratıp yörögän apayım... Ul nisek bılay buldı ikän?.. Ul mesken häzer bıl hurlıqqa nisek sızay ikän?..

Tege tışta neskä tauış menän äsenep ilağan keşe Ğälimä apay ikän!.. Ul neskä tauış Ğälimä apayzıñ tauışı ikän... Häzer Fähri babayzar üzzäre nisek sızap toralar ikän tigän küñelhez häm yämhez uyzar ber minut esendä baştan sığıp ölgörzö. Min bıl eşkä häm Ğälimä apayzıñ oşo, küzzäre ut keüyek yanıp, quldarına küsäktär totop torğan usaldarğa totqon bulıuına ber mäğänä lä birä almanım. Başım tübän bögölöp töştö, küz aldarım qarañğılandı, bötä şäkerttär tik miñä genä qarağan keüyek toyoldolar.

Häzer däres qayğıhı böttö, aldağı kitaptar onotoldolar... Bötä şäkerttär häm bıl eş artınan yöröüselär, häzrät auızına qarap, unıñ bıl möhim eş turahında, äzäm aptırap qalırlıq vaqiğa turahında, ni nämä äytäsägen kötä başlanılar...


* * *


Häzrät tä, eşteñ zur däräcälä möhim ikänen belderer räüyeştä, tamağın qırzı häm ber az uylap torğandan huñ:

— Kemdär kürgän?.. Şahittar barmı?.. Bınday eştärze dörösläü ösön şäriğät qarşıhında dürt şahit käräk!.. — tine.

Bezzeñ qolaqtar ürä torzo, eşteñ zurlığı tağı la artqan keüyek bulıp kitte. Häzrätteñ bıl horauına qar¬şı kemdär genä sığıp yauap birä alır ikän tigän uyğa töşöldö. Häzrätteñ hüze bötöü menän, tege keşelärzeñ, aralarınan ber nisä keşe ber yulı:

– Bar!.. Bar!.. Şahittar äzer! — tip qısqırıp yıbärzelär. Häzrät tağı la yıtdilänä töştö häm:

– Ular qayza huñ? Ularzı bında alıp kilegez! — tigän boyoroq birze.

Eş şul yırgä yıtkäs, mäzräsäläge bötä şäkerttär bıl bähethezzärzeñ yözzären kürergä aşqınğan hamaq buldılar, bötähe lä yözzären işekkä taban borzolar.

Min Ğälimä apayımdı bögön genä kürgäynem. Ul bögön irtänsäk nindäy şat ine!.. Häzer ul mine kürgändäy huñ bötönläy üzgärgänder, başqa töskä inep kitkänder keüyek bulıp küz aldıma kilde.
Häzrätteñ «Alıp kilegez!» tigän hüzen işeteü menän, ber nisä keşe ber yulı:

– Qayza, ularzı bında kilteregez! — tip qısqırıp yıbärzelär. Şul hüzze işeteü menän, Säyfulla işekte asıp:
– Ularzı bında inderegez!.. — tip qısqırzı.
Şunday zur «vaqiğa»ğa häm qarañğı töndä şul tiklem şau-şıuğa säbäp bulğan keşelärzeñ oşo minutta mäzräsägä ineüzäre bötä şäkerttärze tulqınlandırzı, ular ike zur «gonahlı» keşelärze yaqındanıraq küreü ösön alğaraq, kürergä uñayıraq yırgä hıyına başlanılar. Läkin häzrätteñ asıu menän:
— Urındarığızzan quzğalmağız! — tigän hüze ularzı urındarında tik tororğa mäcbür itte.

Işek asıldı. Işekkä yaqın torğan keşelär, ikegä ayırılıp, yul birzelär. Bıl vaqıtta yöräktärzeñ qağıuzarı yışayzı, tamırzarzıñ tibeüye kösäyze.

Bına ber vaqıt Zakir ağayzı ike yıget ike qulınan qısıp totop alıp indelär häm alğaraq kilterep bastırzılar. Unı küreü küñelgä bik auır täsir birze: unıñ bişmäte yırtılğan, bürke yämşäygän, hul yaq bitenän qan ağıp töşkän häm uñ küzeneñ östö kügärep, qara yanıp sıqqan, şulay itep, tanıy almaslıq ber hälgä kilgän ine... Ul, bında kilterep bastırıu menän, oyalğan hamaq, başın tübän töşörzö. Bötä şäkerttär uğa qarap ğibrät alğan keüyek, auır körhönöp, ufıldap quyzılar.
Unıñ artınan Ğälimä apayzı alıp indelär. Unıñ quldarınan qısıp totousılar bulmaha la, qasmahın tigän keüyek, tirä-yağın äyländerep alğandar ine. Ul üzeneñ yözön şäl menän bik nıq börkäü säbäple yözö kürenmäy, şunıñ menän bergä ilauı haman bötmägängä, yöräk yarhıuı basılmağanğa kürä, osqoloq totqan keüyek, özök-özök tauıştar sığara. Üze qaltırap, helkenep-helkenep quya ine.

Unıñ şul tiklem irzär arahında qız başı menän yañğız qalıuı, şul tiklem qızğanıs häm hurlıqta torouı bötä halıqqa ikense törlö täsir itte. Bötä şäkerttär unıñ qaltıranğan käüzähenä qaranılar, här berehe biten kürergä teläüyen kürhättelär.
Min unıñ ineüyen kürgäs tä Ğälimä apayım ikänen beldem: ul üzeneñ harı säskälär töşkän şälen yabınıp, kön dä keyä torğan vaq qına qızıl börsöklö aqlı küldägen, unıñ östönän bıyıl ğına tegelgän bişmäten keygän ine. Ul bında ingäs, hığılıp töşkän tal sıbığı keüyek bögölä töştö. Ifrat uñayhız ber häldä möyöşkäräk hıyındı. Ber nisä yırtqıs besäy urtahına sitlektän yığılıp töşkän bäläkäy genä handuğas nindäy auır ber häldä bulha, nisek qaltıranha, Ğälimä apay za şulay qaltırana, neskä yörägeneñ tibeüzäre bötä käüzähen qaltırata ine. Unıñ şul häldä torouı miñä qızğanıs ta, moñlo la, matur za bulıp kürende. Oşo minutta unıñ küzenä qaranım, matur küzzären kürähem kilde. Unı solğap alğan bıl yırtqıstarzı şunda uq qıuıp sığarıp, Ğälimä apayzı ular qulınan qotqarıp alıu, unı üz irkenä yıbäreü arzuhı tıuzı.

Küzzäre ut keüyek yanğan Säyfulla; bilen yäşel bilbau menän bıuıp, beyäläyzären şunda qıstırğan Gäräy; unıñ ergähendä bik zur eş kürzätkän keşe hamaq tıbırsınıp torğan Ğayfulla; bürken qırın keyıp, ozon şarfın muyınınan uratıp, ostarın bilbauına kilterep qıstırğan Sälim häm başqalar mineñ küzgä bik yämhez häm yırtqıs yanuarzar keüyek bulıp kürendelär.
Min elek Ğabdrahman babayzı bik yarata inem. Unıñ qayhı saqta bezgä kilep höyläşep ultırıuzarı küñelgä kileşle kürenä, aq salma keyıp namazğa yöröüzäre bik matur bulıp, küñelgä yaqın hizelä, unıñ turahında min «bıl bik yaqşı keşeler inde, yännätkä inä torğan keşelärzeñ bereheler inde bıl» tip uylay inem. Bögön min unı la yaratmanım, ul mineñ küzemä yuq artınan yörögän, başqalarzı yuq eş ösön ränyıtä torğan usal, yämhez ber qart bulıp kürende.

Ozon Ibrahimdı min elektän dä yaratmay torğaynım, bögön ul bigeräk yırtqıs, bigeräk yämhez bulıp kürenä ine.
Şul minutta Ğälimä apayzıñ atahı Fähri babay menän äsähe Hämizä äbey küz aldıma kildelär. «Ular bıl eşkä nisek tüzerzär, nisek sızap tora alırzar ikän?» — tip uylap aldım.

Fähri babay bik qızıu keşe: ul üzeneñ uldarın yuq qına nämä ösön dä tayaq menän tuqmay, qırq yıl bergä torğan bisähe unıñ asıuınan qurqa, Hämizä äbey qomğanğa yılı hıu halıp quymağan ösön dä unıñ auır hüzzären işetä. Şulay bulğas, bıl eş ösön Ğälimä apayzı ni eşlätäsäk? Yañğız Ğälimä apayzı ğına tügel, unıñ ösön Hämizä äbeyze lä nindäy auır hüzzär menän tirgäyäsäk bit, tinem.
Häzrät, bıl gonahlılarğa bik asıu menän küz yörötöp alğandan huñ, hüz başlap:

— Yä, kemdär kürgän?.. Kemdär şahit bulıp, üzzäreneñ guazlıqtarın birälär?.. Şular alğaraq sıqhındar äle!.. — tine.
Häzrätteñ bıl hüzzären işeteü menän, Ğayfulla menän Sälim, alğaraq sığıp, quldarın namazzağısa aldarına qauşırıp:
— Başlap bez kürzek, häzrät, unan huñ Säyfulla menän Gäräy kürzelär... şunan huñ başqalar za kildelär inde... — tip yauap birzelär.
Bılarzıñ bıl hüzzärenän huñ Ğayfulla menän Gäräy zä alğa sıqtılar häm, üzzärenän horau horağandı kötkän keüyek, quldarın qauşırıp, häzrätkä qarşı tor¬zolar.
— Hez zä kürzegezme, qayza kürzegez?.. — tine häzrät.

Säyfulla menän Gäräy ber yulı:

– Kürzek, kürzek, häzrät!.. Ber-berehenä yaqın uq ultıralar ine, — tinelär. Şunda Ğayfulla, urınınan quzğala töşöp:
– qosaqlaşıp toralar ine, tigen, — tip östäp quyzı.

Häzrät bılarğa qarşı:

— Yuq, ulay yaqın ultırıu ğına yıtmäy, şäriğät qarşıhında zani menän zaniyanıñ eştären dürt keşe berzän kürgän bulırğa teyış, bıl bik auır mäsälä, — tine.
Sälim sızap tora almanı.

— Häzrät, kürzek inde, ular hez äytkänsä toralar ine, tik bılar kilgändä ultıralar ine, — tip, hüzen hataştırıp, yomğaqtıñ ösön yuğaltqan keüyek höyläp quyzı. Qalğandarı la hüzzären borop: «Unıhı şulay inde, häzrät, bez ularzı kürzek», — tinelär.
Şul vaqıtta Zakir ağay qurqqan räüyeştä äkren genä ber tauış menän:

– Yuq, häzrät, buştı äytälär, bez höyläşep kenä ultıra inek. Bılar şul vaqıtta üslek menän... — tip hüz başlağaynı, tege keşelär berzän:

– Tik tor hin, qara yöz!.. Bında kilep, oyalmay hüz höylägän bulahıñ tağı!.. — tip şaulaşa, qotoroşa başlanılar. Ägär häzrät, urınınan torop:

– Sabır itegez, şaulaşmağız, şäriğät hökömön kötögöz!..— tip tınıslandırmaha, Zakir ağayzı şunda uq huqqılap, tuqmap taşlarzar ine.

Şul vaqıtta Ğälimä apay bik äsetkes, üzäk özgös tauış menän:

– Ey hozayım, nahaq bälä yağalar... Bezzeñ his ber gonahıbız yuq... — tip ilap yıbärze. Tik unıñ hüzzären häm äsenep ilauın:
– Yuq ikän!.. Başqa nämä käräk ine hezgä!

– Şäriğättä şulay ultırırğa yaray ikän!?

– Küräheñ, qızzarğa şulay käräkter!.

— Bına şäriğät nämä äyter bit!.. — tigän tauıştar qaplanı.

Ğälimä apay menän Zakir ağayzıñ üzzären aqlar ösön äytkän hüzzäre halıqtıñ asıuzarın ğına qabarttı. Häzrät tağı la urınınan torop, halıqtı tınıslıqqa öndäne häm üze nimäler höylärgä kereşkän ine, mäzräsäneñ işege asılıp:

— Qayza ul qara yözzär?—-tip aqırğan tauışqa unıñ hüze bülenep qaldı. Bötä halıq hiskänep, işektän ingän keşegä qaranılar.

- Qayza ul qara yözzär?.. — tip aqırıp ineüse keşe Ğälimä apayzıñ atahı Fähri babay ine. Min unıñ qot osqos qurqınıs küzzären, ağarğan yözön, huñ däräcälä asıulanıp äytkän hüzzären kürep, ultırğan urınıma heñep, ällä qayza batıp kitkän keüyek bulıp qaldım.

Ğälimä apay, Fähri babayzıñ (atahınıñ) hüzzären işeteü menän, meyıskä taban hırıqtı, qaltırana başlanı.
Fähri babay, şulay asıulanıp ineü menän, bötä halıqtı aşarzay bulıp tirä-yağına qarap aldı. Küzzären Ğälimä apayğa teräp beräy minut samahı qarap torzo la, huñınan qapıl ğına Ğälimä apayğa taban ıntılıp:

- Hin, qara yöz, qart könömdä aq haqalıma oyat kilterzeñ, bötä ğaläm aldında risuay itteñ! — tip qulındağı tayağı menän Ğälimä apayzıñ arqahına birä başlanı. Bındağı halıq unıñ bıl eşen hizmäy zä qalğan keüyek buldılar. Güyä, bılar bötähe lä: «Ata bulğas, şulay itergä haqlı inde, Fähri qart şäriğät buyınsa şulay tuqmarğa teyış şul», — tip ber az tuqmağansı qarap torzolar.

Şul saqta is kitkes äse tauış menän ükhep ilağan Ğälimä apayzı kürep, min dä ilay başlanım. Häzrät, urınınan quzğalıp:

— Totoğoz, tuqmatmağız, äle hököm bötmägän!..— tip qısqırzı. Unıñ şul hüzenän huñ Ğabdrahman babay Fähri babayzıñ qulındağı tayağın totto. Ğäli hälfä urınınan hikerep torop, tiz genä Fähri babayzıñ bilenän qosaqlap alıp, ber yaq sitkä tarta başlanı.
Zakir ağay, Ğälimä apayzıñ şul tiklem yazalanıuın kürgäs, sızay almay qızıp kitep, şulay taban bara başlağan ine, unı ber nisä yıget totop aldılar häm üzen saq-saq huqqılap taşlamanılar.

Fähri babay, ber nisä keşe arağa töşöügä qaramastan, haman Ğälimä apayğa taban tartıla, unı tuqmamaqsı bula ine, läkin unı yıbärmänelär.
Bıl vaqıtta Ğälimä apayzıñ yarhıp ilauı, unıñ üzäktärgä ütä torğan tauışı ber nisä minutqa bötä halıqtı tın qaldırzı. Tik estäge zur vaqiğanı kürergä teläp, sikhez baştarzıñ täzrägä huğılıuzarı ğına işetelep tora ine. Sönki şul az ğına vaqıt esendä bıl häbär auıldıñ bik küp halqı arahına taralıp ölgörgän, ular tön yoqoların qaldırıp, auılda bik hiräk yäki berense tapqır bulğan möhim häm qurqınıs eşteñ asılın üz küzzäre menän kürep, uynaşsılar turahında şäriğätteñ hököm häm yazahın belep qalırğa yıyılğan yözzärsä küzzär eşteñ huñı nisek bulıp bötäsägen kötälär ine...

Fähri babayzı ber yaq sitkäräk alıp kittelär. Ul, ber nisä keşeneñ qarauılı astında torouına qaramastan, üzen totqan keşelärzeñ quldarınan ısqınıp, harıq östönä atılğan büre keüyek, Ğälimä apayğa höcüm itep, unı özgöläp taşlarğa torğan keüyek tora ine.
Mäsäläneñ barğan hayın tärängä äyläneüye, barğan hayın qurqınıs tös alıuı yöräktärze tağı la nığıraq qaqtıra başlanı. Bıl auır faciğäneñ, bıl auır küreneşteñ osona sığıu mägär häzrätteñ qulınan kilä torğan ber eş keüyek belep, här kem unıñ yözänä qaranı.
Fähri babay haman tıbırsına, haman qaltırana. Üze, huñ däräcälä asıu menän yarhıp, ber halıqqa, ber Ğälimä apayğa qaray ine.
Nihayät, häzrät tağı la hüzgä başlanı häm bik yıtdi räüyeştä:

— Fähri, hin sabır it. Bıl zur eş bulha la, donyala bulmay torğan ber eş tügel, şunıñ ösön bıl turala şäriğät hökömö bar. Bınday eşte bik nıq tikşerergä käräk. Kitapta «Sabırlıq — allanan, aşığıu — şaytandan» tiyelgän, — tigändän huñ, şahittargä qarap:

— Hez dörös äytegez. Ägär zä yalğan höyläzägez, qäzef ösön üzegezgä hät lazım bulıp kilä. Hez doşmanlıq menän höylämäyhegezme?.. Şäriğät bik neskä ul, bınday zur eştärzä, yäğni gonah qäbäyırzärzä bik tikşerep hököm itergä quşa,—tip bik ozon höyläp alıp kitte.

Häzrätteñ oşo hüzzärenän huñ tege guahtarzıñ ber nisähe qurqıuğa qalğan hamaq buldılar. Qalğan ber nisähe bıl yulı:
— Häzrät, bez kürgände äytäbez. Bez ularzı öyzärenän alıp sığıp kilmänek inde. Baya äytkänsä, kelät menän qoyma arahında bergä toralar ine... Şunı üz küzebez menän kürzek... — tinelär.

Şul vaqıtta hälfälär arahınan beräü sığıp:

— Häzrät, bez bit därelhärebtä torabız, bında hät farız tügel, — tip höyläp alıp kitte. Unıñ hüzenä ikense hälfälär quşılıp kittelär, kügärsen Sälim dä qatnaşıp kitte. Ul başqalar hüze östönä guahtarzıñ, ber törlö genä höylämäüzären, binaän ğäläyzi, qız menän yıgetteñ zina qılıuzarı isbat itelmäüyen dä äytep kitte.
Min, mäsälä bılayğa kitkäs, höyönöp kittem. Bigeräk tä kügärsen Sälim matur häm yaqşı bulıp kürende. Bäläkäy genä käüzähe menän unıñ bıl tiklem batırsılıq iteüyenä, qurqmauına aptırap qaldım. Ğälimä apayzı aqlap, gonahhız itep sığarırzar tigän uyğa töştöm.

Hüz baytaqqa tartıldı, tartış kitkän hayın qızzı, zina iteüselär yäş bulhalar, yözär qamsı huğıu, qart bulhalar, ularzı taş menän atıp ültereüzär — berehe lä qalmanı.

Şäriğätteñ neskä hökömdäre, kitap hüzzäre höylänä başlağas, tege halıqtar za ber az basıla töşkän keüyek buldılar. Häzer Fähri babay za ber az tınıslanğan keüyek bulıp, alğa taban tartınmay, qaltıramay başlanı.
Şul vaqıtta tege keşelär arahınan ber yıget sığıp:

— Yuq, häzrät, ular höyläşep kenä ultıralar ine, eş bılar äytkänsä tügel, — tine.

Läkin unıñ bıl hüzzäre yıyılğan halıqtıñ yöräktärenä bez menän sänskän keüyek buldı. Şunda uq tege Säyfulla, Ğayfulla, Sälim häm Gäräyzär, ularğa quşılıp başqalar za:
— Hezzeñsä, şulay nämähram menän aulaqta, töndä ultırırğa yaray!? Bıl ni tigän hüz? — tip zıq quptarıp, qızışıp, tege yıgetteñ östönä höcüm itä başlanılar. Tege yıget şäkerttär arahına inep tığıldı. Hälfälär urtağa töşöp, tege ut keüyek qızğan halıqtı saq bastılar...

Häzrät tä urınınan quzğalıp:

—Hez qızahığız za kitähegez, eşteñ asılın horaşıp bötörgä irek birmäyzegez!.. — tip asıulandı häm hälfälärgä qarap: — Min därelhärebtä huğıuzıñ dörös tügel ikänen beläm. Bezzeñ bıl yırzä şäriğät hökömdären yörötöp tä bulmay. Läkin bozoqloqqa qarşı torou ösön, bınday eştärze yazahız qaldırıp ta bulmay. Şäriğät hökömön yörötöü bezzeñ burısıbız, bınıñ ösön fäteüä kitaptarında sarih dälildär bar, mäsälän, hezzeñ beregez halıq arahında nasarlıqtı kürhä, şunı qulı menän üzgärthen. Ägär qulı menän üzgärtergä kösö yıtmähä, ul eşteñ yaramağanlığın tele menän höylähen, ägär uğa la kösö yıtmähä, küñele menän ul eşkä qarşı torop, riza tügel ikänen belderhen, läkin bıl däräcälä qalğan keşeneñ imanı zäğif... tigän hädis bar... – tip höyläne.
Häzrätteñ bıl hüzzärenä qarşı tege keşelär berzän:

— Şulay, häzrät, şulay!.. — tip qısqırıp yıbärzelär. Mäzräsä esendä tağı la şau-şıu quptı. Zakir ağayzıñ başı tağı la tübän töştö. Ğälimä apay tağı la meyıskä nıqlıraq terälde.

Mäsälä tiz genä siselmäslek ber töskä inde. Hälfälär zä tartıştı huzğandan-huzzılar. Ularzıñ kübehe Ğälimä apay menän Zakirzı aqlau yağın totqan keüyek kürendelär. Kügärsen Sälim dä ber nisä tapqır qatnaştı. Ul asıqtan-asıq tip äyterlek Ğälimä apay menän Zakirzı aqlau yağın tota ine.

Yıyılğan halıqtarzıñ kübehe tip äyterlek bılarğa qarşı bulıp, bıl zur eşteñ bılay ğına qaldırılırğa yaramağanlığın añlatıp, üzzäreneñ totqan yuldarında qatı torzolar.

Häzrät, mäsäläneñ bılay zurğa kitkänen kürgäs, ber az uylap torzo häm:

— Yämäğät, bıl eş bögön genä tamam bulmas. Irtägä şahittarzan beräm-beräm yauap alırbız, şäriğät hökömön icra iteü yulında ictihad iterbez. Bögön ularzıñ ikäühen hököm iteüse bulmahın!.. — tine.

Häzrätteñ hüzzäre häm mäslihäte qabul kürende. Tege yıgettär Zakir ağayzı qarauıl öyönä, Ğälimä apayzı Ğabdrahman babayzarğa alıp kitergä, şunda qarauıllarğa buldılar. Keşelär arahınan: «Ikäühen ike qara munsağa yabıp, şunda qarauıl quyırğa käräk!» — tip äyteüselär bulha la, ularzıñ hüzzäre qabul itelmäne.

Küptän birle qaltıranıp, eşteñ nämä menän bötäsägen kötöp, saq-saq sabır itep torğan Fähri babay tağı la qızıp kitte häm, urınınan torop, Ğälimä apayğa qarap:

—Mineñ yortoma qaytıp inähe bulma!.. Bezzeñ näseldä bulmağan eşte eşlägän, qart könömdä hurlıqqa qaldırğan keşegä mineñ öyzä urın bulmahın! — tip asıulanıp sığıp kitte. Ul üzeneñ şul tiklem halıq arahında hurlıqqa qalıuına sızay almay, ber yaqtan, qaltıray, ikense yaqtan, ilau däräcäzenä kilep yomşağan ine.

Unıñ artınan uq Ğälimä apay menän Zakirzı alıp sığıp kittelär. Häzrät tä, ozaq tormay, käyıfhez ber häldä sığıp kitte. Bıl eş mäzräsälä auır ber täsir qaldırzı.

Häzer his kemdeñ qulı kitapqa barmay, his kem bayağı vaqiğanan başqa eş turahında höylämäy ine.

Häzrät sığıp kitkäs, kiske säyze eskändä lä hüz haman şul turala buldı. Şäkerttärzeñ kübehe Ğälimä apayzı qızğanıp, unı yaqlap höylänelär. Tege yıgettärzeñ bıl eşte üslek menän eşläüzären hököm ittelär. Arala: «Nu üze matur za huñ ul!.. Min unı kürgänem bar ine, qızğanıs, mesken… Şunday mucik yıgete menän yöröp hur bulğan…» — tip äyteüselär zä buldı. Läkin min bılarzıñ hüzzären tıñlağan hayın uñayhızlana inem. Bındağı şäkerttärzeñ qayhı beräüzäre lä Ğälimä apayım mineñ ber tuğan apayım tügel ikänen belälär ine. Şulay za, bıl eş ösön mineñ uñayhızlanğanımdı, hatta yäşeren genä ilağanımdı hizep aldılar.

Berehe kilep: «Ğälimä apayıñ bına ni eşlägän!»— tihä, ikense berehe: «Nindäy zur ğärlek, äzäm kölköhö!» — tip mineñ asıuımdı kilterergä äytälär ine. Min ber az sabır itep tora alham da, küpkä sızay almanım, ilap yıbärzem. Ular mineñ ilağanımdı ğına kötöp torğan keüyek, tağı la ürtäy başlanılar. Baytaq şäkerttär yıyıldı. Min tağı la uñayhızlandım, tağı la ilay başlanım. Läkin mineñ ilauım şäkerttär ösön kölkö genä buldı.
– Niñä ilay ul?
– Apayı ösön ilay, ul bit unıñ apayı!..
– Apayıñ yıget menän totolha, hin dä şulay ilarhıñ!..
– Ğärlek şul!.. — tigän hüzzärze mineñ ergämdä genä höyläyzär ine. Şäkerttär yoqlarğa yatqas ta, haman da bıl eş turahında höyläüze yañırta baralar ine.

Min şunday auır häsrät esendä yoqlarğa yattım. Läkin mineñ küzzäremä yoqo inmäne. Min haman Ğälimä apayımdı uylap, oşono qayğırtıp, tik şunıñ turahında ğına uylap yata inem.

Mineñ uyaulığım yoqo arqırı töşkä barıp totaştı. Min yoqlap kitkäs tä, töşömdä lä haman Ğälimä apay menän hataştım. «Bına Ğälimä apay bezgä ingän, imeş. Üze şat, üze kölä, imeş... Bına ul qapıl ğına yırgä yığılıp kitte... Ul ilay, unı ällä nindäy yämhez keşelär kilep, ilata-ilata alıp kittelär, unıñ küldäktäre yırtılıp bötkän, imeş... Unı tuqmayzar, ul qasırğa tırışa, ul bötähenän dä qotolop qastı... tağı la tärän soqorğa yığılıp töştö... qara äle, Ğälimä apayzı Fähri babay qıuıp yöröy... Ul Fähri babay bulmanı, ällä kem bulıp sıqtı... bına Ğälimä apay qurqıp qasa, unı qıualar... Ul ilay, yarzam horay, läkin yarzam iteüse yuq. Min unıñ artınan barırğa itkän inem dä, ayaqtarım yörömäyzär, min abınıp yığıldım. Ğälimä apay tärän ber qarañğılıq esenä inep yuğaldı, imeş», tim.

Şunday qurqınıs töştärze kürep, qurqıuımdan uyanıp kittem. Üzem tirlägänmen, üzem qaltırayım, yöräk döp-döp huğa. Şul uyanıuzan huñ, küzemde yomham da, kire yoqlay almanım, kiske vaqiğalarzıñ auır täsire menän qurqınıs töştöñ qaldırğan yämhezlegen uylap tañğa indem häm, şäkerttärze namazğa uyatqan qazıyzıñ tauışın işeteü menän, urınımdan torop, tiz genä keyınep, mendäremde händerägä ırğıttım da üzebezzeñ öygä qaytıp kittem.


* * *



Min öygä qaytıp barğanda, kön az ğına yaqtıra başlağaynı. Auıl keşeläre torop, qatın-qızzarı hıuğa, irzäre at eserergä barırğa sıqqandar ine. Bılar ikeşär-ösär keşe bergä yıyılıp, kisäge eş turahında höyläyzär.
– Auılda bäräkät qasırıp!..
– Üzzäre häzer ni yöz menän toralar ikän...
– Ey oyathızzar!. Qara yözzär!..
— Unıñ Zakirına şunda nığıraq birergä käräk ine, az bulğan, — tigän räüyeştä hüzzär höyläp, zıq qubalar ine.
Min bılarzıñ hüzzärenän eşteñ barğan hayın zurğa kitkänen, ber tön esendä bıl häbär bötä auılğa taralıp, bötä halıqtı mäşğül itep ölgörgänen belep, öygä qayttım.
Başqa vaqıtta bezzeñ öy ese küñelle bula, min qaytıp ineü menän, äsäyım qarşı alıp, hälde horaşa torğaynı, bögön ulay bulmanı. Äsäyım küñelhez genä säy urını äzerläy, atayım bik tärän uyza ultıra ine.
Min öygä inep sisengänse, miñä ber hüz zä äytmänelär. Tik säygä ultırğas qına, äsäyım: «Niñä irtä qayttıñ?» — tip horanı.
Mineñ atay, Fähri babayzıñ kirehensä, bik yomşaq küñelle, yıuaş keşe bulıp, üz eşenän başqanı belmäy, auıldağı törlö talaşlı eştärgä qatnaşmay, ber nämägä lä artıq asıulanmay torğan basınqı keşe ine.
Läkin mineñ äsäyım atayıma qarağanda ütker, yıtez, küberäk höyläüsän keşe, läkin usal täbiğätle tügel. Şunıñ ösön ular bögön küñelhez bulhalar za, artıq qızıulıq kürhätmäyzär, bälki üzzäreneñ häsrättären tik torouzarı häm yözzärenä sıqqan küñelhezlektäre menän genä belderälär ine.
Bik ozaq hüzhez-nihez torğas, äsäyım:
- Kisä mäzräsälä nämälär buldı, Ğälimä apayıñdı kürzeñme? — tip horanı.
Min nisek tip yauap birergä lä belmäy torzom. Tik: «Käüzähen kürzem dä, yözön kürmänem, ul haman ilap torzo, üzzärenä nahaq bälä taqqandarın höyläne», — tinem.
Atay menän äsäy mineñ hüzzärze artıq küñelhezlek menän tıñlanılar.
Ular min qaytqanda hüzhez genä torzolar za, minän horaşqandan huñ, hüzgä kereşep kittelär. Atayım da, äsäyım dä Ğälimä apayımdıñ bıl eşenä ber mäğänälä birä almay aptırayzar ine.
- Ni genä buldı ikän bıl Ğälimägä? Ber zä unday-bınday eşe hizelgäne yuq ine... bötä näsel-ırıuğa oyat kilterze... — tine äsäyım.
Atay bik ozaq uylanğandan huñ:
— Nämä bulhın? Ularzıñ höyläşep torouzarın kürep, doşman yıgettär eşte şulay zurğa yıbärgändärzer...— tine.
— Bulmaha la, buldı tip kürhätälär bit äle, bötä auıl ular östönän höyläy. Ğälimä ni eşlär inde? Qaynağa: «qaytıp inmähen, küzemä küreneü menän, huğıp başın yarırmın», — tip tora... Ul häzer qayza barır? — tine äsäyım.
— Qayza barhın? Bına üzebezgä alırbız. Min Ğälimäne beläm, ul bozoqloq eşläy torğan qız tügel. Bötä auıl tügel, bötä donya höylähen, min ularğa ışanmayım! — ti atay.
Min atayımdıñ bıl hüzzären işetkäs, bik şatlandım da:
— Şulay şul, atay, şulay iterbez! — tip quyzım. Artıq hüz äytä almanım.
Ular tağı la tındılar.
Şul vaqıtta bezgä Hämizä äbey kilep inde. Ul ber tön esendä bötönläy üzgärgän, yözö ülek tösönä ingän, küzzäre şeşenep bötkäyne. Ul ingäs, bezzeñ öy esen tağı la moñ, auırlıq bastı, his kem hüzze qayzan başlap alıp kitergä belmäy, aptıraşta qaldılar.
Ber az tın torğandan huñ, äsäy hüz başlap:
— Äyzä, yuğarı uz, säygä rähim it, — tine. Äsäyımdeñ bıl hüzenän huñ Hämizä äbey körhöndö häm:
– Säy eseü qayğıhı barmı huñ? Kisänän birle küzemde lä yomğanım yuq, kürähelärebez bar ikän, rabbım!.. Bıl äzäm hurlığına nisek sızarğa käräk? Keşe küzenä nisek kürenerbez?.. — tip ilap yıbärze. Unıñ bıl hüzzäre, artıq özölöp äyteüye häm balalar töslö ilauı bezgä huñ däräcälä auır toyoldo, tağı hüz böttö, huñınan äsäyım:
– Sabır it, yıñgä, nahaqtır. Ğälimä unday qız tügel. Qız balanıñ östönä şunday bälä yağıuzar bula inde ul. Sabırzan başqa sara yuq! —tine. Äsäyımdän huñ atayım hüzgä qatnaşıp:
– Yıñgä, sabır it. Ğälimä bötä auılda ber qız ul. Unı kürä almayzar, şuğa kürä lä ğäyıp ezläyzär, bulmas, min ışanmayım! — tine.
Atay menän äsäy bıl hüzzärzeñ Hämizä äbeygä nıq täsir iteüyenä üzzäre lä artıq ışanmayzar häm Hämizä äbeyzeñ nıq qayğırıuın, ber yaqtan, haqlı tapqan keüyek, hüzzären yomşaq äytälär ine.
Äsäyım tağı la hüz başlap:
– Qayğırıuza la fayza yuq, ber nämä lä bulmas!.. Ul sığıp kitkändä üzegez qayza inegez huñ? Qız keşene qarañqırap tororğa käräk ine, — tine. Hämizä äbey, küzzärendäge yäştären yaulıq oso menän hörtöp häm bik auır körhönöp:
– Nisek itep gelän qarap torahıñ? Ul baliğ bulğan, aqılğa ultırğan bit inde. Unı bäyläp quyırğa bızau tügel bit ul, bez unı hezgä inep ultıra torğandır tip uylanıq. Ber vaqıtta tauış sıqqas, yanğın sıqqan mikän ällä, tip yügerep sıqhaq, ularzı hırıp alğandar ine. «Bıl nämä buldı?» — tip horauıbızğa qarşı Häkim malayı: «Ğälimägezze Zakir menän tottolar! Berzän-ber qızığızzı qarap tormayhığız, uynaş itep yöröy», — tip yözöbözgä huqtı, — tine lä tağı la ilarğa kereşte.
Äsäy zä, atay za Hämizä äbeyze törlö hüzzär menän yıuatırğa kereştelär. Läkin ularzıñ hüzzäre Hämizä äbeygä his ber täsir itkän keüyek kürenmäy. Ul haman körhönä, uflay, tağı la hüz başlay:
— Üz başına töşmägän keşe belmäy şul... Bigeräk auır bit!.. Yä inde, qızıñ yıget menän totolhon äle? Bıl bit bezzeñ auılda tügel, tirä-yaqta bulğan eş tügel!.. Atahı bik qızıu, bik ğärsel keşe, qayğıhınan bögön säy zä esmäne. «Häzer uramğa sığıp, keşe küzenä kürener yırem qalmanı. Ul yauız küzemä kürenmähen, öyömä qaytıp inmähen! Huğıp ülterermen!» — ti.
Şul hüzzärenän huñ tağı la ilay. Äsäyımdeñ dä küzendä yäş börsöktäre kürenä. Äsäyım dä uflap quya. Şulay itep, bezzeñ öy ese yañı ğına ülek sıqqan keüyek, häsrätkä äylände. Ğälimä apay vaqiğahı bötäbezze lä qayğığa töşörzö.
Min üzebezzeñ qapqa tışına sıqtım. Bötä auıl şau kilä... Här kemdeñ auızında şul, törköm-törköm yıyılışıp şul turala höyläyzär. Auılda ber munsa yanıuı, beräy keşe üleüye, beräy keşeneñ käzä urlap huyıuı auıldı ayaqqa bastıra ine. Läkin bıl eş ularzıñ bötähenän dä qurqınıs tös alğan. Öyzärenän sığa alırlıq keşelärzeñ: qarttarı, yäştäre, irzäre, qatın-qızzarı, bala-sağaları öyöm-öyöm bulıp, haman oşo turala ğına höyläp, ahun häzrät yortona taban ağılalar. Tik mineñ atayım menän äsäyım, Hämizä äbey menän Fähri babay ğına uramğa sığırğa oyalıp, qurqıp öyzä ultıralar, tik ularğa ğına bögön uram yözön küreü nasip tügel ine.
Min qapqa töböndä genä qarap torouıma qänäğät itmäy, uramğa sıqtım. Bezzeñ turanan ütkän ber keşe, Fähri babayzıñ öyönä qarap, «unda nämäler bar, bıl yortto qähär huqtı» tigän keüyek ütälär, qayhı ber yäpleräktäre üz-ara höyläşep:
– Maturlıq menän dan sığarğan qız şulay bula ul!..
— Üzen bik yuğarı tota ine!..
– Irzärzän qasa la belmäy ine!..
— Uynaşsı Ğälimä yorto! — tip ütälär. qart äbey-häbeyzär:
— Ilahım, üzeñ täüfiq bir!..
— Balañ şulay yöz qaralığı kilterhä, ni eşlär ineñ?..
— Auıldan bäräkät qasırıp, zina qılalar bit...
— Hozayzan nisek qurqmayzar, äzämdärzän nisek oyalmayzar?
— Allanan qurqmahalar za, bändälärzän oyalırğa käräk ine, — tizär ine.
Ğälimä apayzı yaqlap, unı qızğanıp ber genä hüz äyteüsene lä kürmägäs, ber genä keşeneñ auızınan da unıñ fayzahına qaratıp äytelgän hüzze işetmägäs, bigeräk tä qurqıuğa qaldım. Ularzı tuqmap ültermähälär yarar ine, ütkän yıl ällä qayhı auıldıñ at qarağın uramda tuqmap ülterzelär bit, bılarzı la şulay ğına häläk itmähälär yarar ine, tigän uyğa töştöm.
Yartı säğät esendä ahun häzrät öyönöñ tirähe qara säükä keüyek halıq menän tulıp ölgörzö. Ular unda yınaza sıqqanın kötkän keüyek kötälär, bötähe lä Ğälimä apay menän Zakirzıñ baştarına kiläsäk «şäriğät hökömön» häm unıñ yazahın kürergä teläp, urındarında basıp tora almayzar ine.
Ber azzan huñ hälfälär zä, häzrät yortona kilep, öygä inep kittelär. Halıq ularğa yul birep qaldı.
Bına ber vaqıt qarauıl öyönän alıp sıqtılar. Yıyılğan halıq, unı küreü menän, bıl yaqqa yügerä başlanılar häm bılar, üz ğümerzärendä Zakirzı kürmägän keüyek, unı hırıp aldılar. Ul mesken başın tübän eygän häldä şul halıq tulqını urtahında qamalıp torop qaldı. Şul vaqıtta unıñ üzenä işetterep ük:
– Bına şäp yıget, nikahhız-nihez qız alğan!..
– Tuy menän bulğas, aqsa sığa bit... ä bılay anhat!
Şäberäk atla!.. Kisä bik şäp bulğanhıñdır bit!..
— Malayzıñ bögön başı tübän töşkän!—tip qısqıralar ine.
Halıqtıñ asıulı räüyeştä şulap qısqırıuzarın kürgäs, mindäge qurqıu tağı la arttı. Bılarzıñ häzer berehe lä kisäge bezzeñ auıl keşeläre tügel, bötähe lä bezgä, Ğälimä apayğa, Zakir ağayğa sit keşelär — doşmandar keüyek qurqınıs bulıp kürendelär. Bötähe lä bıl eşteñ bulıuına şatlanğan keüyek hizeldelär.
Zakir ağay häzrättärgä yaqınlaşqan hayın, unıñ tirähenä halıq kübäyä, barğan hayın törlö mısqıl hüzzären äyteüselär arta ine. Şul vaqıtta halıq arahında:
— Ana tegehen dä alıp sıqtılar! — tigän tauış kütärelde. Şul hüz işeteleü menän, halıq tulqını ikense uramğa sayqaldı. «Ana tegehe!» tigändäre Ğälimä apay ine. Min unı bik alıstan ğına kürep qaldım: ul yözön şäle menän qaplağan, başın tübän eygän köyönsö bara ine. Ul miñä kisägegä qarağanda la bäläkäylänep qalğan keüyek bulıp kürende...
Ğälimä apay ber minut esendä halıq arahında qaldı. Halıq arahınan:
– Ana üze!
– Bögön oyalğan bula bit äle. Oyathız!
–Auıldıñ bäräkäten qasırıp yöröüselär!
– Qız başı menän ni eşläp yöröy?
— Matur qız şulay bula ul, — tigän tauıştar sıqtı.
Min bıl auır küreneşte kürep, sızay almay, üzebezzeñ öygä taban qayta başlağaynım, mineñ arttan ike keşe bik şäpläp kilep, mine uzıp kittelär. Bılarzıñ üz-ara: «Fähri qart üze öyzäler bit?» — tigän hüzzärenän ularzıñ Fähri babayzı saqırırğa barıuzarın añlanım häm ular artınan Fähri babayzarğa barzım.
Bıl keşelär tup-tura Fähri babayzarğa barıp indelär zä, rätläp hüz zä quşmay:
— Äyzä, Fähri ağay, hine ahun häzrät saqırta. Unda hine kötöp toralar, — tinelär.
Fähri babay başta ber hüz zä äytmäne, yözzäre ağarıp, irendäre qaltıray başlanı, huñınan bik auırlıq menän genä:
— Unda mineñ ni kärägem bar? Mineñ eşem yuq, ul bögöndän huñ mineñ qızım tügel, telähälär nämä eşläthendär, — tine.
Tege keşelärzeñ Fähri babayzı alırğa kileüyen kürgäs, Fähri babayzıñ ularğa Ğälimä apay turahında şunday auır hüzzär äytkänen işetkäs, Hämizä äbey tağı la ilarğa kereşte.
Tege keşelär iñ zur ber eşte yırenä yıtkerergä östärenä alğan, bik zur eş artınan yörögän ber räüyeştä:
— Unda bezzeñ eşebez yuq, ällä häzrät hüzenä, şäriğät boyoroğona üzeñ dä qarşı kiläzeñme? — tinelär.
«Şäriğät» hüzen işeteü menän, Fähri babay tağı yauaphız qaldı. Ällä nindäy qurqınıs ber eş aldında qalğan keşe keüyek qaltırandı. Üzeneñ qulında ihtıyarı bulmağan ber keşe räüyeşendä ulay-bılay helkende, yarzam horağan keüyek, ber Hämizä äbeygä, ber başqalarğa qaranı. Bıl vaqıtta Hämizä äbey ber hüz äytmäy, ilay ğına ine. Ul da, bıl boyoroq aldında his ber helkener urın yuq ikänen belgän keüyek, şaq qatıp qaldı. Öy esen tınlıq bastı. Tik ber azzan huñ tege keşelärzeñ berehe:
— Fähri ağay, tizeräk bul, ahun häzrätte häm halıqtı köttörmä, hinän horay torğan hüzzäre barzır! Şäriğät boyoroğona qarşı torop bulmay bit! — tip tizeräk alıp kiteü yağın qaranı. Iptäşe unıñ hüzen qeüätläp:
- Ilsegä ülem yuq, Fähri ağay, bez ahun häzrät quşqanğa kildek. Bezzeñ menän barmahañ da, barıber ikense keşelär kilep üzeñde alıp kiterzär, unda halıq bik qızğan! — tine. Ularzıñ bıl hüzzärenän huñ Fähri babay tağı la uyğa qaldı, qaltıranıp kitte, bik qızğanıs räüyeştä tağı la Hämizä äbeygä qaranı. Min ğümeremdä unıñ bılay qızğanıs häm yıuaşlanğan sağın kürgänem yuq ine. Hämizä äbey bik mesken tauış menän:
– Barıp qayt inde, hozay täqdirzä şulay yazğandır, täqdirzä yazğandı kürmäy bulmas! — tine. Unıñ hüzenän huñ Fähri babay, huyırğa alıp barıla torğan harıq keüyek, qurqınıp, äkren genä urınınan torzo häm:
– Min ni yözöm menän halıq küzenä kürenäyım? Bıl köndärze lä kürer könöm bar ikän! Qart köndäremdä ata-babalar kürmägän hurlıqqa töştöm! — tine lä atlar-atlamas qına tege keşelärgä eyärep sığıp kitte. Min unıñ artınan, ul halıq arahına barıp yıtkänse, eyärep barzım. Fähri babay başın tübän eygän häldä halıq arahına inep yuğaldı.
Min ber yaq sittäräk torop, Ğälimä apayğa nämä bulasağın kötöp tormaqsı inem dä, ozaq tororğa tura kilmäne. Şundağı qayhı ber qatın-qızzar häm malay¬zar miñä lä şul eşkä qatnaşqan ber keşe töslö itep qarap, qayhı berehe mine barmaq menän törtöp kürhätä başlanılar. Ularzıñ ul eştäre mineñ yöräkkä uq keüyek qahaldı. Eş unıñ menän genä böthä, tağı ber häl ine. Läkin ulay ğına bötmäne, tege qatındar arahınan sulaq Nasir qatını mine başqalarğa kürhätep:
– Ana, Zakirzıñ qäyneşe lä kilgän, yıznähe menän apahın qarşı alırğa kilgänder, — tine. Unıñ şul hüzenän huñ ikense berehe:
– Yıznäheneñ bäke birgänen kötä torğandır, keyäü ingändeñ irtägähenä bäke birälär bit, — tine. Ösönsö berehe:
– Bäke birä torğan yıznälär kelät artında bulmayzar ular, kelät esendä, sımıldıq esendä toralar... — tip ürtäne. Ularzıñ hüze artınan ber malay mineñ ergämä yügerep kilep:
– Qayza, qızıl haplı bäke aldıñmı? — tip horağan buldı.
Min bılarzıñ şunday zähärle hüzzären, törtmä teldären işetkäs, tüzä almayınsa, ğärlänep qaytıp kittem.
Min qaytıp ber az torou menän, uramda tauış kütärelde. Ällä ni tiklem keşelärzeñ auızzarınan sıqqan bıl tauıştarzıñ ayırım hüzzären añlap bulmay, tik zur bazarzağı tauış keüyek, bötähe lä bergä quşılıp, bötä uramdı yañğırata ine.
Min bıl tauıştı işeteü menän, tağı la uramğa sıqtım häm bezzeñ yaqqa ağılıp kilä torğan halıq taşqınına osranım. Bılarzıñ iñ aldarınan Ğälimä apay menän Zakir ağayzı kilterälär ine. Häzer Ğälimä apayzıñ şäle biten qaplamahın ösön, unı başına uratıp artqa bäylägändär, yözö asıq bulıp, bötä bitenä qara buyağandar, unıñ da küzzäre genä ağarıp kürenep toralar ine.
Bıl küreneşte kürgäs, qurqıuımdan ni eşlärgä belmänem. Ğälimä apay häzer yänhez ber hın-käüzä keüyek, üzeneñ irkenän başqa alğa kilä. Ikense törlö äytkändä, ularzı halıq tulqını ihtıyarhız yomosqa keüyek alğa etep kilterä ine. Fähri babayzar turahına yıtkäs tä, ularzı ber az tuqratıp torzolar. Bıl vaqıtta halıq arahınan:
– Qarağız bıl qara yözzärgä, ğibrät alığız!..
– Il qorotqostar!
– Şäriğät taptausılar!
— Uynaşsılar! — tigän tauıştar sığa häm ällä nämälär şaltıratalar, Ğälimä apay menän Zakir ağayzıñ östönä iske sabatalar ırğıtalar ine. Oşo yırzä Ğälimä apay huşınan yazğan keüyek yırgä bögölöp töştö, unı kütärep aldılar. Ul häzer ilamay za, öndäşmäy zä ine. Unıñ qap-qara yözöndäge küzzäre hiräkläp asılıp quyha la, ularzı tağı la yoma, ul bıl halıqtı, bıl tormoşto, bılarzıñ bıl tiklem vähşättären kürmäskä tırışqan keüyek bula ine.
Şul minut esendä Fähri babay yortonan yügerep sıqtı la, tup-tura Ğälimä apay ergähenä kilep, bitenä huğıp yıbärze häm unıñ yözönä tököröp: «Bınan huñ mineñ yortoma qaytıp inähe, işek aldına ayaq basahı bulma! Telähäñ qayza yuğal!» — tip ber-ike hüz äytte lä, kire borolop, qapqahınan inep kitte. Bıl vaqıtta Fähri babayzıñ asıuınıñ his ber sige yuq, yırtqıs yanuar keüyek usal häm yämhez kürenä ine.
Şunan huñ ularzı tağı la alıp kittelär. Tağı bayağı töslö qısqırıuzar, törlösä mısqıl iteüzär başlandı.
Bıl vaqıtta äsäyım dä, atayım da öyzälär ine äle. Min ularzıñ bıl auır küreneşte qarap torou-tormauzarın belmäy inem. Tege keşelär bezzeñ turanan ütep kiteü menän, äsäyım östönä keyınep, tunınıñ töymälären eläkterä-eläkterä tege halıq artınan kitte. Ul üze qızğan häm:
— Tapqandar ayıu beyıteüze! Ğis ber gonahzız keşelärze hurlıqqa töşörzölär! — tip höylänä-höylänä bara ine. Atay qapqa töbönä sığıp, äsäyımdeñ artınan: «Yuqqa yöröyhöñ, et keüyek qotorğan halıq üzeñde izep taşlamahın!» — tip äytep qaldı. Bıl vaqıtta atayzıñ eyäge helkenä, ilarğa torğan keşe keüyek, hüzzäre qaltırauıqlı sığa ine. Äsäyımdeñ hüzenä qarşı tege keşelär arahınan: «Ällä üzeñ baş qoza buldıñmı? Vät nisek yaqlaşa...» — tigän hüzzär işetelep qaldı.
Halıq törkömö bezzän alıslaştı, ular kitkäs, min äsäyım turahında uylap, qızğan, qotorğan halıq äsäyımde tuqmap taşlamahalar yarar ine, tip qurqa başlanım, atay öygä ingäs, min üzemde öygä inergä teyışle hamaq taptım da unıñ artınan öygä indem. Ul öygä ineü menän: «Ah, mesken, harap buldı... üzen ğümergä bähethez yahanı, bınan da auır nämä bulhın?» — tip başın totop ultırzı.
Atayımdıñ artıq däräcälä qayğırıuı mine tağı la üzem dä añlap bötörä almay torğan sıualsıq uyzarğa batırzı... «Tormoş şulay ikän, qız menän yıget ber-berehe menän aulaqta ber genä minut ta küreşep tormasqa, ber hüz zä äytmäskä teyış ikän. Bıl niñä bılay huñ? Bıl eş niñä bötä auıldı zıq quptara? Nämä urlap totolğan keşelärgä lä bılay qızmayzar, ularzı la uram buylap, bittärenä qara yağıp yörötmäyzär, şunday vaqıtta la bötä auıl sıqmay torğaynı bit?..» — tip aptırap qaldım.
Ğälimä apayzıñ bıl hälgä töşöüye, uramdağı yämhez küreneştär bezzeñ öygä qäber yämhezlege, qäber tınlığı inderze. Häzer bezzeñ öy boronğosa şat tügel, bezzä mäñge şulay küñelhez, tın, auır tormoş başlanır, bınan huñ ber şatlıq inmäs keüyek bulıp kürende. Qolaq töböndä tege halıqtarzıñ yämhez tauıştarı yañğırap, küz aldında ularzıñ yämhez töstäre basıp tora, küñeldä şularzıñ qurqınıs sifattarı yörögän keüyek toyola ine. Şunıñ östönä Ğälimä apayzıñ şul halıq arahındağı auır häle, unıñ qoromğa buyalğan qara yözö, şunda yaltırap kürenep qalğan küze alğa kilep bastı. Ul häzer yuğaldı, bezgä qaytmas, qaytha la, unıñ kübäläk keüyek uynap torğan şat küñele mäñgegä hünep qaytır keüyek hizelä ine.
Min, ber öygä inep, ber sığıp, äsäyım menän Ğälimä apayzıñ qaytıuın kötä başlanım. Küpme vaqıt ütkänder, läkin ularzı kötöü minuttarı bik ozon bulıp kürende. Atay bik ozaq öndäşmäy qarap ultırzı-ultırzı la azbarğa taban sığıp kitte.
Bik küp vaqıt ütkändäy huñ (ul vaqıtta miñä şulay toyoldo), bezzeñ uramda tauıştar işetelä başlanı. Häzer tauıştar hirägäygän, bayağı şäplektär yuğalğan ine. Min tiz genä sığıp qapqa töbönä yügerep barzım, min sıqqanda äsäy Ğälimä apayzı yıtäkläp üzebezgä taban qaytıp kilä, arttan eyärep kilgän hiräk kenä keşelärgä äylänep, ällä nämälär äytä. Ğälimä apay ber hüz zä öndäşmäy, şäle menän yözön bötönläy qaplap, başın tübän eyıp, atlar-atlamas qına qayta, auır-aumas kilgän keüyek kürenä, tik äsäyımdeñ nıqlap qultıqlauı arqahında ğına yığılmay ine. Qara säükä keüyek halıqtıñ taralıuı, ularzıñ asıuzarı basılıp üz yorttarına qaytıuzarı, Ğälimä apayzıñ ular qulınan isän qalıuı mineñ küñelgä ber az tınıslıq birhä lä, Ğälimä apayzıñ artıq hälhezläneüye, unıñ şulay häzer qayza alıp barhalar za, qayza alıp barıp taşlahalar za, hatta oşo urında uq balta menän sapqılahalar za unıñ ösön ber ikän töslö kileüye ul tınıslıq urınına ikense ber töslö uñayhızlıq tıuzırzı.
Äsäyımdeñ yözö ağarıuı häm artıq borsolouı bötmägän keüyek kürenhä lä, ul üzen nıq tota. Bürelär tırnağınan harıq bäräsen qotqarıp alğan keşe hamaq, üzendä ğäyrät häm yıñelmäüselek hizä. «Nahaq hur itkändär ösön üzzäreneñ yözzäre qara bulhın!» — tigän hüzze qabatlay ine.
Ular şulay işek aldına indelär. Işek aldına ingäs tä, Ğälimä apay äsäyımdeñ qulınan tartılıp, azbarğa taban kitergä teläy başlanı. Äsäyım unıñ kitergä tartılıuın kürgäs, bik yomşaqlıq menän:
— Äyzä, balam, äyzä! Üzebezgä in, bına häzer säy eserbez, bötähe lä bötör, üzzäre lä nahaq yala yabıuzıñ yazahın kürmäy qalmastar äle, — tip yıuatırğa kereşte.
Ğälimä apay şäle menän nıqlap qaplanğan biten haman asmay, haman kitergä tırışa, haman yolqona, üze bizgäk totqan keşe keüyek qaltırana başlanı.
Äsäyım tağı la yomşaq itterep:
– Yuqqa borsolma, balam... barıhı la bötör... sabır itergä käräk, hin häzer tınıs bul, äyzä öygä inäyık! — tine. Uğa qarşı Ğälimä apay:
– Yuq, min üläm! Min kitäm! Min hıuğa töşäm! — tip äsäyım qulınan ısqınırğa tırışa başlanı.
Unıñ şul hüzzären işetkäs, äsäyım ağarıp kitte häm huñğı kösön yıyıp:
— Şulay ülälär time ni? Yuqtı höylämä, äyzä, balam! – tip öygä taban alıp kilä başlanı.
Min bıl minutta unı huñğı däräcälä qızğandım häm ergähenä barıp:
— Äyzä, Ğälimä apay, äyzä bezgä! — tip äytkänemde hizmäy zä qaldım. Bıl vaqıtta min unıñ hul qulınan nıqlap totqaynım.
Şul vaqıtta Ğälimä apay şälen az ğına asıp äsäyımä lä, miñä lä qarap aldı, unıñ bıl qarauı, bik tä täsirle bulıu menän bergä, ömöt menän ömötzözlök arahında kürenä, güyä ki, äle miñä donyala tororğa yaraymı ni äle, mine äzäm hanına indergän keşelär qalğanmı ni, tigän horauzarzı birgän keüyek ine, ul şul qarauınan huñ, ällä nämänän şiklänep, hiskänep kitkän räüyeşle tağı la tıp tuqranı. Tağı la kitergä telägän keüyek artqa sigende, äsäyım tağı la: «Taşla inde, Ğälimä, kitäm tigän uyındı, äyzä inäyık, ana, ağayıñ da kilä, tizeräk inäyık!» — tine.
Ğälimä apay huñğı hüzzären äytkän räüyeştä:
— Yuq, min inmäyım, ul miñä asıulanır, qurqam... Min oyalam... bulmay, inmäyım, kitäm! — ti başlanı.
Bıl vaqıtta atay za bezzeñ ergägä kilep yıtte. Ul küptän Ğälimä apayzıñ kitergä tartışqanın kürep, hüzzärebezze işetep torğan, küräheñ, kileü menän:
— Äyzä, tänäy Ğälimä, kitmä, kitep qayza barahıñ? Bez nahaq ikänen beläbez, hindä ğäyıp yuq, hin gonahlı tügel, — tigän hüzzärze äytep, arqahınan qaqtı häm min totqan qulınan alıp işekkä yıtäkläy başlanı. Şunan huñ ğına Ğälimä apay äkren genä atlap öygä inde. Läkin ul bıl ineüyendä, kösläp keyäügä birgäs, ilatıp keyäü yortona usal qayın inä öyönä ihtıyarzız barıp ingän kilen yäki ğümerlek törmägä yabılğan keşe hamaq, tartınıp, huñ däräcälä uñayhızlanıp inde. Unı äsäyım üze hikegä ultırttı, ul haman da qorom menän buyalğan qara yözön şäle menän qaplağan köyönsä tora, biten his berebezgä kürhätmäy, üze qaltıray ine.
Unıñ şul tiklem oyalıuın, hatta bezzeñ öygä lä, iñ qurqınıs bulmaha, iñ ışanıshız ber urınğa ingän keüyek, auırhınıp ineüyen häm äle lä qurqınıp, qaltıranıp ultırıuın kürgäs, ul bezzeñ bötäbezgä lä bik qızğanıs bulıp kürende.
Ğälimä apay kisä genä nindäy şat ine. Kisä töştän huñ min mäzräsänän azıq alırğa tip qaytqan vaqıtta, ul bezzeñ öygä ingändä, bez säygä ultırırğa tora inek. Şunda ul bezgä ineü menän törlö hüzzär tabıp, bezzeñ bötäbezze lä köldörzö. Äsäyımdeñ eştän buşamağanın küreü menän, üze säy yaharğa totondo, üze lä säy esep aldı. Säy arahında bötäbezze lä yänländerze. Bötä öy esen maturlandırıp, nurlandırıp yıbärze, ber kisä genä tügel, elek tä ul bezzeñ öygä ineü menän öy esenä maturlıq tula, bezzeñ küñellelek arta, ber hüzzez genä ultırğan atay menän äsäy ul ineü menän hüzgä kereşälär, şulay itep, unıñ ineüye bezzeñ öyzä yänlelek artıuına säbäp bula torğaynı.
Ütkän yäy besän östöndäge, uraq vaqıttarındağı unıñ şatlıqtarın äytep bötörörlök tügel ine. Ul, ber yaqtan, Fähri babayzarzıñ üz qızzarı bulıp, şunıñ ösön yarathalar, mineñ atay-äsäy zä unı üz qızzarı keüyek kürälär, min unı ber tuğan apayım keüyek kenä tügel, bälki unan da artıq kürä inem. Ul oşo ike öy, ikense törlö äytkändä, ike ğailä arahında ularzıñ irkä qızzarı la, maturlıq birgän säskä lä ine. Ul şulay här ike yorttoñ keşeläre tarafınan yaqın kürelep höyölgängä kürä, üzzärendä nisek bulha, bezzä şulay irken qılana, bezze lä üzeneñ ğailä ağzahı keüyek kürä, telägän sağında bezgä lä eşkä kilep, besän yıyırğa, uraq urırğa barışa torğaynı. Ul besän yıyırğa barğanda üzeneñ maturlap eşlätkän yıynaq tırmahın alıp kilep arbağa hala, unan huñ qırza käräk bulasaq nämälärze halışa, ikmäk, ayrandarzı üze rätläp quya, säy käräktären äsäy menän bergäläşep, bına tigän itterep rätläy ine. Attarzı yıgep, irtänge maturlıq esendä uramdarzan kiñ bolondarğa taban sığıp kitkändä, Ğälimä apayzıñ bezzeñ arbala bulıuı maturlıq östönä maturlıq birä, sabınlıqqa barıp yıteüzär hizelmäy zä qala ine.
Unıñ ütkän yılğı besän yıyıp, käbän qoyğan vaqıttağı şat yöröüzäre äle lä küz aldımda tora: ul sabınlıqqa barıp yıteü menän, bötä keşenän elek belägen hızğanıp, qulına tırmahın alıp, üze telägän yırzän pakustı yıyırğa kereşte. Başqalarıbız unıñ rätenän tezelep, tırmalar menän huş yıs sığıp torğan, yamğır kürmägän qalın pakustı alğa tägärlätä başlanıq. Ğälimä apay besände üze beyıklege bulğansa tägärlätkäs, atayımdıñ: «Ğälimä qızım, bik alıs kitmä, başqalarğa auır bulır, unda yıtkerä almastar, kütäremdär tigez bulhındar, yuğihä sümälä halırğa uñayhız bulır»,— tip äytkänen işetkäs kenä tuqranı. Şunda la ul tik qalmanı, irzärgä qarap:
— Kösögöz yıtmähä, üzem halırmın, kütäremdärze yastıq hamaq bäläkäy genä itmäyzär unı! — tip köldörzö. Ul, keşe ike rät alıp barğansı, ös rät alıp bara, üzeneñ şul şatlığınanmı, rähät yä bulmaha üzeneñ yanıp torğan küñeleneñ yalqınınanmı, rähätlänep kölä, başqalarzıñ da küñelle bulıuzarına säbäp bula ine.
Häl yıyırğa tuqrap, irzär külägä astında bozlo ayran eskändä, Ğälimä apay üzeneñ ike iptäş qızı menän ärämä arahına kitte. Min attarzı eserer ösön şul yaqqa barğanda, ul bik matur köy menän yırlay ine, min unıñ yırlağanın tıñlap torzom häm şunday şat keşeneñ moñlanıp yırlauına aptıranım.
Töş vaqıtında besän yıyılıp böttö. Säy esergä tuqranıq. Unda la ultırıp häl dä yıymay, bötä eşte üze başqarıp, bezgä säy esergän keüyek, bezzeñ öykömdän ayırımıraq ağas astında ultırğan üzeneñ iptäş qızzarına lä säy eserze.
Käbän qoyğanda ul kübä (sümälä) yıbärep torzo, min at başında inem. Ul, ber yaqtan, kübä yıbärä, ikense yaqtan, mineñ menän dä uynap höyläşä, yırlap ta quya, bötä eşteñ küñelle barıuına säbäp bula ine. Kübälär taşılıp bötkäs, käbän tirähenä yıyıldıq, şunda Ğälimä apay atayzıñ qulındağı ozon käbän hänägen alıp, zur itep kütärze. Qarap torğan keşelärzeñ:
— Yuq, buldıra almashıñ! Qulıñdı auırttırıp quyma, belmägän eşkä totonma! — tip äyteüzärenä qaramastan, tüşäk zurlığındağı besände hä tigänsä kütärep, yuğarı ırğıttı. Ul ber nisä tapqır şulay kütärep yuğarı ırğıtqandan huñ ğına, atay, unıñ qulınan hänäkte alıp:
- Yıter, Ğälimä, imgänep quyırhın, rähmät kösöñä, – tigäs kenä eştän tuqranı.
Bınan huñ ul qızzar menän, bındağı vaq-töyäk eş bötkänse tip, yıläk yıyırğa kittelär. Ular kitkäs, Ğimay ağay:
– Bıl Ğälimä bına tigän yıgettärzän qalışmay, qız bulıp qına äräm bulğan! — tip hüz başlanı. Uğa qarşı atay:
– Artıq ütker, artıq buldıqlı inde, his unı-bını qarap tormay, Fähri ağayzıñ yartı eşen ul alıp bara bit, ul şulay artıq ütker bulğanğa kürä, unı kürä almausılar, «qız täkä» tip äyteüselär zä bar inde, bına unıñ şulay buldıqlı ikänen kürgäs ni äytäheñ, başqalar unı añlamayzar, — tine.
– Şulay käräk ul... başqa qatın-qızzar yıbep töşkändär bit, nisek inde şular keüyek bulmağanı ösön ğäyıpläyheñ, — ti Ğimay ağay.
Bögön şulay küñelle ütte. Besändär yıyılıp bötöp, käbän qoyoldo, atay käbän östönä qarap:
— Bigeräk şäp buldı. Ul yamğır kürmäne, besändän huşbıy yıse genä sığıp tora, isän-hau torhon inde,— tip hoqlanıp quyzı.
Bez qaytırğa at yıkkändä, Ğälimä apayzar kilälär ine. Ğälimä apay alıstan käbängä qarap:
– Käbänegez Şäyhi sufıy salmahı keüyek ber yaqqa qıyış bulıp tora, şunı la bına tigän itterep hala belmägänhegez, ti, üze kölä ine. Atay ısınlap ta şiklängän keüyek:
– Ğälimä, ısınlap äytäheñme? — tip horanı la quyzı, başqalar:
– Yuq, ul uynap äytä, üze käbän halğan bulha, Sazrıy qart keüyek bököräyıp bötkän ber käbän eşläp sığarır ine äle, — tinelär. Şunan hüz kitte. Bıl hüzzär auılğa qaytıp ingänse yıtte. Şulay itep, ozon köndöñ eş menän ütkäne lä hizelmäy qaldı. Bez öygä qaytıp ingändä, qoyaş bayıp bara ine inde. Ğälimä apay ul vaqıtta haman şat ine. Häl dä yıymay, qaytıp hıyırzarın hauıp, bezgä aşqa kilde.
Uraq vaqıtında, bezzeñ menän uraqqa barğanda la, ul üzeneñ uñğanlığı, şayanlığı menän bötä auırlıqtıñ onotolouına säbäp bula, üze lä şatlana, kölä, birelep eşläy, başqalarğa la täsir itä torğaynı. Ul yäy zä şat, köz zä şat, kisä genä şat ine...
Bögön şul şatlıqtarzıñ bötähe lä bötkän. Bötäheneñ östönä qara şarşau yabılğan, Ğälimä apay şunıñ astında üze lä bötönläygä yuğalğan keüyek bulıp kürende.
Ul elek bezgä ingändä, äyteüze lä kötmäy, säy ergähenä kilep ultıra, üze säy yahap yıbärä, aş bulğanda la şulay, üzzäreneñ öyzärenä qarağanda la, bezzä irken häräkät itä torğaynı. Bögön ul bezzeñ öygä lä törmägä ingän keüyek auırhınıp inde. Üz ğümerendä berense tapqır osraşqan keşelär urtahında ultırğan keüyek, başın da qalqıtmay ultırzı. Şulay az ğına ultırğas ta, helkenä başlanı, ber az helkengändän huñ, ükhep ilap yıbärze.
Unıñ bıl ilauın kürgäs, atay menän äsäy ber-berehenä qaraşıp, aptıraşıp qaldılar.
Ğälimä apay doğa qılğandağı keüyek ike qulın yänäşä terkäp, başın şunda halıp ilay, yözön asmay, ber hüz zä äytmäy ine.
Äsäy unıñ ergähenä barzı, arqahın höyöp:
– Ilama, Ğälimä, häzer hin üzebezzeñ öyzä bit... — tine lä hüzen äytep bötörä almanı. Unıñ artınan atay hüz östäp:
– Balam, borsolma, hin bezzeñ dä balabız keüyek bit, — tine lä, küñele yomşap kitep, ilarğa yaqınlaşqan keüyek: — Şulay, balam, häzer öyöñdäge keüyek bul, min maldarzı qarap inäyım, hez säygä ultıra toroğoz, min tizzän inermen, — tip sığıp kitte. Ul, ber yaqtan, bıl auır hälde kürmäskä telägängä, ikense yaqtan, Ğälimä apayzıñ oyalıuın bötöröp, unıñ irkenläp qalıuına häm, bit-başın yıuıp, uñayhızlıqtan sığarırğa yul ezläü uyı menän sığıp kitkänlege kürenep tora ine.
Atay sığıp kitkäs tä, äsäy qomğanğa yılı hıu halıp, habın menän tastı meyıs arahına quyzı häm Ğälimä apayğa qarap:
— Äyzä, Ğälimä tuğanım, yıuınıp al, min samauır quyayım. Borsolma, hineñ borsolouıñ bezgä lä bik auır bulır... — tip apayzıñ başındağı şälen üze ala başlanı. Ğälimä apay başta ber az qarışqan keüyek bulha la, bara torğas äsäyzeñ ihtıyarına birelgän keüyek buldı.
Ğälimä apay mineñ bında torouımdan uñayhızlanmazın ösön, min dä öyzän sığıp, atay ergähenä barzım. Ul minän: «Yä, Ğälimä apayıñ nämä eşläy?» — tip horanı. Min atayğa: «Häzer yıuınıp qaldı», — tinem. Başqa hüz höyläşmänek.
Min ingändä, Ğälimä apay yıuınıp, başına şälen börkänep, sit keşe töslöräk bulıp, sitkä qarap ultıra, äsäy säy urını äzerläy, üze haman da özölöp-özölöp:
— Üzzäreneñ yözö qara bulhın! Şulay binahaq ränyıtkän ösön üzzäre ber kön hur bulhındar!.. — tip höylänä ine.
Ğälimä apay, min ingäs, sit keşe ingän keüyek, hiskänep qaldı häm şäleneñ ber yaq siten asıp, tiz genä miñä qarap aldı la kire yaptı. Bıl saqta min unıñ tulı yözän kürä lä almay qaldım.
— Minän dä uñayhızlana! Äyterheñ dä, min unı ğäyıpläyım, — tip äsemdän genä qayğırıp quyzım.
Säy äzerlänep böttö.
Boron bulha, Ğälimä apay başlap üze säy ergähenä kilep ultırır, üze bezze saqırır ine. Ä häzer, säy äzerlänep bötäügä qaramayınsa, ul säygä äylänep tä qaramay, bötönläy ikense yaqqa qarap, uylanıp, esendäge sikhez qayğıhın qayza quyırğa belmäy aptırap ultıra. Ul bit kisänän birle tamağına beräy nämä tügel, ber yotom hıu za qapmağan. Şuğa qaramastan, unıñ qulı aşamlıqtarzıñ berehenä lä huzılmay. Bıl säy, bıl nämälär uğa ağıu keüyek bulıp kürenälär.
Äsäy ber nisä tapqır äytkäs kenä, ul säy ergähenä küsep ultırzı. Unda la yañı töşkän kilen, qayın atalarınan oyalıp, nisek aşyaulıqqa qabırğahın quyıp ber yaq sitkä qırın qarap ultırha, şulay uq ultırzı. Aşyaulıq östöndä nämä bar, nämä yuq ikänenä lä küz halmanı.
Äsäy unı yıuatıu, unıñ qayğı menän pärzälängän küñelen asıu ösön törlö hüzzär höyläy, qayğırmasqa öndäy ine. Läkin apay bıl hüzzärgä qarşı läm-mim ber hüz äytmäy, tik körhönöp quya, üze şäleneñ ber möyöşön his tuqtauhız törä lä unı kire hütä, tağı la törä, tağı la hütä ine. Ul säyze lä bik köttöröp kenä este lä ike şäşke eseü menän qaplanı. Aldındağı ikmäkte lä tämläp qarar ösön genä qapqan keüyek, sittän genä hındırıp alıp, äz genä aşanı. Äsäyzeñ häzer genä, unı yıuatır ösön höylägän ällä ni tiklem hüzzäre lä, bıl säy zä unıñ qayğılı yözön, moñ häm hurlıq menän qaplanğan küñelen asa almanılar. Ul üze lä häzer biten, küzen donyağa tügel, hatta bezgä lä kürhätergä uñayhızlana ine. Min unıñ küzen kürähem kileügä qaramastan, kürä almanım. Ul, säy esep bötöü menän, tağı la meyıs aldına taban, baya ingäs ultırğan yırenä barıp ultırzı la tağı uyğa battı.
Min «ih, unıñ küñelendäge bötä qayğıların alıp taşlap, unı kisäge şat vaqıtına qaytarahı ine» tigän uyza qaldım.
Şul vaqıtta äsäy işek aldına sığıp kitte. Öyzä minän başqa ber keşe lä qalmağas, ul şälen alıp rätläne lä ikegä bökläp kire yabındı. Şul vaqıtta ul miñä lä qarap aldı. Bıl vaqıtta min unıñ yözön dä, küzzären dä bik asıq kürep qaldım. Unıñ yözö kisäge Ğälimä apayzıñ yözönä qarağanda üzgärgän, küzzäre eskäräk batıu menän bergä, küz qabaqtarı şeşenep, qızara töşkändär, ozon kerpektäre, ısıq töşkän ülän keüyek, tübän töşöp toralar ine. Şulay üzgäreügä qaramastan, ul miñä boronğo vaqıtınan da matur häm höykömlö kürende. Min unıñ miñä beräy hüz äyteüyen kötä inem, şul ömöt menän unıñ ergähenäräk tä barzım, şul tiränän nämä ezlägän keşe buldım. Läkin ul miñä ber hüz zä äytmäne, tağı ber tapqır küzzären tultırıp qaranı la tağı şälen börkände.
Bögön min mäzräsägä bötönläy barmanım.
Ul mäzräsä häzer miñä bötä qurqınıs häm yämhez urındarğa qarağanda la qurqınısıraq, yämhezeräk bulıp küz aldıma kilä ine.
Kiskä qarşı äsäy: «Niñä, balam, mäzräsägä barmayhıñ?»— tip horağaynı, uğa: «Barğım kilmäy, bögön öyzä toram», — tip kenä yauap birzem, äsäyım ber hüz zä äytmäne. Bıl hüzgä atay qatışmanı, şulay itep, bögön öyzä tororğa buldım.
Ğälimä apay kis bulğansı urınınan quzğalıp ta qaramanı. Unıñ şul tiklem ozaq ber urında ultırıuı, şunan ber genä hüz zä höyläşmäüye bik nıq qayğırğanın, yartı kön esendä başınan ütkärgän eştäreneñ neskä yörägenä artıq nıq täsir itkänen kürhätä ine. Ul kiske aş vaqıtında la, säy ergähendä ultırğan keüyek, sithenep, qırın qarap, oyalıp qına ultırzı. Bezzeñ bötä öy ese, kiske küñelhezlek menän bergä, Ğälimä apayzıñ häsräte qatış auır ber tınlıqqa batqaynı. Äsäy menän atay oşo tärän tınlıqqa qarşı torop, öygä ber az ğına bulha la küñellelek indereü isäbe menän törlö hüzzär başlap qarahalar za, unıñ qalın diuarzarın yımererlek däräcägä kilterä almanılar. Aptırağandan höylägän hüzzär Ğälimä apayğa la, üzzärenä lä täsir itä almanı.
Atay menän äsäy bögön Hämizä äbeyzeñ ineüyen kötkändär ine, ul da inmäne. Küräzeñ, Fähri babay: «Ularğa ayaq basahı bulma!» — tigänder. Şulay itep, oşo vaqiğa arqahında üz ğümerzärendä ber-berehenä qırın küzzären halmağan, tämleräk aştarınan da ber-berehen qaldırmağan ike tuğan häm ularzıñ ğailäläre bögön ber-berehen kürmänelär, könönä ber nisä tapqır şar asılıp yabıla torğan ike urtalağı bäläkäs kenä qapqa bögön kistän yabılğan köyönsä tik torzo. Bıl eş atay-äsäyzeñ qayğıhın tağı la arttıra torğandır, tip uylayım.
Atay küp vaqıtta min öyzä saqta kistären beräy kitap uqırğa quşa ine lä üze tik ultırıp qına tıñlay, äsäy inde, eş arahında bulha la, bezgä qarap tora, qızıq yırzärenän kölä torğaynı. Bögön ul eş tä bulmanı, artıq küñel mäşğül iterlek eş bulmağas, ozaq ta ultırmay, bötäbez zä yoqlarğa yattıq.
Min, üzemdeñ yoqo kileügä qaramastan, törlö küreneştärze küz aldıma kilterep uylau arqahında, yoqlay almanım. Atay menän äsäy zä şulay ine. Ğälimä apayzıñ yoqlay alıu-almauın belmäy inem. Bez bötä donyanı basqan oşo yämhez qarañğılıq esendä tärän tınlıqta yata inek, tik yöräktär genä tibä ine. Bına ber vaqıtta oşo tärän tınlıqtı tıştan işetelgän şomlo yır tauışı bozop yıbärze. Bıl tauış barğan hayın bezgä yaqınayzı. Min başımdı tun astınan sığarıp, ularzıñ yırzarın tıñlay başlanım. Tauış bezzeñ öy turahında, uram urtahında — ber nisä tistäläp keşelär tuqrap toralar ine. Min, bılarzı küreü menän, qurqıuımdan qaltırap kittem. Ber minut esendä başımdan ällä nindäy yämhez uyzar ütte. Ular bezgä, bigeräk tä Ğälimä apayğa, tağı la beräy usallıq uylap kilgändärzer, tip qurqtım. Äz genä lä ütmäne, ularzıñ arahınan ber nisä keşe ber yulı ber köygä halıp yırlap yıbärze. Ular bığasa min dä, başqalar za işetmägän oşo yırzarzı yırlayzar ine:
Ğälimäneñ qalfağında börsök-börsök harı bar,
Ğälimägä bez käräkmäy, unıñ höygän yäre bar...
Qırza yörögän turı atımdı tanıp alam tösönän,
Ğälimäneñ ike küze ilay-ilay şeşengän.
Fähri babay halğan kelät, azbarzarına teräp,
Kelät artına Ğälimä üze sıqqandır teläp.
Ğälimäneñ şälendä bar mikän huñ aq yıre,
Ğälimä ergähenä quna barğan tübän ostoñ Zakirı.
Degänäktär üskän tizär Ğälimäneñ yulına,
Ğälimäne bäylägändär Zakirzıñ uñ qulına...
Ğälimä, biteñ niñä yaptıñ, niñä qaralar yaqtıñ?
Yözöñ qara bulmas ine, Zakir menän nik yattıñ?
 Ğälimä yıläk yıyğan saqta sulpıları şaltıray,
Eget menän yörötkändä qurqıuınan qaltıray.
Fähri qarttıñ sapqan yıre osranı dauılğa,
Matur tigän Ğälimä qız dan sığarzı auılğa.
Bezzeñ auıl — zur auıl, bulıp tora yıl-dauıl,
Töndä yıget yanında yathañ, ana şulay bula ul.
Küldäktärem yullı-yullı, niñä taşlayım yullı tip?
Hämizä äbey ilay ikän qızım harap buldı tip.
Fähri qarttıñ attarın tuğarıusı bez tügel,
Bıl yırzarzı yırlahaq ta, sığarıusı bez tügel.
Bılarzıñ tön urtahında Ğälimä apayzı, şunıñ menän bezze häm Fähri babayzarzı mısqıl iter ösön yırlağan yırzarı, bezzeñ öyzö tirä-yaqtan höñgölär menän sänsep, yöräktärgä bez menän qazağandan käm itmäne. Bılar ber nisä yırzı yırlağas ta, Ğälimä apay ükhep ilarğa kereşte. Atay menän äsäy başta bılarğa iltifat itmäy yathalar za, bara torğas, bigeräk tä Ğälimä apay ilay başlağas, urındarınan torzolar. Atay tiz genä qızıp asıulana torğan keşe tügel ine. Bıl yulı ul da qızıp kitte.
– Bılarzıñ bıl eştärenä sızap toror hälem yuq! Sığam da beräyhen balta menän sabıp ülteräm! — tip keyımdären ezläy başlanı. Äsäy häzer köndözgö keüyek tügel. Bälki artıq yıuaşlanğaynı. Ul, ber yaqtan, Ğälimä apayzı yıuata, ikense yaqtan, atayzıñ asıuın basırğa tırışa, uğa qarap:
— Zinhar, tim, sığa kürmä! Üzeñde huğıp ülterep taşlarzar... Ettär örörzär-örörzär zä kiterzär, sabır it! — tip yalına ine. Bıl eşkä min dä urınımda yatıp sızay almanım, elek atay ergähenä barıp: «Atay, zinhar, sıqma inde, yırlap böttölär inde... kiterzär äle», — tigän buldım, huñınan Ğälimä apay ergähenä barıp, unıñ qulın tottom: «Ilama, apay, yuqqa borsolma, ular kittelär inde», — tinem.
Ber azzan huñ uramdağı yıgettär kittelär, ularzıñ tauıştarı bezgä işetelmäy başlanı. Atay za basıla töştö häm hikegä ultırıp:
— Üzzäreneñ yözzäre qara bulhın! Yaray äle kittelär. Yuğihä üzem ülhäm dä ber-ikehen sänselderep üler inem! — tip höylänä ine.
Ğälimä apayzıñ da ilauı basıla töştö, äsäy bıl yulı üzeneñ halqın qanlılığın haqlap:
— Ettärzeñ öröüzäre bötör, il auızın tığıp bulmas, — tigän keüyek hüzzär menän barıbızzı yıuattı häm miñä yatırğa quştı. Şunan öyzä tauış-tın bötöp, tağı la tın qaldıq.
Min ber azzan huñ küzemde yomop yoqoğa kitä başlanım. Ber täülektän artıq bığasa başqa la kilmägän eştärze kürep ütkäreü küñeldeñ tınıslığın alğanğa, küräheñ, yoqlarğa tip küz yomou menän, törlö yämhez küreneştär beräm-beräm küz aldınan ütä başlanılar. Uyaulı-yoqolo şunday nämälärze küz aldınan ütkärep, bik ozaq yatqas qına yoqlap kitkänmen. Töşkä lä törlö sıualsıq nämälär inep böttö. Atay menän äsäy häm Ğälimä apay qayzalır kitep barabız, imeş tä, qapıl ğına min yañğız torop qalam, mine ber yämhez qart qıua başlay. Mineñ ayaqtarım atlay almağanğa kürä, tege yämhez qarttan qasa almayım, ul mine kilep totam tigändä, qart ber bäläkäy malayğa äylänä, min unıñ menän körmäkläşä başlayım, ul bäläkäy bulha la, mine yıñep, yırgä hala. Min tağı la toram. Ul arala bulmay, ul qısqıra-qısqıra uram buylap Ğälimä apayzı qıuıp yıter saqta, ul Ğälimä apay bulmay, ällä nindäy ber yämhez äbeygä äylänä, min unan qasam, ul tağı la mine qıua, alıstan äsäyım qarap torha la, ul mine yaqlau — tege yämhez äbey qulınan qotqarıp alıp qalıu urınına üze minän kölä... Min şul qurqınıstar esendä uyanıp kittem. Min uyanğanda, äsäy tağı la urınınan torop, Ğälimä apay ergähendä ultıra, Ğälimä apay ällä nämälär höylänä, hataşa ine. Min unıñ nämälär eşlägänen kürer ösön urınımdan torop, ular ergähenä barzım. Bıl vaqıtta atay käştänän nämäler ezlänä ine, bara torğas, qulına «Äftiäk» alıp, unı Ğälimä apayzıñ baş osona kilterep quyzı. Üze äkren genä belgän doğaların uqına, tirä-yağına tökörä, başqa ber hüz zä äytmäy. Bıl vaqıtta Ğälimä apayzıñ küzzäre yomoq bulıp, yoqlağan hamaq bulha la, üze ber-berehenä his ber bäyläneşe bulmağan hüzzär höyläy, qapıl ğına tertläp, hiskänep kitä: «Kit-kit, käräkmäy, min barmay qalam... Bına hin, ağay, nämä äytälär bit?.. Atam asıulandı bit... Yuq, min ülhäm dä öygä inmäyım!.. Ey alla!.. Min ni eşlänem?.. Miñeñ bittärem ağarmas inde... Zakirzı ülterälär bit!.. Şälemde asmağız äle. Tağı la kilälär, qayza qasayım ikän inde?.. Işekte vatalar bit!.. Ğäy, şul yırzarzı la yır tip yırlayzar... Min barıber üläm!.. Ana, ülterergä kilälär!»— tip özök-özök hataşa. Äsäy: «Ğälimä balam, hataşahıñ, torop ultır, uqınıp yat, balam! Kisänän birle bulğan eştärzän qurqıp qalğan şul bahır», — tip unı uyatırğa, isenä kilterergä tırışa ine.
Ğälimä apay: «Ana, ülterergä kilälär!» — tigän hüzze äytkäs, küzzären asıp yıbärze häm, bezzeñ bötäbezgä lä küzzären tultırıp qarağandan huñ, üzeneñ bezzä bulğanına ışanmağan keüyek bulıp qaldı la qaltırap bik ozaq bezgä qarap torzo. Äsäyım qaytanan:
– Balam, tınıshız yoqlanıñ, ahırı!.. Uqınıp yat, ber nämä lä bulmas, qurqma, hin bezzä bit!—tip tege hataşıuzarzıñ töş kenä ikänen belderep, Ğälimä apayzıñ isenä töşörmäskä buldı. Şulay ber az torğas qına, Ğälimä apay bayağı hataşıuzarınıñ töş ikänep belgän, häzer üzeneñ qurqınıshız yırzä ikänen añlağan keüyek bulıp, irken räüyeştä tın aldı la äsäygä yılmayıp qarap quyzı häm:
– Qurqtım şul, min hataştımmı ni? — tigän hüzzärze genä äytep, tik kenä qarap yata başlanı.
Äsäy şul torouınan kire yatmanı, ul täzrägä qarap:
— Tañ da atıp kilä, ahırı. Min yatmayım, balam, hin yat, yoqla, — tip miñä yatırğa quştı. Min şunan huñ ğına yatıp yoqlap kitkänmen.
Irtägehen min öy esendäge bötä keşelärzän dä huñıraq torzom. Min torğanda atay öyzä yuq, ällä qayza sığıp kitkän, äsäy meyıs tirähendä qoymaq beşerep yöröy ine. Torouım menän, küzem Ğälimä apayğa töştö. Ul urınınan torop ultırğan bulha la, auırıu keşelär keüyek küñelhez, üze başın bäylägän, unıñ östönän şäl börkänep ultırğaynı. Ul miñä küzzären tultırıp qaranı. Unıñ äle kisänän birle miñä tura häm şulay matur itterep, üz kürep qarauı berense tapqır ine. Läkin min unıñ qarauın kürgäs tä, niñäler, küzemde tübän töşörzöm, niñäler, uğa tura qararğa uñayhızlandım. Min tura qarağas, unıñ küñelenä qıyınlıq yaharmın töslö buldım. Ğälimä apay menän boronğo keüyek höyläşkem, unı üzem menän höyläştergem kilhä lä, bığa yul yuq ine, yaratmas keüyek bulıp kürenä, häzer hüz başlarğa kileşmäs töslö bula ine. Şunıñ östönä unıñ auırıuzar keüyek ıhıldap, hıqranıp quyıuı, yäki bik nıq tuqmalıp, imgätelep, huşhız taşlanıp ta, huñınan yañıraq huşına kilep, isängeräp ultırğan keşe hamaq ultırıuı, tirä-yağındağı bötä nämälärgä, şular rätenän keşelärgä lä, halqın qarauı uğa hüz äytergä uñayhızlıq birä, hüz quşhañ da, yauap alıp bulmas keüyek hizelä ine.
Äsäy qoymaq beşerep bötörgäs, säy äzerläy başlanı, Ğälimä apayğa qarap:
— Hin borsolğanhıñ da, şunıñ östönä halqın da teygänder. Bına häzer qarağat qağı qaynatıp eseräm, tirlähäñ, arıu bulır, başıñ auırtıuı bötör, — tip handıqtan qaq ala başlanı. Şul uñay menän min unıñ ergähenä barıp: «Ğälimä apay, başıñ auırtamı ni?» — tip horanım. Ul äkren genä ber tauış menän: «Auırta şul», — tine, başqa hüz äytmäne.
Ul äsäygä lä şulay horağan hüzzärenä genä yauap birä, artıq ber hüz äytmäy ine. Şulay za min unıñ höyläşä başlauın, kisäge keüyek biten şäle menän qaplap ultırmauın kürgäs, şatlana töştöm. Bınan huñ unı borsousı keşelär bulmaha, Ğälimä apayzıñ küñele lä kütärelä töşöp, halıq tarafınan kürgän sikhez zur hurlığı onotola başlar keüyek kürenä ine.
Äsäy säy äzerläp bötkäs, Ğälimä apay uranıp qına säy ergähenä kilep ultırzı häm, ber az qoymaq aşau menän bergä, äsäy qaynatıp birgän qarağat hıuın este. Şunan huñ unıñ yözö qızıllana töşöp, bit häm mañlayında vaq qına ısıq keüyek matur tir börsöktäre kürende. Ul esep bötkäs tä, äsäy uğa uranıp tororğa, halqın teyzermäskä, şulay itep tirlärgä quşıp üze urın äzerläp birze, Ğälimä apay za töngögä häm irtängegä qarağanda käyıfleräk bulıp, yatırğa äzerlängändä genä Hämizä äbey kilep kerze. Işek asılıp, Hämizä äbeyzeñ ineüyen küreü menän, Ğälimä apay yäşen atqan vaqıttağı keüyek hiskänep kitte. Ber bik qurqınıs yäki artıq qurqınıs nämäne kürmäs ösön küzen yomğan keşe keüyek, küzzären yomop, şäle menän biten qaplanı.


Hämizä äbey, ingäs tä, äsäygä lä hüz quşmay, Ğälimä apayzıñ östönä bik ozaq, tup-tura qarap torzo. Unıñ bıl qarauınan unıñ asıulanırğa teläüyen dä, hayran bulıp, hüz taba almay torouın da, ösönsö köndän birle esenä yıyılğan qayğıhın ni räüyeşle, qayzan başlap äytergä belmäüyenänder tip, törlösä añlarğa bula ine. Ul äsäyzeñ bik tübänlek menän unıñ küñelen ikense yaqqa bororloq räüyeştä äytkän:

– Äyzä, Hämizä yıñgä, yuğarı uz!—tigän hüzenä lä qolaq halmanı, yäki unı işetmäne. Unıñ küzzäre tup-tura Ğälimä apayzıñ östönä taşlanğandar. Unı yotorğa torğan keüyek toralar ine. Ul şulay ber az qarap torğas, ränyıgän, şunıñ menän bergä bik äsengän tauış menän:

– Ey balam, balam!.. Hiñä ni buldı?.. Bezze lä hurlıqqa töşörzöñ, üzeñ dä hur buldıñ, bötä bäheteñde yuğalttıñ! — tip tezep alıp kitte. Ğälimä apayzıñ ösönsö köndän birle yärähätlängän, äle az ğına la uñala başlamağan yörägenä sänsä häm uyı tağı la nığıraq auırttıra torğan bıl hüzzärze tezeü östönä üze ükhep ilarğa kereşte. Şulay itep, yörägeneñ tınıslanıuı, qayğıhınıñ azıraq onotolouı kötölä torğan Ğälimä apayzıñ yörägen boronğoğa qarağanda la nığıraq quzğatırğa häm auırıraq täsir itergä säbäp bula torğan eşte eşläp taşlanı.

Ğälimä apay äsäheneñ şul auır hüzzären häm küz yäş tügep ilauın tıñlap ultırğan keüyek buldı la, yözön asıp, äsäheneñ yözänä qarap qaltıranırğa kereşte, huñınan bötä kösön yıyğan keüyek bulıp:

— Min gonahlı tügel!.. Äsäy, mine ültermägez, min üläm, uf alla!—tip ilarğa la, ilamasqa la belmäy, artıq hüz äytä almay tuqranı. Irendäre kügärep, küzzäre başqasalanıp kitte.

Bıl hälde kürep torğan äsäy, ike ut arahında qalğan keşe keüyek, başta qayhı yaqtan hüz başlarğa belmäy aptırap qaldı, tik eşteñ bıl tiklem yämhezläneüyen kürgäs kenä:

– Ey, Hämizä yıñgä, hin sabır it, Ğälimägä ber hüz äytmä, ul gonahhız, unı äräm ittelär, hin añlarğa käräk ine. Ul bahırzı yıterlek ränyıttelär inde, — tigän hüzzärze äytkändän huñ, Ğälimä apay ergähenä barıp, başın totto häm uğa:

– Yatıp tor, Ğälimä, tireñ qatmahın, tağı la başıñ auırtır, tip yıuatırğa kereşte. Ğälimä apay ber azğa tiklem ber nämä lä belmägän hishez keşe keüyek torzo la huñıraq tirä-yağında torğan bezgä küzzären tultırıp qaranı häm, ber hüz zä äytmäy aldına qarap, şäleneñ ber yaq oson alıp, ike qulı menän şunı bögärlärgä, bötärlärgä kereşte.

Hämizä äbey zä üzgärze, qızınıñ artıq borsolğanın hizze bulha käräk, hüzen yomşarta töştö häm tauışın üzgärtep:

— Belmänem şul, min belmänem... Atahı ike köndän birle qolaq itemde aşap bara: «Hin ni qarap torzoñ? Niñä küz-qolaq bulmanıñ?» — ti. Äytmägän hüzzärze qaldırmanı, üz başına töşmägän keşe belmäy şul, bigeräk tä auır eş bit, ul kisäge uram hurlığına kem sızar? — tip küñelhez hüzzärze tağı la tezep kitte. Unıñ bıl hüzzäre, älbittä, Ğälimä apayzıñ yarahına toz östäü, unıñ küz aldınan ütkän häm aldağı yämhez küreneştärze kilterep, unı tağı la borsorğa säbäp bula ikänen ul uylap ta tormay ine.

Äsäy tağı la halqın qan menän Hämizä äbeygä lä, Ğälimä apayğa la yıñellek kilterä torğan hüzzär tabırğa tırışıp hüz başlanı.

— Donya bulğas, ällä nizär bulır, nahaq yala yağıu ber bögön genä tügel, elek tä bula kilgän. Yosof päyğämbär şunıñ ösön un ike yıl zindanda yatqan, ti... Alla üzeneñ bälä-qazahın, qayğı-häsräten üzeneñ höygän qoldarına yıbärermen tigän, ti. — Äsäy bıl hüzzärze bik ihlas menän, küzzärenän yäştär ağıp sığırlıq räüyeştä höyläy ine.

Hämizä äbey haman äsäyzeñ nämä äytergä, bıl hüzzäre menän nämä añlatırğa telägänen töşönmäy, ul haman üz yulı menän bara:

—Päyğämbärzärgä yaray za bit ul, bezgä kileşmäy. Bezze tiz kürälär, bez häzer ni yöz menän äzäm küzenä kürenerbez? Kisä töndä nizär buldı bit? Atahı ğärläneüyenän ükerep ilanı. «Bınan huñ ul nämäñde küzemä kürhätähe, üzeñ unıñ ergähenä inep yöröyhö bulma! Minän şäfqät yuq», — tip kisätep quyzı. Äle ul yoqoğa kitkäs kenä, yörägemä sızay almay indem, nisä äythäñ dä bala bit, yöräk tüzmäy, sızap bulmay, — ti.

Äsäy zä üz yulı menän bara, nisek kenä bulha la, Ğälimä apayzıñ vaqiğahın bäläkäseräk itep, ike öy esenä tulğan qayğılarzıñ auır täsiren azaytıp taratırğa tırışa.

— Fähri qaynağağa la sabır itergä käräk ine inde. Ir keşe bigeräk tä tüzem bulırğa teyış ine. Ütkän eş ösön başıñdı taşqa huğıp bulmay bit, hin dä uğa sabır itergä äyter ineñ, —ti.

Bığa qarşı Hämizä äbey:

— Ul bik ğärsel keşe bit, mineñ hüzze tügel, ällä kemdeñ dä hüzen tıñlamas, onotorğa tırışıp qarahañ da bulmay şul. Bik zur eş bit! —tip üz hüzen höyläy.

Ğälimä apay bılarzıñ hüzzären tıñlağan keüyek tä, ber zä qolaq halmağan keüyek tä tik ultıra. Ufılday, üze haman ike qulı menän şäleneñ oson bögärläy ine. Unıñ bıl räüyeşle kildele-kittele ultırğanın kürgäs, Hämizä äbey tağı la yomşay töştö, unıñ yözöndä, küzendä qızğanıu ğälämättäre sıqtı; ul bıl zur eşkä mäğänä birä almau häm Ğälimä apayzı qızğanırğa, ber yaqtan, urın tapmau menän bergä, qızğanğan da, unıñ ösön qayğırğan da keüyek bulıp kitte.

— Belmäyım inde, baş yıtmäy, baş... uylamağan häsrättärgä kilep töştök. Kürähebez barzır inde, — tine lä, üze Ğälimä apayğa yaqın uq kilep ultırzı häm arqahınan qağıp: «Ni eşläneñ hin, balam? Başıñ auırtamı ni? Auırtır şul, auırtır... Harap buldıñ şul balam...» — tip, ber yaqtan, qızğanğan bulıp, ikense yaqtan, qayğırıp, Ğälimä apayğa yaqşılıq itäm tip höylägän bıl hüzzäre Ğälimä apay ösön bik auır bulasağın belä almay ine.

Bara torğas, hüz zä tabılmay başlanı. Ğälimä apay bitenä şälen yapqan köygä ällä ilay, ällä ni eşläy, tik şul helkengän keüyek bula ine. Hämizä äbey häzer ber hüz zä äytmäy, tik ilauın ğına belä. Äsäy bıl ike häsrät östönä qarap, his ber hüzhez tik tora ine.

Şulay torğanda atay inde. Keyımdären halğansı ber hüz äytmähä lä, huñğaraq, bılarzıñ hüzzez torouzarın häm Hämizä äbeyzeñ ilauın kürgäs:

— Tağı la nindäy häsrättärze yañırtıp ultırahığız? — Küze menän genä Ğälimä apayzı kürhätep.— Şunı uylap, ber az aqılğa töşä başlarğa käräk inde. Hämizä yıñgä, hin dä sabır itergä käräk. Sebergä kiterlek eş tügel, äzäm ültergän keşe yuq tabaha. Üzebezze lä, başqa keşene lä bötörörgä yaramay. Äle min Sälim menän höyläşep torzom: «Yuqqa ğına harap ittelär, yäş saqta unday eştär bulmaymı ni ul», — ti. Şulay itep, nahaq bälä ikänen bötähe lä belerzär äle. Läkin iñ elek şuğa üzebez töşönörgä käräk, — tip hüz başlanı.

Bınan huñ Ğälimä apayğa auırlıq kiltererlek, unıñ yörägenä qazalırlıq hüzzär bulmaha la, gelän üze turahında ğına hüz barğanlıqtan, unıñ ösön bıl hüzzär zä auır bulasağı bildäle ine. Şulay za bezzeñ öy ese bınan un-un biş minut elek ütkärgän auır küreneştän ärselä töştö. Küñeldär az ğına bulha la urındarına ultırıp, yöräk tibeüzäre hirägäyze. Hatta äsäy täbiği hälenä töşöp, ğäzättä eşläy torğan eştärenä quzğala başlanı. Hämizä äbey küzzären hörtöp, ber az irken tın aldı.

Min eşteñ äkrenläp yaylana barğanın kürgäs, keyınep tışqa sığıp kitergä uylanım. Läkin bıl tınıslıq hamaq kürengän küreneş ozaqqa bara almanı: şul vaqıt qapıl ğına işek asılıp, Fähri babay kilep inde. Ul bik küptän birle forsat kötöp tä, uğa ireşä almay yörögän, tik häzer genä forsatqa ireşkän keşe keüyek atılıp inde. Unıñ küzzäre ösönsö kön ahun häzrät aldında Ğälimä apay menän Zakir ağayğa hököm itkän vaqıtta barıp ingändäge keüyek aqayğan, yözö ağarğan, üze şul vaqıtta Ğälimä apay östönä tayaq menän taşlanğandağı keüyek qaltırana ine. Boronğo vaqıtta ul bezzeñ öygä ingändä säläm birep inä, ingändän huñ isänläşä torğaynı. Bıl yulı ulay säläm dä birmäne, isänlek-haulıq ta horaşıp tormanı. Ingäs tä, Hämizä äbeygä tup-tura qarap:

— Inep tä ölgörzöñmö ni äle qähär töşkörö nämä?.. Tiz sıq, başıñdı yımerep bötörörmön... Min hiñä, unıñ ergähenä inep, unıñ qara yözön kürep yöröyhö bulma, minän mäñge bähillek yuq, tip äyttem bit! — tip köyönörgä häm Hämizä äbeyze, şunıñ menän bezze tirgärgä kereşte häm, üze ber urında basıp tora almay, häzer beräy keşe östönä taşlanırga torğan häräkät kürhätä başlanı. Unıñ bıl yämhez qiäfäten kürgän häm oşo hüzzärze äytkän vaqıtta sığarğan tauıştarın işetkän ber keşe qurqır, iñ azında huñ däräcälä auır hälgä qalır ine.

Ber minut esendä bulğan bıl küreneş, bıl hüzzär, yañı ğına auır tınlıqqa töşöp, tärän uyza ultırğan atay, äsäy, Hämizä äbeygä, bigeräk tä Ğälimä apayğa, höñgö menän sänskän yäki östärenä zur yırtqıs yanuar taşlanıp, şunan haqlanıu hästären kürergä mäcbür bulğan ber hälät kilterze.

Ğälimä apay unıñ qiäfätenä az ğına küz halğan, unıñ äytkän hüzzäreneñ ber nisähen genä işetkän keüyek buldı la:

— Atay, min ğäyıple tügel!.. Yuq, yuq, min qurqam... Qayza barayım?.. Mine qotqarığız, — tigän hüzzärze äytep, ergähendä torğan mendärgä auzı, auzı la, quldarın helkep, ayaqtarın quzğatıp, mäğänähe bezgä belenmägän räüyeştäge tauıştar sığara başlanı.

Atay şunda uq urınınan torop, zur qurqınısqa qarşı barğan keşe qiäfätendä Fähri babayzıñ aldına töştö häm, ike qulın yäyıp, ber yaqtan, bik yalınğan, ikense yaqtan, beräy keşene zur doşmanınıñ höcümenän haqlar ösön ike arağa ingän räüyeştä, tübäneräk tauış menän:

— Ağay, ni eşläyheñ hin? Balandı häläk itäheñ bit! Ay ağay-ağay!.. Ber az uylap qara, ul tiklem qılanırğa qiämät qayım bulmağan daha... Zinhar, sabır it, höyläşep, töşönöp alayıq, — tigän hüzzärze äytte.

Hämizä äbey ike ut arahında qalğan keüyek bulıp, nämä äytergä lä belmäy aptırap torğandan huñ:

— Hiñä äytäm, atahı, üz balabızzı häläk itmäyık, ey alla, tağı la nämälär kürähem bar ikän? — tip tağı la ilarğa totondo.

Äsäy, Ğälimä apay ergähenä barıp, üzensä, läkin bik ömöthöz räüyeştä genä, artıq hınıq küñel, basınqı tauış menän unı yıuata torğan hüzzär äytep, östön yabıp, quldarın totto.

Fähri babay oşo häldärgä häm yalınıp, yaluarıp äytkän hüzzärgä, bigeräk tä Ğälimä apayzıñ şunday huştan yazğan hamaq yatıuına qaramayınsa, tösönä az ğına la üzgäreş-qızğanıu ğälämäte sığarmastan, atayğa qarap:

— Hin, Bäzri, mineñ eşemä qatışma! Qara yözzö yaqlap yäneñ sıqmahın, üz başıña töşmägäs, yaqşı bulıp kitkänheñ ikän...— tip qısqırğandan huñ, Hämizä äbeygä äylänep:

– Üz balabız, imeş... Nindäy üz balañ ul — yözöñdän kölöp, bötä ilgä mäshärä bulğan nämä?.. Sıq, timen, häzer sıq!.. Ana, qarausıları bar bit, şular qararzar… Ul inde bezzeñ bala tügel, bezgä bälä genä buldı... Häläk itmä, imeş... Säsräp kithen, bez kösläp häläk itmägän, üze tapqan, üze ezläp alğan auırıu, niñä bögön yır yotmas şunda!—tigän hüzzärze äytte lä kire borolop sığa başlanı häm, tağı la artına äylänep, Ğälimä apayzıñ näq östönä qarap:

– Et keüyek şıñşıp yatqan bula bit äle, hozayzıñ qähäre häzer ük huqqandır şul, ilahım, şul yatqan urınıñda qat! Tülke mineñ işek aldına ayaq basahı, mineñ küzemä kürenähe bulma, huğıp ülterermen... — tip äytte lä işekte şap itterep yabıp sığıp kitte. Atay uğa nindäyzer hüz äytmäkse bulıp, artınan barıp qaraha la, ber hüz zä äytä almay, basqan urınında qatıp qaldı.

Fähri babayzıñ bıl qılanışı, äle unıñ esendä Ğälimä apayğa, hatta unı üz qanattarı astına alğan keşelärgä qarşı bulğan sikhez asıuı, üze sığıp kitkändeñ huñında küz aldında torğanğa kürä, öyzä qalğandarzıñ bötähen dä tärän uyğa qaldırzı. Ber nisä minut his kem ber hüz äytmäy, tik torzolar.

Hämizä äbey ultırıp torğan urınınan torop sığa başlanı häm, äsäyzärgä qarap:

— Bına bıl keşe menän ni eşlärgä inde? Öygä qaytıp ineü qurqınıs, ike kön buyınsa, qotorğan et hamaq öskä ırğıp, talarğa tora. Tereläy yır astına inerlek buldım inde... — tip üzeneñ dä qulında his ber irek yuq ikänen belderer räüyeştä qızğanıs küzzären yırgä töşörzö.

Bıl auır häldär äsäygä lä, atayıma la nasar yaqtan täsir itkängä, bıl eşteñ osona barıp sığıu ularğa la bik auır hamaq toyola başlağanğa, ular za häzer hüz taba almay, taphalar za, osona sığara almay başlanılar. Tik şul «sabır itergä käräk, bara torğas bötör äle, ni eşlärgä inde, ey alla...» tigän keüyek aptırağan vaqıttarza ğına äytelä torğan hüzzärze äytälär zä tuqrap qalalar ine.

Hämizä äbey sığıp kitkäs tä, bılar bik ozaq hüzzez qaldılar. Tik ber azzan huñ ğına, atay tübän genä tauış menän:

— Bılar menän ni eşlärgä inde? Äyterheñ, bında bez ğäyıple, — tine lä, üze küzzären ber urınğa teräp, tärän uyğa battı.

Äsäy üzaldına üze höylängän keüyek:

— Üz qızzarın üzzäre başqa keşelärgä qarağanda la doşman kürälär, ber keşe lä höttän aq, hıuzan pak tügel, tik bına Ğälimägä genä auırlıq yahayzar, şunıñ arqahında bezze lä doşman kürep böttölär! — ti, üze nämä eşlägänen dä belmägän keüyek, ber ul nämägä, ber bıl nämägä barıp totona ine.

Bögöngö kön dä, ütkän kön keüyek, küñelhez ütte. Ğälimä apay tön buyına tınıs yoqlay almanı. Ul ber nisä tapqır hataşıp, urınınan ırğıp torop, qayzalır sığıp kitergä telägän keüyek, tartışa başlanı. Urınına kire yatqırılha la, törlö hüzzär äyteüzän tuqramanı. Unıñ küberäk hüzzäre: «Ey alla, meskende ülterälär inde... Mineñ yözömdä qara böttömö?.. Harap ikän, ni eşlägän bulalar!.. Qaytammı huñ, ülhäm dä qaytmam... Atay mine ülterer inde... Häzrät babay kilä, qasığız, qasığız, qas!.. Tağı la kilälär!.. Yänem, kitmä inde, bergä kiterbez!.. Häzer hıu ğına alıp qaytayım äle!.. Bına bında tınıs ikän... Äbäü, şular za yırlağan bulalar bit äle!.. Işekte biklägez, inälär bit... Min kitäm, kitäm!.. Ülhäm dä kitäm!.. Şälemde biregez äle!...» tigän keüyek hüzzär ine.

Bezzeñ öy ese tañ aldınan ğına tınıslandı. Tañ aldınan ğına qabat-qabat torop yöröüzär, şäm yandırıuzar böttö.

Bögön irtän torğas ta, atay miñä qarap:

– Ğäli, mäzräsägä bar inde, kisä lä, ösönsö kön dä habağıñ qaldı bit, — tip mäzräsägä barırğa quştı. Äsäy zä unıñ hüzenä quşılıp:

– Bar, balam, undağı nämäläreñde tuzzırıp bötörmähendär, — tigän hüzze äytte.

Häzer min ul mäzräsägä barırğa, unda inergä, undağı keşelärze kürergä yänem-tänem menän qarşı bulıuğa qaramayınsa, atay menän äsäygä tağı la küñelhezlek arttırmas ösön, barırğa buldım. Läkin bıl eş mineñ ösön donyalağı bötä eştärzän dä auır toyola ine. Şulay za äkren genä keyınep, tışqa sığıp, qapqa töbönä yıtkäs tuqtaldım. Uramğa sığıu menän mine ällä kemdär osratıp, ularzıñ kölöüzärenän, mine, şunıñ menän Ğälimä apayzı mısqıl iteüzärenän qurqa inem. Uramda artıq keşe kürenmägäs kenä, qapqanan sığıp, mäzräsägä qarap yügerzem. Şulay itep nisek tä keşelärgä osramasqa, ularğa kürenmäskä teläy inem. Mäzräsägä barıp yıter saqta ğına, mineñ bähethezlekkä qarşı, tege Ğälimä apayzarzı totqan Gäräy menän Sälim osranılar za, miñä qarap:

– Tuqta äle, Ğäli, tuqta!—tip miñä tuqtarğa quştılar. Min ularzıñ hüzzären işetmämeşkä halışıp, alğa barıuımdan tuqtamanım, häm tuqtamauım ularzıñ asıuzarın kilterze bulha käräk, ular mineñ arttan:

– Ğälimä apayıñ nämä eşläy?.. Keyäü quyınında yatamı? Qayza, bäkeñde kürhät äle? — tip qısqırıp qaldılar.

Mäzräsägä barıp yıtkäs tä, esenä inergä qurqıp torzom. Sönki unda ineü menän uqıusı malayzarzıñ minän kölöüzäre, mine mısqıl iteüzäre bildäle ine. Bında ber işek aldında vağıraq itep ayırım-ayırım halınğan biş mäzräsä bulıp, min şularzıñ işek aldınıñ berehendä tora inem. Qurqa-qurqa ğına mäzräsäneñ qapqahınan inep, üzem tora torğan mäzräsägä taban bara başlanım. Şunda uq miñä Ğäli hälfä osranı. Ul muyınına ozon hölgö halıp, qulına qomğan totop, tähärät alırğa kitep bara ine. Ul boron miñä hüz zä quşmay, hatta mine rätläp belmäy torğan bulha la, bögön mine küreü menän:

— Yä, Ğäli, nihäl? Ğälimä hineñ apayıñmı? — tip hüz başlanı.

Min bur keşe keüyek totloğop qaldım. «Apayım tügel», — tip äytergä telem barmanı:

– Apayım!.. — tinem.

– Şulay mucik yıgete menän yöröp äräm bulalarmı ni? Nindäy matur köyönsä äräm buldı bahır!.. — tip qızğanğan räüyeştä miñä uñayhızlıq kilterä torğan hüzzär äytä başlanı. Elek min Ğäli hälfäne zur keşe, şäp keşe tip yöröy torğaynım. Häzer unıñ, kölgän keüyek, şunday hüzzär äytkänen işetkäs, uñayhızlanıu östönä, hälfä başı menän şunday hüzzär höyläüyenä aptırap kittem, şul minuttan huñ mineñ küzemä yämhez ber keşe bulıp kürenä başlanı. Ul mineñ yauap birmäy, oyalıuımdan başımdı tübän eyıp, uñayhızlanğandı kürgäs kenä:

– Bar, in, şäriğät quşmağan eşte eşlägäs, şulay bula ul. Apayıña la ulay itergä käräkmäs ine! —tigän buldı.

Mineñ Ğäli hälfä aldına basıp, unıñ birgän horauzarın tıñlap torğandı bik küp şäkerttär täzrä arqırı qarap toralar ine. Min, ber yaqtan, mäzräsägä inmäs boron uq şunday hälgä osrauımdı, ikensenän, bik küp şäkerttärzeñ täzränän qarap torouzarın, ularzıñ mäzräsä esenä ingäs tä minän törlö nämälär horauzarın, qayhı beräüzäreneñ kölöüzären küz aldıma kilterep, mäzräsägä bötönläy inmäy, qaytıp kitergä lä uylanım. Läkin, ni ösöndör, şunı buldıra almanım. Nisek tä miñä mäzräsägä inergä, aldımda şunday uñayhızlıqtarzı ütkärergä teyış eş — farız eş keüyek bulıp kürenä ine. Şunday auır ber häldä, atlar-atlamas qına mäzräsägä indem. Elek käräk mineñ, käräk başqa beräüzeñ bulhın, mäzräsägä inep-sığıuın beräü zä qarap tormay ine. Bögön min ineü menän ber yulı ber nisä tistä küz miñä taban boroldo. Üzemdeñ urınıma barıp yıtmäs elek ük ber nisä malay mineñ ergämä kilep tä yıttelär häm:

– Ğäli, kisä niñä kilmäneñ, ä?

– Ällä auırınıñmı?

– Unıñ apahı totoldo bit, şuğa kilmägänder!..

— Ul nisek kilhen, sığırğa oyat bit! —tigän hüzzärze yauzıra başlanılar.

Bılarzıñ hüzzärenä qolaq halmasqa, ikense törlö äytkändä, ser birmäskä tırışıp, üzemdeñ urınıma barıp, säkmänemde halıp quyıp, habaqtarımdı qulıma alıp ultırzım. Şunda uq kitabımdı asıp, küz haldım. Şuğa qaramastan, mineñ ergämä bik küp şäkert yıyılıp aldılar häm törlösä horauzar bireü östönä yöräkkä auır kilä torğan hüzzär menän minän kölä başlanılar. Häzer min bılarğa qarşı yauap birep torouzan da, qarşı torop üzemde aqlau yulın alıp barıuzan da ğaciz qaldım yäş börsöktäre küzzäremä kilep tığılıp, atılıp sığırğa ğına toralar ine. Häzer miñä bınan sığıp kiteü zä, bında torou za auırğa qaldı. Min şulay yıñelgän häm şulay şäkerttär tarafınan solğanıp alınğan hayın üzemdä kütärä almaslıq hurlıq, auırlıq hizä başlanım, küz aldarım qarañğılanğan hamaq bulıp kitte, auırlıqtıñ huñ sigenä yıtkän vaqıtta ğına tege kügärsen Sälim tigän yäş hälfä kilep, şäkerttärgä qarap:

— Bında nämägä yıyıldığız, ayıu beyıteüse yuqtır bit... Kitegez häzer ük urındarığızğa... — tip tege şäkerttärze pır tuzzırıp mineñ ergämdän qıuıp yıbärze. Şäkerttär, hıu hipkän keüyek bulıp, şım buldılar, şul minutta taralıp ölgörzölär.

Kügärsen Sälim iñ şäp, iñ ziräk şäkert häm şunıñ arqahında, üzeneñ yäşlegenä qaramastan, hälfä bulıp barğanğa kürä, uğa qarşı şäkerttär tügel, unan zur hälfälär zä artıq hüz äytä almayzar ine. Unıñ mine yaqlap sığıuı mineñ ösön bik zur yıñellek bulıp töştö, irkenläp tın aldım. Ul şäkerttärze şulay qıuıp yıbäreü östönä, miñä qarap:

— Hiñä teyälärme... Ägär teyhälär, miñä genä äyt, bınan huñ ulay qılanmahındar, — tip mineñ küñelde yıuatıp kitte. Şunan huñ ğına ber az irkenläp qaldım, tirä-yağımdı solğap alğan malayzarzıñ kölöüzärenän, mısqıl iteüzärenän qotoldom. Şulay za ularzıñ qayhı berzäre, mine aulaqtaraq osratıp, üsekläp kitälär, işara menän bulha la, Ğälimä apay vaqiğahın isemä töşöröp, mine ğärländermäkse bulalar ine. Läkin ularğa qarap qına borsolorloq eş tapmay häm, hüz yörötöü, äläkläüze his ber yaratmağanlığımdan, ular östönän barıp kügärsen Sälimgä ular turahında ber hüz zä äytmäy inem.

Bögön ahun häzrät irtänge däreskä bik huñ inde. Ul ingändän huñ şäkerttär bigeräk tın qaldılar. Ahun häzrätte elek könönä ber nisä tapqır kürergä tura kilgän bulha, min unı oşo ike kön esendä berense tapqır kürä inem. Bıl küreüyemdä ul miñä yämhez, qurqınıs häm keşelärzeñ yözzärenä qara yağa torğan usal ber keşe bulıp kürende. Min küñelemdän unı usal ber keşe tip uylarğa qurqham da, unıñ Ğälimä apay menän Zakir ağayzıñ bittärenä qara yaqtırıp, uram buylatıp, bötä halıq tarafınan mäshärä itterep yöröttöröüyen şäriğät quşıuı buyınsa eşlängän eş tip uylaham da, küñelemdeñ ällä qayhı ber möyöşö unı yaratmay başlanı. Bıl yämhez eştärzeñ bulıuına tik ul ğına säbäp bulğan keüyek bulıp kürende. Elek qayhı ber keşelärzeñ: “Bezzeñ häzrät bik mäkerle, häyläkär, barmağı üzenä taban käkere keşe, uğa eşeñ töşmähen”, – tip, zarlanğan hüzzären işetkändä, min ul keşelärzeñ hüzzären yaratmay torğaynım. Bögöndän başlap, ısınlap ta, ul miñä lä bik usal keşe bulıp kürende. Şunıñ östönä, unıñ şäkerttärgä uqıtqan habaqtarı, birgän därestäre lä gel başqalarğa auırlıq birer häm yuq qına eş ösön dä yözzärenä qara yağır ösön uqıtıla torğan nämälär keüyek bulıp kürenä başlanı.

Bına bögön dä zur şäkerttär, unıñ aldına tüñäräklänep ultırıp, däreskä kereşkäs, qul qırqıu haqında hüz başlandı. “Beräy keşe, ikense beräüzeñ äyberen urlaha, gärsä ul äyber un ğına dirhämlek bulha la, ul urlausınıñ qulın qırqıu, şäriğät buyınsa, teyış bula…” – tigän hüzzären işetkäs, mineñ küñel zımbırlap, başım satnap kitte. Ütkän yıl qaz urlap totolğan Sälähi iskä töşöp, unı tuqmauzarı, başın yarıuzarı küz aldıma kilde. “Nisek unıñ terhägenän qulın qırqıp, tere qulhız qaldırmanılar ikän?” – tip uylanım.

“Beräy qız menän yıget totolha, ularğa yözär sıbıq huğırğa. Ägär totolğan keşelär qart bulha, bildärenä tiklem yırgä kümep, sittän taş menän bärep ülterergä…”, “Urlağan keşelärzeñ äz genä äyber ösön dä quldarın qırqırğa…”

Bına şulay här ber eş ösön qamsı menän huğıuzar, taş menän bärep ültereüzär, quldarın qırqıp taşlauzar, bılarzan başqa törlö auırlıqtar kürhäteüzärze tıñlap ultırıu küñelgä ällä nindäy qurqınıs uyzar kilterze. Bıları äle unıñ donyala bula torğan yazalar. Bıl yazalar östönä tege donyala vaq qına eş ösön qızıu yähännäm uttarında yandırıuzar, undağı zur suqmarlı zobani fireştäläreneñ küzzärenän ut säsep, gonahlı keşelärzeñ baştarına kilterep huğıuzarı küñeldä sikhez zur ömötzözlök tıuzırzı. Tirä-yağımdağı şäkerttärzeñ barıhı la, aldarındağı kitaptarzı asıp, barı tik şunday yaza, qiämät ğazabı keüyek qurqınıs nämälärze uqıyzar. Mineñ qulımdağı kitapta la şunday nämälär yazılğan. Ahun häzrät şularzıñ bötähen dä belä, şularzı uqıta, şunıñ ösön ul miñä üze lä qurqınıs keşe, donya-ähirät ğazabı öyrätep, şunıñ menän genä qızıq tabıp torousı usal keşe bulıp kürenä başlanı. Elek min bıl hüzzärze işethäm dä, kitapta ğına şulay yazılğandır, ularzıñ berehe lä eşlänmäy torğandır, tip yöröy inem. Ösönsö kön Ğälimä apayzıñ şul kitapta öyrätkänsä hököm itelgänen, mähşär keüyek halıq aldında yözönä qaralar yağıp, uram buyınsa mäshäräläp yörötkändä, unıñ bötä halıq, hatta ata-äsähe tarafınan da: “qara yöz”, “oyathız”, “bötä auıldıñ bäräkäten qasırıusı” – tigän hüzzärze işetep, häzerge köndä äzäm küzenä kürenerlektän ütep, bezzeñ öyzä hataşıp yatıuzarın kürgäs, ul kitaptarza yazılğan nämälärzeñ ısınlap ta bula ikänen uylap, ni eşlärgä belmäy başlanım. Keşelärzeñ bötä eştäre qıl östöndä genä torğan keüyek bula başlanı. Min şularzı uylap bögön uqıy za almanım. Öygä qaytıp barğanda la: “Yartı käüzälärenä tiklem yırgä kümelep, tirä-yaqtan taştar menän bärelep ülterelgän haqallı irzär, sästäre tuzıp, bittärenän qandar ağıp, baştarı yırgä bögölöp töşkän qatındar… Östönä alama keyım keygän, qulı terhägenän kiselep, qandar ağıp torğan ällä nindäy keşelär… Qarağusqıl tötöndär sığıp, göcläp yanıp torğan yähännämdärgä häm unıñ esendä yalanğas köyö yanıp yatqan isäpzez küp irzär, qatındar… unda küzzären aqaytıp, quldarına suqmar totop yörögän zobanizar… Ösönsö kön uramda ber-berehenä bäyle köyö, yözzärenä qorom buyalıp, uramdıñ buyınan buyına yörötölgän Ğälimä apay menän Zakir ağay…” beräm-beräm küz aldımdan ütä başlanılar. Şunday yämhez häm küñelgä bik auır täsir itä torğan nämälärze uylap, öygä qaytıp indem.

Min öygä qaytıp ingändä, bezzeñ öyzä tübän ostan Ğilmi äbey menän äsäy Ğälimä apayzıñ ergähendä ultıralar, Ğälimä apay boronğosa şälen börkänep, ber hüz zä öndäşmäy, sitkä qarap tik ultıra ine.

Minän elek bılar nämä höyläşkändärzer — belmäyım, tik min qaytqanda hüz haman Ğälimä apay turahında bara, unıñ auırıuın bötöröü — imläü turahında Ğilmi qarsıq törlö ämäldär öyrätä ine. Şulay itmägändä, auırıuzıñ kösäyıüyen, unıñ keşelektän sığıuın, berehenän-berehe qurqınıs hüzzär menän qurqıtıp, Ğälimä apayzıñ da, äsäyımdeñ dä yörägen ala, aqıldan yazıu, yınläneüzärzeñ berehen dä qaldırmay, yöräk yarıla torğan törlö vaqiğalarzı küz aldına kilterä ine. Unıñ höylägän hüzzären, misalğa kiltergän qurqınıs vaqiğaların işetkändä äsäyzeñ yözö ağarıp kitä, Ğälimä apay qaltırana, ergähendä genä ubır yatıp torğan häm şunan haqlanırğa teyış bulğan keüyek, şälenä törönä, möyöşkä hıyına bara ine.

Im-tom itkänse tınıs torhon tip, şürlektä torğan iske «Qörän»de alıp, Ğälimä apayzıñ baş osona taban kilterep quyzılar. Ğälimä apay bıl eştärgä qarışmay häm qarşı ber hüz zä äytmäy torha la, yözöndä bılarzıñ bötähenä lä asıu bildähe, riza tügellek ğälämäte kürenep tora, Ğilmi qarsıqqa qurqınıs ber nämägä qarağan keüyek qaray ine.

Ğilmi qarsıq auırıuzı darıulau, unıñ sihırına şifa birerlek käñäştär bireü keüyek iñ «aşığıs saralar» höyläp bötörgändän huñ, şul uq auırıu aldında ös köndän birle unıñ turahında auıl arahında yörögän hüzzärze tezä başlanı. Ğälimä apay ösön işeteüye bik küñelhez häm auır bulğan bıl hüzzärzeñ unıñ aldında qabatlanıuı, yörägenä bik nasar täsir iteüye bildäle bulıuğa qaramastan, hüzzärze huzğandan huzzı. Äsäyım dä uğa quşılıp, quşılmağan urındarında bik ihlas tıñlap, bıl turala hüzzeñ ozayıuına säbäp buldı.

Ğilmi qarsıq, ber yaqtan, bezzeñ öy keşeläreneñ küñeldären tabıu ösön hüzzären borğolap höylähä, ikense yaqtan, bıl turalağı hüzzärze tağı la arttırıp, öy esenä küñelhez häm qurqınıs birergä tırışa. Ber zä käräkmägängä Ğälimä apay menän Zakir ağayzıñ totolou räüyeştären, kemdär totqanın qabatlay. Bıl turalağı hüzzärze keşelär auızınan meñ törlö itterep küserä, şul hüzzär arqırı im-tom itergä üzenä yul asa ine.

Şul vaqıtta Hämizä äbey inep, vaqiğanıñ, bıl turalağı hüzzärzeñ artıuına östämä säbäpse bulıp kitte. Ul Fähri babay sığıp kitkän arala ğına bında ingänen, nämä eşlärgä lä belmäy aptırap yörögänlegen, ös-dürt köndän birle öyzärendä yäm häm matur tormoş yuğalğanın küz yäştären ağızıp, zarlanıp höylärgä kereşte. Hämizä äbeyzeñ ike ut esendä, sığa almaslıq qayğı urtahında ikänen belgän Ğilmi qarsıq, bıl eşkä tağı la zur tös birep, irken räüyeştä höylärgä kereşte. Äle genä äsäygä höylägän hüzzären Hämizä äbeygä lä başınan azağına tiklem qaytanan höyläp sıqtı.

Bılarzıñ hüzzären işetep ultırğan Ğälimä apay, ni eşlärgä belmägän keüyek, başın ber tübän töşörä, ber bılarğa qarap ala, ber yözön hıta, ber sitkä qarap, ike küzzären ber nöktägä tögäp, şundağı ber nämägä artıq ğäcäphengän hamaq şaq qatıp tik tora ine. Şuğa qaramayınsa, unıñ yöräge tibeüyeneñ samahın belmästän, bılar üz hüzzären alıp baralar, şulay itep, unı üze yırıp sığa almaslıq hazğa batıralar ine. Ğälimä apay näq ürmäkse auına sırmalğan seben hamaq qısılıp, ber az torzo la, qapıl ğına urınınan torop, işekkä taban bara başlanı. Unıñ urından quzğalıuı la, bik tizlek menän sığa başlauı la ğäzättägesä tügel, bälki küzgä kürenerlek räüyeştä zur üzgäreş arqahında ikänlege kürenep tora ine. Äsäy tiz genä urınınan torop, unı barıp totto häm:

– Ğälimä, qayza barahıñ? — tip horağanın hizmäy zä qaldı. Ğälimä apay äsäyımä lä, başqalarğa la küzzären tultırıp qarağandan huñ:

– Min kitäm, kitäm, tigäs, kitäm... — tip tartına başlanı. Häzer unıñ qılanışınan Ğilmi qarsıq ta, Hämizä äbey zä üzgärep kittelär häm, hüzzären taşlap, Ğälimä apay tirähenä yıyıldılar za:

– Balam, kitmä, kitergä yaramay. Kitep qayza barahıñ, — tip törlö yaqtan sornap aldılar. Läkin Ğälimä apay bılarzıñ hüzzären ber zä işetmägän keüyek işekkä taban tartıla häm «kitäm!» tigän hüzze qabatlay ine.

Bıl eştän Hämizä äbey zä aptıraşqa qaldı häm ilau qatış tauış menän:

— Balam harap buldı!.. Balam, kitmä, ultır. Ber nämä lä bulmanı, äyzä, urınıña yat, — tigän hüzzär menän, qulınan totop, hikegä taban tarta başlanı. Äsäy menän Hämizä äbey ikäüläp tartıuğa qaramastan, Ğälimä apay haman işekkä taban bara, sığıp kitergä aşığa ine. Unıñ bıl eşe aldında bılarzıñ bötähe lä aptıraşta qaldılar, Ğilmi qarsıq ällä nämälär uqırğa kereşte, tirä-yağına tököröndö.

Min tiz genä yügerep sığıp, atay ergähenä barzım häm:

— Atay, Ğälimä apay ällä ni eşläy, in äle! — tip äyteü menän, atay yügerep öygä inde.

Ğälimä apay haman tartışa häm:

— Min kitäm!.. Min tormayım... Niñä mine yıbärmäyhegez?.. — tigän hüzzärze äytä, tizeräk bılarzıñ quldarınan ısqınırğa tırışa ine.

Atay ineü menän:

— Balam, qayza barahıñ? Tışqa sığahıñ kiläme? Äyzä ultır äle... — tigän hüzzär menän ipläp kenä qulınan totto. Şunan huñ ğına Ğälimä apay ber az basılğan keüyek atayğa qaranı häm, bayağı qarşılıqtarın bötöröp, üze az ğına tınıslanğan hamaq bulıp, bılar aldında buyhonğanlıq kürhätte. Şunan huñ ğına ike yaqtan totqan qul astında üzeneñ urınına kilterep ultırtılğas, şälen börkänep, aldına qarap ultırzı.

Ğälimä apayzıñ oşo quzğalışınan huñ häzer här kem tınğan, ber kem dä ber hüz äytmäy, yäki äytä almay tik tora, här kemdeñ küzendä tärän qayğı menän bergä bıl eş aldında aptırau ğälämäte kürenä, Ğilmi qarsıqtıñ ğına bıl eş ösön tıştan qayğırıp, esenän şatlanğanlığı hizelä ine, ber az torğastın ğına Hämizä äbey, üzeneñ küñelenä möhim ber uy töşkän keüyek:

— Ğilmi äbey, hin Ğälimäne ber az öşköröp kiter ineñ, — tip hüz başlanı. Unıñ bıl hüzenä äsäyım dä quşılğan keüyek buldı. Läkin atayımdıñ yözöndä bılarzıñ bötähenä lä rizahızlıq, asıu tıuğan keüyek buldı la, üze ber hüz zä äytmäy tärän uyğa battı.

Ğilmi äbey, şul hüzze genä kötkän hamaq, asılıp kitte:

– Şulay käräk şul, ällä qasan öşkörtörgä käräk ine, beräy nämänän zähmät qağılğandır, qurqqandır,— tip, auırıu ergähenä barıp, doğalar uqırğa auızın şapıldatıp, Ğälimä apayzıñ östönä örörgä kereşkän genä ine, Ğälimä apay uğa qarap:

– Kit bınan, kit, tim, min auırımayım, ay ubırlı qarsıq, nindäy yämhez, kit, kit... — tip ike qulı menän ergähenän qıuırğa kereşte. Ğilmi qarsıq şuğa la qaramastan, doğahın özmäy alıp barırğa telägän ine, Ğälimä apayzan artıq qarşılıq kürgäs, artqa sigende häm auızınan:

– Doğa uqığandı yındäre yarattırmay, şuğa kürä qarşı tora, — tigän hüzze ısqındırıp taşlanı. Unıñ bıl hüze atayıma yäşen keüyek nıq täsir itte bulha käräk, atayım urınınan torop:

– Hin bında nimä höyläp ultırahıñ, ubırlı qarsıq, bar, sıq! — tip Ğilmi qarsıqtı qıua başlanı.

Sikhez uñayhızlıqta qalğan Ğilmi qarsıq nämä eşlärgä belmäy, urınınan torop, sitkäräk barıp ultırıu menän:

– Ay-yay, bılar kem bulğandar!.. Ubırlı qarsıq, imeş... Üzzäre kem bulğandar!.. Mineñ qızzarım da, uldarım da bılay hurlıqqa qalıp, aqıldan yazıp yatqandarı yuq!.. — tigän hüzzärze äytä başlağan ine, atayım urınınan torop:

– Tiz sığıp kit bınan, küzemä kürenmä, şaytan, sihır tubalı!.. — tigän hüzzärze äytep, ısınlap qıuırğa kereşte. Tik şunan huñ ğına qarsıq yomşap:

– Häzer sığam, sığam... harap bulğan ikän! Doğanan, öşköröüzän qasalar!.. — tip sığa başlanı.

Atayım asıuın basa almay:

– Kit, küzemä kürenmä!.. Öşkörthäk tä, hineñ keüyek sihır tubalınan öşkörtmäbez, doğañ da, im-tomoñ da üzeñä bulhın!.. — tip artınan qısqırzı. Ğilmi qarsıq:

– Bik ere höyläşmä! Doğanan, dindän kölmä. Hozay üzegezgä kürhätähen kürhätep tora bit äle, Ğälimägez donyağa hıymay «min-min, min kem?» tip yöröy ine lä... — tip sığıp kitte.

Atay unıñ bıl hüzzärenän huñ, tağı la qızıp:

— Şul yähännäm qarsığın niñä bında inderep yörötähegez, ular bit näsel-näsäptän sihırsılar!.. — tip öyzä qalğandarğa la asıulandı.

Bıl auır küreneşteñ häm sikhez auır hüzzärzeñ iñ auırı Ğälimä apayzıñ yörägenä qazalıuı, unıñ neskä yänen qaytanan urınınan quzğatıuı bildäle ine. Şul hüzzärzän huñ ul bigeräk tä borsolou hizzerze, köndägegä qarağanda la artıq käyıfhezlek kürhätte. Ütkän kön häm bögön üze turahında hüz barmağanda hiräkläp bulha la höyläşä, asılıp kitmähä lä, bik ük qıyınlıq kürhätmäy, tik yoqo vaqıtında ğına tınıshızlana, hataşa ine. Bögön uyau vaqıtında la borsolğan keüyek bula başlanı. Ul tik torğanda hiskänep kitä, uflay, bik ozaq uylanıp tik tora, ber nämägä küze töşhä, unan tiz genä küzen almay, bik ozaq qarap tora, şulay itep, bötä häräkätendä başqa täbiğilek kürhätä ine. Ğälimä apay bögön kiske aştı la rätläp aşamanı, säyze lä ber genä şäşke, äsäy köslägängä genä, mäcbüri räüyeştäräk eskän keüyek kenä este.

Unıñ oşolay nasarğa taban üzgärgänen küreü atayım menän äsäyımdeñ küñelhezlegen arttırzı. Bıl turala üz-ara ğına höyläşep, irtägä Fähri babay menän Hämizä äbeyze saqırıp käñäş itergä häm qörän sığartıp öşkörtörgä, bulmay ikän, qayzalır ber işanğa alıp barıp qaratırğa, nisek tä bıl eşteñ sarahın küreüze aşıqtırırğa qarar birzelär.

Töndä Ğälimä apayzıñ yoqo tınıshızlığı ütkän töngä qarağanda la artıq buldı. Ul min kürgändä genä ber nisä tapqır hataşıp, ällä nindäy, ber-berehenä bäyläneşzez hüzzär äytep, ber nisä tapqır torop ultırzı. Yuğaltqan ber nämäne ezlägän keüyek bulıp, tirä-yaqtarın härmäp, nämäler ezlärgä kereşte. Bıl töndö unıñ, qurqınıp:

– Tağı la kilälär inde!..

–Ular bit bik küptär!..

–Häzrät babay kilä, min qasam!.. — tip äytkän hüzzäre menän, qapıl ğına şatlanğan hamaq, bik özölöp:

– Kilä, kilä, kürmähälär yarar ine...

–Ey yänem, kildeñme ni, ä?.. Nisek kildeñ?.. Kürerzär bit...

–Tuy iterbez äle...

–Tuy inde, bıl tuy... Ana bit, qozalar kilgändär... Üze qasan kiler ikän?..

–Qasma, qasma, ber nämä lä bulmas... — tigän yömlälär häteremdä qalğan. Ul küp vaqıtta bik qurqqan, yä ber az şatlanğan keüyek hüzzär äytä, häm unıñ qurqıuı la, şatlığı la bik tiz almaşına, şul almaşınıuzarzıñ arahında, iskä kilgän keüyegeräk uylap, tirä-yağına qaranıp, auız esenän nämäler uqığan keüyek uqınıp, äsäyımdeñ:

— Yat, balam, yat... — tigän hüzenän huñ telär-telämäs kenä yata ine.

Huñğı ike kön esendä Ğälimä apay uyau vaqıtında la yıñeläyıp kitte. Ul başın tübän eyıp, bik nıq isäplägän hamaq ultıra la huñınan, şatlanğan hamaq bulıp, käräk-käräkmäs hüzzär äytä, unıñ bıl hüzzäre keşene köldörörlök bulmaha la, üze şuğa balalarsaraq itep kölä, läkin unıñ bıl şatlanıuı häm kölöüzäre boronğo vaqıttağı kölöüzärenä oqşamay ine. Şunıñ ösön bulha käräk, äsäyım dä, atayım da unıñ bıl yıñeläyıüyenä, hau keşelärsäräk ultırıuına şatlanmayzar, bälki şiklänep, qurqıp qaray başlanılar. Isınlap ta, unıñ qılanıştarı boronğo keüyek täbiği tügel, kölöüye, şatlanıuı la urınhız kürenä ine. Şunıñ menän bergä, bınan ike genä kön elek, yä kisäge keüyek artıq yathınıp, oyalıp tormay. Ul üzen bik irken, hatta kärägenän artıq irken tota başlanı. Unıñ kise köndözgögä oqşamay, ul tön bulha hataşa, hataşqanda la küberäk üzen bik rähättä yörögän, matur nämälär kürgän keşe hamaq hüzzär äytä, qısqahı, unıñ uyau vaqıtı la hau keşelärsä tügel, bälki aqılğa tamansaraq keşelärsä bula başlanı. Unıñ bıl räüyeşle üzgäreüye, eşteñ nasarğa taban barıuı atayzarzı tağı la tärän uyğa qaldırzı. Atay ber nisä tapqır Fähri babayzarğa inep sıqtı. Unda hüz nisek barğandır, unızın belmäyım. Läkin Fähri babay menän Hämizä äbeyzeñ ikäüläp bezgä ineüzärenän, häzer Fähri babayzıñ da asıuı qurqıuğa almaşınıuın, bıl eş turahında ikense törlö uyğa töşöüyen añlanım. Bögön Fähri babay asıulı tügel, bälki bik basınqı, yıuaş bulıp inde. Ğälimä apay uyı küreü menän şälen börkänep, sitkä qarap ultırza la, elekke keüyek qurqmay, artıq oyalmay za, hatta hiräkläp qarap quya, tik öndäşmäy genä. Bınıñ kirehensä, häzer Fähri babay nämänänder üze oyala töşkän hamaq uñayhızlıq kürhätep, äytergä hüz tapmay, Ğälimä apayğa qarap torzo la tärän hulanı, huñınan unan küzen alıp:

— Hoza täqdireler, üzebezgä alıp inäyık, qörän sığarıp öşkörtörgä käräk... — tine.

Unıñ şul hüzzärenän huñ Hämizä äbey artıq yomşap, küzzärenän yäştäre ağıp töştö häm, Ğälimä apayzıñ ergähenä ük barıp:

— Balam, üzebezgä qayt. Bez atayıñ menän hine alırğa indek, äyzä, balam, äyzä... — tip arqahınan qaqtı.

Unıñ bıl hüzzärenä qarşı Ğälimä apay küzzären tultırıp qaranı la, ber az hüzhez torğandan huñ:

— Ey zä, qaytmayım, atay asıulana, ul bit mine tuqmar, mine qıuır... Ul bit mine, balam tügel, ti... Yuq, qaytmayım... — tine.

Hämizä äbey tağı la arqahın qağıp, bik yomşaqlıq menän:

— Balam, ana, atayıñ üze inde, ul üze hine saqıra, äyzä, balaqayım, üzebezzä yaqşı bulır, — ti häm apayzı yäş balalarzı irkälägän hamaq irkäläy.

Fähri babay Ğälimä apayzıñ hüzzären işetkäs, artıq yomşap kitte, ul hüzzären dä äytä almay torğan keüyek qısıldı, tik bik kösänep kenä:

— Balam, üzem äytäm, qayt, balam... hin mineñ balam, häzer min asıulanmayım, yañılış qına asıulanğanmın, äyzä, balam, äyzä... — tigän hüzzärze saq-saq äytte lä üze ikense yaqqa qarap, küzzärendäge yäşen hörttö. Ğälimä apay unıñ bıl hüzzären Fähri babayğa taban äylänep, yözön ber zä yäşermäy, sabıyzarsaraq tıñlanı, läkin üze, nikter, ber hüz zä äytmäy, yılmayıp tik torzo.

Fähri babayzıñ hüzzärenän huñ atayım da, äsäyım dä hüz başlanılar.

Atay:

— Ğälimä balam, qaytahıñmı, bında torahıñ kiläme? Ana, atayıñ üze ingän bit, ul hine saqıra, ul inde häzer asıulanmay... — tine.

Äsäy:

— Niñä asıulanhın, ti, asıulanmay. Atayzarzıñ asıuzarı bula la bötä ul... unan huñ tağı la ütkändägesä bulalar... — ti.

Hämizä äbey:

— Balam, berebez zä asıulanmaybız, äyzä qaytayıq, qayğırma inde, häzer hine bik yaratabız, äyzä, äyzä... — ti.

Oşonday hüzzärzän huñ Ğälimä apay üzendä ber zä ihtıyar yuq keüyek qapıl ğına urınınan tora la başlanı häm, bik yıñel räüyeştä:

– Äyzä, ulay bulha, qaytam... Miñä asıulanmayhığız bit, ä?.. Unan mine alıp kitmästär bit?.. — tip horau küze menän qaranı, huñıraq şunda uq üzgärep, qaytanan urınına ultırzı la:

— Yuq ta, qaytmayım, unda mine alıp kiterzär... Atayım tuqmar... Ey alla, yözöm qarayzı şul!.. (Äsäygä qarap.) Bötör mikän, ä? Közgögä lä qarağanım yuq bit äle... Qayza, közgö biregez äle... habın da yuq, ismaham... habındı Näğimä alıp kitkän şul (kürşe qızın äytä). Ularzıñ yözzäre aq bit... (Tağı la horau küze menän qarap.) Ällä qaytayımmı ikän? Asıulanmastar mikän huñ? — tine.

Unıñ oşonday ikelängän häm hüzzäreneñ butalsıq, ber-berehenä bäyläneşzez bulğanın kürgändän huñ, Fähri babay bigeräk tä uñayhızlanıp kitte, Hämizä äbey artıq yomşaqlıq menän:

— Yuq, balam, ber kem dä alıp kitmäs, yözöñ qara tügel, ap-aq... — ti.

Äsäy, uğa östäp:

— Habın da bar, bötähe lä bar, hineñ dä yözöñ aq...— tine.

Fähri babay, Ğälimä apayzıñ ergähenä ük kilep:

— Qayt, balam, bez hiñä asıulanmaybız bınan huñ ber zä asıulanmabız, min hiñä yañı, yısle habındar alıp qaytırmın... — tine.

Atayım tik tora ine, tağı hüz böttö. Ğälimä apay uylanıp torğandan huñ, küñelenä zur şatlıq kilgän töslöräk:

— Qaytayım äle, äsäy, mineñ sikkän yaulıqtarım barmı äle, ä? Şular bik käräk ine, — tip äsähenä qaranı.

Hämizä äbey:

– Bar, balam, bar. Hämmähe lä handığıñda toralar. Tastamalıñ, şarşauıñ — barıhı la şunda, äyzä qaytayıq, balam... — tine.

– Bar ikän äle! Äle miñä tege möhäbbäthez hantıy Näğimä: «Ularzıñ barıhın da alıp kittelär», — tigäyne. Bına aldaqsı nämä!.. — ti. Üze haman da urınında ultıra.

Hämizä äbey:

– Kem alıp kithen, balam, ber kem dä alıp kitmäne. Qay yıreñ auırta, balam? — tip horauğa qarşı:

– Yuq, ber yırem dä auırtmay, tik bına yörägem ällä ni eşläy, yörägem qağa... Başım auırta, ul da auırtmay torğandır... Keşelärzän qurqam, ular yözgä qara yağalar... Mısqıl itälär... Yırlayzar...:— tine lä tuqtanı.

Hämizä äbey menän äsäy ikäüläp:

- Äyzä, Ğälimä, tor, üzebezgä qaytayıq, unda barıhı la bar. Başqa keşelär yuq. Äyzä... — tinelär. Ğälimä apay torzo häm bılarğa qarap:

— Äyzä, äyzä... -tip şälen aldı häm äsäy menän Hämizä äbey arahında işekkä taban kitte.

Fähri babay, aldına qarap:

— Ey bala... Ey bala! -tine lä başqa ber hüz zä äytä almanı. Ular şulay äkren genä sığıp kittelär. Ularzan huñ bezzeñ öy esen auır ber tınlıq bastı. Yañı ğına mäyıt sıqqan öygä oqşap, ber yaqtan, buşlıq hizelde, ber yaqtan, auır qayğı esendä qaldıq. Atayım, tärän körhönöp:

— Şäriğät, şäriğät tip, häläk ittelär bahır balanı! — tine. Unıñ ike keşe arahında sığıp kiteüyen kürgäs, mineñ küzzäremdän Ğälimä apayzı qızğanıuzan sıqqan qaynar küz yäştäre ağa ine...

Atayımdıñ «şäriğät, şäriğät!» tigän hüzzäre bik qurqınıs bulıp qolaq töbömdä yañğırap kittelär.

— Şäriğät keşelärze aqıldan yazzıra, harap itä torğan nämä ikän, — tip uylanım.

— Şäriğät şul ikän! — tim.

Ğälimä apay üzzäreneñ yorttarına qaytıu menän genä bezzeñ öyzä barıber boronğo keüyek matur ğına tınıs tormoş başlanıp kitä almanı. Minut hayın, säğät hayın borsolop torouzar böthä lä, könönä ällä nisä rät şul turala törlö hüzzär işetergä häm atayım menän äsäygä yış-yış qına Fähri babayzarğa inep tororğa, bıl küñelhezlekte ular menän urtaqlaşıp tororğa tura kilä ine.

Ğälimä apay menän Zakir «totolop», yözzärenä qara yağılıp, uramdarza yörötölgändän huñ, Ğälimä apayzıñ bezgä qaytıuı häm mineñ atayım menän äsäyımdeñ ısın küñeldäre menän yaqlauzarı arkahında bezzeñ öy halqına törlö hüzzär işetergä tura kilde. Bınday «qara yözzö» öygä inderep yaqlağan ösön, başta bezgä boronğo vaqıtta inep-sığıp yöröüselär zä inmäy başlağaynılar. Läkin ös-dürt kön ütkändän huñ bezgä kileüselär bula başlanı. Bara torğas, ineüselärzeñ handarı boronğo vaqıtqa qarağanda la arta töştö. Bıl ineüselär bezzeñ öy esendäge qayğı-häsrättärze ısın küñeldäre menän urtaqlaşıuzan bigeräk, bınday auır häsrät esendä nisek toralar ikän, üzzäre nämä uylayzar ikän, «qara yözlö» Ğälimäläre nisek äzäm küzenä kürenä ikän, tigän hamaq eske ber ser menän inälär, şunıñ östönä auıl arahındağı törlö ğäybättärze bezzeñ öygä kilterep tügälär ine. Huñraq auırlıq vaqıtında här kemdä bula torğan yomşaqlıqtan fayzalanıp qalıu uyı menän kilgän keşelär bulıp, ularzıñ här berehe bezzä qunaq bula, oşolar ösön bezzeñ öyzä könönä ber nisä qat säy qaynay torğaynı.

Oşo kileüselär arqırı bez Zakirzıñ häm unıñ ata-äsäläreneñ ni räüyeştä torğandarın belep qaldıq. Bıl kileüselär Zakir turahında törlösä höyläyzär.

Bıl küp imeş häbärzärze yıyğanda şulay bulıp sığa ine: Zakirzıñ ata-äsähe uldarınıñ bıl räüyeşle hurlıq küreüyenä, unıñ yözänä qara yağılıp uramdarza yörötölöüyenä, ber yaqtan, ğärlänhälär zä, ikense yaqtan:

— Yıget keşegä ğäyıp tügel ul, saqırğas, barır. Ular qızzarın tıyırğa käräk, — tip «ğäyıp»teñ zurıhın Fähri babayzar östönä häm Ğälimä apayğa auzaralar ikän.

Zakir üze uramda yörötölgän köndä öyzärenä qaytıp qunğan da, irtän keşelär tormas boron uq, qayzalır sığıp kitkän. Unıñ sığıp kiteüye turahında törlösä höyläyzär, unıñ sığıp kiteüyenä törlösä mäğänä birälär.

Qayhı beräüzär:

– Zakir keşe küzenä kürenergä oyalğanlığınan ällä qayhı yaqqa eşkä sığıp kitkän ikän... Ul inde tiz genä qaytmasqa bulğan... Şul tiklem zur hurlıqqa nisek tüzergä käräk huñ... Şulay kiteüye rastır. Ul tiz genä qaytmas inde... — tizär. Qay beräüzär:

- Zakir tege köndä bik nıq tuqmalıp imgängän. Başındağı yaralarzı tözätterer ösön qalağa duhtırğa kitkän, ul tiz genä tözälerlek tügel ikän, — tip äythälär, qayhı ber keşelär tağı la arttırıp yıbärälär:

– Yuq, ber zä ulay tügel, ul üzzären totop tuqmağan keşelär östönän dä häm şäriğät buyınsa hököm itep yözzärenä qaralar yağıp yöröttörgän keşelär östönän sudqa birergä kitkän, imeş... Qız menän yıgette bılay totop tuqmau häm, yözzärenä qaralar yağıp, uramda mäshärä itterep yörötöü zakonğa hıymay, imeş... Bıl eştäre ösön ularzı totop tuqmağan keşelär zä, uramda yöröttörgän ahun häzrät tä bik zur vinauat bulalar, imeş! — tip höyläyzär. Halıq unıñ duhtırğa kiteüyenä genä artıq ğäcäphenmäy, tik üze oşonday zur eş eşläp tä, ahun häzrät häm başqalar östönän sudqa birergä kiteüyenä hayran qalalar. Güyä ki, ul kitkän saqta:

– Min ularzıñ baştarın törmälä seretermen!.. Bında şäriğät hökömö yöröy torğan yır tügel, bında zakon bar! Zakonda qız menän yörögän keşene lä, qızzı la tuqmarğa häm mäshärä itterep yörötörgä yul yuq... Ular üzzäre qapqanğa eläktelär!.. — tip bik zur hüzzär höyläp kitkän bula. Unıñ bıl hüzzären ata-äsäläre barğan ber keşegä höyläyzär zä, üzzäre:

– Bezzeñ Zakir ularzı şulay ğına qaldırmas, ike ayaqtarın ber quñısqa tığır!.. Häzer ular bezze hur ithälär, bez zä ularzıñ hurlıq küreüzären qarap tororboz äle, — tizär ikän.

Bezzeñ öyzä här vaqıtta şul turala törlö hüzzär kitte. Bezgä kilgän keşelärzeñ här berehe şul turala bik ozaq höylängändän huñ, üzzäreneñ fekeren dä quşalar. Bılarzıñ qay beräüzäre ularzıñ oşo hüzzären haqlı tapqan keüyek bulıp:

— Dörösö lä şul. Niñä ularzı ulay totop tuqmarğa la, niñä uramdarza yörötöp oşolay hur itergä... Bıl eş ber zä aqılğa tura kilmäy inde... Yäş saqta unday eştär bula ul... Başta uq eşte oşolay ğına bötörörgä käräk ine, — tizär. Qay beräüzäre bötönläy qarşı töşöp:

— Yuq, ulay tügel ul... Şäriğät quşqan eşte eşlägän ösön häzrät babayğa ber hüz zä äytep bulmay. Ul yıget yuqqa ğına yöröy, barıber ber eş tä sıqmas. Zakon menän din ber-berehenän ällä qayza kitmäyzär ular. Zakon ber zä nasar eş eşlärgä quşmay torğandır inde. Häzrätte ulay sudqa birergä käräkmäs ine...— tip üzzäreneñ häzrät häm Ğälimä apay menän Zakir ağayzı tuqmausılar yağında ikänlektären belderälär.

Mineñ atayım menän äsäyım, älbittä, bıl huñğılarğa qarşı töşälär.

— Berebez zä höttän aq, hıuzan pak tügelbez bit... Höyläşep torğan ösön şulay keşelärze hur itergä käräk mikän ni, — tip Zakir ağayzıñ bıl eş artınan yöröüyen bik haqlı tabalar.

Şulay itep, bezzeñ öy esendä här kön şular turahında hüz bara. Här kön Ğälimä apay menän Zakir ağay turahında ällä ni tiklem hüzzär höylänä. Läkin bıl hüzzärzeñ häzer Ğälimä apay ösön his ber fayzahı yuq ikänep his berehe istärenä lä kiltermäyzär ine.

Ğälimä apayzıñ auırıuı bılay ğına bötmägängä kürä, unı törlösä im-tom itterä başlanılar. Kürşe qarsığınan qot qoyzorou, Yäläy sufıyzan öşkörtöü, Ğilmi qarsıqtan imläteü, ällä nämälär öşkörtöp, şularzı kösläp eserteü keüyek eştärzeñ berehe lä qalmanı. Läkin «darıuzar»zıñ, im-tomdarzıñ his ber fayzahı teymäy, ul haman bezzeñ öyzä torğandağı keüyek iläs-miläs tora. Qurqınıp-hiskänep kitä, yä bulmaha şatlıq kürhätep, ällä nämä höyläp taşlay, küp vaqıtta ber urınğa qarap bik tärän uyğa bata ine. Unıñ bılay käyıfhezläneüye, ikense törlö äytkändä, hataşıp üzen-üze bötönläy belmäüye qay vaqıtta bigeräk arta, ul bınday vaqıttarza öy esendäge keşelärgä lä asıulanıp qaray, yäki ber zä öndäşmäy, tik tora ine. Unıñ oşolay tik torğan, yäki kildele-kittele hüzzär höylägän vaqıtta ergähenä barhañ, bik asıulanıp, ğümerzä kürmägän ber keşegä qarağan keüyek qaray, huñınan üzeneñ yanınan qıua ine.

Köndözzären oşolay ğäyre täbiği ütkäreü östönä, töndärendä bigeräk hataşqanın, urınınan hikerep torop sığıp kitergä mataşqanın här kön irtän bezgä inep äytälär. Şunan bez unıñ eşe haman artqa kitkänen belep tora inek.

Huñğı ber azna esendä Hämizä äbey zä, Fähri babay za bik yonsop kittelär. Sönki bılar, auırıuzı qarau östönä, unıñ ösön estärenän bik häsrätlängängä kürä, tön dä, kön dä tınıslıq kürä almayzar ine. Ularzıñ ul auır häldärenä mineñ äsäy menän atayım da qatnaşalar, häsrättären urtaqlaşalar, şunlıqtan bezzeñ öyzä lä boronğo keüyek tınıs, matur tormoş yuğalğan keüyek buldı.

Äsäy köndözzären ularğa ber nisä rät inep sığıu östönä, kistären dä inep unda ultıra, tik tañğa qarşı ğına qayta, tönön küp vaqıt yoqozoz ütkärä başlanı.

Ber kön şulay äsäy irtän qaytıp, Ğälimä apayzıñ köndän-kön kire kiteüyen, «enlängän» keüyek qılanıuzarın, häm Fähri babayzar menän käñäş itep, qörän sığarıp öşkörörgä qarar bireüzären atayıma höyläne.

Atayım bıl käñäşkä quşılıp bötmähä lä, artıq qarşılıq ta kürhätmäne:

— Yaray, öşköröp qarağız inde. Ay-hay, fayzahı teyırme ikän huñ? — tip kenä quyzı.

Äsäy qörän sığarıu yağında bulıp, küp keşelärzeñ şulay käñäş iteüzären höyläp kitte.

Qörän sığartıp öşkörtörgä qarar birelgändeñ huñında Fähri babayzarza äzerlek başlandı.

Fähri babay irtän torop, bına tigän ber harığın huyıp taşlanı. Äsäy menän Hämizä äbey öyzärze yıyıştırırğa, aştar, bäleştär beşerergä kereştelär. Bında miñä lä vaq-töyäk eştär tabıldı. Tübän os mullahı häm mäzräsäläge hälfälärze, mäzin babayzı saqırıp qaytıu keüyek eştärgä mine quştılar. Ular hämmähe lä öylänän sığıuğa kiläsäk bulğanğa kürä, Fähri babayzar öyöndä bik aşığıs räüyeştä äzerläneü başlandı. Üzzäre genä ölgörörlök bulmağas, kürşenän ber nisä qatın kilep bulışlıq kürhätä başlanılar.

Öy esendä şulay zıq qubıp, tuyğa äzerlängän keüyek äzerlek barıuğa qaramayınsa, Ğälimä apay bıl eştärgä äylänep tä qaramağan keüyek tora, urınında ğämhez ultıra, yäki moñayıp qına ällä ni höyläp, köyläp quya ine.

Töş yaqınlaştı. Qazan tulı it qaynay başlanı. Ber nisä bäleş yahalıp meyıskä tığıldı. Hämizä äbey zä, başqalar za här ber eşte başlağanda bismilla äytälär, «hozayım, şifahın ğına birhen inde, säğäte tura kilep, qul menän qıuğanday bulhın inde», tip doğa qılalar.

Kürşe yıñgä hüzze tağı la arttıra:

— Terelhen ine lä, bına şulay äzerlänep tuy ithäk ine... — ti.

Hälfälär, mulla, mäzindär kilergä küp qalmanı. Häzer başqa äzerlektär bötkän keüyek bulğas, äsäy menän Hämizä äbey Ğälimä apay ergähenä barıp, unı keyınderep, hike urtahına urın halıp, öşköröüselär kileügä äzerläp quyıu hästären kürä başlanılar.

Hämizä äbey tağı la yaqınıraq kilep:

– Ğälimä balam, bına häzer üzeñde öşkörörgä mulla babañ menän hälfä ağayzarıñ kilä. Bına şunan huñ terelerheñ. Ular kilgändä östöñä yañı küldägeñde keyıp, oşonda yatıp tororhoñ, — tip hüz başlauğa, Ğälimä apay qurqıp kitte.

– Mulla babay!.. Käräkmäy, käräkmäy! Min ularzan qurqam, ular mineñ yözömä tökörälär, bitemä qara yağalar... Käräkmäy, tim, käräkmäy!.. — tip ällä nämäne qıuğan keüyek, ike qulı menän qıua başlanı. Äsäy kilep:

— Yuq, Ğälimä balam, ular häzer öşkörörgä genä kilälär. Bına ular qörän sığıp ütkärgändän huñ terelerheñ. Ular häzer hiñä fayza itergä kilälär. Keyınep kenä yatıp tor. Ular kilerzär zä kiterzär, şunan boronğo keüyek hau bulıp kiterheñ, başıñ da auırtmas, eseñ dä boşmas... — tip dimlärgä kereşte. Äsäyzeñ yomşaqlıq menän bik özölöp äytkän oşo hüzzärenän huñ Ğälimä apay üzgärä töştö häm ber genä minut elek bulğan qurqıu tösön şatlıqqa äyländerep:

— Niñä kilälär?.. Ällä tuy bulamı?.. Yaray. Yuq, kilmähendär, ular mine alıp kitälär... Uramda yörötälär... — tip tağı la kirelände.

Äsäyzeñ:

– Bına alla birhä, terelhäñ, tuy za bulır... Ularzı şunda la saqırırbız... Hin häzer keyınep, şäleñde yabınıp, häybät kenä yatıp tor. Ular öşkörörzär zä kiterzär... — tigän hüzenä qarşı Ğälimä apay balalarsa kölöp:

– Ular öşköröp kitkäs, tuy bulamı ni?.. Zakir qayza huñ... Ul da kiläme?.. Mineñ bit häzer kerşändärem yuq. Mineñ tege sulpılarım qayza äle?..—tip urınınan torzo la, üzeneñ handığı yanına barzı.

Äsäy, unıñ bılay köygä kilgänen kürgäs, şatlanıp:

– Şulay, balam, bötähe lä bulır. Bına hin keyınep tor... Handığıñdan tege yañı küldägeñde alıp key... — ti. Ul tağı la käyıfhezlek kürhätep:

– Ey alla, başım auırta bit äle!.. Mineñ sikkän yaulıqtarım qayza huñ äle?.. Tege törlö töstäge debettär menän sikkän aq yaulıq bında yuq bit... (Üze balalarsa kölöp.) Äsäy, his asıulanma, min unı hiñä äytmäy genä Zakirgä birzem, his asıulanma inde. Ey alla, qayza huñ äle mineñ aq birsätkälärem... Ularzıñ barmaq ostarına matur suqtar tağıp quyırğa käräk... — tip häzerge vaqıt ösön ber zä käräkle bulmağan nämälär turahında höyläp kitte.

Äsäy menän Hämizä äbey ber yulı:

— Balam, bötähe lä handığıñda bit ular. Äyzä äle handığıñdı asıp qarayıq... — tip handıqtı asa başlanılar.

Handıqtı asqas, Ğälimä apay bik irkenläp handığı aldına ultırıp aldı la undağı nämälärze beräm-beräm sığarıp qaray başlanı. Ul här ber nämäne qulına alıp, bik ozaq qarap tora, ul nämä turahında borondan qalğan hätirähen quşıp, ber nisä hüz äytep, unı halıp quya la ikense ber nämäne ala ine.

Ul üzeneñ sikkän tastamaldarın, ayaq sılğauzarın — bötähen dä, bötähen dä:

– Bına bınıhı büläk ösön...

– Bınıhı birnägä bulır...

– Bıl sılğau keyäü büläge bit bıl... — tigän hüzzärze äytä, üzeneñ ber nisä yıldar buyı eşlägän eştären, ularzı huğıp, küz nurzarın tügep süpläp, sigep ultırğan vaqıttağı küñelendä bulğan uy häm hıyaldarın küz aldına kilterep höyläy bara ine.

Apayzıñ bıl nämälären qarauı, ular turahında bulğan fekerzären höyläüye bik ozaqqa kitkäs, äsäy menän Hämizä äbey:

– Yä, balam, bınau küldägeñde key, yaulığıñdı bäyläp, şäleñde yabınıp yatıp tor, mulla babañ, hälfä ağayzarıñ kiler vaqıt yıtä, — tigäs, ul bılarğa küzzären tultırıp qaranı la:

– Şulay bit äle, ular kilep kitkäs, bezzä tuy za bula bit äle... — tip tağı la handığına qulın tığıp, nämäler ezläy başlanı. Baytaq qarağandan huñ, bik matur ber qız hüräte töşörölgän yısle habın alıp, bik ozaq qarap torzo la, bik ihlas menän yıskäp:

– Äsäy, bıl bit Zakir büläge, ul unı qalanan alıp qayttı. Ul unı miñä yäşerep birze... — tip tağı yıskäne, tağı qaranı la:

– Bigeräk matur bit. Ul miñä: «Bına hin oşonda töşkän qızzan da maturhıñ», — tip äytkäyne. Äsäy, min şulay maturmı ni, ä?.. Yuqtır za... Mineñ başım auırta bit äle... Ul bezgä kilmäs inde, ğümerzä kilmäs... (Qulına ber yaulıq alıp.) Bıl yaulıqtı uğa birermen tip sikkän inem... — tip ul yaulıqtı oyoq quñısına tığa başlanı.

— Maturhıñ hin, balam, äle lä maturhıñ... Yä, keyın inde, yaulıqtı huñınan birerheñ... — tip Hämizä äbey unı keyındereü yayın qaray, läkin Ğälimä apay haman üz eşe menän bulaşa ine.

Ul häzer ber nämäne lä yäşermäy, boron bik yäşeren räüyeştä genä qasıp Zakirğa birgän yaulıqtı, Zakirzan habın alıuın, unıñ menän aulaqta osraşıuzarın — bötähen asıqtan-asıq äytä ine. Uğa: «Yä, balam, keyınep al inde», — tip qabat äyttelär.

Ul ularzıñ bıl hüzzärenä rizahızlıq kürhätkän keüyek bulıp:

– Yuq ta, häzer keyınmäyım äle, bına min qızzar tauına uyınğa sıqqanda keyınermen, äle mineñ kinderzär huğahım bar bit... — ti. Hämizä äbey:

– Bına, alla boyorha, telägäs, uyınğa la sığırhıñ... Bötähe lä bulır, balam,— tip äytte lä, küzzärenän sıqqan yäştären hörtöp, ber yaqqa qaranı. Apayzıñ bıl hüzzären işetkäs, bıl eştären kürgäs, äsäy zä häm şunda torğan kürşe qatını la küzzären hörtöp, ber hüzhez qaldılar...

Tağı la ber-ike minut torğas, ul üzeneñ ber küldägen alıp, unıñ ber yırendäge yäşeren räüyeştä tegelgän kesä hamaq ber urının, ällä nisägä böklänep quyılğan häm bötärlänep bötkän ber hat aldı la, ber zä tartınmay:

– Bıl bit Zakirzıñ hatı!.. Äsäy, hezgä lä uqıp qarayımmı?..— tip hattı äyländerä başlanı. Unıñ bıl telägenä qarşı:

– Yaray, balam, huñınan, bına keyınep bötkäs uqırhıñ... — tip unıñ hüzen büldelär.

Şulay bik küp dimläşä torğas, ul üzeneñ küldägen alıp keyä başlanı. Unıñ küldäk östönä küldäk keyıüyen kürgäs, äsäyzär:

— Balam, östöñdäge küldägeñde halıp key. Sästäreñde tarap al... — tigäs, min sığıp kittem, min sıqqanda Ğälimä apay:

— Başım auırta bit äle... — tip hızlanıp qaldı.

Atayım menän Fähri babay, min sıqqanda, qarşı öyzä mullalar menän hälfälärze qarşı alırğa äzerlänälär ine.

Ular miñä, ularzıñ kileüyen qarap tororğa tip, qapqa töbönä sığırğa quştılar.

Min sığıp, bik ozaq torğas qına, mäsettän keşelär sığıp, şularzıñ ber törköm sälläleläre bezzeñ yaqqa kilä başlanılar. Ularzıñ bötähe lä sälläle häm qultıq astarına «Qörän»dären qıstırğandar, aqrın ğına bezzeñ yaqqa taban kilälär ine. Ularzı kürgäs tä, min öygä inen, kileüzären häbär ittem. Min tağı la Ğälimä apayzar ergähenä indem:

— Kilälär! — tinem.

Bıl hüzze ni ösön aşığıp äytkänmender, Ğälimä apay mineñ «kilälär!» tigän hüzemde işetkäs, qurqınıp kitte:

— Kilälär?.. Kemdär kilälär?.. Niñä kilälär? Yuq, yuq, kilmähendär, käräkmäy!.. — tip uñayhızlıq kürhätä başlanı.

Hämizä äbey zä, äsäy zä, aşığıslıq kürhätep:

— Balam, ipläp kenä tor inde, ular kilälär zä kitälär. Bına, alla boyorha, ular öşkörgäs, terelep qalırhıñ, — tip tağı la unı yıuatırğa, künderergä kereştelär.

Şul hüzzärzän huñ, ul artıq hüz äytmähä lä, qurqına häm öşögän keüyek qaltırana başlanı, huñraq hike urtahında, üze ösön äzerlängän urınğa barıp yattı la, ber nämänän qurqıp yäşerengän, yäki bik tuñğan keüyek törönöp yattı.

Mulla häm hälfälärze şaulap höyläşep, säläm birep qarşı öygä ingändä, ularzı:

— Äyzä, mulla ağay, rähim it! – tip qarşı aldılar.

– Hez şäkerttär, hez hörmätle zattar, hez aldan rähim itegez!

– Äyzä, äyzä! Yaray, huş!.. — tip qıstaşıuzarı işetelgäs, Ğälimä apay başın sığarıp qaranı, ul häzer bılay qararğa boronğonan bik küp üzgärgän bulha la, matur kürenä, tik yözzäre bik ağarğanğa kürä, qarausığa qızğanıs keüyek toyola ine.

Ber azzan huñ. Fähri babay inep:

— Mullalar kildelär... Äzer buldığızmı? — tip horanı häm, Ğälimä apayğa qarap torğandan huñ, bılay bulha inergä yaray inde tigän keüyek: — Ulay bulha, bında inhendär... — tip Hämizä äbey menän äsäygä säyır küze menän qarap aldı la, ularzıñ «yaray, inhendär inde» tigän hüzzären işetkäs, kire sığıp kitte.

Küp tä ütmäne, öyzöñ işege asılıp, iñ aldan tübän os mullahı, unan hälfälär, huñıraq mäzin öygä indelär.

Ular ingäs, öyzä tağı la häräkät başlandı. Ular, quldarına «Qörän» totqandarı häldä, yuğarı ultırıu turahında hatıulaşa, ber-berehen qıstaşa başlanılar. Bıl vaqıtqa tiklem Ğälimä apay tik kenä yata ine. Ular oşolay şaulaşıp, Ğälimä apayzıñ tirä-yağına tezelep, unı äyländerep hırıp alğas, ul qapıl ğına başın qalqıtıp qaranı la:

— Kildelär bit... Kildelär!.. — tip qısqırıp yıbärze häm urınınan tororğa telägän keüyek buldı. Unıñ bıl hüzzärenän mulla häm hälfälärzeñ kileüyenän qurqıu-qurqmauı mäğlüm bulmağan ine, ul: — Tağı la kildelär!.. Yözgä qara yağırğa kildelär!.. Mine qotqarığız! — tigän hüzzäre menän bıl sälläle keşelärzän huñ däräcälä qurqqanın belderze.

Elek äsäy zä, Hämizä äbey zä mullalarzan bik oyalalar, yözzären tügel, mömkin bulğanda ularğa käüzälären kürhäteüzän dä tartınalar ine. Bögön eş artıq möşköl bulğas häm Ğälimä apay haman da tınıslana almağas, ular ikehe lä oyalıp tormanılar, bälki asıqtan-asıq qarap, här ber eşkä äzerlek kürhätkän keüyek torzolar häm, Ğälimä apayzıñ huñğı qurqıu hüzzären işetkäs, ular yaqın uq kildelär. Atayım hälfälärzeñ arahına inep, Ğälimä apayzıñ qulın totto, asılğan östön yaptı häm qauşağan ber sifat menän:

– Ğälimä balam, tınıs yat... Bılar hine qörän sığıp öşkörörgä genä kilgändär, qara yaqmayzar... — tip yıuatırğa kereşte. Unıñ hüzzärenä äsäy menän Hämizä äbey zä:

– Balam, bez bında, tınıs bul, bına, alla boyorha, terelerheñ... — tip Ğälimä apayğa hüzzären işetterep, käüzälären kürhätep, üzzäreneñ bında ikänlektären, mullalarzan qurqıu teyış tügel ikänen belderergä tırıştılar.

Atayımdıñ häm äsäy menän Hämizä äbeyzeñ yıuatıuzarına tınıslıq birergä tırışıuzarına qaramayınsa, ul här vaqıt äytä torğan hüzzären qabatlarğa, urınınan torop kitergä teläy başlanı.

Mulla häm hälfälär unıñ şulay tınıshızlanıp yılkeneüyen kürgäs, höcüm vaqıtı, eş zamanı kilde tigän keüyek, bötähe ber yulı:

— Äğüze billahi mine şaytan racim...

— Bismillah... — tip, bik aşığıp, ber auızzan, kütärenke tauıştar menän, qörän sığırğa kereşep kittelär.

Ber tistänän artıq keşelärzeñ ber yulı şaulaşıp, qısqırıp yıbäreüzären işetkäs tä, Ğälimä apay urınınan hikerep torzo la:

— Käräkmäy, käräkmäy!.. — tip quldarın butay başlanı häm urınınan torop kitergä teläne. Läkin şul minutta, unı ber nisä köslö beläkle quldar sırmap totop alğanlıqtan, torop kitä almanı. Öşköröüselär, unıñ ay-vayına qaramayınsa, uqıuzarın dauam itterzelär häm bötähe lä ber yulı «älhäm»de uqıp bötöröp, lähäülä vä la qeüätä illa billahelğazimde äytep, bötähe ber yulı Ğälimä apayzıñ östönä qaray baştarın bögä töşöp:

– Tefu-tefu! – tip, unıñ bitenä, başına, qısqahı, bötä östönä tökörzölär.

Bınan ber nisä kön genä elek, unı uramda yörötkän vaqıtta bötä halıq aldında unıñ bitenä tökörgäynelär. Ul unda bittären qayza quyırğa belmäy, yır astına inerlek, üzen tereläy utqa halırlıq bulıp hurlanğandarın küz aldına kilterze, küräheñ:

– Yuq, min gonahlı tügel!.. Äy, alla, niñä mineñ bitemä tökörähegez?.. Min kitäm!.. Häzer barıp hıuğa töşäm!.. Bına töşäm dä inde… Äy, rabbım, şularzan qotoldom bit!.. – tip başın yastıqqa quyıp yänhez keüyek bulıp yattı.

Unıñ bıl häle tege öşköröüselärgä his täsir itmäy, ular qörän uqıuzarın tağı la şäbäyttelär. Ular häzer doşmandı (yäğni üz uyzarınsa Ğälimä apay yanına yıyılğan, unı hataştırğan yın-şaytandarzı) yıñgän keüyek qızıp, därtlänep kittelär.

Ular qayhı ber urında tauıştarın huzıp yıbärälär, qayhı saqta qatı itep qısqıralar, yä köyläp quyalar… Ber az uqıp barğas, bötähe ber yulı “lähäüläne” uqıp, tağı la köslöräk itep Ğälimä apayzıñ östönä örälär häm tökörälär ine.

Bıl küreneştän öy ese ällä nindäy qurqınıs ber töskä inde. Auırıu keşe tügel, hau bula torop, min dä qurqa başlanım. Min dä beräy vaqıtta şulay auırırmın, min dä şulay hataşırmın, mine lä şulay öşkörörzär… tigän uyğa qaldım.

Ğälimä apay ber azzan tağı la quzğalırğa teläp, başın kütärgäyne, unı tirä-yağınan ber yulı ber nisä qul totop aldı. Ular ber quldarı menän Ğälimä apayzı, ikense quldarı menän qörändären totop, ber minut tik tormay uqıuzarın, bayağısa, Ğälimä apayzıñ östönä tököröüzären dauam itterä birzelär. Ğälimä apay, ber az tik yatqandan huñ, häräkätkä kilde. Käüzähen quzğata almaha la, başın ber az kütärep, üzenä yaqın ğına ultırğan mullanıñ bitenä tökörzö lä tağı yattı.

Unıñ şulay mullanıñ bitenä tököröüyenä ähämiät bireüse lä bulmanı. Ber azzan huñ ul tağı quzğalıp, ularzıñ bötähenä küzzären tultırıp qaranı la, ularzı mısqıl itkän hamaq auızın börşäytep, niñäler yılmayğan keüyek buldı. Başın ber yaqqa äyländerep, yurğanın başına tiklem yabınıp yattı.

Öşkörgän saqta auırıuzıñ bite, kürenergä yaray torğan täne asıq bulırğa, öşköröüselärzeñ tököröktäre turanan-tura unıñ bitenä, başına teyırgä teyış bulğanğamı, ällä başqa beräy säbäp menänme, Ğälimä apayzıñ başın yäşerep, bittären yabıp quyıuı ularğa kileşmäne. Unıñ üze teläp, ularzan qasıp yabınıuğa qaramastan, başına yabınğan yurğanın asırğa telänelär häm bitenä yapqanın tartıp astılar. Ğälimä apay ike qulı menän yurğanına yäbeşep, astırmasqa, başın ularzan yäşerergä tırışa başlanı. Ular, ber nämägä qaramay, tağı astılar. Şunan huñ Ğälimä apay tağı yılkenä, bayağınan da köslöräk tıpırsına başlanı.

Ular, auırıuzıñ şulay tıpırsınıuına, uñayhızlanıuına qaramay, ğäyrättären arttıra töşöp, tauıştarın şäbäytep, tököröüzären yışaytıp, öşkörörgä kereştelär. Ğälimä apay, bıl qäzärle köstärgä qarşı tora almauın belgän keüyek, häzer başın yäşermäy başlanı. Şul vaqıtta unıñ ike sikähenän tuzıp töşkän qara sästärenä, bitenä tökörök yäbeşep bötkäyne. Ul qızarğan, tirlägän, tının yış-yış ala, unıñ küz qaraştarı bik hälhezlängäyne.

Unıñ bıl hälen kürep, atayım da uñayhızlana başlanı. Fähri babay sittän genä qarap ala la, başın tübän eyıp:

– Äy balam, balam!.. – ti, üze izängä qarap tik tora ine.

Äsäyım menän Hämizä inäy tege öygä sığıp kildelär, ularzıñ küñeldäre tınıshız ikänen qaraştarınan belep bula ine.

Şulap şaulap qörän sığıu säğättän artıq barzı, huñğa taban Ğälimä apay oşo sälläle keşelärzeñ urtahında ränyıüle räüyeştä qähärle ğöröf-ğäzätteñ qatı tırnaqtarı astında izelgän hamaq bulıp küzzären yomdo.

Min äle lä unıñ şul vaqıttağı moñhou, qızğanıs küreneşen, ozon kerpektäreneñ qara küzzären yabıp häräkäthez qalıuın, unıñ şul häldä qähärle tormoşqa mäcbür itelep köräşeüzän ğaciz qalıp, zolom iteleüyen küz aldımdan yıbärä almayım.

Ul äle lä iske tormoştoñ ige-sige bulmağan nasarlıqtarzıñ zur ber qorbanı bulıp küz aldına kilä...

Mulla häm hälfälär qörände sığıp, huñğı «lä häü-lä»lären äytep, iñ huñğı ağıulı tököröktären unıñ östönä, matur bitenä tökörgän saqta, ul ber nämä lä belmäy yata ine.

Bılar ikense öygä aş aşarğa sıqqan vaqıtta, unıñ bitendäge tököröktär şul köyö hörtölmäy, kipmäy qaldılar. Sönki ul ularzı hörtöp torouzan ütkän, unıñ häzer şul bısraq tököröktärze hörtörlök tä häle qalmağan ine...

Öşköröüselär bik zur eş bötöröp, doşmandarın yıñep qaytqan ğäskärzär keüyek, şatlıq menän tege öygä sıqtılar. Sıqtılar za, tähärät yañırtabız tip, işek aldına taraldılar.

Atayım miñä bılarğa qomğan birep, quldarına hıu halıp tororğa quşqanğa kürä, min bılar tiräzendä yörörgä, atayım menän Fähri babayzıñ äytkän hüzzären tıñlarğa mäcbür inem.

Hälfälär tışqa sıqqas, irkenläp qalğan keüyek buldılar. Ular azbarzıñ esenä ingäs, min sitändeñ bıl yağında torop qaldım. Ular mine bötönläy inep kitte tip beldelär, küräheñ, aralarınan berehe:

— Qayza, Ğäli ağay, sığar äle. Baş auırtıp kitte, — tine. Ğäli hälfä şunda uq kesähenän qağızğa törgän ber nämä sığarzı la, ike qulı menän totop, iptäştärenä huzzı. Ular ber nisähe ber yulı bıl nämäne barmaq ostarı menän semetep alıp ikense ustarına haldılar za, baştarın yuğarı kütärä töşöp, auızzarın asıp, bayağı nämäne tel astına töşörzölär. Ğäli hälfä üze lä şul nämäne ber az alıp, tel astına haldı la, qulındağı qağızzı ipläp töröp, kükräk kesähenä tığıp quyzı. Häzer bılarzıñ bötäheneñ dä auızzarı tumpayıp, alğa sığıp oslayıñqırap tora ine.

Ber-ike minuttan huñ bılar bötönläy başqasa bulıp, käyıflänep kittelär. Iñ elek Näğim hälfä auızındağı nämäne tököröp taşlanı la, hüz başlap:

— Nu, suqınğandıñ qulı yomşaq ikän dä huñ! Torop kitä başlağas, qulınan eläkterep alğan inem, qulım may keüyek bulıp irep kitte, — ti.

Unıñ bıl hüzenän huñ qalğandarı la auızzarındağı nämälären tököröp taşlanılar za, bik asılıp kitep, berehenän huñ berehe hüzgä kereştelär. Äabdulla hälfä tağı la maqtana töşöp:

– Ä min huñ?.. Min yurğan astınan ayağın tottom. Nu, täne qızıu za huñ... Ul ayağın tarta, min yıbärmäskä tırışam... — tip maqtandı. Ikense berehe:

– Min yözönä qaranım da ultırzım, vallahi, hur qızı keüyek bit!.. Auırıp äräm bulğan... Biten yapmaha ğına ine, tip toram.., Yaray, tege qart şaytan yözön asa äle... (tege ostoñ mullahın äytä, küräheñ) —tine.

– Ul üze lä qızığa torğandır äle, — tine berehe, uğa qarşı ikensehe:

– Tuğan, uğa tänendä yäne bulğan keşe qızıqmay qalmas... — ti.

Ğabdrahman hälfä yıuaş keşe, ul bılarzıñ hüzzärenä qatışmas tip uylağaynım, ul da tik torop qalmanı:

— Almanıñ asılın qort aşay, tigän hüz dörös inde. Şul başı menän mucik yıgetenä äräm bulğan mesken. Ulay yörögöhö kilgäs, bına bezgä genä belderergä käräk ine. Ğäli artınan bezgä hat yazha, ni bula inde... Bez şäriğätteñ räten tabır inek... — tip üzeneñ häsräten belderze.

Mäzin hälfä lä, auızındağı yäşkelt nämäne tököröp taşlağas:

— Hez yuqtı höyläyhegez, äle min unı şul köyönsä lä alır inem. Torop kitä başlağas, kükrägenä qulım teyıp kitte!.. Uf-uf!..— tip quyzı.

Ular üzzäreneñ qayza ikänlektären onotop, baytaq torzolar. Min öşöy başlanım. Ular haman ber az torasaqtar ine lä, atayım işek aldına sığıp, unıñ bılay taban qarap:

– Yä, hälfälär rähim ithendär... — tigän hüzen işetkäs, tiz genä qomğandan hıu ağızıp, beräm-beräm auızzarın sayqanılar za qulyaulıqtarın alıp auızzarın hörttölär. Aralarınan berehe:

– Yıse qalmahın, mucik belhä yaramay... Yuqha qızzarın öşkörtöü tügel, qarsıqtarın da öşkörttörmäy başlarzar, — tine. Unıñ bıl hüzenän qayhı berehe köldö, qayhı berehe:

– Hizmägändäre yaqşı... — tip hüzen yöpläp quyzılar.

Bılar ingändä, aş urını äzerlänep, tärilkälär tezelep quyılğan ine.

Öygä inep aş yanına ultırğas, bılar töstären bötönläy üzgärtep, äle genä tışta höylägän hüzzären onottolar, «kitap hüzzären», auırıuzarzıñ törzären höylärgä kereşep kittelär. Läkin bılarzıñ «kitap» hüzzärenä qarap Fähri babayzıñ da, atayımdıñ da küñeldäre asılıp kitä almay ine. Mulla menän hälfälär ularzıñ küñelhezlektären hizep aldılar za hüzzären bılarzıñ küñeldären tabıu yağına borzolar. Bınday vaqıtta, älbittä, küz aldında bulğan misal kilterep tä häm ulay itkändä nazan halıqtı ışandırıp ta bulmağanğa, hüz boronğo vaqıttarğa, iske zamandarğa terätelep höylänä bit, bında la şulay buldı.

Bılar boronğo vaqıttağı keşelärzeñ baştarınan bik küp auırlıqtar ütkänen, ularzıñ sabır iteüzäre arqahında şul auırlıqtarzan, bälä-qazalarzan sığıuzarın, donyalıqta sığa almayzar ikän, ähirättä rähät küräsäktären küp misaldar kilterep höylänelär. Bında boronğo äüliälärzeñ, zur işandarzıñ törlö kärämättäre, ularzıñ izge tındarınan, doğalarınan ällä nindäy auırıuzarzıñ tereleüzäre, astarzıñ tuq, yarlılarzıñ bay bulıp kiteüzäre, bötähe-bötähe höylände. Bılarzıñ hüzzärenän huñ boronğo vaqıttarzağı auırlıqtar za yıñel, yarlılıqtar za qızıq, auırlıqtarzan rähät keüyek bulıp küz aldına kilä başlanılar. Fähri babay za Ğälimä apayzıñ auırıuın onotqan keüyek bulıp yözö asılıp kitte. Atayım da az-maz bulha la hüzgä qatnaşa başlanı. Eşteñ bılay yaylanğanıñ kürgäs, mullalar bigeräk tä asılıp kittelär. Üzzäreneñ yäşeräk vaqıttarında häm bınan ber nisä yıl elek kenä auırıuzarzı tergezeüzären, bılarzıñ öşköröüzärenän şifa tabıuın äytep üttelär.

Törlö auırlıqtarzı, auırıuzarzı höylägändän huñ, hüz yın-päreyzärgä küste. Bında, älbittä, yın-pärey keüyek nämälärzeñ barlıqtarına şik kiltergän ber genä keşe lä yuq ine. Şunıñ ösön bılar turahındağı hüz bigeräk qızıqqa kitte. Ällä kemdärzeñ ällä qayzarza yın-pärey küreüzären, ularzıñ quldarınan saq-saq qotolouzarın, yäki şunan huñ auırıu bulıp qalıuzarın — berehen dä qaldırmanılar.

Mäzin babay bik qart keşe ine. Ul donyala bik ozaq torğan, yıte tön urtahında yuldarza küp yörögängä, qarañğı töndärzä yañğızı mäsetkä barğanğa kürä, bıl turala unıñ da fekeren horap üttelär. Bik irkenläp höylärgä kereşte.

— Min inde donyala küp nämä kürzem, yömlänän ber-ike eşte höyläp ütäyım äle, — tip tübändägesä höyläp alıp kitte:

– Ber kön şulay, yäsiğ namazınan sıqqas, Äläüzärgä barzım. Ular yın qağılıp auırığan uldarın öşkörtörgä saqırğaynılar. Malay ni eşlärgä lä belmäy dulap yata. Öşkörä başlanım, tege unıñ hayın dulay, unıñ hayın hataşa. Min uqığan ayattarzı kire hütep bara. Yañağına bik nıqlap berze qundırzım da, küzeñä nämä kürenä, häzer äyt, tip horanım. Malay yomşanı:

– Mäzin ağay, miñä teymä, miñä äytmäskä quşalar, — ti.

– Kemdär äytmäskä quşa? — tim.

– Qurqam, qurqam! — ti. Yañağına tağı la berze qundırğaynım:

– Äytäm, äytäm... Minhac qarttarzıñ ala ettäre,— ti.

Küräheñ, tege pärey uğa et hürätendä kürenä. Şunan huñ «Minhac qarttıñ ala ete» tip ber qağızğa yazzım da, ayatöl-körsi uqıp, yandıra başlanım. Şul saqta malay ni eşlärgä belmäy:

— Zinhar, yandırma, ul mine teşläy! — tip yalına başlanı.

Unıñ hüzenä qaramay tege qağızzı yandıra başlanım. Tege malay ni eşlärgä belmäy tıpırsına, dulay, qağızzı yandırtmasqa itä, uğa qaramanım, tottom da yandırzım. Bına şunan huñ malay rähätlänep yoqlap kitte.

Şulay mäşäqätlänä torğas, ularza bik huñğa qaldım. Uramdan qaytıp kilä inem, ügez keüyek ber et qarşı kilep, ber aldıma, ber artıma sığa. Mine qurqır tip belde, küräheñ.

— Ä, äle hin tegendä buldıra almağas, bında kilgänheñ ikän! — tip uqınıp, tayağımdı heltäp yıbärgäynem, tege nämä şunda uq ğäyıp buldı la quyzı, — tine.

Unıñ bıl «qızıq» vaqiğahınan mulla la, hälfälär zä ğäcäphendelär zä, köldölär zä (ularzıñ ni ösön kölgändären añlay almağaynım). Mäzin babay:

– Tuqtağız äle, bötmäne, — tip tağı la höyläy başlanı.

– Qayttım. Ostabikäm: «Ni eşläp bıl tiklem huñğa qaldıñ, munsa yaqqan inem, kötöp-kötöp aptıranım. Min inep sıqtım, üzeñ barıp munsa inep sıq», — tigäs, tottom da munsağa kittem. Sisenep, eläükägä menep, sabına ğına başlağaynım, arttan ber nämä kilep mindekte totto la aldı. Äle hin bında la kilep ölgörgänheñ ikän, yauız nämä! — tip uqınıp yıbärgäynem, tege nämä döbörzäp eläükä astına töşöp kitte. Üzem rähätlänep sabınıp, munsa inep sıqtım. Şulay uq pärey tigän nämälär äzäm balalarına zıyan-zarar kilterergä qasd itep kenä toralar.

Mulla ağay mäzindeñ hüzen bülep:

— Mosolman päreyzäre ulay bulmayzar, bigeräk tä kafır päreyzäre keşelärgä doşman bulalar, — tip ällä nämälär uqıp quyzı.

Mäzin babay mullanıñ hüzen dörösläp:

— Unıhı şulay şul, hüzegez bik dörös. Ber kön qışqı töndä tañ atqandır, tip tähärät aldım da, mäsetkä kittem. Küzgä törthäñ, kürenmäslek qarañğı, közgö tön. Irtä bulha bulır, meyıstärgä yağıp, şunda torormon, tip mäsetkä indem. Inhäm, ni küzem menän küräyım: farız bülmähe lä, sönnät bülmähe lä tup-tulı halıq — namaz uqıyzar... Läkin ber zä bezzeñ keşelärgä oqşamayzar, yaurındarı yuq, üzzäre bik näzektär. Şunda bılarzıñ mosolman päreyzäre ikänlektäre häm namaz uqıuzarı qılt itep isemä kilep töştö. Min esemdän genä «süräi yın»de uqıp, ber yaq sittä ultırıp torzom. Şunıhı ğäcäp: bılar bezzeñ keüyek röquğ-säcdägä baralar, ämmä his ber tauıştarı sıqmay. Toman nisek tauışhız aqha, bılar za näq şul toman keüyek, häräkättärendä his ber tauış yuq... şulay itep höşuğ-hözuğ menän namaz uqınılar za toman keüyek taraldılar za böttölär. Miñä his ber zararzarı bulmanı, — tine. Mäzin babayzıñ bıl hüzzärenä tağı la ğäcäphendelär. Häzrät mäzindeñ bötä hüzzären dörösläp quyzı. Mosolman päreyzärzeñ zarar iteü tügel, käräk bula ikän, mömnn-mosolman keşelärgä fayza iteüzären höyläne. Hälfälärzän berehe:

— Häzrät, ularzıñ tauış-tınhız bulıuzarı äcsäme lätifänän bulıuzarınan kilä torğandır inde?..— tip söäl birze. Häzrät uğa qarşı ällä nämälär äytte. Başqa hälfälär zä hüzgä qatnaşıp kittelär. Färeştälärze lä kilterep qıstırzılar. Läkin bıl äcsäme lätiftärze häm ularzıñ bıl turalağı hüzzären min bik ük añlap yıtkerä almanım. Bılay bik «tärängä» kitkäs, Fähri babay menän atayım bigeräk tä ber nämä lä añlamağandarzır inde. Ular şulay bik ük añlap bötmähälär zä, bıl hüzzär höylängändä bik ihlas menän tıñlap ultırzılar. Bigeräk tä bıl vaqıtta Fähri babay ber ağara, ber qızara, hatta unıñ yözänä qurqıu ğälämättäre sığıp quyğan minuttar bula ine.

Bılarzan başqa päreyzärzeñ, yındärzeñ törlö töstärgä ineüzäre, ubırzar, öyräktär turahında halıq arahında yörögän äkiättär, qay ber keşelärgä yın-pärey eyäläşeüzäre turahında berehenän-berehe bik qurqınıs nämälär höylände. Bıl hüzzär ular ösön qızıq ta, küñelle lä bulğandır. Läkin bezzeñ öy esendäge keşelär ösön bıl hüzzär tağı la küñelhez eştärze küz aldına kilterälär, bezze bında torouzıñ qurqınıs däräcähenä yıtkerälär ine.

Bıl hüzzärzän min bigeräk tä qurqıuğa qaldım.

Bezzeñ öyzärzä yın-päreyzär bar keüyek, Ğälimä apayğa şul yın-päreyzärzeñ beräühe qağılğandır za, şunan auırıp yatalır keüyek bulıp kürende. Bınan huñ min nisek yañğızım attarğa besän halırğa sığırmın, nisek munsağa barırmın, nisek töndä tışqa sığırmın, tigän uyğa inep, häzer ük qurqıuğa töşä başlanım. Sönki min ul vaqıtta, ularzıñ hüzzären ısınğa alıp, yalğan höyläüzären küñelemä inderep tä sığarmay inem.

Şunday hüzzär arqahında mäcles ozaqqa huzıldı. Aştan huñ ber nisä samauır säy eselde.

Säy bötör saqta Fähri babay qarşı öygä sıqqan ine. Ul kire bıl öygä ingändä bik küñelhezlänep inde:

— Häzrät, Ğälimä tağı la borsola başlanı bit äle, — tigän hüz menän häzrät häm hälfälärgä qaranı.

Qörän sığartıp öşkörtkäs, Ğälimä apayzıñ tereleüyenä his ber şik-şöbhä itmägän Fähri babayzıñ bıl hüze küñeldeñ iñ tärän häm iñ auırtqan yırenän sıqqanı kürenep tora ine. Şunıñ ösön ul bıl hüzzärze artıq borsolğan qiäfättä, qalğan aqtıq ömöttöñ dä bötkänlegen kürhätkän räüyeştä äytte. Unıñ bıl hüzenän huñ atayım da uñayhızlanıp kitkän keüyek buldı. Läkin bıl küñelhez eşkä mulla la, mäzin dä häm hälfälär zä his ber borsolou, uñayhızlanıu ğälämäte kürhätmänelär. Häzrät bik halqın qan menän:

— Fähri ağay, äle hin unıñ tereleüyenä bögön ük ömöt itmä, kitap öşköröüzeñ şifahın ös köndän, bulmay ikän, ber aznanan huñ kötörgä quşa. Qırq köngä tiklem sabır itergä boyora!.. — tip Fähri babayzıñ ömötön, Ğälimä apayzıñ tereleüyen bik ozaqqa huzzı. Atayım da bıl eşkä artıq uñayhızlandı bulha käräk, ul da häzrätkä:

— Ulay bulha, tiz genä terelmäsme ikän ni? — tigän söälde birze. Ularğa bıl ikäüzeñ nisek tä Ğälimä apayzıñ tereleüyen, boronğo hälenä tizeräk qaytıuın ömöt itkänlektän, şul söäldärze bireüzäre kürenep tora ine.

Häzrät atayımdıñ söälenä yauap birergä lä aptırap qalmanı:

— Hozanıñ eşen belep bulmay, säğäte tura kilä ikän... färeştälär «amin» tip äytälär ikän... ber kön esendä terelergä mömkin. Allanıñ rähmäten belep bulmay. Şunıñ ösön hozay täğälä üzeneñ rähmätenän ömöt özmäskä quşa. Tik şaytan ğına mineñ rähmätemdän ömöt özör, tip äytä. Şunıñ ösön sabır itergä, hozayzıñ quşqanına buyhonorğa käräk... — tine.

Häzrätteñ bıl hüzzärenän huñ Fähri babay za, atayım da qarşı ber hüz äytä almayınsa, baştarın tübän eyzelär. Älbittä, ularzıñ şaytandar rätenä inäheläre kilmägänder inde.

Aşqa fatiha qılındı. Fähri babay borondan äzerläp quyğan aqsalarzı sazaqağa öläşep sıqtı. Tağı la fatiha qılıp, Ğälimä apayzıñ tereleüyen teläp, sabır itergä quşıp taralıp kittelär...

Ular qörän sığıp öşköröügä, ularğa sazaqalar bireügä qaramastan, Ğälimä apay haman borsola, yünläp höyläşmäy ine. Bıl küñelhezlekte Fähri babay häm Hämizä äbey menän urtaqlaşıp qunır ösön, äsäy bıl köndö ularza quna qaldı. Bez, atayım menän ikäüläp, üzebezzeñ öygä qaytıp yattıq.

Min urınğa yatqas ta, bik ozaq yoqlay almay yattım. Ğälimä apayzıñ auırıuı, tegelärzeñ unı qurqınıs räüyeştä şaulap öşköröüzäre, hälfälärzeñ işek aldında unıñ turahında şunday yämhez hüzzär höyläüzäre, mulla-mäzindärzeñ yın-päreyzär turahında höylägän qurqınıs vaqiğaları küñeldän sıqmay, tege päreyzär mineñ küz aldımda küzzären yaltıratıp, yotorğa, aşarğa torğan keüyek toralar, mulla menän mäzin häm tege hälfälär zä, şul qurqınıs päreyzärzeñ dustarı, keşelärze azaştıra torğan şäülälär keüyek kürenälär ine...

Köndär ütälär. Min mäzräsägä yöröüze bik hiräklättem. Barham da, boronğo keüyek uqıy almay torğan buldım. Mineñ küñelemdä tege hälfälärgä qarşı bik nasar qaraş tıuzı. Ularzı boronğo keüyek «yaqşı keşelär» tip uylau yuğaldı. Mäzräsälär yın-päreyzär oyahı keüyek bulıp kürenä başlanılar. Elek min mäzräsälä quna yatıp uqıy inem, häzer unda qunmay başlanım. Mendär menän keyızemde alıp qayttım. Atayım da, äsäyım dä mineñ unda barmauıma qarşı artıq hüz äytmänelär. Şulay itep, mineñ tormoşomda bäläkäy genä bulha la üzgäreş yahaldı.

Bik küp im-tom ittereüzärgä häm qörän sığarıp öşkörtöüzärgä qaramastan, Ğälimä apayzıñ auırıuı, käyıfhezläneüye bötmäne. Hatta ul, mullalar menän hälfälärzeñ qörän sığıp öşköröüzärenän huñ tağı la kiregä kitte. Ul hataşqan saqtarza, boronğo vaqıtta äytä torğan hüzzärenä quşıp: «Mulla bitemä tökörä, ana sälläle keşelär kilä... ayağımdan totalar... quldarımdan totalar!..» — tigän hüzzärze äytä başlanı. Yoqohonan qurqıp uyanıp: «Östämä qarap qısqıralar, mine qısalar... Mulla babay qıua...» — tip qısqıra torğan buldı.

Ul «totolop» şulay risuay bulğandan huñ tınıs qına tormoşta, törlö hüzzär işetmäy, hau keşelär zä qurqırlıq im-tom itterelmäy, östö-östönä auır küreneştär kürmäy genä torğan bulha, ällä terelep, täbiği hälenä töşöp kitkän bulır ine. Läkin ulay bulmanı, uğa här kön ber törlö küñelhez häbär işetterä torzolar. Auıl halqı arahında höylängän, «Ğälimä yınlängän, imeş... uğa pärey eyäläşkän ikän...» tigän keüyek hüzzärze tağı la qurqınıslıraq itterep, unıñ üz aldında höyläp, unıñ şikläneüyen arttıra barzılar. Şul eştärzeñ berehe östönä ikensehe östälä kilep, unıñ auırıuı bötöü urınına, arta barzı.

Fähri babayzarğa kilgän kürşe-mazarzar, Ğälimä apayzan tartınıp, uğa qurqıp qaray başlanılar. Ul öyzä yañğız torğanda inergä şiklänä torğan buldılar. Inhälär zä, bükäygä yäki bäyläp quyğan ayıuğa qarağan keüyek qarap, şul qaraştarı menän ük Ğälimä apayzan qurqqanlıqtarın belderep, unıñ küñelendä şik tıuzıra torzolar. Äbey-häbeyzär kilep, unıñ küzenä bärep äytkän keüyek, unıñ üze aldında ällä nindäy qurqınıs nämälär höyläp, ütkän zamanda ällä kem qızınıñ şulay ber köndä qapıl ğına yınlänep kiteüyen, uram buyında balalar qurqıtıp yöröüyen, ällä kemdeñ ir balahına pärey qağılıp, şunan küzzäre salış, muyını qıyış bulıp qalıuın, tağı la ällä nindäy ber balanıñ häyırsenän genä qurqıp, bıuma auırıuı menän auırıp, bara torğas qoyoğa töşöp üleüyen höyläp, unıñ qurqıuın, qaltıranıuın, bıl eşteñ ahırı yamanğa bötäsägen isenä töşöröp kenä torzolar. Ul şularzıñ barıhın da añlağan keüyek tıñlay torğas, hin häzer bozolğanhıñ tip öşkörä torğas, barğan hayın kire kitte. Ul üzen bötä halıqqa başqa ber keşe, auırıu keşe, ısınlap ta yınlänä başlağan keşe keüyek itterep, yıuaş toroşon, küz qaraşın başqalandırğandan-başqalandırzı.

Häzer Ğälimä apay sit keşelärgä tügel, bezzeñ üzebezgä lä vaqıtlısa ğına auırığan, vaqıtlısa ğına hataşa torğan keşe tügel, bälki inde ısınlap ta «enlängän» yäki «enlänä» başlağan hamaq, qurqınıslıraq kürenä başlanı. Unıñ qılanıştarında, hüzzärendä zur üzgäreş bulğan keüyek, üzendä lä üzgäreş hizelä başlanı: küzzäre zurıraq bulıp kittelär. Küzzäreneñ qaraştarında la başqalıq kürenä başlanı. Yañağı ozonayıp, bittäre eskä bata töştö. Yözö boronğo keüyek allı-göllö bulıp torouın yuğaltıp, ällä nindäy harğıltıraq ber töskä äylände. Häzer ul sittän qarauğa, atahı, äsähe, tuğandarı bulğan östönän dä yıtemder, yañğızzır, unıñ ber zä küñel asa torğan keşehe yuqtır keüyek kürenä ine. Bez unı bötäbez zä huñ däräcälä qızğanhaq ta, unıñ bıl eştärebezgä ise kitmäy, ul häzer bezzän dä üzen sit kürgän keüyek toyola torğan bulıp kitte.

Unıñ ruhi auırıuı şulay artqandan-artıuğa qaramastan, Fähri babayzar za, mineñ atayım menän äsäyım dä unıñ tereleüyenän, tağı la boronğo keüyek matur Ğälimä apay bulıp kiteüyenän ömöt özmäyzär, här vaqıt unıñ ösön darıu-darman ezläyzär. Qayzalır unıñ bıl auırıuın şunda uq alıp taşlay torğan ber köstöñ yäki ber darıuzıñ barlığına ışanalar ine lä, här vaqıt osrağan ber keşenän käñäş horayzar, şul uq keşeneñ käñäşen ğämäldä eşläp qarau sarahına kereşälär ine. Şul ömöt menän Ğälimä apayğa ällä nämälär eserep bötörzölär. Min belgändän ällä kemdärzän, ällä qayhı auıl keşelärenän öşkörttölär. Ul üze lä şulay özlökhöz, kösläp öşkörtöü, tuqtauhız imläü, här vaqıt ällä nämälär eserep torouğa künegep kitte. Yıuaşlandı, boronğo keüyek tartışmay, qarşı tormay başlanı. Läkin unıñ bıl qarşı tormauı beleüyenän, «fayzahı» bar ikänen añlauzan tügel, bälki, häzer unıñ üzendä möstäqil teläkteñ bötöüyenän, hau keşelärzä bula torğan añ menän eşlänä torğan teläktärzeñ bulmauınan ikäne kürenep tora ine. Ikense törlö äytkändä, ul huñğı vaqıttarza bäläkäy balalarsa, keşe quşıuı buyınsa ğına yöröy torğan bula başlanı. Boronğo yanıp torğan Ğälimälegen, belep eşläy torğan kösön yuğalttı.

Zakir tege vaqıtta bulğan sığıp kiteüyenän huñ, baytaq vaqıttar ğäyıp bulıp torzo. Unıñ şulay ğäyıp bulıp torouı ozaqqa huzılğas, unıñ turahında tağı la törlö häbär taraldı. Qay beräüzär:


— Ul inde auılğa kire qaytmasqa bulıp kitkän ikän. Şul tiklem zur gonah eşläp, äzäm mäshärähe bulğas, nisek qaythın huñ?.. Bında kire qaytıp, ni yöz menän kürenhen? Äzeräk oyatı bulha, qaytmas şul! — tip höyläyzär.

Qay beräüzär:

— Ul bik nıq tuqmaldı bit, ul inde tözälmäslek bulıp imgängän, tiz genä qayta almas, ber rät şauqım huqha, şulay bula inde ul! — tizär ine.

Şunıñ östönä unıñ turahında, Ğälimä apayğa sığarılğan bäyıt-yırzar keüyek, mısqıl itep yäki qızğanıp bäyıttär-yırzar sığarılıp ölgörgän, ul yırzarzı auıl halqı ber-berehenän küserep alıp, osrağan ber yırzä uqıp, yırlap yöröy torğan bulıp kittelär. Bigeräk tä bıl yırzar mäzräsäneñ vağıraq şäkerttäre arahında nıq taralıp, ular ul yırzarzı üzzäreneñ qalın däftärzärenä yazıp, şunan ikenseläre küserep, quldan-qulğa yörötälär ine. Bıl yırzar bezzeñ auılda ğına qalmay, şul şäkerttär arqırı kürşe auıldarğa la taralıp ölgörgän. Şulay itep, bıl vaqiğa ber bezzeñ auılda tügel, tirä-yaq auıldarza la ğibrät bulıp höylänä, yırlana başlanı. Zakir ağay menän Ğälimä apay turahındağı törlö hüzzär häm törlö bäyıttär menän yırzar, törlö säbäptär menän törlö keşelär arqırı bezgä häm Fähri babayzarğa la işetterelep, yärähät, küñelhezlekte arttırıp tororğa säbäp bulalar ine.

Ul turalağı hüzzär höylängändän, yırzar yırlanğandan, bäyıttär uqılğandan huñ, işetep torğan ber keşe uflap quya la, huñınan iğtibarhız räüyeştä:

— Allam haqlahın, hozay balalarıña kürhätmähen!.. Bıl hurlıqtı kürgän Zakir nisek qaythın da, nisek itep keşe küzenä kürenhen? — tip quyalar ine.

Ğälimä apay häzer üze turahındağı sığarılğan bäyıt häm yırzarzı tıñlay torğas, ikense törlö äytkändä mäcbüri räüyeştä işetä torğas, ularğa qolaq halmau däräcähenä kilep yıtte. Yäki ul ularzı üzenä hurlıqmı, yäki hurlıq tügelme, tip uylau däräcähenän ütte. Häzer unıñ ösön bötähe lä ber, ul ular ösön qayğırmay, yäki qayğıra la belmäy ine.

Zakir kitep yuğalıp ber ayzar samahı ütkäs kenä, unıñ qaytıu häbären işettek. Ul qaytqan ine.

Min unı berense tapqır küreüyemdä aptırap kittem: häzer unıñ ike bite boronğo keüyek qızarıp tormay. Küzzäre eskä bata töşkän. Üze arığayıp kitkän, hul yaq küze östöndä at tipkän keüyek ber ez qalğan. Uñ yaq küze qısılıñqırap qalğan keüyek tora. Käüzähe lä boronğo keüyek bik tura tügel, bälki ese yäki bile auırtqan keşe keüyek alğa taban eyıleñkeräp yöröy. Şunıñ östönä unıñ küñelhezlege ällä qayzan kürenep tora. Şul häldä kürgäs, min unı bik qızğandım. Ul häzer sit auıl keşehe keüyek, bik zur qayğıhı bar keşe keüyek, ozaq auırığandan huñ yañı ğına terelep, uramğa berense tapqır sıqqan keşe keüyek bulıp kürende.

Ul qaytıp il küzenä kürengäs, unıñ turahında tağı la hüzzär sıqtı: ul balnistä yatıp tözälä almağan ikän, unıñ yörägenä qan hauışqan ikän... bınan huñ mandıy almas inde... Tuqmausılar menän häzrät östönän sudqa birep qaytqan ikän... Isın-ısınlap terelep alham, ularzan üs almay qalmam äle, ti, imeş. Miñä ber nämä lä bulmas, tik Ğälimäne genä äräm ittelär, tip, Ğälimäne bik qızğana, unıñ ösön sikhez qayğıra ikän, ular ısınlap ta ber-berehenä ğaşiqtar ikän... keüyek ällä ni tiklem häbärzär höyläy başlanılar. Bıl häbärzär törlö keşelär arqırı tağı la bezgä lä, Fähri babayzarğa la işetelep, yäki yuramalday işetterep toralar. Bıl häbärzär haman Ğälimä apay menän bäyländerep höylägängä bik auır, küñelhez täsir qaldıralar ine.

Halıq unıñ şunday hüzzären küserep höyläü menän bergä, unıñ hurlıqqa qalıuına säbäp bulğan, unı totqan häm tuqmağan keşelärzeñ dä maqtanğan hüzzären höyläyzär. Ular äytälär, imeş: «Ulay bik şäbäyıp kithä, bez uğa kürhäterbez, qayza barır urının da tapmas! Teştären hurzırıp qulına tottororboz, qabırğaların yañınan hanarbız, äle az bulğandır»... — tizär ikän.

Şunıñ östönä ahun häzrätteñ dä his ber riza tügel ikänen, unı: «Ul fatihahız yıget ğümergä izgelek kürmäs. Gonah eşlägäne yıtmägän, unıñ östönä ololar östönän proşeniye birep yöröy torğan bulha, qul-ayağı tartışır!» — tip qarğay, ränyıy ikän tizär.

Şulay itep, onotolop bara yazğan eştär, Zakir ağay qaytqas, kire quzğalıp, vaqiğa tağı la qabatlanıp höylänä başlanı.

Käräk kem genä auızınan höylängän hüz bulmahın, ul hüzzärzeñ bötähe lä bezzeñ öygä lä, Fähri babayzarğa la şunda uq kilep yıtä, bezzeñ ike yort esendäge küñelhezlek artqandan-arta bara ine.

Huñğı vaqıttarza Zakir ağayzıñ äsähe lä bezgä bik yış kilep, qayğı-häsrättärze urtaqlaşıp kitä torğan buldı. Zakir ağay qaytıu häbäre sığıp ber nisä kön ütkäs, ul tağı la bezgä kilgän ine. Bıl kileüyendä ul bik töşönkö kürende. Ul kilep ingäs, äsäy bötä eştären taşlap unıñ menän höyläşergä, Zakir ağayzı horaşırğa kereşep kitte.

Äsäyzeñ:

– Zakir bik isän qaytqanmı? — tip horauına qarşı körhönöp kenä:

– Bılay isän qaytqan da qaytıuın... Ällä ni eşläp bik yabığıp, bötörönöp qaytqan. Duhtırzar eşlämäy, öyzä genä tororğa quşqandar. Auırıuıñ eskä töşkän, tizär ikän. Üze bılay artıq beldermähä lä, ber zä boronğo keüyek tügel. Uylana la tora. Belmäyım inde, nisek bulır?..

– Tege vaqıtta bik nıq tuqmağandar ikän şul... Sälim äytä ti, min unıñ arqahına ös qazaqlı ger menän birzem, tip äytep, äytä ti, şunan huñ tanauınan şaulap qan kitte, tip maqtana, ti.

Äsäyzeñ bıl hüzzärenän huñ ul qurqınıp kitkän keüyek buldı.

— Sänselep kithendär inde! Ber zä yuqtan harap ittelär. Üzem dä yözönä qarayım da, ber zä sırayı asılmağas, boronğo tösö qaytmağas, qurqıp kitäm. Kistären dä ällä qayhı yırzäre auırtqan keüyek hızlana. Yörägenä qan haumağan bulha yarar ine...

Äsäy uğa tağı la yaqınlaşa töştö häm serle räüyeştä:

— Bigeräk harap ittelär inde. Bına bit bezzeñ Ğälimä aqılınan yazıp bara. Köndän-kön bötä. Yıbäk keüyek qız ine bit!

Zakir ağayzıñ äsähe aqrınıraq tauış menän:

— Halıq arahında Ğälimä aqıldan yazğan, yınlängän, tip höyläyzär inde. Unı alla huqqan, ularzan häzer färeştälär qasqan, ularğa yındär eyäläşkän... tizär ikän.

Unıñ bıl hüzzärenän huñ äsäy üzgärep kitte.

— Belmäyım inde, üzebez zä aptıranıq. Şul tiklem hurlıq küreügä aqılıñdan da şaşırhıñ. Häzer unı qayğırta-qayğırta üzebez zä bötöröndök. Ul inde Hämizä kilendäş bötönläy eştän sıqtı!.. Äle kisä Ğälimäne qarap torzom da, ber zä genä boronğosa tügel şul. Ber yaulıq alğan da, şuğa qarap ällä nizär höyläy. Üzensä tuy za yahap quya. Küzzäremä yäş tuldı. Qay saqta arıu bulğan keüyek, äytkän hüzze añlağan keüyek tä bulıp quya la, tağı la yıñeläyıp kitä şul, inde äytmägän darıuzı la qaldırmanıq. Yuq, his ber şifahı yuq... Qaynağa äytä:

— Bötä hälem böthä böthön ine, Ğälimä genä keşe bulhın ine. Äcmät işanğa alıp baram äle, unıñ öşköreüye bik kileşä, tip äytälär, ti. Äle şunda baram, tip, kisä ike harığın hattı. Ğälimä ösön bölöp tä böttölär inde...

— Bala bit, bala!.. Qayğırmay bulmay şul. Min Zakir ösön qayğırıp eştän sığıp böttöm inde. Atahı äytä: «Yuqqa qayğırma inde. Ütkän eşkä qayğırıp fayza yuq», — ti. Zakir üze bılay ser birmägän keüyek kürenä:

— Äsäy, yuqqa borsolma äle, min dä hauığırmın, Ğälimä lä tereler, — ti. Küñelendä haman şul Ğälimä. Isınlap ta terelhälär, bına tigän itterep tuy yahar inek. Doşmandarzıñ yöräktären yandırır inek...

Hüzzär bılay yaqşılıqqa taban barğanda, äsäy zä, Zakirzıñ äsähe lä şatlanıp, yözzäre asılıp kitä. Äsäy tağı la şatlana töşöp:

— Şulay ğına bulhın ine lä, tuyzar yahap taşlahaq ine. Ber genä lä qayğıbız qalmas ine... — tip quya.

Şunday hüzzär höyläp küpme ultırğandarın da belmäyzär. Häzerge auırlıqtarzı kürep körhönälär, aldağı köndän bähet kötälär...

Ğälimä apay işanğa alıp barıp öşkörtöü menän dä, tağı ällä nisä törlö im-tomdar ittereü menän dä alğa kitä almanı, huñğı vaqıttarza, auırıuzıñ başlanğan vaqıtındağı keüyek, yoqlağan vaqıtta hataşıp, urınınan hikerep torouzar küp bulha la, häzer daimi räüyeştä kildele-kittele ber keşe bulıp äylände. Huñğı vaqıttarza ul, ber qarahañ, balalar keüyek şat bula, ikense qarağanda, qayğılı keüyek moñaya, üz aldına üze höylänä, şulay itep üze menän üze bula, üz yulı menän bara birä ine.

Ul häzer östöndäge küldägen dä, Hämizä äbey yäki äsäy almaştırmaha, aznalar buyı almaştırmay, ös-başınıñ kerle, yırtıq bulıuına ise lä kitmäy, sästäreneñ taralmay, nisek buldı şulay sıbalıp torouına ese boşmay torğan bulıp kitte. Bit-başın yıuıuzı la qayğırtmay, ägär zä keşe quşıuı buyınsa yıuırğa kereşä ikän, bik ozaq yıua. Hämizä äbeyzeñ:

— Biteñ ap-aq bulğan bit inde... — tip äyteüyenä qarşı:

— Yuq, yuq, qarahı bötmägän äle... Küp hörttölär bit, nisek qarahı tiz genä böthön... — tip arıp bötkänse, qomğanda ber tamsı la hıu qalmağansı yıua. Şunan huñ biten hörtörgä lä onotop, ikense ber eşkä kereşep kitä ine.

Bara torğas, unıñ şulay üzensä yöröüyenä, aqılhızlıq menän törlö eştär eşläüyenä barıbız za öyränep kitkän keüyek bula başlanıq. Auıldıñ tege osonda bik küptändän birle tile isemen alğan, tile Ähmät tip yörötölgän, tile Ähmät nisek bulha, Ğälimä apay za şunıñ keüyegeräk bulıp kitte. Bezzeñ öy esendäge keşelärzeñ berehe lä Ğälimä apayzı tile Ähmät keüyek itäheläre kilmähä lä, bezzeñ bıl teläkkä qarşı bularaq kürşe-külän auızınan «tile Ğälimä» tigän hüzzärze işetkelärgä tura kilä başlanı. Bıl auır hüzze işeteü barğan hayın arttı, kübäyze.

Matur Ğälimä apayzıñ «tile Ğälimä» isemen alıuına bezzeñ öy esendägelär şikhez ğärlänzälär zä, ğäzättän tış qayğırıp uñayhızlanhalar za, «hozay täqdirenä» künälär, bıl turala hüzze ozaytmay sabır itälär, tik qayhı vaqıtta ğına: «Niñä tile bulhın ul!» — tip üzzären yıuatırğa tırışqan keüyek bulalar, läkin bıl hüzzärzeñ dörös bulıuına üzzäre lä ışanmağan keüyek bulalar ine.

Kürşe malayzarı auızınan «tile Ğälimä» tigän hüzze işeteü miñä bik auır toyola, şul hüz ösön ular menän ızğışıp ta kitä inem.

— Imeş, mineñ apayım, bik yaratqan Ğälimä apayım, tile bulhın!..

Bıl hüzze işeteü miñä bötä eştän, başqa bötä auır hüzzärzän dä auır ine.

Qış köndäre ütep, yaz yıtte... Kölöp qaray torğan nurlı qoyaş astında, yañı sıqqan yäşel ülänle qırzar här kemde üzenä tartıp, saqırıp torğan keüyek ber hälgä kildelär.

Auıl ergähendäge qızzar uyınğa sığa torğan tübä maturlandı, unıñ tirä-yağındağı vaq ağaslıqtar yäşärze.

Qış buyınsa yıp iläp, kinder huğıp, ul eştär menän beläktäre talğan yıteü qızzar, eştärenän buşap, yoma köndäre şul matur qırğa sığıp, uynay başlanılar...

Yazğı habanda at başında yöröp arığan malayzar za şul «qızzar qırı» tigän yırzeñ tirähendäge vaq ağaslıqtar tirähenä sığıp, törlösä uyındar qororğa, qoş kükäyzäre ezlärgä kereştelär...

Yazğı eş menän yäyge eş arahındağı buş vaqıttan fayzalanğan zurzar za, şul qırzıñ berär yağına barıp, yäşel sizämgä yatıp häl yıyırğa onotmanılar.

Ütkän yıldarza Ğälimä apay za sığa, ul bötä qızzar arahında ayırım maturlıq birä, qızzar uyınınıñ iñ başında ul bula torğaynı.

Min dä ul vaqıtta, başqa malayzar menän sığıp, uynay, kölä, irtänän kiskä tiklem şunda bula inem.

Bıyıl bıl qırzarzıñ maturlığı bezgä boronğo keüyek kürenmäne. Ğälimä apay bıyıl, güyä, unda sığıuzı onotqan, uğa qızzarzıñ şatlıqlı uyındarı käräk tügel, ul üze lä tege iptäş qızzarı tarafınan onotolğan keüyek bulıp kitte. Unıñ häzer unda sığıuınan üze ösön qızıq bulmağan keüyek, Hämizä äbeyzär ösön dä küñelle bulasaq tügel, şuğa kürä Hämizä äbeyzär zä unıñ unda sıqmauın, yıyın esendä kürenmäüyen teläyzär, sığarmau yağın qarayzar, hatta üzenä beldermäy genä unı küzätep toralar ine.

Ğälimä apay häzer yomahına-fälänenä qaramay, här kön tip äyterlek üzebezzeñ qoyroqtağı yılğa buyına töşä, şunda bik ozaq ultıra, küp vaqıtta öygä qaytıuın da isenän sığarıp, Hämizä äbey yäki äsäy barıp alıp qaytmaha, üze belep qaytmay za torğan bulıp kitte. Başta äsäyzär unıñ yañğız qalıp, hıuğa-mazarğa töşöüyenän qurqıp, här vaqıt qarap torhalar za, üzzäre buşamağanğa, uğa küz-qolaq bulıp torouzı miñä quşhalar za, bara torğas, küzätep torouzı la hiräklättek. Tik iskä töşkändä genä barıp qaray torğan bulıp kittek.

Ul unda ultırğanda törlö üländär, ber zä käräkmägän sıbıq-sabıqtar yıya la, şularzan qızıq tapqan keüyek, balalarsa uynay, ergähenä barğanda, artıq hüz äytmäy äylänep qaray za, tağı la üz eşe menän bula ine.

Qay saqta ul şunda ultırğanda, bez kürmägändä, unıñ ergähenä bäläkäy qızzar, malayzar yıyılışıp, unı ireşterälär, ul unday vaqıtta artıq küñelhezlek belderep, ularğa asıulana, läkin ularğa teymäy, unıñ asıuı la hau keşelärsä tügel, üzensä genä, möläyım räüyeştä ber ränyıü kürhäteü keüyek bula ine. Bınday vaqıtta min malayzarzı qıuıp yıbäräm dä, apayzıñ yanında qala torğan inem. Unıñ şulay bala-sağalar tarafınan ireştereleüyen Hämizä äbey yäki äsäy kürep qalha, tege malayzarğa artıq nıq üpkä kürhätälär, hatta qarğap ta quyalar ine.

Ber köndö min unıñ ergähenä barıp qarap torzom. Ul yäşel taldarğa yaqın ğına ultırğan da üz aldına üze:

— Kildelär bit inde... Hin nämä tağı?.. Tuyzan qasalar ti mikän ni!.. Zakir bazarğa kitte, unıñ qaytıuına säy qaynatırğa käräk. Ul büläktär kilterze, bik maturzar... Allağa şökör, yözöm dä ağarzı inde...—tigän keüyek hüzzär höylänä, şatlıq yäki ese boşouğa qaratıp yözön üzgärtä ine.

Ul mine kürgäs, ber az qarap torzo la:

— Hin dä kildeñme ni äle? Ular qayza kittelär huñ? Yöröyhöñ şunda keşe qurqıtıp... — tip mineñ üzeneñ yanında torouımdan uñayhızlanğanın, unıñ ällä nindäy telägenä qarşı kilgänemde belderze.

Min unıñ kemdären qurqıtqanımdı belä almanım:

— Ğälimä apay, min kemdärze qurqıttım huñ? — tip horanım.

Şul hüzemdän huñ ul miñä tağı la diqqät menän qaranı la:

— Ul qurqa şul... Hin kit äle, ul kilhen... — tine. Min:

— Äyzä qaytayıq, apay, — tigäs, ul bik tärän uflap: «Äyzä huñ ulay bulha», — tip eyärep qayttı. Şulay za ul qaytıp kilgändä, ällä niñä ikelänep quyğan keüyek bula, kire kitergä telägän keüyek artına qarap tuqtay, ber az torğas, tağı la eyärä ine.


* * *




Unıñ şulay yañğız ultırğanın, qursaq uynağan keüyek, üländär, sıbıqtar menän uynağanın, qayhı saqta eyägen qulına quyıp, moñlanıp yırlağanın osrata torğan inem.
Ber yoma köndö, qırzağı yul menän qaytıp kilgän vaqıtımda, tege qızzar yıyılğan yırzän alıs tügel ber urında ber keşe tirähenä bala-sağalar yıyılıp, äyländerel alıuın, qızzarzıñ şulay taban qarap aptırap torouzarın kürep, ular yanına barzım.
Bıl malayzarzıñ urtahında qalğan keşe — Ğälimä apay ine. Min unıñ bıl häldä torouın kürgäs, qızğanıp ta, uñayhızlanıp ta kittem.
Küräheñ, ul boronğo hau vaqıttarın isenä töşöröp, därtlänep kitep uyınğa kilgänder. Läkin ul boronğo iptäştäre bulğan, yıtkän qızzar yanına barğas, ular ikense urınğa küsep, Ğälimä apay balalar arahında yañğızı torop qalğan. Ul yözönä bik küp itep kerşän hörtkän, aqtarı buy-buy bulıp yullanıp toralar. Yañı küldägen keyhä lä, unıñ tiskäre yağın keygän. Başındağı yaulığın almaştırıp ta tormağan, şularzıñ häm üzen äyländerep alğan balalarzıñ berehenä lä ise kitmäy, şatlanğan keüyegeräk tik tora.
Min unı bıl häldä kürgäs, tänem esele-hıuıqlı bulıp kitte. Tiz genä unıñ yanına barıp, tege malayzar arahınan alıp qaytırğa telänem. Ul haman qaytahı kilmägän keüyek, yıgettär garmun uynağan yaqqa qarap, hayran qalğan hamaq basıp tik tora ine.
Ber az torğas, Hämizä äbey zä kilep yıtte. Ul Ğälimä apayzıñ bında kilep şulay torouına bik borsolğan, artıq uñayhızlanğan ine, «sığıp kitkänen kürmäy zä qalğanmın», tip, ergähenä kilep, ipläp kenä alıp qayta başlanı. Ğälimä apay qarışıp tormaha la, artına qaray, bıl yırze qaldırıp kitähe kilmägän keüyek, alğa bik aqrın bara ine.
Uyınğa yıyılğan qızzar bezze qarap qaldılar. Ular arahınan:
— Tile Ğälimä!.. Ey, bahırqay, nindäy köndärgä töştö bit!.. — tigän hüzzär işetelep qaldı.
Ularzıñ şul hüzzären işetkäs, Hämizä äbey bik tärän körhönöp:
— Unıñ da hezzeñdäy yıläk keüyek saqtarı bar ine lä bit, hozay yazğas, ni eşläyheñ!.. — tine lä, küzzärenän yäştäre tägäräp sıqtı.
Isınlap ta, unı şulay harap itmähälär:
— Unıñ da şulay hezzeñdäy yıläk keüyek matur saqtarı bar ine şul... — tip uylanım min.
Köndär, ayzar üteü menän, auıl halqı Ğälimä apay menän Zakir ağay turahında höyläüzän qızıq tapmay başlanılar. Tik Ğälimä apayğa osrağan, unı qabul kürgän keşelär, töstären üzgärtep, bik hiräk osray torğan ber nämä kürgän keüyek qarap ütälär. Qay beräüzäre:
— Bahır, üze lä harap buldı!.. Ata-äsäheneñ dä yözzären qaraytırğa säbäp bulıp, bittärenä oyat kilterze... – tigän hüzzärze äytälär ine.
Zakir ağay boronğo keüyek yanıp torğan hälenä qaytmaha la yöröy, Unıñ turahında:
— Haman ayağöstönän auırıp yöröy... Keşe bula almay, auırıuı esendä ikän... — tip höylänälär ine.
Şulay itep, Ğälimä apayzıñ tile keüyek yöröüyenä auıl halqı ğäcäphenmäy başlanı. Ular ğına tügel, bezzeñ öy esendäge keşelär zä, Ğälimä apayzıñ tege ostağı tile Ähmät keüyek hantıyğa äylänep kiteüyenä öyrängän keüyek bulıp kittek. Fähri babayzar za, atayımdar za unıñ tereleüyenän bötönläy ömöt özöp bötmähälär zä, unıñ tereleüyen boronğo keüyek ömöt menän kötmäyzär, unıñ tereleüye turahındağı hüz hiräk höylänä başlanı.
Ğälimä apay ul häzer balalar keüyek bulıp kitte. Ul bezgä lä inä, unıñ bezgä inep-sığıp yöröüyenä atayım da, äsäyım dä balalarğa qarağan keüyek qarayzar. Ul üze şul häldä bulıuına borsolmay, ikense törlö äytkändä, borsolouzıñ nämä ikänen añlamay za ine.
Unıñ şulay bulıp qalıuı, ihtimal, üze ösön ber zä auır za, qıyın da tügelder. Läkin bezzeñ öy ese keşeläre unıñ şul häldä qalıuına öyränep kitkän keüyek bulhalar za, estärenän ärneyzär, unıñ turahındağı ärneü yöräk esenä qatı taş keüyek inep ultırğan ine.
Unıñ şulay yöröüye, bezzeñ hızlanıu, qayğırıuzarzıñ his ber oso kürenmäy, köndär şul oso kürenmägän ömöt qatış qatı häsrät esendä alğa baralar...
Ul kön hayın tip äyterlek qoyroqtağı yılğa buyına, undağı vaq ağastar tirähenä bara. Bez häzer unıñ unda barıuın, yöröüyen qarap ta tormay başlanıq. Tik eş bulmağan saqta ğına unı küzätäbez. Küz-qolaq bulabız.
Vaqıt bulmay, qararğa tura kilmäy ikän, qarap ta tormaybız. Ul üze işek aldında yöröy, arttağı bäräñge baqsahına sığa, unan huñ hıu buyına kitep ultıra-ultıra la qayta. Tik qay vaqıtta kisegep, huñğa qalha ğına barıp alıp qaytabız.
Qay saqta unıñ bik irtä, yäyge qoyaş sığıu menän, bez yoqonan tormas boron uq sığıp kitep, hıu buyına barğan saqtarı bula torğaynı. Unıñ şulay irtä sığıp kiteüyen kürep qalhalar, Hämizä äbeyzär unı barıp alıp qaytalar ine. Min atqa barır ösön irtäräk torğan köndäremdä üzem dä unı alıp qayta torğaynım.
Ber kön şulay irtä torğas, Hämizä äbey miñä: «Bar äle, balam, Ğälimä apayıñdı qarap qayt, ul irtän ük torop sığıp kitkän, hıuğa töşöp-nitep quymahın...» — tigäs, unıñ artınan kittem.
Min ezläp barğanda, Ğälimä apay his ber ğämhez keşe keüyek, yarzan ayaqtarın halındırıp, hıuğa qarap ultıra ine. Min barğas ta, ul üzeneñ ultırışın üzgärtmäne. Sönki ul keşe barlığına qarap, üzeneñ häläten üzgärtmäy, uñayhızlıq kürhätmäy ine.
Irtänge qoyaştıñ nurı astında yäyılep yatqan hıuza qazzar, öyräktär yözöp yöröyzär, qanattarın kirep qağıp şatlanalar, sumalar, hıuzarzı şapırzatıp, tulqınlandırıp yıuınalar ine. Ällä ul tımıq hıu östöndä yözöp, yıuınıp yörögän qazzarzıñ şatlıqtarına hoqlanamı ikän?.. Ällä balaların eyärtep, hıu sitendä bığır-bığır kilep, höyläşep yörögän öyräktärzeñ şatlıqtarına qızığa mikän, tip uylanım. Ul ularzıñ hıuza yöröüzärenä, sumıuzarına, qanattarın kütärep qağınıuzarına, matur ezzär qaldırıp, hıuzıñ ber yaq sitenän ikense yaq sitenä yözöp sığıuzarına näq aqıllı keşelärsä qarap tora la, qay vaqıtta yılmayıp quya, qay saqta moñayıp tärän uyğa batqan keüyek bula ine.
Min unıñ yanına barıp, ber az torğandan huñ:
— Ğälimä apay, äyzä öygä qaytayıq inde... — tinem. Ul min äytkän hüzze işetmägän keüyek buldı, qarağan yırenän küzzären almanı. Min bayağı hüzemde qabatlanım. Şunan huñ ğına ul ber az añına kilgän keüyek bulıp, miñä taban äylänep qaranı la:
— Niñä qaytabız?.. Kilgändärme ni? Yuq, min ularzı kürähem dä kilmäy... — tip äylänep ultırzı.
– Kemdärze küräheñ kilmäy? Bezzä ber keşe lä yuq bit... — tinem.
– Mullalarzı, keşelärze... Ular yözgä qara yağalar, bitkä tökörälär... — tine. Bıl hüzzärze äytkändä, unıñ tösönä bik nıq qurqıu ğälämäte sıqtı.
Qazzar, öyräktär hıuza haman yözälär, qağınalar. Ularzıñ ber törkömö hıuza yöröüzän tuyıp yarğa sığalar. Ikense törkömdäre aşığıp kilep şapırzatıp hıuğa töşälär, töşöü menän, hıu esep, sumıp qağına başlayzar.
Bılarzı qarap torğan hayın qarağı kilä. Bıl maturlıqtı qarap tora torğas, min qaytıuzı la onotqanmın. Küzzäremde almay, şularğa qarap toram. Tik yılğa buylap kilgän ber keşeneñ ayaq tauışın işetkäs kenä, küzzäremde yılğa östönän alıp, tege keşegä qaranım. Bıl kileüse keşe Zakir ağay ine.
Qış könöndä, Ğälimä apay menän Zakir ağay totolop, qıynalıp, bittärenä qaralar yağılıp, uramda yörötölgändän huñ, ular ber-berehenä osraşqandarzırmı, yuqtırmı, miñä bildäle tügel. Şulay za bılar şul küñelhez köndän huñ ber-berehen alıstan kürhälär zä, bıl räüyeşle yaqından osraşqandarı yuqtır, tip uylayım.
Zakir ağay bezzeñ yanğa kilep yıtep, Ğälimä apayzı kürgäs, basqan urınında qatıp qaldı. Ğälimä apay unı kürgäs, tösön bötönläy üzgärtte. Qaltıranıp, qurqıp kitkän keüyek buldı.
Zakir ağay ağarınıp, his ber hüzhez ber az torğandan huñ, Ğälimä apayzıñ qarşıhına kilep basıp, qaltırağan ber tauış menän:
— Ğälimä! Bıl hinme, Ğälimä?.. — tip, ike genä hüz äytep, yauap kötkän keüyek qarap tik torzo.
Ğälimä apay Zakir ağayzıñ horauın işetkäs, başta küzzäre möldöräp, qızğanıs bulıp kitte, şunan tiz genä tösö üzgärep, yılmayıp quyzı la, bik yıñeläyıp:
— Ey, Zakir, hin qayttıñmı ni? Hine kötä-kötä aptırap böttöm... Bına bıl qazzarzıñ ber oyahı bezzeñ qazzar bit... Qaz ömähe yaharbız!.. Yuq-yuq! Hin kit, bezze kürhälär, harap iterzär! — tip tirä-yağına qarana başlanı la tağı la hüzen üzgärtep. — Ultır äle, ultır!.. Ular kilmästär. Qazzar yözgänen qararbız... Bäy, hineñ yözöñdä qara bötkän ikän! — tip ğäcäpheneü belderze.
Unıñ şulay kildele-kittele hüzzären işetkäs, Zakir ağayzıñ tösö tağı la üzgärze. Aptırağan ber häldä Ğälimä apayzıñ yanına ultırzı la:
– Ğälimä, auırıyhıñmı, eseñ boşamı? — tip horanı. Unıñ bıl horauına qarşı Ğälimä apay kölä töşöp:
– Yuq, min niñä auırıyım, ti, tuyzan elek auırığan inem dä, şunan huñ tereldem. Belmägän keşe keüyek horağan bula bit äle... — tip, başın tübän eyä töşöp, kölä başlanı.
Zakir ağay aptırağanlıqtan, nämä äytergä belmäy, ber az torğandan huñ ğına Ğälimä apayğa nämäler añlatırğa telägän keüyek bulıp:
– Bına hin terelerheñ dä, şunan huñ bergä tororboz, bik küñelle bulır. Bına şunda bez zä, oşo qazzar keüyek, şundağı öyräktär keüyek matur bäpkäle öyräktär asırarbız... — tip, küñel yıuata torğan hüzzär tezep kitte. Läkin Ğälimä apay unıñ hüzzäre bötkände lä kötöp tormay:
– Niñä, hin mine taşlap kitäheñme ni?.. Äsäy şulay: «Terel, terel, tuy bulır», — ti. Äyterheñ, min auırıyım, ti,— tağı la tösön üzgärtep.— Mine tile, tizär şul, ey alla, min auırıyım mikän ni?.. — tip tärän uyğa batqan keüyek aldına qarap aldı la:
Aq kinderzär huqqan saqta
Tala mineñ belägem.
Usaqtağı uttar keüyek
Yana mineñ yörägem...—
tip köyläp yırlarğa kereşte. Şul yırzı yırlap bötkändän huñ tuqtap, Zakir ağayğa bik yaqın itep kölöp qaranı la:
— Ey zä, yırlamayım da... Oyalam, yä kürerzär! — tip sitkä qaranı.
Ğälimä apayzıñ yırın häm unıñ huñğı hüzzären işetkäs, Zakir ağayzıñ küzzärendä yäş börsöktäre kürendelär. Ğälimä apay Zakir ağayzıñ küzzärendäge yäş börsöktären kürep alğas:
— Ey, yänem, ilama... Tuyza ilayzar time ni? — tip quyzı.
Ğälimä apayzıñ bıl vaqıtta äytkän qay ber hüzzäre unıñ aqılğa kerä başlağanın kürhättelär, ä inde unıñ artınan uq äytkän ikense hüzzäre bötönläy unıñ kirehen añlatalar ine.
Bez şulay bik uñayhız häldä torğanda, bezzeñ ultırğan yırgä taban Hämizä äbey kilä ine. Läkin ul bezzeñ yanıbızza Zakir ağayzıñ da ultırğanın kürep, yaulığı menän ber yaq biten qaplap, kire kitä başlanı. Zakir ağay Hämizä äbeyze kürgäs, unıñ Ğälimä apay artınan kilgänen belep:
– Ğälimä yänem, ana äsäyıñ kilgän... — tip äytkän genä ine, Ğälimä apay urınınan tora birep:
– Äsäy, äsäy!.. — tip qısqıra başlanı; unıñ bıl qısqırıuı, ber yaqtan, ber şatlıq vaqıtta qısqırıu, ikense qarağanda, bik qurqqan saqta qısqırıp, beräüzeñ üze yanına tizeräk kileüyen teläp qısqırıuzı añlata nne. Unıñ qapıl ğına şulay qısqırıp Hämizä äbeyze saqırıuınan Zakir ağayzıñ tösö üzgärep kitte.
Ğälimä apay şulay qısqırğandan huñ, Hämizä äbey bara torğan yırenän tuqtap kire boroldo la atlar-atlamas qına bezzeñ yaqqa kilä başlanı. Bıl vaqıtta ul nämänänder oyalğan keüyek uñayhızlana ine. Bezzeñ yanğa kilep yıtkäs tä, hüzze qayzan başlarğa belmäy, aptırap qalğan keüyek buldı la, Zakir ağayğa qarap:
– Isänme, Zakir? Bına donyalar şulay bulıp kitte bit äle... — tip hüz başlağan ine, tik hüzen bötörä almanı. Zakir ağayzıñ: «Isän äle, Hämizä apay...» — tip äytkän hüze lä, Ğälimä apayzıñ aşığıslıq menän:
– Äsäy, äsäy, Zakir qayttı... Min ularğa baram. Bezzeñ tuy buldı... — tigän hüzzäre buldılar.
Unıñ bıl hüzenän huñ Zakir ağay uñayhızlanıp, qızarıp kitte. Oşo uñayhızlıqtı bötörör ösön äytkän keüyek:
— Tuyzar yaharbız... Tizeräk terel, tim... — tip Hämizä äbeygä qaranı. Ularzıñ oşo hüzzärenän huñ Hämizä äbeyzeñ küzzäre yäşländelär, qaltırauıqlı tauış menän:
— Bulır, balalarım, tuy za bulır... Tik bına terel genä, küptän tuyzar yahağan bulır inek tä... Doşmandar harap ittelär bit... — tine.
Hüz bötkän keüyek ine. Ul arala Ğälimä apay bötönläy ikense ber qiäfät alıp:
— Min hıu inäm... Äyzä hıu inäbez!... — tine lä, başındağı yaulığın alıp aldına quyzı. Ike qulı menän ozon, şunıñ östönä sıbalıp bötkän qara sästären hıypap artqa töşörzö häm urınınan tora başlanı.
Unıñ şulay qapıl ğına üzgäreş yahap, hıu inergä uylap, sisenä başlauın kürgäs, Hämizä äbey zä, Zakir ağay za töstären üzgärtep, aptırauza qalğan keüyek buldılar. Hämizä äbey:
- Quy, balam, hıu inergä irtä äle, huñınan qızzar menän kilerheñ, — tip unıñ qulın totto. Unıñ bıl hüzenä Zakir ağay za quşıldı:
- Hıu inergä irtä şul äle... Qaytırğa käräk, Ğälimä... — tip urınınan quzğaldı.
Ularzıñ oşo «qaytıu, irtä äle» keüyek hüzzären işetkäs tä, Ğälimä apay, balalar keüyek, hıu inergä teläüyen bötönläy isenän sığarıp, bezzeñ barıbızzı la mısqıl itkän keüyek auızın börşäytep köldö lä, kire ultırıp, ergähendäge üländärze yolqop uynay başlanı.
Hämizä äbey unı nisek tä tizeräk alıp qaytıu, bıl auır küreneşte kürähe kilmäüye uyı menän:
- Äyzä, balam, qaytayıq inde... Öyzä atayıñ säygä kötä torğandır... Unıñ eşkä barahı bar... — tigän hüzze qabatlanı häm, urınınan torop, Ğälimä apayzıñ yaulığın yaptı. Zakir ağay Hämizä äbeyzeñ hüzzärenä quşılıp:
- Ğälimä yänem, bar inde... Min dä qaytam, mineñ dä eşkä barahım bar... — tigändän huñ, biten ikense yaqqa äyländerep küzen hörttö.
– Äyzä ulay bulha!.. — tip Ğälimä apay tiz genä urınınan torzo la, alğa atlay başlap, Zakir ağayğa qarap:
– Hin qal... Bezzä Zakir bar... Ul mine kötäler... Ul här kön bezgä kilä... Minän başqa ber kemgä lä kürenmäy. Ul hine kürhä, asıulanır... — tip aşığıs räüyeştä alğa kitte.
Zakir ni eşlärgä belmäy, basqan urınında şaq qatıp, bezgä qarap qaldı. Bez üzebezzeñ artqı baqsağa yıtkäs, min artıma äylänep qarağan saqta, Zakir ağay başın tübän halıp, bezzeñ yaqqa qaray-qaray äkren genä alğa bara ine. Mineñ ğäcäpläneüyemä qarşı, Ğälimä apay artına äylänep tä qaramay, Zakir ağay menän osraşıuı turahında his ber hüz äytmäy qaytıp inde. Öygä ingäs, hüzhez-nihez genä säygä ultırzı.
Fähri babayzıñ küñelhez genä:
— Niñä bik ozaq torzoğoz? — tip horauına qarşı Hämizä äbey:
— Şulay tura kilde... — tigän hüzzän başqa his ber hüz äytmäne. Küräheñ, ul his kemdeñ küñel yärähätenä toz halmas ösön, Zakir ağay menän Ğälimä apayzıñ osraşıuzarın häzer höylärgä teyış kürmägänder...
Ütkän yıldarza eş vaqıttarı, besän östäre, uraq zamandarı bayram keüyek äzerlänep qarşı alına, bötä eş bik küñelle ütkärelä torğaynı, Ğälimä apayzıñ şul hälgä töşöüyenän bulha käräk, bıyılğı eş vaqıttarı ulay kötölöp qarşı alınmanı. Unıñ şulay kildele-kittele bulıp, auıl halqı arahında «tile Ğälimä» bulıp qalıuı Fähri babayzarğa ni tiklem auır täsir itep, küñeldäre töşöügä säbäp bulha, bezzeñ öy esenä şulay auır täsir itä ine. Şul küñel töşönkölögö arqahında bez bötäbez zä ber zur nämäbezze yuğaltqan keüyek ruhhız eşläy inek.
Besän yıyılğan, käbän quyılğan saqtarza la, uraq urğan vaqıttarza la Ğälimä apayzıñ yuqlığı, ul bulğan yıldarza eştärzeñ küñelle bulıuı turahında hüz sıqmay qalmay ine. Küp vaqıtta äsäy:
— Ğälimä bulğanda bıl besändärzeñ yıyılıuı la, käbängä quyılıuı la belenmäy qala torğan ine... — tip hüz başlay. Unıñ bıl hüzenä qarşı bik ozaq yauap birelmäy torğandan huñ, Fähri babay menän atayımdıñ berärhe:
— Yazmış şulayzır inde... Ularzı uylahañ, yöräktär ällä ni eşläp kitä! Häläk ittelär bahırzı!.. — tizär, hüzzären artıq alıp bara almay, tärän uyğa batıp, eştären uy qatış dauam itterälär, bıl tınıslıq tağı la bik ozaqqa huzıla ine.
Ğälimä apayzıñ yuqlığı bigeräk tä auır bulıp hizelde. Ul bulğanda eş uyın-kölkö menän ütkängä kürä, köndöñ ütkäne hizelmäy zä qala torğaynı. Häzer halmaq küñelle, häsrätle qarttarzıñ auır hüzzäre astında eşläü huñ däräcälä küñelhezgä äylände.
Bez eşkä küñelhez kitkän keüyek, qaytıuğa la küñelhez küreneş kötöp kenä tora. Bez eştän qaytqanda Ğälimä apayzı törlösä osratabız: ul bez qaytqanda yä tauıqtarğa hıu birä torğan yalğaşta ber zä käräkmägän ber äyberze yıuıp, balalar keüyek bısrap ultıra, üze bötä donyahı tigezlängän, his ber häsräte bulmağan keşe keüyek, üzenän-üze höylänä. Yäihä hıu buyınan manma hıu bulıp, bısranıp qaytqan bula la, Hämizä äbey unıñ küldägen almaştırıp torğan vaqıt bula. Ul üzeneñ şulay bısranıp qaytıuına his ber ise kitmäy. Yäki ber zä vaqıthız yoqlap yata. Qatıq aşap yoqlağan balalarzıñ bittären sebendär nisek hırıp alhalar, unıñ da biten sebendär şulay hırıp alğan bula.
Nisek tä bez unı aqıllı keşelär yaqın da barmay torğan küñelhez ber häldä osratabız. Unı şul häldä osratıu bezzeñ başıbızğa auır ber nämä huqqan keüyek yahay. Asığıp qaytıuğa qaramayınsa, aşau istän sığıp kitä. Unı kürmäs ösön qayza bulha la sığıp kitähe kilä.
Oşo küreneştär östönä, küp vaqıtta kürşelär yäki ularzıñ balaları unıñ turahında berär küñelhez nämä höyläp, yärähät östönä toz hibälär:
– Ğälimä apayzan balalar qurqa, imeş!..
– Zurzar eşkä kitkäs, ul balalarzı qurqıtıp yöröy ikän...
– Hıu ingändä hıuğa bata yazğanda ğına kürep qalıp, saq qotqarıp alıp qalğandar...
– Hıu buyınsa yalan ös yöröp, bötä halıqtı köldörgän, imeş... — keüyek nämälärze işetterälär. Şunıñ artınan uq Ğälimä apayzan bötönläy tuyğanlıqtarın añlatalar.
Ularzıñ şul hüzzäre, şulay añlatıuzarı Fähri babayzarzıñ da, bezzeñ dä yöräk ärneügä säbäp bulıp töşä. Hatta unıñ bılay yöröüyenän tizeräk ülep, küz köyögö bulıp yöröüyenän qotolahı kileü teläge küñeldeñ yäşeren ber möyöşöndä yäşerenep torğan keüyek bula. Oşo auır teläk Hämizä äbeyzärzeñ qayhı ber hüzzärenän añlaşıla torğan bulıp kitte.
Ber kön şulay Ğälimä apayzı bez öyzä yuq saqta kürşe balaları ireştergän bulhalar käräk. Ul torğan da ularzı qıuğan. Balalar qurqışıp qasqandar za, qaray torğan tauıq sebeştären taşlap, ikense yırgä kitkändär. Qarauhız sebeştärze añdıp qına yörögän qarğalar ber nisä sebeşte tibep tä ölgörgändär. Kürşe qatını sebeştärgä kilgän häläkätte tikşergändän huñ, bıl eşkä Ğälimä apayzıñ säbäp bulğanın belep, Hämizä äbeyzärgä ingän, bez eştän qaytıuğa, ul esendäge iñ zähärle asıuzarın sığarıp:
— Hezzeñ yınle Ğälimägez ösön bez ğäyıple tügel!.. Häzer toror hälebez qalmanı inde... Bez unı qızğanıp tormabız, tura kilhä, ayaq-qulın hındırırbız!.. — tip qarğana, Hämizä äbeygä ğümerendä işetmägän hüzzärze işetterä ine.
Unıñ şunday zähärle hüzzärenä qarşı Hämizä äbey:
— Zinhar, yörägemä toz halma. Mineñ unan başqa la yöräk ittärem telgelänep bötkän, ike sebeşeñ ösön ber oya tauığımdı alıp kit!.. — tip äytte lä üze zur başı menän ilap yıbärze, ul üze yarhıp ilay, üze:
— Bıl eştärze bez zä teläp tormağanbız... Äzäm üz başına töşmähä belmäy. Ul küz köyögön kürgän hayın mineñ yörägem özölöp töşkän keüyek bula... — tip ärney-ärney höylärgä kereşte...
Ğälimä apay küz köyögö!..
Min bıl hüzze işetkäs, ni eşlärgä belmäy, üzem dä aulaq urınğa kitkänemde belmäy qaldım.
Imeş, Ğälimä apay, mineñ ütkän yılğı matur Ğälimä apayım, küz köyögö bulğan!..
Ih, berär darıu tabahı ine lä, unı boronğo aqıllı, matur Ğälimä apay itep äüyerelderähe ine!.. — tip ilap yıbärgänemde hizmäy zä qaldım.
Fähri babay menän atayımdıñ auızında:
— Ikäüyeneñ berehe bulhın ine inde... — tigän hüzzärze işetkän vaqıttar bulğılanı, hüzzeñ mäğänähe: «Yä terelhen, yä bulmaha ülhen», — ine ikänep añlay inem.
«Yä terelhen, yä ülhen!..» Läkin Ğälimä apay üze turahındağı bıl hüzzärze işetmäy ine. Min unı şunıñ hayın qızğanam, unıñ hayın yaqın kürep, üze menän bergä bulahım kilä ine.
Köz yıtte. Basıuzağı igendär urılıp, küptän ırzındarğa taşılıp böttö. Ber ni tikleme huğılıp, kelätkä halındı. Ütkän yıldarzı igendär urılıp, taşıp alır vaqıt yıteü menän, ahun häzrätkä ğöşör bireü turahında hüz sığa. Şunan küp tä ütmäy, atayım menän ikäüläp ike zur arba arış teyäp, häzrätteñ ırzınına halıp, käbängä halıp, doğa qıldırıp qayta torğaynıq. Häzrät bezze küreü menän asılıp kitä. Atayımdı säygä alıp inä, mine lä maqtap quya ine. Atayım şulay ğöşör bireüyenän, häzrätkä säygä inep sığıuınan üze lä zur şatlıq hizä, östönän bik zur burıstı töşörgän keüyek bula ine. Ä ğöşör bireü eşendä Fähri babay za bezzän qalışmay, ul da bıl eşte artığı menän ütäy ine.
Bıyıl igendär yıyılıp, ırzınğa inep bötöügä qaramayınsa, ğöşör turahında hüz zä bulmay torzo. Tik äsäyzeñ bıl turala hüz quzğatıuına qarşı atayım: «Ul it kismägenä bıl köngä tiklem birgän ğöşörzäremä lä ükenäm. Ularğa birgänse, berär yıtemde qararmın. Bına Ğälize uqıtırmın», — tip kenä quyzı.
Isınlap ta häzer bezzeñ öy ese halqı ahun häzrätkä lä, hälfälärgä lä boronğo keüyek hörmät küze menän qaramayzar. Bälki, keşelärze häläk itä torğan ber äybergä qarağan keüyek qarayzar ine. Min häzrätteñ Ğälimä apayzı şulay äzäm mäshärähe iteüyenän, hälfälärzeñ unı öşkörörgä kilep, azbarza şunday yämhez, bısraq hüzzär höyläüzärenän huñ ularzıñ mäzräsälärenän bötönläy bizzem. Häzer min ul mäzräsälärgä äylänep tä qararğa telämäy inem.
Eş bötkäs, yıldağı keüyek, mäzräsägä sit auıldıñ şäkerttäre yıyıla başlanılar. Üzebezzeñ auıldıñ da malayzarı uqırğa yörörgä kereştelär.
Bezzeñ öy esendä lä mineñ uqıuım turahında hüz sıqtı. Atayım mineñ ihtıyarıma quyğan keüyek:
– Yä, balam, uqır vaqıt yıtte bit, hin ni eşläyheñ...— tigän söälde birze. Min ber zä uylap tormay:
– Yuq, min üzebezzeñ auıl mäzräsähenä barmayım! — tip kenä quyzım. Atayım ber az uylap torğandan huñ:
– Yaray, min üzem dä hine bında qaldırahım kilmäy. Bıyıl qala mäktäbenä barırhıñ, unda bötönläy başqasa ikän. Kös yıter äle... — tip mine bıl yıldan başlap qala mäktäbenä yıbärep uqıtırğa teläüyen belderze.
Unıñ bıl hüzzärenän huñ min sikhez şatlandım: «Qalağa barıp uqıyım!» — tigän hüz mineñ yörägemä inep ultırzı. Ällä nindäy ber zur auırlıqtan qotolğan keüyek bulıp, qalağa kiteüyemde iptäştäremä äytep ölgörzöm. Mineñ qalağa kitergä teläüyem auılğa la taralıp ölgörgän, bıl häbär ahun häzrätkä lä barıp yıtkän bulha käräk, ul ber köndö atayımdı osratıp:
— Ğälize mineñ mäzräsänän alıp, qalağa yıbärähegez ikän, dörös bulha, minän his ber fatiha yuq!.. — tip äytkän.
Atayımdıñ:
— Şulay uylap torabız äle, — tigän hüzenä qarşı:
Yözö qara bulhın!.. Bäddoğa huqhın!.. — Äle beregez şäriğätkä qarşı yörögän ösön, yözö qara bulıp, yın huqtı bit!.. — tip, bik auır hüzzär äytkän, unıñ şul auır hüzzärenä qarşı atayım qarap qalmay:
– Keşeneñ yözö qara bulıuına hez säbäp buldığız. Doğañ bula torğan bulha, bökörö mäğsümeñde tözätep, äzäm räüyeşle yaha. Bıl köyönsä şaytan keüyek yöröy bit!.. — tip auır hüzzär menän qarşı töşkän.
Häzrät menän ike arala bulğan şunday zur hüzzärze qaytıp höylägändän huñ, äsäy qurqınıp kitte: «Ay-hay, doğahı töşmäs mikän huñ!» — ti, atayım bik asıulanğanlıqtan:
— Fatihahı üzenä bulhın!.. Bökörö şaytanın tözäthen. Qart ostabikähen et keüyek aş öyöndä totmahın!.. Yaqşı keşe bulha, ös-dürt qatınğa yıtmäs ine!.. — tip häzrätteñ nasar yamarın höyläp kitte häm, şunda uq miñä qarap:
— Berär aznanan kiterbez, äzerlänä başlarğa käräk... — tip, qalağa kiteüze aşıqtırırğa quştı. Äsäy zä qarşı töşmäy. Mine yıbäreü yağına quşıldı. Eş bıl däräcägä yıtkäs, min şatlıq menän qalağa kiteüze uylap yöröy başlanım:
— Qalağa baram, unda uqıyım... Iskelek donyahınan sığam!.. — tigän uyğa töştöm.
Äzerlek bötöp, kiter köndöñ tañı tıuzı. Mineñ şatlıq artqandan-arttı. At yıgelep bötkändän huñ, bezze ozatıp qalır ösön, Fähri babay menän Hämizä äbey, ular artınan Ğälimä apay za bezgä inde. Hämizä äbey:
— Bına Ğäli zur üsep, qalağa kitä... Hau keşegä rähät şul, — tip ber miñä, ber Ğälimä apayğa qarap aldı la küzzäre yäşlände.
Hüz bötkän keüyek bulıp torğanda, Fähri babay östäp:
— Uqıhın inde. Bına bez uqımau arqahında harap buldıq, üzebez genä tügel, başqalarzıñ da harap bulıuına säbäp bulabız. Nazanlıq menän eşlängän eşkä huñınan ükenäheñ dä, eş ütkän bula... — tip Ğälimä apayğa qarap aldı la başın tübän töşörzö.
Bıl vaqıtta Ğälimä apay, sit keşelär arahında torğan keüyek, öndäşmäy genä tik tora. Ul mineñ qalağa kiteüyemde lä añlamay, balalarsa kölöp yäki qapıl ğına tösön üzgärtep, moñayğan hamaq bulıp quya ine. Unıñ şul vaqıttağı küreneşe bezzeñ barıbızğa la täsir itte. Äsäy zä sızamanı, arqamdan höyöp, yomşaq qına tauış menän:
— Tırış, balam, bezze onotma... — tip küzen hörtöp quyzı.
Ularzıñ şul hüzzärenän huñ mineñ küñelem yomşap, bit östönän yılı ğına ber nämä tägäräp tübän töştö.
Arala iñ bireşmägäne atay bulıp, ul yulğa käräk nämälärze barlap yöröy, şul zamandıñ ğäzäte buyınsa, miñä bähet teläp doğa qılırğa ultırzılar. Min ustarımdı yäyıp, bitemä qarşı quyıp, barmaqtarım arahınan bötähenä lä qarap sıqtım. Äsäyzeñ küzendä yäş kürenä. Hämizä äbey qaltırana. Fähri babayzıñ küzzäre yomolop, irendäre qaltıray. Ğälimä apay quldarın da kütärmäy, hayran qalğan keüyek, bezgä qarap tik tora ine.
Doğa qılınıp bötkäs, bötähe menän dä küreşep sıqtım. Ular mineñ qulımdı nıq qısıp, ihlas küreştelär. Ğälimä apay yanına barıp:
– Isän bul inde, Ğälimä apay... — tip qulımdı huzzım. Ul miñä qulın birer-birmäs torğas:
– Küreş, balam, küreş, ul qalağa kitä... — tinelär. Şunan huñ ğına ul mineñ menän küreşte lä, his ber äsärlänmäy:
– Qasan qaytahıñ, ä?.. Miñä habın alıp qayt! Zakir qalağa barğanda habın alıp qayta bit!.. — tip kölöp quyzı la, tağı la tösön üzgärtep: — Atayım, min dä qalağa baram da!.. Unda qızıq bulır... — tip öyzän sığa başlanı. Uğa qarap:
– Quy, balam, qızzar qalağa barmayzar, ularğa yörörgä yaramay... — tigäs kenä, ul ömöthöz bulıp, artqa sigende lä: — Ulay bulğas, min hıuğa barıp qaytam äle, unda kötä torğandarzır, — tip mineñ qapqanan sığıp kiteüyemde kötmäyınsä ük üzzärenä qaytıp kitte.
Bez arbağa ultırıp sığıp kitkändä, ul ber genä siläk totop hıuğa taban bara, üze bezgä qaray za ällä nämälär äytä ine. Arba tauışı menän min unıñ huñğı hüzzären işetä almanım. Ozatıusılar küzzären hörtöp, bezze qarap qaldılar...
Bez mulla babayzar ergähenän ütkändä, ahun häzrät qalın kitaptarın totop, qapqanan sığıp kilä ine. Atayım uğa säläm birzä lä, ul ber hüz zä qaytarmanı. Tik asıulı küzzäre menän bezgä qarap qaldı.
Atayım:
— Bäddoğañ üzeñä töşhön!.. — tigän hüzze äytte, attı nıqlap huğıp, yılderep auıldan sığıp kitte...
Auıl qarayıp artta qaldı. Bez alğa kittek.
Qala miñä is kitkes matur kürende. Undağı yorttar za, mäktäptär zä, mäktäptärzäge uqıtıusılar za bezzeñ auılğa qarağanda başqa ine. Atayım qaytıp kitkändän huñ, ber az küñelhez keüyek bulha la, tiz öyränep kittem. Auıl küp iskä töşmäy, tik üzebezzeñ öy esendäge keşelärze häm Fähri babayzar menän Ğälimä apayzarzı küñeldän sığarıp bulmay ine.
Auıldan kilgän berense hat mine sikhez şatlandırzı. Yıbärelgän küstänästärze qaramas boron uq hattı uqırğa kereştem. Hatta üzebezzeñ keşelärzän atap-atap sälämdär yazılğan ine. Ğälimä apayzan da säläm äytkändär. Hattıñ ahırında Ğälimä apay turahında oşo hüzzärze yazğandar ine: «Ğälimä apayıñ haman boronğosa, Fähri babañ unı tağı la işanğa alıp barıp, öşkörtöp, beteü alıp qaytqan ine, ber zä şifahı teygän keüyek bulmanı. Bälki boronğonan da nasarlanıp qayttı. Äytkände ber zä añlamay, töndären qarap sığabız. At-tun isän bulha, qalağa alıp barıp qaytırğa isäpläp torabız...»
Hat, älbittä, mine bik küñelhezländerze. Min Fähri babay menän Ğälimä apayzıñ qalağa kileüzären kötkändä ikense hat kilde. Bıl hattı üzebezzeñ kürşe kiltergän ine. Hat kiltereüsegä berense hüzem: «Bezzekelär isändärme?» — tip horau buldı. Ul unı-bını uylap ta tormay:
– Başqalar isändär zä, Ğälimä apayıñ ğına donya quyzı, — tigän hüzze äytte.
– Nisek ülde?.. — tip horağanımdı belmäy zä qaldım.
– Mäkegä töşkän, bahırqay, ike köndän huñ ğına tabıp aldılar. Stanauay menän duhtır kilgänse ös kön qarauıllap torzoq. Fähri ağayzarğa bik qıyın buldı. Unday auırıuzan qotolğan yaqşı inde. Barıber keşe bulıuzan ütkän ine, — tip bik ğadi genä yauap birze.
— Bahır, apayım äräm buldı!..
— Şulay inde... Huñğa taban bik nasarlanğan ine. Iplänep ülgäs: «Unıñ öräge yöröy ikän, ut bulıp Fähri ağayzarzıñ möryälärenän ingän ikän...» — tip tä höyläyzär. Bala-sağalar tügel, qatın-qızzar töndä yañğız-yarım tışqa sığırğa qurqalar! —tigän hüzzärze östäp quyzı.
Min unıñ huñğı yämhez hüzzären tıñlap tormay, tiz genä mäktäpkä inep, hattı asıp aulaq urında uqıy başlanım. Hatta boronğosa säläm huñında oşo hüzzär bar ine: «Bik auır häsrätkä töştök. Ğälimä apayıñ mäkegä töşöp vafat buldı. Alla iman baqıy qılhın ine, amin. Bıl aralarza tön yoqoların yoqlay almanıq. Bik qayğırzıq. Halıqtıñ tele-teşe lä bik küp buldı, hin kitkändän huñ üze lä bik bötkän ine. Qarap qına tora torğan buldıq. Äcälgä ämäl yuq ikän, qarap torhaq ta bulmanı. Ber kön üzebez kürmäy qalğanda, hıuğa baram tip sığıp kitep, mäkegä töşöp, şunda vafat bulğan. Ike kön ütkäs kenä tabıp aldılar. Ös köndän huñ käfenläp kümdek...»
Min bıl hattı uqığas, Ğälimä apayzıñ ber nisä yıllıq ğümere, huñğı yıl esendä kürgän hurlıq häm auırlıqtarı, unıñ törlö sifattarı küz aldınan ütä başlanılar, iñ elek unı bötä auılğa ber bulıp üskän matur vaqıttarı, bötä halıqtıñ uğa hoqlanıp qarauzarı, bezzeñ öy menän Fähri babayzar arahında säskä keüyek qäzerle bulıp, ike yortqa yäm birep yöröüzäre, unıñ eş vaqıtındağı yıtezlektäre küz aldımdan ütte. Unın artınan, ütkän qış, min mäzräsälä torğanda, tönlä menän totolop ahun häzrät aldına kilterep hököm qılınğan vaqıttağı qızğanıs küreneşe, irtägehen bötä auıl halqı qatnaşı menän, yözönä qaralar yağılıp, uram buyında yörötölöp mäshärä iteleüye; qörän sığarğan vaqıtta, mulla häm hälfälärzeñ öşkörgän vaqıttarında, ni eşlärgä belmäy qurqıp tıpırsınıuzarı, huñınan aqıldan şaşıp, balalarsa yörögän vaqıttarı — bötähe-bötähe beräm-beräm alğa kilep bastılar. Ğälimä apayzıñ boronğo matur sifattarı huñğı yämhez küreneştär arqahında yuğaldılar za, häzer Ğälimä apay mineñ küz aldıma ısınlap ta tege hat kiltergän auıl keşehe äytkän öräk keüyek bulıp kilep bastı. Ul törlö sifatqa inep torğan ber qurqınıs nämägä äüyerelgän keüyek bulıp kitte. Bına ul:
– Mine äräm ittelär, yözömä qara yaqtılar!.. — tip ilay keüyek buldı. Bına ul almaşındı la:
– Bezzeñ tuy buldı... Zakir kilä!.. — tip şatlanıp kölä başlanı, tağı la tösön üzgärtte lä:
– Yuq, yuq!.. Kit, Zakir, kit!.. — tip yözö ağarzı. Bına küldägeneñ tiskäre yağın keyıp, qızzar yanına barğan, üze:
– Mine lä uyınğa qatnaştırığız... — tip balalarsa qarap tora. Häzer qaltırap:
– Mullalar kilä!.. Yözömä qara yağalar!.. — tip ularzan qasırğa, ularzıñ yämhezlektären kürmäskä teläp, yözön yabırğa kereşte.
Şul minut esendä unıñ hıu buyında yalanğas köyönsä balalarzı qıuıp yörögän vaqıtı küz aldımda yöröy başlanı.
Huñğı yıl esendä kürgän bötä auırlıqtarı, şulay ber sifatqa inep, aldımdan ütkändä, yügerep barıp, mäkegä töşöp kitep, bötönläy yuğaldı...
Unıñ turahındağı uyzarım şul yırgä yıtkäs, min hiskänep kittem. Qulımdağı hattı tağı la ber tapqır uqıp sıqtım. Iñ huñınan, mäkenän sığarılıp, ös kön qarauıl öyöndä yatqırılğandan huñ, qäbergä kümeleüzäre küz aldıma kilde lä, ap-aq käfengä uralğan Ğälimä apay — mineñ tege matur Ğälimä apay — yır astına töşöp yuğaldı... Unıñ qäbere tirähendäge sälläle mullalar, qart hälfälär qörän uqıyzar, ular matur tatar qızın kümep, sazaqa alıp doğa qılalar... Aldarına, Ğälimä apayzıñ üz qulı menän süpläp huqqan, kiläsäktä matur tormoş qoror ösön äzerlängän, qızıl başlı ozon ihtimaldarın quyıp, unıñ qäbere östönä qarap ultıralar ine...
Bınan utız yıldar elek bulıp ütkän ber vaqiğa iskä töşkändä, Ğälimä apayzıñ kürgän qıyınlıqtarı, Zakir menän bergä bäyläp, yözzärenä qaralar yağıp, arttan:
– Qara yözzär!.. — tip qısqırıuzar, Ğälimä apay küz aldıma kilep basa la:
– Iske tormoştoñ million qorbandarınan berehe min, — tigän keüyek bula.
Isınlap ta, ul iske tormoştoñ million qorbandarınan berehe, şularzıñ da iñ qızğanısı bulıp böttö.