Umırzaya (Ozakka Suzılgan Ülem)

(roman)
Keşe beryulı gına, mizgel eçendä genä ülmi. Vakıyga yıraktan başlanıp kitep, yıllar buyına bara da bara. Döres süz ul: «Avırgan ülmi, täqdire citkän kitä!»— digännäre. Kabereñ taşına ägär dä «ul şul yıldan bu köngäçä yäşäde» dip yazıp kuysalar, isäptä yalgışkannar diyä kürmä. Anda da bernindi hata yuk.

Yäşäü belän ülem arasında zur ayırma barlıgı hakında bähäs itüçelärneñ ber hatası kürenä: alar yäşäüneñ mäğnäsen, ülemneñ böyeklegen küz aldına kiterep citkermilär. Gomer digän yılganıñ ozınlıgın könnär häm yıllar belän isäplilär. Ä ülemneñ barı tik säğate genä bar, dilär. Säğate, minutı, mizgele... Härkemgä yahşı mäğlüm: yäşise kilü — ülemne aşıktıra, üläse kilü — yäşäeşne kimsetä.

Minemme yäşisem kilmäde, diyärsez sez! Anıñmı, kaysıgıznıñ yäşise kilmäde, diyämen min. Ällä yalgış kına äytelgän süzme ul?

Eh, ägär dä şulay gına bulsa ide dä...

Berençe bülek

I

1957 nçe yılnıñ matur koyaşlı iyül ayında, 24 nçe çisloda Kazan şähärenä kap-kara bödrä çäçle, yanıp torgan şomırt kara küzle, kızıl çiyä irenle, hıyalıy kartinalarda surätlänelä torgan äkiyäti gacäyep ber çibär tatar kızı kilde. Monı tarih säğatenä-minutına qadär häterläp kalırga tiyeş ide. Şuña kürä anıñ, tarihnıñ, isenä töşeräm: vakıt irtänge altı säğat tä tugız minutta buldı bu vakıyga! Ufadan Kazanga aşıgıp kilgän poşmas poyızd ber genä mizgelgä dä soñga kalırga kıymadı. Böyek tiran tarafınnan ğadätkä kertelep kaldırılgan tärtiplärne bozarga ul vakıtlarda äle hiçkemneñ kodräte dä, kulı da citmi ide.

İrtänge yakta nindi şakşı şähär dä cıyıştırılgan, seberelgän, pöhtäländerelgän, adämnäre dä huşbuylangan, kırıngan-yasangan, hezmät därte belän balkıp torgan halättä bulalar. Vokzal reproduktorında, könneñ yahşı bulasın belderep, il halkına Mäskäüneñ hava torışın tapşırdılar. Monnan yegerme minut kına elgäre ul, irtänge gimnastika başlanuın äytep, tännärdäge cöylärne taratıp cibärüçe muzıka belän küñellärne huşlandırgan ide. Ufa-Kazan poyızdı şul moñ eçendä vokzalga kilep kerde. «Naçinayım utrennyuyu gimnastiku. İshodnoyı poloceniye prinimayım...»— digän ğadättäge süzlär genä äyteldelär yugıysä...

Ä menä häzer perronnan kübäläk kebek häräkätçän, şöpşä kebek çaya älege dä bayagı çibär kız, şatlıgınnan can yanıp sikerenep, kulındagı keçkenä ak sumkasın bolgap-izäp cibärgäläp, oçıp-oçıp diyärlek yögerep kitte. Ätise ak «stalinskiy» furackalı, ak-çista kostyumlı, irlär yörtergä ğadätlängän kızgılt galstuklı, ak yakalı keşe, kulındagı yarım kırşılgan keçkenä çemodannı, biştär itep bogaulagan avır gına kapçıknı kısıp:

— Kızım, aşıkmı! Yugala kürmä!— dip, balasınıñ artınnan hafalı tavış belän endäşte.

Yakındagı tärtip saklauçı militsioner, güyäki agayga yärdäm itärgä teläp, şunda sıbızgısın sızgırttı. Bu olı gäüdäle, zäñgär gäläfi çalbarlı, ak kitelle, kızıl kaymalı furackalı adäm kotnı alırlık ide. Yaramagan urında relslar aşa kemder çıkmakçı bulgan ikän. Militsioner aña sızgırtkan. Tege, kurkuınnan äle ayagın kire alıp, äle alga, şpalga taba töşerep, ni kılırga belmi gacizlänep integep mataştı. Şuşılay tärtip bozganı öçen genä ul biçara tatar hatınınıñ «çitlekkä yabılıp çıgası» kilmi ide. Militsioner, anıñ hälenä kerep, ul yakka arkası belän borıldı. Tatar apası, bu bähetenä söyenep, yäşel yaulıgınıñ çiten ber kulı belän yözen kaplau yagına totkan kileş, aşıgıp-aşıgıp kına halık arasına kerep yugaldı. Kübäläk kebek oçıp baruçı kızınıñ sıbızgı ämere belän tuktavına söyenep, anı kapçıklı-çemodanlı atası kuıp tottı. Biçara ir tirlärgä häm sulışın yugaltırga ölgergän ide inde. Kızı anıñ äyberlären kütäreşäse itte. Bu balaga mögayın uncide-unsigez yäşlär çaması bulsa da, näq şulay ikän dip täğaenläp kenä äytergä mömkin tügel, bilgele. Sabıylıgı çıgıp citmägän koşçık, balalıgı kitep betmägän kuzı disäk, ber dä hata kebek toyılmas.

— Kazan şähäre nindi matur!— dide kız, tämam soklanıp.— Min töne buyına yoklıy almadım, ätkäy!

— Sizdem, kızım, sizdem! Min dä rätle yokı kürmädem!— dide ätise, tuktalıp, kuzgala başlap.

— Yoklamagan keşe gırlamıy ul!— dip äytte dä kuydı kızı, ätisen üpkälätergä telägändäy ürtäp.

Balasınıñ ğadäten yahşı belgän ata keşe anıñ kiregä suktırıp äytüenä iğtibar birmäde. Kapçıknı biştär itep arkasına asar öçen caylagan baularınnan urap alıp, kızın alga aşıktırdı:

— Änä tramvay kitep barmakçı. Bezneke bulmagayı!

Tramvay kitep barırga ölgerde. Anıñ kıñgırau kagıp kuzgaluına qadär kıznı kölkele itte. Ul arada ätise halıktan niçänçe tramvayga utıru mäslihät ikänlegen beleşep ölgerde. Kızına:

— Bezgä «Dürtençe» dä yarıy ikän, «İkençe» dä äybät bulır,— dip citkerde.

Ä balasına — barıber, ul küklärdä yözä, hıyal kanatlarında oça, bähet küllärendä çuma ide. Atası aña äle aptırap, äle borçılıp karap-karap kuydı. Kötelgän tramvay yul arkılısın çıga almıyça, kilü yagında kıñgıravın kakkalap, kuzgalırga torgan at niçek poşkırgalasa, şulay itkän sıman aşkınıp mataşa birde. Yökle maşina anıñ relsları aşa çaykala-çaykala, adımlap diyärlek ütep, köç-hälgä kitep bardı.

II

Kız balanıñ tormışka ciñel genä karavınnan da, dönya yözendä bar da göl genä, bar da yaktı kön genä dip belüennän dä ata keşe öçen kurkınıç äyber yuk. 1957 nçe yılnıñ 24 nçe iyülendä, irtänge säğat belän altı da tugızda Ufa-Kazan poyızdınnan töşkän çibär kıznı küplär kürep ölgersä dä, tarih monıñ mizgelenä qadär tögäl belsä dä, häterendä kaldırırga telämi ide. Şuña kürä anıñ häteren, süzlärebezne berniçä kat kabatlıy-kabatlıy, şuşı räveşle yañartası ittek. Häyer, hikmät bit tarihta tügel, anıñ östenlegenä dä bäylänmägän. Hikmät — çibär kıznıñ, şuşı pioner yalkınında «peşkän», komsomol hislärendä tärbiyälängän, bähetle, irken, keşe öçen dip tözelgän ildä yäşävendä, här könne koyaşka soklangan kebek, partiyägä häyran şuşı nazlı balanıñ üzendä ide. Ätisen borçıganı alar gına bulsa — ber häl, vakıtı citep, ul yülärlekläre çıgıp betär, sabın kuıgı kebek kabargan hıyalları şartlar da yukka çıgar idelär. Ämma anıñ kızı äle şagıyrä dä bit, citmäsä! Tormış turında yazsa — ber häl, ällä nilär hakında hıyallana, oça bit, oça bala! Ä sin, anı menä Kazanga, universitetka ukırga kertergä alıp kildem, diseñ. Zihene yahşı, biş yıl elek ukıgan kitapların da süzgä-süz söyläp birä ala, diseñ. Äye, kızınıñ bu yaktan tabigate äbisenä dä, änisenä dä ohşagan. Ämma da keşeneñ ber yagında artıgı belän östenlek bar ikän, ikençe yaklarına nigäder kimlek kilä. Holkınıñ utırıp citüen ata keşe kötkän ide, bulmadı. Kızınıñ yöze tulı koyaş. Avılnı, äniyemne, tugannarımnı kaldırdım dip ber sagışlansın ide, ä ul — oçına, küktän töşä almıy. Dönyaga ciñel karavı citmägän gına citmägän, şagıyrä bit äle citmäsä, şagıyrä! Kayta-kayta meñ äyterseñ, meñ uftanırsıñ! Häsrät östenä kaygı, sagış yanına gam tügelme soñ bu?

— Ätkäyem, min şuşı universitetta ukırmınmı?

Alar, tramvaydan töşep, tıkrık-uramnardan kütärelep, aşkınıp-aşıgıp universitetka kilep cittelär. Zur, biyek, mähabät kürende ul alarga. Karşındagı kolonnaları aña baş ireşä almaslık märtäbä häm böyeklek birep toralar. Menä ni öçen borıngı greklar töp allaları Zevsnıñ tau başındagı sarayın här yaktan da kolonnalı itep tözegännär — ilahilık öçen!

III

Äye, 1957 nçe yılnıñ 24 nçe iyülen tarih häterendä kaldırırga tiyeş ide, didek. Şuşı şagıyrä kız belän nisbättä genä bulsa da, anıñ şuşı könne ätise belän Kazanga universitetka ukırga kerergä dip dokumentların tapşırırga kilülärenä bäyle genä bulsa da iskä alırga tiyeş ide, didek. Kabatlap belderülärebezneñ säbäpläre bar, çönki tarih hätta böyek Gabdulla Tukayga da märhämätsez buldı, anıñ da Kazanga kaytu könen, yağni Uralskidan kilüen säğate-minutına qadär tögällek belän isendä kaldırmadı, hätta ayın da açık häterendä saklıy belmäde. Ä bez anı, avızlarıbıznı tutırıp, «Tarih!» dip atagan bulabız. Tarih şundıy bulamıni?

— Kärimä, kızım, sin närsä inde?

— Äye, ätkäyem?

Ata keşeneñ cilkäsendäge biştärdä hiçşiksez bäräñge bulırga tiyeş ide. Ä kulındagı keçkenä çemodanında — kızınıñ berniçä katka almaş kiyemnäre. Yırak yuldan kildelär bit. Kazan qadärle Kazanga!

Vakıt älegä irtänge yak ide. Kärimä tik tora belmi, haman da oça-oçına, universitet kolonnalarınıñ äle ber yagına çıga, äle ikençesenä... Alarga totınıp karıy, kolaçı citmi. Ällä inde ürmäläp menep kitmäkçeme, Hodayım?

Moña ätiseneñ eçe poşa, şuña da:

— Kızım, Kärimä, sin närsä inde?— dip, açulanırga itkän süzlären kabatlıy. Bala anıñ tavış kütärep bitärlämäyäçägen añlıy. Küñele kanatlarında oça birä ul. Universitet kolonnaların biş äylänä. Tagın alarga gacäplänä, koçaklamakçı bula, ätisennän kırın süzlärne işetä.

Arırak uram seberüçeneñ seberkese çac da çoc itep ala, annarı asfalt östendä seberenep yörergä totına. Kärimä ul agayga aptırap karap tora. Aña kızık: mondıy uramnarnı da seberälär ikän!

Şähär şuşı bula bit inde ul: irken, kiñ, rähät. Havası gına da ni tora! Yuk süz ul avıllarda — irek, avıllarda — yahşı dip söyläülär. Andagı kısınkılıknı belsägez, kürsägez ide sez. Uramga çıksañ da keşe, bolınga töşsäñ dä keşe. Kiçen berär yeget ozata kaytsa, köt tä tor, irtägä irtän böten avıl bu hakta belep tora. Kärimäne yukka ürtägännär, şähär eçe tulı keşelär, bar da yat, bersen-berse tanımıylar dip. Tanımasınnar, kiräk tügel. Üzen tanıtırga kilde monda Kärimä. Menä anı tanırlar! He, keşe küp, imeş. Vokzalda gına ber poyızd halık töşte. Minut eçendä taraldılar da bettelär. Komga tügelgän su kebek tä bulmadılar.

Ukırga kerergä teläüçelärneñ dokumentların kabul itü komissiyäse irtänge säğat tugızdan gına eşli başlıy ikän. Äle cide tulıp kına ütte. Nikadär küp vakıt bar. Anı kaya kuyıp betermäk kiräk?

— Kızım, Kärimä! Komaçaulama abıyıña! Kil, monda utırıp torıyk, bügen kön bik tä esse bulır sıman. İrtännän kızdıra başladı bu.

Ätise tuydırıp beterde inde. Akıl öyrätüdän, kisätü yasaudan uzmıy. Mäktäp direktorı buldım digäç tä! Üz häsrätlären kızı yanında kaldırıp torsa da yarar ide. Küñelle tügel bit inde daimi räveştä süz işetep gacizlänü: «Kärimä, alay yaramıy! Kärimä, bolay kılanma!» Ä niçek yarıy soñ? Kılanmau nindi bula? Kuzgalmıyça, tik kenä utırıp torırgamı? Änä tege kız belän abıy kebek?

Universitet karşındagı bakça kebek urında eskämiyälär kuyılgan ikän. Anda keşelär dä bar. Menä kaya çakıra bayadan birle Kärimäne ätise. Avıldan kilep, şähär karamıyça-kürmiçä, niçek tınıç kına utırırga mömkin ikän inde? Ällä küpme matur yortlar, bup-buş uramnar. Şularnı äylänep, kürep kilergä tiyeş Kärimä. Monda bit borıngı kreml dä bar. Söyembikä manarası! Şularnı karap yörsälär närsä bulgan?

Bakçada utırgan agay belän kıznıñ şulay uk biştäre häm keçkenä çemodanı bar ikän. Ber süz söyläşsä idelär. Bu kız bigräk irtä äbigä äylängän, kuzgalırga da kurkıp utıra. Kärimä kebek universitetka ukırga kerergä kilgän inde ul da. Sap-sarı çäçle, ak bantiklı. Ätisenä yılışkan. Bigräklär kurkak ikän, biçarakay!

Kärimä çem-kara, bödrälänep torgan çäçle, kızıl bantlı içmasam. Koyaş kebek balkıy. Kızıl bantları kara çäçlärendä göl çäçäkläre kebek balkıp toralar. Ätise şunı da yaratmadı, «skromnıy» tügel digän bula. Mäktäptäge däreslärgä dä kızıl bantlar tagıp yörtergä telämäde. Üz kabinetına çakırıp alıp, karaga alıştırta torgan ide. Şunı da belmäde bit: kara bantlar Kärimägä kileşmilär, çäçläre arasında yugalalar da kalalar. Bu ölkännär maturlıknı bigräklär belmilär inde. Menä bu kız da sap-sarı çäçlärenä sargaya başlagan ak bantiklar tagıp kuygan. Çäçen ike tolım itep ürgän äle, kısıp-kısıp. Menä Kärimäneñ içmasam, rus kızlarınıkı kebek ber tolımga kalın itep kuyılgannar. Ul hätta yoklarga yatkanında da anı çişep tormıy. Çiyäländersä — bette, tarak mäñge kermäyäçäk! Şähär baybätçälärennän bet iyärtmäsä genä yarar ide. Kala qadär kalada ällä nilär bardır äle, totıp aşauları da mömkin. Änise aña niçä äytte:

— Tönlä yörmä, ukuıñnı gına bel, başıñnı aşamasınnar!— dide.

Bulır da, monda adäm itennän marcalar pirocki digän närsä peşerälär ikän. Bögelmädä, poyızd kötkändä, Kärimäneñ borınına şul pirocki-bökkän digännäreneñ täme kerep cäfaladı. Yuk, ätise aldırmadı. Äniseneñ süzläre haklı mikänni? Adäm itennän peşerelgän dip uylıylardırmı, ällä duñgız mayında peşkänlegen belmilärme? Yuktır. Ätise kommunist bit anıñ, duñgız itennän dä, mayınnan da çirkanmıy-kurıkmıy. Akça totarga telämägänder! Anısı, ber pirocki-bökkän alıp aşagannan gına akçaları ällä ni kimemäs tä ide. Nigä saranlandı inde?

IV

— İsänmesez! Sez dä universitetka dokumentlarıgıznı kiterdegezme?

— Äye, şulay dip tora idek!

Kärimäneñ ätise utırır urınnı bakça eskämiyäsendäge kız belän agay yänäşäsennän aldı. Üzara tartınıp kına süzlär başlangaç, kaysı yaktan ikänleklären beleştelär. Kıznıñ iseme Sabira ikän, Revo kuşmakçı bulsalar da, äniläre telämägän.

— Arça yagınnan bez,— dide agay.— Gabdulla bulam. Bezdä ike keşeneñ berse Gabdulla ide bugay. Häzer törlände inde. Sez kaydan soñ?

— Sarman yagınnan uk kildek. Kızım universitetnı sayladı. Başlangıç mäktäptä, Läşäü digän avılda direktor min. Garifulla isemle bulam, Garif digändä dä yarıy. Mine şulay atap yörtälär dä. Kızım — Kärimä. Şiğırlär yaza. Ädäbiyät belän şaşıngaç, tatar bülegenä dokumentların kiterä kilgän idek,— dip aña, berençe oçragan keşegä, barısın da äytep birde Kärimäneñ ätise. Ä üze tanış tügel keşegä açılıp kitmäskä kuşa. Şiğırlär yazuın nik äytte inde?

Kärimä, kiräkmägänçä oyala da belä torgan kız bularak, komaç kebek kızarırga tiyeş ide. Ämma yözendä üzgäreş sizelmäde. Balasın yahşı belä torgan ata aña karap aldı. Alarnıñ küzläre oçraşkanda kızı ällä nişläp kitte. Kauşavı telenä çıgarga ölgerde:

— Äti,— dide ul,— bötenesen dä äytep betermä inde!

Garifulla abzıy aptıraulı kıyafätkä kerde. Anıñça ul äle süzlären başlamagan da ide. Kızına iltifat itep tormaska uyladımı, yaña tanışınnan sorarga buldı:

— Sezne nindi teläklär kiterde?

— Bez dä tatar bülegenä dip atap kildek. Kızım Sabira şiğırlär yazmıy anısı. Gazetalarda mäqaläläre basıldı. Yazu eşen saylamakçı. Ä min aña ukıtuçı bulırga äytäm.

Berazga süzläre bülendelär. Berençe karaşka Sabira belän Kärimä köndäşlär idelär. İnde ber-bersenä açılıp uk kitmäskä dä mömkinnär. Tik süzlär tärtip belän başlangan, dävam itmi kala almıy idelär.

— Dokumentlarnı irtäräk tapşırganda da bulası ide,— dip äytep kuydı Garifulla abzıy.— Arça yırak cir tügel. Ul bezgä genä yul gazabı — gür gazabı!

Gabdulla agay nider äytergä teläp tamak kırıp ta, süzne yalgamıy, özek kileş kaldıru yagın karadı. Ämma Garifulla abzıy aşıkmadı. Anıñ ak kakça yöze cıyırılıp aldı. Säbäpne beläse kilä, ämma serneñ asılın yäşerergä öyrängän şuşı ütä sak buın süzne ülçämdä totıp tormıy kala almadı. Şuña da:

— Balamnı pioner lagerında eşlätep, beraz akçası bulmasmı digän idek. Yäş keşegä kiräk bit,— dide Gabdulla agay, bit oçındagı olı miñenä taba avızın yırganday itep.

— Sez dä mäktäptä eşlisezme?

— Äye, cideellıkta. Direktor. Utın eşläre belän dä ozak yörelde. Cayı çıkmıy tordı.

— Anısı şulay inde.

Tagın arada tınlık urnaştı. Sılu Kazan kalasınıñ tın bakçasında säğatläre akrın ütä tordı. Gabdulla agaynıñ da başında ak furacka ide. Ul, anı salıp, mañgay tiren sörtep mataştı. Añlagan keşegä yörägeneñ sau tügellegen töşenerlek ide anıñ bu häräkätlärennän. Kızınıñ sabırlıgı, artık ber genä dä selkenmäve dä şunıñ belän bäyle bulırga mömkin älbättä. Ätisen borçırga telämäve säbäple balanıñ üz holkın da tärtiptä totuı dönyanı belgän keşelärgä añlaşıla, bilgele. Garifulla abzıynıñ Sabira kebek kızga ata bulası kilä, tik ul üze hakında, menä şuşındıy sıyfatlarga yäşlektä ruhınıñ omtılganına isäp-hisap yasap, ber utırıp uylana da alganı yuk. Menä häzer mömkinlek tudı. Kızında mondıy häräkätçel täväkkällek änisennän kilä, üz-üzenä ışanu hise aña betmäs-tökänmäs köç birä. Teläsä — utka, teläsä — suga taşlana torgan adäm balası yanmıy-köymi kalmayaçak. Revolyutsiyä häm sugış geroyları şuşındıy keşelär arasınnan çıktılar. Ämma andıy zamannar artka kaldılar kebek. İnde alar kabatlanmayaçak sıman. Keşe nindi bulırga tiyeş häzer? Tagın «kaynar başlarnı» çüpli başlarlarmı? Kız bala dip tormayaçaklar bit!

Garifulla abıyga bolarnı uylavı avır bulırga tiyeş ide. Kızın mömkin qadär aktiv pionerka, tırış komsomolka itte. Böten rayonnı soklandırıp torgan, kommunistik ideallardan ölge algan keşe, şul utlarda kaynarlangan yöräk yalgışmayaçak. İlgä, partiyägä karşı eş alıp baruçı da, millätçe dä bulmas, burcuaz, hätta vak burcuaz ideologiyä söyrälçege dä atala almas! Halık belmi äytmi ul: «Tın küldä şaytan oyası gına!»

Ata keşeneñ niçä köngä berençe tapkır küñele açıldı. Anıñ öçen häzer Sabira «ışanıçsız boz» kebek toyılıp aldı. Stalin zamanı anıñ küñelendä tirän ezen kaldırgan ide. Ul şunıñ arkasında üzen tagın da hatalandırdı. Partiyä atagan här keşeneñ halık doşmanı ikänlegenä çın küñelennän ışana ide. Häzer dä ışana. Anıñ küz aldında küpme keşelär harap buldı. Alarnıñ kübese üz eçlärenä, üz uylarına çumgan keşelär ide. Bälki Gabdulla da şul cillärneñ täesiren yazmışı aşa uzdırgandır?

Garifulla abzıy şunda akılı arıganlıgın toydı. İldä nilär bulmas, alarnıñ barısın da uylap beterep, añlap citkerep bulamı soñ? Yuk, älbättä. Närsä eşli ul? Nigä äle bolay, äle tegeläy itep keşelärne bäyäli? Partiyä annan citdilek taläp itä, üz eşendä ul berär tapkır mondıy yomşaklık kürsätteme?..

Cäyge irtäneñ esse cile, kaysı yaktan isärgä belmiçä aptırap, uñlı-sullı niçek yörensä, Garifulla abzıynıñ da uyları şulay iläs-miläs idelär. Ä kızı Kärimä, koyaşka taba sikerergä dip yögergän-çapkan kolın sıman, tıngı belmäs yörägen tıya almıyça, äle eskämiyägä kilep utırdı, äle bakçanı äylänep çıktı. Sabira het ber kuzgalıp karasın.

— Tamak yalgap aldıgızmı? Monda, Çernışau uramında, yahşı gına aşhanä bar!— dide berazdan Gabdulla agay, nigä endäşmi utırasız digän kebek itep äytergä telägändäy.

— Poyızdda aşadık. Üzebez belän algan idek. Bezdä peşkän bäräñge kaldı äle!— dip, biştären kuzgata başlagaç, Garifulla abzıynı bu telägennän tizräk tuktatıp:

— Bezneñ tamak tuk. Yahşı yäşibez. Kiräkmi. Aşhanäne sezgä, yıraktan kiläsez, belmisezder dip äytkän idem. Yul keşeseneñ tamagı tiz açıguçan bula ul. Şuña gına...— dide Gabdulla agay, kulın yaña tanışınıñ kapçıgı östenä kuyıp.— Bezneñ Arça monda gına bit!

Şuşı söyläşülärennän soñ alar tagın süzsez kaldılar. Kärimägä bu tagın eçpoşırgıç tınçu häl sıman toyıldı. Ätiläre söyläşüen tıñlap torganda tınıç kına utırgan ide, kabat urınınnan kuzgaldı, bakçanıñ argı başınaça barıp, anda torgan häykälne törle yaklap yörep-karap çıktı. Kolının küz uñınnan cibärmi genä utlap yörgän at şikelle, Garifulla abzıy da, nindi dä bulsa süz başlap alıp, kızın ber dä onıtıp kuymıyça, iğtibarlap utıra birde. Aña bügen törle uylar kerep, Kärimäneñ çibärlegenä soklanırga, mondıy kız üsterä aluına söyenergä dä turı kilde. Ber karaganda, balanıñ häräkätçän buluı yahşırak ikän äle ul. Änä, Sabira dide bit äle, nik ber kuzgalıp karasın? Tıp-tınıç. Süz başlarga da kurkıp utıra!

— Mäktäbegez cideellık bulgaç, eş tä kübräk inde...

Garifulla abzıynıñ bu süzläre Gabdulla agaynı haman da därtländermäde. Şulay da ul äytep kuymıy da kaldırmadı:

— Elek bezneke dä başlangıç ide. Östäp tagın ber koridor, altı klass bülmäse yasattık. Mäşäqaten kolhoz kütärde. Rono akça birde. Şul uk eş inde. Barı tik sanı gına küp toyıla. Kollektivı işleräk. Kolhozga östämä eşçe köçlär kiräk häzer dip, bezneñ räis üz yagınnan tırıştırdı. İnde urta mäktäp itterü turında söyli. Bäräñgesen, igenen mäktäp belän cıyarga bulışabız bit...

— Beznekelär nigäder ul turıda kaygırmıylar. Süz yöri inde, anısı. Deget eşe dä başlanıp kitte. Anda da eşçe köçlär kiräk. Yäş irlär şunda kitärgä genä toralar. Akçası äybät ikän. Kolhozda da keşese citärlek, yazgı-közge eşlärdä balalarsız bulmıy barıber dä! Döres äytäsez!

İke ata kommunistlarça säyäsi-ideologik saklık belän üzara karaşıp aldılar. Süzläreneñ bu tärtip belän baruı kirtä sikerü sımanrak kilep çıktı. Sotsialistik däülättä balalar hezmäten faydalanu bulmaska tiyeşlegen ikese dä belä idelär. Monıñ işe artık süzne kayda da yaratmıylar.

V

Säğat tögäl tugızga alar universitet işege töbenä kabat kilep, «Kabul itü komissiyäse»neñ inde eşen başlap cibärüe hakında işetep alıp, moña rähät kiçereşlär belän söyendelär. Dokumentlarnı da bergä tapşırdılar. İke kıznıñ da attestatlarında barı tik «bişle» bilgeläre genä idelär. Bu isä ike yaknıñ duslıgı nıgu öçen tagın da ber säbäp buldı.

İmtihannar berençe avgustta başlanalar ikän. Ällä ni aptırıysı yuk, monda da şul uk mäktäp imtihannarı kabatlanalar. Sınau aluçılar, üz taläpläre belän tanıştırıp, añlatma-konsultatsiyälär dä biräseläre bulgaç, monısı abituriyentlar öçen tagın da yahşı. Kızlarına ätiläre ul däreslärgä yörüne mäcbüri itep kuydılar. Äzerlek kursları da eşlägän, alarga da yörü kiräk bulgan da bit, ämma soñargannar, andagı ukular betep kilälär ikän inde.

İke ata da balalarına ber ük äbidä fatir tapsalar, yahşı bulaçaklıgı hakında kiñäşep, Gabdulla agay şunda Kazanda tanış keşeläre barlıgın, kürşelärendä yalgızak professor hatını irken genä yäşäp yatuı, añardan ütenep karaganda, şunda kızların fatir töşerü kulay bulmasmı digän fikerne äytkäç, şul işek töbenä barıp kararga buldılar. Universitet tavınnan töşep, Bolak küperen çıkkaç ta, Sovnarkom binası karşında, Paric kommunası digän isemne yörtkän uram yagınnan ike katlı taş pulatlar ışıgında torgan işek aldına kerdelär. Mondagı havanıñ beraz salkınça buluı, bakçasınıñ agaçlık häm göllär belän balkıp toruı küñellärenä meñ törle söyeneç birde. Alarnı işek aldın seberüçe häm karap toruçı agay tuktattı. Kulındagı seberke sabı belän mıltık köpşäse kebek kiterep törtep, aldan baruçı Gabdulla agaynı tuktattı:

— Sez kaya? Kem kiräk ide?

Anıñ ak kinder çista alyapkıçı, kalın gına rusça sakalı, görnädirdäy gäüdäse monda töp huca keşe buluın tagın da dälillägändäy idelär. Bu agaynıñ kıyafätennän ul kayçandır şahter bulgandır digän uy kala. Ämma ike-öç atlap kuyu gına sul ayagınıñ agaç buluın iğtibar ittertä. Yamaulı gimnasterkasına karasañ, sugış kiçkänlegen belep bulmıymıni? Ämma andıylar sakal-mıyıknı kırıp yörilär bit! Şuña yahşılap öyränep kayttılar, kön dä diyärlek tamakları yöz grammlap batırlık eçemlegen sorap toruı da halık eçendä ser tügel. Tämäkene dä yahşı tartalar. Ä monıñ — sakal-mıyık. Häyer, Kazan «dvornikları» iske ğadät buyınça şuşı kıyafättä yörilär ikän digänne işetkälägän Garifulla, universitet aldın seberüçe tege agaynıñ isä mondıy tügellegen isenä töşerepme:

— Monda da törleçäräk ikän!— dip äytep kuydı.

Anıñ närsä hakında äytkänlegen berkem dä añlamadı. Gabdulla agay kemgä dip kilülären, balalarınıñ universitetka kerergä dokumentların tapşıruların, kart professornıñ tol kalgan hatınına fatir almasmı dip ışanıç totuların, hätta üzläreneñ kaysı yak keşeläre ikänleklären, niçek tanışuların ber genä dä yäşermi söyläp birde.

— Metri agay, menä şul eşlär yörtä äle bezne!— dip, süzlärenä ölkännärçä yomgak yasap, söyläven tämamladı.

«Dvornik» küzlären tagın da şırpı sıyarlık däräcägä qadär kısıp, añarga karap tordı da, şunda gına tanıp alganday:

— O Apuşçik! Sin ikänseñ bit!— dip,— aña sälam birep kul suzdı. Mondıy zur huca keşeneñ olılap isänläşüen kabul itär öçen Gabdulla uñ kulındagı biştären cirgä kuydı. Annarı gına yahşılap isänläştelär. Garifullaga andıy hörmät tätemäde.

— Şuşı kızlarnı kiterdegezme?— dide işek aldın karauçı Metri agay, bolar üssälär, yahşı mal bulırlar ide diyäräk üz häsrätendä hıyal mäydannarın çikkän bazar itçese kebek itep tagın da küzlären häyläkär yıltıratıp alıp. Añarda elektä mutlanu bulgan, ahrısı? Şuşı uyga kilepme, Garifulla şikkä birelgändäy häldä yözen çitkä alırga aşıktı. Ämma uyınnan tiz çigende bulır. Kabat borılganında, hörmät hisläre häzer bit sızıklarına kaytkan idelär.

— Öydä idelär... ide äle!— dide Metri agay.— Öydä idelär. Unbişençe fatirda toralar. Professorı vafat itkäç, yahşı keşe ide, märhüm, tormışları şaktıy kısıldı. Fatirga ber kıznı algan ide inde... Bälki kerter. Unbergä bazarnı yörep kaytu ğadäte bar. Kerersez inde alay bulgaç!

Ber-berenä divarga-divar törteşterep diyärlek salıngan yortlarnıñ iñ tür başında biyek işekle «paradnıy podezd» ide. Şunda taba barası ikän. İşekläre kiñ açılıp kuyılgan. Annan ber äbi kilep çıktı. Ällä şuşı dip Garifulla abzıy da uylarga ölgerepme, Gabdulla agayga küz taşlap aldı. Ä ul iğtibar itep tormadı. Gabdulla agay yulın dävam itkäç, anıñ belep baruına şiklänmiçä, Garifulla abzıy iyärä birde, ä kızları, artkarak kalıp, söyläşkäläp, atalarınnan kalmıy atladılar.

Baskıçlar agaçtan, nıklı itep eşlänelgän, borıngıça bizäkle idelär. Mondıy urında fatir oçsız bula almıy. İkençe katka kütärelep, olı işekne kaktılar.

— Äti, «zvonok»ka basarga kiräk!— dide şunda Sabira, törtep kürsätep diyärlek. Ätise isä beläm digändäy kızına karap aldı. İşek açılmagaç, şulay eşlärgä buldı. Ämma işekne alay da açmadılar. Öçençe tapkırların kıñgırau töymäsenä törtkäç kenä ayak tavışları yakınlaşıp kilgändäy toyıldı. İşekne olı, kalın gäüdäle, äbi dip atalırlıgı bulmagan, citdi yözle hanım açtı. Anıñ kiyemnäreneñ zatlı buluı uk kemlege hakında söyli idelär.

VI

Hucabikä bik tä täväkkäl hanım bulıp çıktı. Küñel ülçävenä kızlarnı alıp, baştan-ayak küz belän sınap karap tordı da:

— Ukıtuçı balaları bulgannarına gına rizalaşam,— dide, bilenä ike kulı belän dä tayanıp, tantanalı mirza-bikä hatınnar kebek, güyäki ämer birergä äzerlängän keşedäy äytep.— Tüläven aldan birep kuyarga. Ber bülmäm bar. Öçäü torırlar älegä. Ul kızım ozakka kalmas. Üzläreneken aşarlar. Kiçke sigezdän soñ uramga çıkmaslar, yegetlär alıp kaytmaslar, ukudan artıgın belmäslär!

— Yuk-yuk, nindi häl di ul, bulmagannı! Yegetlär belän yörgännäre yuk!— dip Gabdulla agay, yuantık gäüdäsenä yal ezläp, urındıkka karıy-karıy, haman da şul «yuk» süzenä tuktausız basım yasap cavap birde. Anıñ süzläre üz kızına gına karıy idelär. Ä Kärimä, çakırgannı da kötmiçä, ike bülmägä kerep çıktı. Divarlar buyına tezelgän kitap şkaflarına da açarga ürelep aldı. Anı hucabikä şunda uk açulanıp ta ölgerde:

— Ber genä dä oşamagan bu käcä bätiyeneñ yegetlär belän yörgäne bulmaganga!.. Timä!.. Kitaplarga, äyberlärgä kagılmaska!.. Bu bala kaysıgıznıkı bula? İşetsen kolagı, berär äyberem yugalsa, häzer militsiyä çakırtam! Utırtıp kuyalar çitlekkä, taş kapçıktan çıkmaslık itälär! Professor mirası! Kiräkle kitaplar bulsa, sorarsız, üzem alıp birermen!

Anıñ bu «reçen» tıñlaganında Garifulla abzıy meñ kat tirläp çıktı. Gabdulla agay, täqdim itelmäsä dä, täki urındık cayın tabıp, şunda utırdı. Üze haman da ber törle söyläde:

— Yuk-yuk! Nindi häl di ul? Ukıtuçı balaları alar. Tärbiyäle balalar. Ber genä naçarlıkları timäs. Ukırga da kersälär...

— Ukırga kergänçe genä! Sınau şartı belän! Ber ayga kertäm äüväle! Annarı fatirnı üzegez tabarsız!

Hucabikäneñ iseme Hänifä Galiyevna ikän. Ätiseneñ isemen östämiçä genä Gabdulla agay aña endäşep karagan ide, hanım işetmäde. «Hänifä Galiyevna» digäç, şunda uk äytte:

— Monda kızlarga «abıy» da, «apa» da yuk! Kazan bu! İntelligent şähär! Karavatka utırmaska! Anıñ öçen urındık bar. Sala ğadätläregezne taşlarsız. Avılda gına ul säkegä utırıp aşıylar, säkegä yatıp yoklıylar. Karavat ul säke tügel. Professor kabinetına kermäskä! Berse karavatta, berse häzergä divanda yoklarlar. Öçençe kızıbız, änä idändä yoklarmın digän ide. Röhsät itmädem. Ällä soñ ikese ber karavatta yoklarlarmı? Sıyalar, sıyalar! Ayırım karavatlar älegä buş tügel monda!

Rizalaştılar. Atalar şartlarga bik şat idelär. Kızları karşı kilä belmädelär. Biştärlären buşatkaç, annan bäräñge, tozlı it, sugan häm olı tügäräk ikmäklär dä çıkkaç, hucabikä şunda uk alarnı cıyıp aldı häm kaya kuyarga urın taptı. Anı bolay añlattı:

— İkmäk kimerep yörep öyne çüplilär. İt tä islänä torgan äyber, küz-kolak bula belmäslär!— Şunda sorap ta ölgerde: — Kaklagan kaz, may işe yuk idemeni?

Atalar mondıy rizıknıñ kiterelmäven äyttelär. Kızları isä, ul tör aşamlıklar da bulamıni digändäy, üzara karaşıp aldılar. Hänifä Galiyevna bu sala mögallimnäreneñ hälenä tiz kerde:

— Biçarakaylarım!— dide.— Avılda yäşäp tä inde...

— Alıp kilermen, ukırga gına kersennär!— dide Gabdulla agay, ike kulı belän tezlärenä tayanıp utırgan kileş, anısınnan gına kalmabız, digändäy mahsus basım yasap.

— Kara äle, bügen Yakup Agişnı küräsem bar ide. Aña ukırga keräbez disez tügelme?

Hänifä Galiyevnanıñ süzläre äüväle añlaşılıp citmäde. Annarı gına:

— Tatar bülegendä ukıta ul. İmtihannarnı da ul ala,— digänennän soñ, hucabikäneñ bik tä yahşı häm ışanıçlı keşe dä ikänlege tämam añlaşılıp citte. Kötelmägän cirdän kilergä mömkin bulgan mondıy yärdäm küktän bähet botkası yavaçagın väğdä itte. Akıllı atalar bu hörmätkä meñ kullap riza bulırga tiyeş idelär.

VII

Ätiläre kitep bargaç, kızlar, iñ äüväldä, ikese tiñ bik tä kuanıştılar. Alar üzlären täräzä açıludan havaga oçıp çıkkan kübäläklär kebek his itep, güyäki kiñ bolınnarga, çäçäkle alannarga taba oçtılar. Ämma bu «kiñ bolınnar häm çäçäkle alannar» serle, älegä bötenläy dä bilgesez, hätta avır häm cannarnı sındırıp, añardan söyäk yasauçı taş kala uramnarı häm isle fatirları tügel, teatr häm kino-kontsert zalları belän mäşhür, yılmayuçan açık yözläre belän yaktı, küñellärgä irkenlek birüçe bähet şähäre ide.

— Bolay bulsa, min universitetka keräçäkmen! Ätkäy äytte, kermäsäñ, kerä almasañ, dide, avılga kire alıp kaytıp kitäm, başlangıç sıynıf balaların ukıtırsıñ, dide. Minem kire kaytasım kilmi. Miña monda bik tä oşıy!— dip, ozak, küñellärne şatlık häm ömet belän tulırlık itep söyläde Kärimä. Şuşılay buluı arkasında Sabirası da açılıp kitte häm ul:

— İkebez dä ukırga kerä alsak, niçek yahşı bulır ide!— dide dä, şunda uk üzen kulga alırga tırışıp:— Sin äle ukıp ölgermägän kitaplar kaldımı?— dip soradı. Anıñ yöze agargan, köçe kitkän sıman toyıldı.

— Bezneñ tatar ädäbiyätında Mirsäy Ämirneñ «Agıydel»yennän dä güzälräk äsär yuk!— dide Kärimä, bülmädä divar biyeklek közge barlıgına kuanuın belderügä, anıñ karşında itäk bolgaudan rähät eş taba almıyça: — Bezneñ mäktäptä tä şundıy közge bar, koridorda tora. «Kulak Säyfetdin közgese» dip yörtälär!

Sabiraga közgedän üzen kararga yaramıy ikän. Bilgele inde, Kärimä kebek çibär kız yanında aña suräteneñ küpkä kaytış ikänlegen toyuı bik avır, citmäsä monıñ şulay buluın küñele belän sizä torıp.

— Kızlarım, min bazarga barıp kaytam. Bülmägezdä genä utırıgız, yugıysä fatirdan kuıp çıgaram! İşetsen kolagıgız! Berär säğattän kaytam!— dip, Hänifä Galiyevna böten yortka işetelerlek itep kıçkırıp häbär saldı. Anıñ tavışınnan kurkıp, täräzä töbenä oçıp kilep kungan, närsälärder çüpläp çırkıldauçı çıpçıklar pırhıldap oçıp kittelär. Yan divar buylap suzılgan berençe katnıñ podezd-boldır töbe tübäseneñ kızgılt-körän kalaylarına basıp-basıp, mıştım gına kilep mataşkan buy-buy kızgılt-sarı mäçe, koyırıgın kütärep, olı, yuan gäüdäsenä köç birep, miyäulap cirgä sikerde. Bolarga iğtibar itärgä ölgergän Kärimä şunda uk işek töbenä zatlı kiyemle Hänifä Galiyevnanıñ çıgıp kilüen, cirgä könbagış sibep cibärüen, anda kügärçen-çıpçıklarnıñ cıyılışıp ölgerüen, tege mäçegä isä kolbasa kisäge elägüen karap kaldı. Ul da tügel, bülmädän çıgıp kitep, tiz genä fatirnı aykap aluı, kulına ike konfet totıp kerep tä citüe kötelmägänçäräk buldı.

— Yuk, kiräkmi!— dide Sabira, kitap alıp utırgan cirendä itägenä töşkän käğazle konfetnı kulına kütärergä şiklänep.— Sin närsä? Apa kaytıp kersä? Anıñ bu konfetları sanap kuyılgannardır äle!

— Sanalmagan!— dide Kärimä, cäyelep, karavatka çuma yazıp utırıp.— Minem äti alıp kilgän konfetlar alar. Biştäremnän buşatırga ölgermägän!

Kärimä belän Sabira üzara karap-karap aldılar. Alarnıñ ber-bersen tanımauçı çebilär kebek buluları bik säyer toygı kaldırırga mömkin ide. Yarıy äle öçençe kızları kaytmadı. Ämma anı küräseläre, anıñ belän tanışasıları kilä ide.

Kaysıdır bülmädä kemneñder yöregäne, närsäneder töşerep vatkanı işetelde. İke kız da berazga aptırap kaldılar, annarı, aşkınıp, bu hälneñ şahitı bulırga dip yögerep çıktılar. Açık fortoçkaga suzılıp-suzılıp kızgılt-sarı mäçe menep bara, avızında peşkän olı gına it kisäge ide. Mondıy häl ğalämät tanış tamaşalardan bulıp, avılda kürengäli torgan ide. Kärimä:

— Präs-s-s!— dide, ayak tipte: — Karak maçı!

— Mi-yau!— dip, usal itep cavap birde bu mähluk, avızınnan it kisägen ıçkındırırga telämäven belderep, taşlap kaldırmıyça da mömkin tügel ikänlegenä açuı kilüen sizderde.

İdändä vatık tälinkä kisäkläre ide.

— Hucabikäbez üterä, kızlar!— dide, kurku belän çinagan Sabira.

Mäçe, tagın da ber usal itep miyäulap, fortoçkadan sikerep çıgıp kaçarga ölgerde. Mondıy karaklıklarnı köndälek diyärlek kılıp ğadätlängän buluın anıñ oyatsızlıgınnan tanıp uk töşenü mömkin ide. Vatık tälinkäne cıyıp almıyça kaldıru hatalanuga nisbät itelep, Sabira şunda uk eşkä kereşte. Kärimäneñ aña bulışırga isäbendä dä yuk ide. Bülmäsenä çıktı da kitte. Şunda kemder kaytıp kerde. Bu yäş kız ide. Anıñ yöze köläç bulıp, şunda uk Kärimäneñ küñelenä huş kilde. Häm ul, üzen hucalarça totıp:

— Sin dä universitetka ukırga keräseñme?— dip soradı Kärimä, kız bülmägä ayak basıp ölgerügä ük.

Yäş kıznıñ östendä şähärçä yuka, kiñ itep tekterelgän kıska ciñle, yäşel-yäşel, vak-vak, törtmä-törtmä çäçäkle, ak cirlekle külmäk ide. Başındagı kıyıkça-kosınka, oçları belän muyınına taba töşerep, ciñelçä genä bäylängän, kalın körän çäçläre cilkälärenä qadär işelep toralar. Barmakları — yomşaklar, ap-ak, güyäki bişek balasınıkı, diyärseñ. Bolarnıñ barısı yanına, yözeneñ sipkelle buluı, küzläreneñ zäñgärlege dä kilep kuşılgaç, nindider yatsınu hisen dä tudıralar. Ämma kıznıñ köläçlege, şuşı sıyfatların kümep kitep, anıñ sıyfatların kürer küzgä bähetle itä. Mondıy keşegä sagışlı yöz kileşä almıy ikän bit.

— Sez Hänifä Galiyevnanıñ kemnäre bulasız?— dide kız, östäl yanındagı urındıkka kilep utırıp, kulındagı sumkasınnan kitap-däftärlären çıgara birep.

Anıñ artınnan beraz soñarıp kergän häm kaya utırırga da urın tabalmıy bülmä urtasında kalgan Sabira närsä äytergä belmiçä torgan kebek ide.

— Kızlarımı?— dide sipkelle güzälkäy, yılmayu katış aptıraşlı yöz belän alarga taba torılıp.— Minem isemem Roza bula! Seznekelär niçek? Tanışıyk!

Ul äüväle Kärimäneñ karşısına kulın suzıp kilde:

— Roza bulam!

— Äye... Añlaşıldı! Kärimä isemle min!

Beraz dorfarak kilep çıktı, bilgele. Tanışkanda isänläşälär ikänlegen belmäüdän ide bu. Ämma Roza soñarıp kul kısışuga iğtibar itmäde, şunda uk Sabiraga taba borıldı da:

— Roza bulam!— dip, aña kulın suzdı.

— Sabira!— dide, anıñ kulın şunda uk kısarga batırçılık itkän Arça «sarbayı».— Tanışlık bulsın!

UMIRZAYA (OZAKKA SUZILGAN ÜLEM)
(roman)
İkençe bülek

I

Universitetka ukırga barunıñ berençe köne Kärimäne şundıy bähetle itte, ul üzen hätta ak kanatlı koş itep sizde. Yögerä-yögerä diyärlek kilde. Ayagında kara tapoçka-başmaklar ide. Östendä yon körän külmäk. Aña ak yaka häm ak ciñ oçları tegelgän.

Kalın bödrä kara çäçlären ul tagın matur itep, olı yasap ürde. Aña bügen ak bantik kileşle ide. Şuşı Berençe sentyabrneñ irtänge kürkäm altın koyaşlı Kazan şähäre uramnarında bu çibär häm bähetle balanı kürgän keşelärneñ üzlärenä dä säğadät kanatınıñ oçı kagılıp kitmi kalmagandır — bezneñ şatlık üzebezdän genä tügel, hätta yulda yaltırap algan kitel töymäsennän dä tügelmeni?

Kärimäne universitetnıñ ak mäğrur kolonnaları karşı aldılar. Haman da fänneñ böyeklegen saklap basıp toruçı titannar kebek ide alar. Kolaçlap karasañ — koçagıña sıymıylar, kütärelep karasañ — başıñ artka çaykalıp kitä. Monda barı tik zur gıylem iyäläre genä ukıtu, fän öçen, anı halıkka taratu teläge belän tulgan studentlar gına ukıy. Başka törle keşelärne menä şuşı mäğrur, biyek kolonnalar uzdırıp cibärmilär, ütkärä dä almıylar.

— İsänme, Kärimä!

— Äye, isänme, Sabira! Sinme dip änä annan uk karap kiläm. Külmägeñ niçek kileşä! Yañasın tekterergä kayçan citeşteñ?

İke kız koçaklaşıp aldılar. Şunda Sabira:

— Hänifä Galiyevna niçeklär yäşäp yata?— dip soradı.— Sin alarga urnaşkansıñdır bit?

— Roza da anda. Ul inde berär atnamı yäşärmen dä tulay torakka küçäse bulır digän ide. Belmim inde. Sin nigä kilmädeñ soñ? Tämam aptırap bettek.

— Kiçä kiç kenä ätiyem apalarga kiterde dä aşıgıp kaytıp kitte. Bügen Berençe sentyabr bulgaç, mäktäp direktorı şul bäyrämdä bulırga tiyeş! Beläseñ bit inde...

— Eh, menä häzer mäktäbemä kaytır idem dä, min dä bäyrämdä katnaşır idem. Beläseñme, Sabira, mäktäpne, Berençe sentyabrne niçek sagındım! Menä häzer, kullarıma şau çäçäklär totıp, portfelemne alıp, berençe klasska dip ukırga yögerer idem!— Kärimä şunda ut itep Sabiranı tagın da niçä kat koçaklap-koçaklap aldı. Alarnıñ şunda, ikeseneñ dä, küzlärenä kaynar küz yäşläre kildelär. Ämma yılamadılar. Universitetka eşkä aşıguçı olı-olı ğalim apa-abıylardan da, «Ukırga, ukırga häm ukırga!» dip därtlänep atlauçı yäş, şayan-şuk studentlardan da oyat ide.

— İ yülär süz söyliseñ, Kärimä, äyeme?— dide Sabira.— Bez monda, üzeñ dä belep torasıñ, biş yıl ukıp belem alabız da, şul uk mäktäplärebezgä kaytabız! Yıl da Berençe sentyabr, Yaña yıl, başka törle bäyrämnärne ukuçılarıbız belän bergä bäyräm itäbez! Äyeme!.. Ah, bez nindi bähetle! Añlıysıñmı? Beläseñme, Kärimä? Ä sin mine yılatmakçısıñ!

Alar inde işekkä taba kitkän idelär. Bu yulı tagın da süz belän Kärimä tuktattı:

— Ä beläseñme, Sabira, bez uñ ayagıbız belän atlap kerergä tiyeşbez, barısı da uñ bulsın öçen, «bişle»gä genä uku öçen!

Şuşılarnı söyläp betergäç, alarnı doga itep, Kärimä uñ ayaktan atlap, universitet işegennän eçkä taba uzdı. Ä Sabira, gomergä bulmagannı, añardan kölä-kölä äytte:

— Yuknı söylämä, Kärimä! Äbiyeñ äkiyätlären avılıñda kaldırırga ide! Işanmıym min andıy ırım-şırımnarga! Çın komsomolka min! Menä, yüri sul ayaktan atlap kerdem äle!

Kärimäneñ aña ise kitte. Universitet foyesında tuktalıp kalıp, iptäş kızına usal yöz çıgarıp karap tordı da:

— Sin närsä? — dide.— Alay yaramıy bit! Bar! Yöger! Yañadan ker!

Sabira işetergä dä telämäde:

— Sin närsä, Kärimä?— dide, aña karşı üzeneñ süzläre belän uk kebek kadalıp.— Alay yarıymı inde? Kurkıtma mine! Bolay da canım kaltırap, kurkıp tora!

— Şul kiräk siña!

«Raspisaniye» yazulı takta yanında studentlar bolıt bulıp cıyılgan çeben küçe sıman idelär. Kızlar şunda taba yakınlaştılar. Sabira ike kullap diyärlek Kärimägä çıtırdatıp yabışkan, sul yagınnan anı kultıklap algan ide. Berseneñ mäktäp ukuçıları külmägennän, ikençeseneñ, Sabiranıñ, akka zäñgär-su sızık-sızık ere şakmaklı yarım-kostyum-külmäktän bulularına karamastan, alarnıñ üz-üzlären kıyınlıkta totuları kayın belän yükäneñ bergä, az gına cildän dä şäberdäp kaltırap, yar çitendä basıp toruların häterlätä idelär.

II

Universitet ğalimnäre arasında başlarına tösle tübätäy kigän yähüdilär dä, kara bärhet käläpüşle ber tatar da bar ide. Kärimäneñ küñelenä bigräk tä «Mostafa mögallim» dip yörtelüçe lektornıñ däresläre huş kilde. Bu abıynıñ ozak yıllar härbi yustitsiyä ölkäsendä eşläüläre, Mäskäüdä törek-farsı telläre belgeçlege buyınça belem alganlıgı, inde dä, yäşenä karamastan, aspirantura tämamlap kilüe, borıngı tatar tele ölkäsendä zur gına häm gayät ähämiyätle sanalgan fänni hezmät yazuı hakında studentlar arasında süz tiz yörede. Citmäsä mulla malayı da ikän bit! Älegä universitetnıñ üz keşese tügel, başka ber fänni-tikşerenü institutınnan vakıtlıça kergäläp ukıtıp yöri, di. Anı önämäüçelär dä, yaratuçıları kebek ük — şaktıy ikän. Şulay da bulamı ikän? Mostafa mögallimneñ eruditsiyäse, fännärneñ törle ölkälärennän kiñ mäğlümatlı buluı, uyın-kölke dä söyläşergä yaratuı, bigräk tä student halkına häyer-haklı karaş kürsätüe Kärimäneñ küñelenä huş kilde. Citmäsä ul abıy, tatar bülegenä ukırga kilüçe härkem kebek, häzergäçä şiğırlär yaza, cırlar çıgara, alarda üzeneñ bay hıyalıy küñelen surätläp birüçelärdän ikän. Sugışnıñ äçesen-töçesen kürgän, kükräklärendä vakıt-vakıt bäyrämçä medal häm ordennarın yaltıratıp yörergä yaratuçı yäş ğalimnär studentlarga üzräk toyıldılar, ä aspirant halkınıñ isä küñellärgä beraz kurkıtu saluçan ikänlekläre añlaşıla bardı.

Ukularınıñ öçençe ayı ide inde. Tizdän kilep citäçäk imtihannar sessiyäse, anıñ nindi bulaçagı älegä toman kebek tösmerlängängä kürä, berençe kurslarnı örketep tottı. Şunısı yahşı buldı: Kärimäne Hänifä Galiyevna fatirda kaldırdı. Rozaga, meditsina institutınıñ berençe kurs studentkasına, tulay toraktan bernindi avırlıksız, ciñel genä häl itep, ber koyka birgännär. Sabira da tulay torakka küçärgä tırışıp karagan ide, ämma universitet profkomında:

— Kışkı sessiyä yomgakları bilgele bulsın, kararbız, häl itärbez,— digännär.

Äüväle ul tugannarında yäşäp karadı, annarı, ikençe ayga kitkäç, ätise kilep, Hänifä Galiyevnadan ütende. Kire borıp çıgarırlık säbäp yuk ide. Kaklagan kaznıñ da küçtänäçkä kiterelüe yahşı buldı, Sabira alarda şul könnän başlap kabat torıp kaldı. Hucabikäneñ zavodta eşli torgan zur däräcädäge incener ulı öylänergä tiyeş ikän. Şul vakıtkaça monda yäşäp toru mömkin ide. Häyer, bu Kärimägä dä kagıla. Ämma kız moña haman da borçıla belmäde. Üzeneñ fatir ezläp tabaçagına da ışanıçı bar ide. Şul yulga kermiçä, anı irtägä kaldıra birep, onıta uk başladı. Ä tege incener abıyların ni barısı irtän kitkänendä, kiç, kaytıp, bülmäsenä kerep yugalganında gına kürep kalgannarı säbäple, anı belep-tanıp ta betermilär, citmäsä añardan beraz şölläbräk tä tora idelär. Ispay kıyafätle, tınıç holıklı, kulına haman da gäcit totkan, änise äytmeşli «Gazizçik», nindi dä bulsa kız belän öylänäm dip yörider sıman tügel. Soñga kalıp kaytkannarında da ul äle partkom cıyılışlarında, äle mestkom utırışlarında, äle başkasında ozaklap kalgan bulıp çıga, şular hakında änisenä bäynä-bäynä söyläp birä torgan ide. Kärimä ul «Gazizçik» abıysınıñ olısıman borının da, äniseneke kebek ük kara tut yözen dä, kara bödräräk çäçen dä, ozınçarak kebek toyılgan buyın da, kızlar bülmäsenä taba borılıp ta karamagan küzlären dä, tınıç tavışın da — bersen dä söymider sıman. Ämma alar Sabiraga oşıylar. Bälki şunıñ öçen ul, kız bala buluı säbäple oyalıp, Hänifä Galiyevnadan fatirga kertülären sorap kilä almagandır? Bulır da! Ä bälki alay da tügelder äle! Änä bit soñgı könnärdä nindi eşlär buldı äle monda!

Aspiranturanı bıltır gına betergän, yäş, ömetle ğalim sanaluçı Nurullov dip yörtelä torgan ukıtuçıları äüväle Kärimäneñ artınnan kilep tä, işek başın gına totıp kalganınnan soñ, menä ber atna diyärlek Sabira belän Kaban küle buyında, keşe küze aldında gına yörgäli başladılar. Bik duslaşıp kittelär! Kärimä alarnıñ üzara yahşı mönäsäbätlären huplıy, ämma:

— Nurullov haman da sine genä soraşa, närsä äytim?— dip Sabira aptıratkaç:

— Gel dä ukıp kına utıruımnı söylä,— dip, ike dä uylamıyça cavap birgän ide dä, häzer tagın kurkıbrak kaldı: «Nigä kızıksına äle anıñ belän? Sabiranı, ul vakıtta, üçekläp, ışandırırga tırışıp, aldap yörtä bit!»— digän şikkä töşte. Äüväledä oşıydır sıman toyılgan keşese şunıñ belän küñelenä yämsez adämdäy his kaldıra başladı. Ä aña Kärimäneñ «zaçet» biräse bar. Alga taba imtihanı da kilep citär. Häyer, üz küñelenä huş kilgän studentkalarga bilgene saran itep kuymıy, dilär, anısı. Tik menä niçä ozata kilep tä kıznıñ kerep kaçuın yaratıp betererme soñ ul? Andıy gıylem iyälärenä betkänme yugarı kurs studentkaları? Barısı da köyäüle bulırga ölgermägännärder äle!

Sabira äytä, öylänsäm, fatir mäsäläse dä ciñelräk häl iteläçäk dip söyli, di. Nigä moña qadärle häl itelmägän ikän ul? Haman ukıdım da ukıdım, bezneñ ige-çige bulmagan ädäbiyätıbız häm tarihıbız bötenläy dä öyränelmägän, bäyälänmägänen añlatuların Kaban küle buyında da kat-kat belderä, imeş. Yeget keşeneñ başında andıy uylar gına bulırga tiyeş mikänni? Kaya ul romannarda yazılgan serle mähäbbät vakıygaları? Alarnı ukıgandır bit! Ällä çorı, zamanası başkamı? Gazizçik kebek yal könnäre genä ber-ike säğat yäki kinoga, yäki yal parkına barıp kaytular belän tökänä torgan bulsa, yeget häm kız arasındagı mähäbbät digännäre närsä bula inde ul?

Yuk, Kärimä andıylardan bulmayaçak, ul canı-täne belän yarataçak, çın mäğnäsendä ğaşıyq bulaçak. Başkaça mömkin dä tügel. Tormışmıni ul, oşagan keşem belän yäşim dip, yaratusız gomer sörülär? Çın mäğnäsendä ğaşıyq bulıp kına ğailäne dä, tormışnı da döres itep korırga mömkin. Başkaça yaramıy! Bula almıy! Anıñ saylaganı da üze kebek yäş, üze kebek akıllı, üze kebek tärbiyäle yeget bulır, kürep torırsız äle! Ul, berençedän, yäşe belän üzennän ölkänräk yegetkä karamayaçak, ä ikençedän, sarı çäçle, zäñgär küzle yegetlärgä anıñ ise dä kitmi, küñele dä tartmıy, söygäne kara çäçle, kara küzle, ut yanıp toruçılardan bulır! Öçençedän, monısı tagın da ähämiyätleräk, yeget keşe şiğır yazmasın, söyäk küñelle incener da bulmasın! Sıyfatları şulardan-şulardan torır, holkı da, canı da, hisläre dä... Ya Hoday, şuşı qadär dä ällä kemne yaratır mikänni? Kärimäneñ üze telägän, canı huş kilerdäy keşese kaylarda yöri ikän? Ällä soñ avılında kalganmı — karga kuıp, igen kırı sörep? İh, oçarga itäseñ küñel, ämma kagınudan artıkka köçeñ dä citmi, mömkinlegeñ dä yuk. Şul sarı çäçle, zäñgär küzle, ozın borınlı kakça Nurullovnıñ näfse tilgänenä cim bulırsıñmı? Niçek kotılırsıñ añardan? İmtihannar, zaçetlar bar bit äle! Yuk-yuk, alay ğadel tügel! Kurkıtmasınnar! Kärimä nık torır, bireşmäs. Tırışıp ukır. Belgän, här sorauga cavap birä algan studentka ukıtuçısı naçar bilge kuya almas. Yuksa, ğadellek betär, dönya cimerelep töşär!

III

Kışkı imtihan sessiyäse üz cayı belän kilep tä citte. Baştarak yal könnärendä, bigräk tä Sabiranıñ avılga kaytıp kitkän çaklarında yalgız kalgalarga turı kilgän Kärimäneñ üzenä genä bik avır häm moñsu bula torgan ide. Mondıy hällär kabatlana torgaç, beraz künegelep, kız şunı açıkladı: küñele andıy çaklarda tämam arıp, sagışlanudan tuktıy da belä ikän bit! Monısı inde yañalık ide. Ul hätta cırlap ta algalıy başladı. Moñı yuktır inde anısı, ämma berkönne şulay mavıgılıp kitelgän, üze tabak-savıtlarnı yuıp, idännärne ışkırga kereşkän ide, nindider şäülä barlıgın toyımlap, kinät borılıp karasa — Gazizçik abıysı basıp tora. Şunda uk, kız balanı örketüen sizepme, ällä yäşeren tıñlaganıday üzen toyıp, ğayeplegä sanapmı:

— Min äle radiodan yahşı kontsert birülärenä ışanıp kaytıp kiläm! Gafu itegez?.. Kıñgırau töymäsenä basarga kiräk bulgan!— dide dä, başın tübän salındırıp, üz bülmäsenä kerep kitte.

Kärimägä genä bu vakıyga avırlık kiterde: ışkıp yugan idännän küñele kayttı. Şabır-şobır gına çılatkalap çıktı da bülmäsenä biklände. Eş därte betü kebek avırlık adäm balasın bötenläy hälsez kaldıra şul ul. Kız da, kitabın totıp utırgan cirennän onıtılıp, tämam arıgan kıyafättä yokıga kitkän. Şunda, hucabikä kaytıp:

— Kızım, çäy kuy äle!— dip tavış salmagan bulsa, kiçkä qadär mälceräp onıtılası bulgan. Ä anıñ ukıysı-ukıysı-ukıysı bar!

Yalgızı kalgan vakıtlarda ul şuşı könnän başlap äle köndezge yakta kinoga barıp kaytunı, däreslären irtännän ük karap kuyunı üzenä ğadät itep aldı. Ägär dä tıştan cıynak, eçtän oyışkan bulsañ, bik küp eşläreñne ciñel kuldan başkarıp kuyasıñ ikän anı! Köne dä sizelmi ütep kitä, äle citmiçä dä kala. Monısı inde sagışta onıtıluga ber dä yul kuymıy!

Sabira eleklärne här atnada da, yal köne citä genä başlasın, aldan uk atlıgıp, şimbädä, lektsiyäläre betügä, däreslärennän vokzalga yögerep kenä töşep, poyızdda Arça yaklarına kitep bara torgan ide. Ul vakıtlarda könnäre dä ozınrak, yafraklarnıñ sarılıgı da koyaş yaktısında nurlanıp toralar ide. Ämma agaçlar da şärälänep kaldılar. Tönnär dä ozınaygaç, inde karlı-buranlı kış ta kilep citkäç, bu ğadäten taşlarga buldı biçarakay. Şulay da, niçek itep bulmasın, tugan avılına ike atnaga ber kaytıp kilergä tırışa tordı. Közge bäyrämnärdä Kärimäneñ dä olı yulga çıgarga isäbenä kerep aldı, ämma ätiseneñ kilergä tiyeşlege hakında avıldan hat algaç, bu telägennän kire çigende. Könnär dä suık häm buranlı idelär. Ämma ahırda anısı bilgele buldı: ätise kilmäde bulıp çıktı. Yugıysä, can dustı Kärimäne söyekle Sabira üzlärenä kunakka çakırgan ide. Ämma anda da, ätiyemneñ kiläse bar dip, bara almıyça kaldı. Şunıñ aldınnan gına Sabira belän bergä tora başlagan idelär.

Könnär üz cayı belän ütä torıp, Kärimäneñ ukulardan gayre bernindi dä hafası yuk ide. Şuşı kap-kara börä çäçle, alsulanıbrak torgan tut yözle, kara küzle, buy-sınga gacäyep däräcädä kürkäm häm sılu tatar kızına hiçber yeget tä güyäki kızıkmadı. Härhäldä bu süzebez bernikadär hatalı isä dä, Kärimä üzen şul räveştäräk sizde. Häyer, ul süzebez dä döres tügel. Tik şunısı bar: kıznıñ yäşlege çaya yegetlärne kurkıta, ölkännärdä soklanu tudıra, yäştäşlärendä kıyusızlıkka säbäp bula tordı. Dönya yözendä ul alar öçen bar, älbättä, ämma yuk ta älegä. Tölke dä äytkän di bit, yözem cimeşenä buyı citmägäç, älegä peşmägän, diyep. Hällärneñ eçtälege şuşınnan gıybarät isä dä, bilgele, Kärimä ul hakta alay uylamadı. Nindider citeşsezlege barlıgı hakında küñele zägıyfanä hafaga töşep, şular anıñ uy-hıyalların yäşlekkä kerep adaşuında tıyıp tora idelär. Ä Nurullovtan gayre yegetlär, häyer, tölke qadär dä akılları yuklıgın häm tırışıp kararga kiräklegen isäp itä almıyça, anıñ yanına kilergä, aña süz katarga oyala tordılar. Kız gına, biçarakayım, bu hakta küñelenä dä kertep karamadı. Häyer, fikerlägän bulsa da, dönyada berençe güzällärdän ikänlegen añlasa, hätere dä butalırga mömkin bit. Menä kayçan keşegä ruh kamiliyäte üz serlelege belän yärdäm itä, anı tıyılgısız köçkä iyä yäşlek burannarınnan saklap kala! Cirdä adäm balasınıñ yaratılışı şulay kamil ki, ägär dä anı keşe-zat üz teläge belän bozmasa häm min nigä äle bolay, başkaça bulıym digän safsata belän näfse häm kotırınkı hislär utına iltep taşlamasa, bozıludan harabatka da töşmäs ide! Hata bit ul bändäneñ üzendä, yazmışında tügel! Döres, tozlanıp-borıçlanıp ta kalıp bulmıy. Yäşärgä kiräk, yäşärgä!

Yäş-cilkençäkneñ batırlıgı yuklıgın Kärimä ber genä dä küñelenä kertep karamadı. Anıñ üz karşına da buyı-sını, çäçläre-küzläre yämsezder kebek toyılgan minutlar az kilmäde. Mondıy vakıtlarında ul bigräklär moñsu bulıp kala. Keşelärdän, bigräklär dä yäşlärdän şiklänüe, alarga kurkıbrak karap küz saluları anıñ menä şul çaklarında başlandı. Yörägenä tuñ utıra barıp, anı ereterlek hiçkem tabılmas tösle ide. Yeget-cilän, yäş-cilkençäk vakıtı-vakıtı belän Kärimäne üz itärgä atlıgıp karasalar da, şul tuñ yörägennän öşenep, koyrıkların cıyu yagın tizräk karadılar. Ä hucabikä Hänifä Galiyevna mondıy hällärgä şat buluın ber dä yäşermäde. Ni disäk tä, kız balanıñ üz-üzen täüfıyklı totuı bik küñelle küreneş inde ul. Moña söyenep betü mömkin tügel. Hänifä Galiyevnanıñ ike süzendä ber:

— Sabiranıñ bolay buluın kötmägän idem. Tın küldä şaytannar yoklıy ikän bit, häzer uyanırga gına toralar!— digännäre kızlarnıñ, hätta Sabiranıñ üzeneñ dä, kotın ala tordı.

Ul haklı sıman ide. Sabiranıñ Nurullov belän kulga-kul yöri başlauların Hänifä Galiyevna berençelärdän bulıp diyärlek belde. Şuşı hälne ber dä önämäde. Ägär dä kız balanı sak astına almasañ, häzer danı il buylap cäyeläçägen hatın-kız zatı bik tiz sizüçän inde, anısı. Hänifä Galiyevnanıñ süz törtmäläre Kärimäneñ dä kolagına tuktausız işetelgäläp, küñelen sagayta idelär. Sabiranıñ hislärenä hucabikäneñ kaynarlık häm kurku belän karşı çıga toruları kızların şaktıy borçılırga mäcbür dä itte. Närsä, yegetlär belän tanışu, alar belän duslaşıp yörü naçar ğamälmeni soñ ul? Kızların ätiläre Kazan şähärendä tozlap-borıçlap kaldırmadılar bit! Kärimä dä üzenä tiñ yegetne tabar ide dä, ämma hislärenä huş kilerlek yegetlär berdänber aña gına karamıylar, barısınıñ da üz kızları bar!

Şiğırlär yaza başlavın Kärimä mähäbbät vakıygaları belän bäyli ide älbättä. Yäş yörägendäge hislärne kuzgatıp cibärer öçen ber oçkın gına kiräk bulgan, yarıy äle ul näfrättän barlıkka kilmägän. Anıñ ğaşıyq bulgan keşese dä çit-yat tügel, bälki Sarman mäktäbendäge ukıtuçı abıysı ide. Yuk, alar tugannar da, yakınnar da tügel. Ukıtuçını abıy yäki apa dip tanu, mögallimnärgä şuşı räveşle endäşü tatarda elektä kilgän ğadät, alarga karata zurlau, alarnı yakın kürü bilgese genä, yugıysä.

Ul alarnı tarihtan ukıttı. Kärimäneñ hislären belmi dä kaldı, sizmäde dä. Kız anıñ öylänüe hakında işetkäç, avılları Tübän Läşäügä kaytıp kitep, munçaga biklänep yıladı, annarı ber atna buyına avırdı. Ul vakıtta Kärimä cidençe sıynıfta ukıy ide. Hislärennän äti-änise dä häbärsez kaldılar. Yazgan şiğırläre dä «yaratam», «söyäm» süzläre belän çuarlangan bulıp, ahırda, kaygı könnärendä, uçak yalkınına törelep yandılar. Şuşı avıruınnan soñ Kärimä kayber çaklarda sagışlı, ä vakıtı-vakıtı belän kübäläk kebek häsrätsez kızga äverelep kaldı. Anıñ küñelendä şiğır üz urının tapkan, alga taba kem bulaçagın sizderep ölgergän ide inde. Şagıyrä! Başkaça hiçkem tügel! Ul inde häzer üzen añlap ta beterä almıy, hätta urgıgan hislären küp vakıtlarda tıyarga köçsez halätkä kerde. Yäki tar, salkın sagışka, yäisä kiñ bäyrämçälekkä birelüläreneñ ahırı haman da küñelsez betä torgan buldılar. Küpme tabak-savıt vatıldı, niçälärneñ küñelläre yaralandı. Bolar — Kärimäneñ tanış-beleşenä, yakınnarına kitergän bälalärennän idelär. Yarıy äle andıy ayırata avır yılları ütep kitte. Canı kaynarlanuı da, utnı su belän sündergän kebek, şiğır yazuları yärdämendä basıla kilde. Universitetka ukırga kerügä, kıznıñ häle tagın üzgärde. Oçıp kına yörgän cirennän, kitaplarga-konspektlarga kümelep, tın da alırga kurkıp, törle fännärgä çumdı. Aña şuşı räveşle onıtılıp, çiksez-töpsez gıylem diñgezenä töşep yugaludan da rähäträge yuk ide.

Sabiranıñ Nurullov belän yörep kitüläre niçek kötelmägändä bulsa, duslıkları bozılu şulay uk uylamaganda kilep çıktı. Kärimä monı äüväle sizmi yörde, annarı, kızıksınuın yäşerä almıy soragaç:

— Holıklarıbız kileşmäde!— digän cavapnı işette.

Närsä-närsä, ämma Sabira belän holıkta kileşä almau mömkin häl tügel ide. Ul hätta Kärimäne dä üz kısalarına kuıp kertä aldı. Kem belän duslaşasıñ, anıñ holık-tabigaten dä üzeñä yoktıra barasıñ ikän şul. Baştarak Kärimä, anı üpkälätmäs öçen, üzeneñ kübäläktäy oçınuların niçek tä tıyarga tırışa ide. Aña bu räveşle üzen kim kuyuları asılda östenä tau işelgändäy avır toyılsa da, bara-bara, yäşi-yäşi, künde tagın. Kız balanıñ bähete sabırlıgında, imeş. Döres, bu sabırlık Kärimäneñ tabigatenä kileşep tä betmäde. Şulay da aña bu yulı da şiğır yazuları fayda itte, däftärendä küñeleneñ taşıp çıkkan mizgelläre cır yulları bulıp tezeldelär. Ul alarnıñ arasınnan uñışlı digännären saylap alıp, matur yazuda ak käğazgä küçerep, «Sovet ädäbiyätı» curnalına iltep birde. Tatar ädäbiyätınıñ ütkäne, bügengese, kiläçäge belän tuktausız kızıksınırga tiyeşle şuşı matbugat organı aña iğtibar kürsätergä burıçlı ide. İnde ikençe ay şul şiğırläreneñ basılıp çıguına ömet belän yäşäde Kärimä. Yazmaları yäşlek hisläre belän tulı idelär. Alarda ul älege dä bayagı öylängän, ğailäse belän bähetkä tulıp yäşäp yatuçı ukıtuçısına üpkäläü, ayausız räveştä mähäbbäten kire kaguı, kabul itmäve, şunıñ belän canın räncetüe häm başka şundıy meñ törle avır uylar, ah-zarlar, küz yäşläre, kaynar hislär, yarım işetelerlek, yarım his itelerlek moñnar belän tulı yöräk avazların birä aldı. Bolar ukuçını cälep itärgä, ä adresatı, ukıgan oçrakta, nindi saf häm sihri söyü iyäse süzlärenä tap buluın añlarga tiyeş ide. Ämma şiğırlär kürenmädelär. Ä Kärimä haman da şiğırläreneñ matbugatta basılıp çıguın kötte. Ara-tirä bulsın, atna sayın turı kilsen, Yazuçılar berlegeneñ «Tukay klubı»na barıp, anda şıgrım tulıp utırgan böyeklärneñ tınçu islären isnäp işek töbendä kısılır urın tabıp, soklanu katış gacäpsenü toygıların küñelenä iyärtep alıp kayttı. Tege, «Sovet ädäbiyätı» curnalı redaktsiyäsendä şiğır kulyazmaların alıp kalgan abıy keşene dä şunda oçratıp, anıñ belän isänläşkändäy itte. Kärimäne tanırga teläüçe yuk ide. Abıy keşe dä barı tik aptıraulı küz karaşı belän şunda uk kıznıñ kuanıçlı yılmaygan avızın süz äytä almaslık itep tomalagan kebek mäğrur räveşendä ütep kitte. Kärimä şunda üzeneñ mesken adäm balası ikänlegen açık töşende. Ämma anıñ, moña da karamastan, ukuçısın tabası, tatar ädäbiyätında üz tavışı barlıgın sizderäse kilä ide. Häyer, monı teläk häm näfse tügel, bälki ruh haläte añardan taläp itte. Zamanası şağıyrläre, ni hikmät, haman da uzılgan çorlarnıñ hislären, inde hatirälärdä genä kalgan Böyek Vatan sugışındagı batırlıklarnı, tıl hezmätendäge tantanalılık turında yözençe äsärlären ukuçılarına täqdim ittelär. Alarnı bügenge kön dä, adäm balasına bälki gomergä ber tapkır birelergä mömkin bulgan mähäbbät hisläre dä, yäşlärneñ kiläçäkkä bulgan ömetläre dä kızıksındırmıy idelär. Ädäbiyätnıñ tössezlege, här ukıgan yaña äsärdän kommunistlar partiyäse kararları häm mäktäp däreslekläre ise añkıp toru başkalarnı niçek bizdersä, Kärimäne dä şulay tuydırıp betergän idelär. Häyer, yäş şagıyrä üze dä şul uk agımnarda yözä, yäşi, icat itä tordı. Başkaça bula da almıy ide, çönki bütänçä dä mömkin ikänlegen añarga işarä yärdämendä genä dä añlatuçı tabılmadı. Barı tik küñel dönyasında şiğır koyaşı yaktırıp kitep, hakıykatneñ başkaça ikänlegen kürsätep-kürsätep ala tordı. Bu sıyfatı belän Kärimä bähetle dä, talantlı da, hämmälärdän ber başka östen dä ide. Ägär kanatları şuşı räveştä nıgısa, ul kütärelep kitäçäk häm ğasırlarga citäçäk dan kaldıraçak äle! Başkaça bula da almıy!

Häm menä Yaña yıl bäyräme citäse könnärneñ berendä Kazan zıyalıları şaulaşıp aldılar. «Sotsialistik Tatarstan» gazetasında ber kart tänkıytçeneñ ädäbi yılnı yomgaklau hakında uylanuları belän bäyle mäqaläse basılıp çıgıp, ul tatar ädäbiyätınıñ urınnan kuzgala almıyça taptanuı hakında, şul fikerlärenä iyärtep, ädäbiyätka talantlı yäşlärneñ kilmäve turında da hafalı cömlälär bastırgan ide. Şular süz kuzgaluga citä kaldılar. Kärimä üzen talantlı yäş şagıyrä sıyfatında toyıp, bu fikerlärneñ turıdan-turı üzenä kagılışları bar ikänlegen his itte. Ämma ul hakta uy başkalarnıñ küñelendä tuarga da ölgermi kaldı. Döresräge, alar älegä Kärimä hakında belmi idelär, şuña kürä dä anı isäpkä ala belmädelär. Ädäbiyätta yäş talantlarnıñ yuklıgı — alarnıñ barlıgın kürergä telämäüdän dä häm kürergä sälätsez keşelärneñ redaktsiyälärdä töplänep utırularınnan da kilä, bilgele. Ä monı Kärimä töşenä almadı. Ukuına komaçaulık itmäsen dip, şiğırlär yazmaska ide anıñ isäbe, ämma bu eşe telägänençä barıp çıkmadı. Çişmäneñ suı kuätle ikän, ber cirdä anı tomalauga karap, ikençe urınnan bärep çıkmas, dimä. Kärimä belän dä näq şulay buldı. Küñelendä şiğriyät tagın da köç alıp kaynıy başlaganın ul inde sizmi dä kalaçak ide. Kayber könnärdä ul, lektsiyälärendä onıtılıp kitep, däftärenä aşıgıp-aşıgıp şiğır yulları tezä tordı. Küñelsez alıp barılgan däreslärdä bigräk tä şuşı hällär kabatlandı, hätere şuşı şögıle belän yäm taptı. Gomere buyına şiğır yazmıyça gına yäşäp bulaçagın ul belmi häm şiğırsez gomer uzdıru mömkin häl dip tä küzallamıy ide inde. Ägär dä keşe üz tabigate belän köräşä ikän, anıñ küñele barıber üzeneken itep, ber-ber häl kiterep çıgara, bilgele. Asılıñnan kaçu yulı yuk. Bälki şul asılıñ sineñ çın bäheteñder?

IV

İmtihan sessiyäsen bik yahşı bilgelärgä tapşırgan Kärimä kışkı kanikulga tugan yaklarına, töp yortka kaytırga äzerlänep betergändä, Sabira inde yullangan ide. Aña rähät, ile yakında gına. Ä Kärimägä niçä cildän sugarılası bar. Äüväle «Kazan–Ufa» poyızdı belän kaytaçak, annarı — Älmätkä, marşrut avtobusında, Älmättän — Tübän Läşäü avılına, yul çatına qadär utız çakrım aranı niçek tä berär yulauçı maşinada uzar äle. Çatta töşep kalıp, annarı cäyäüläp atlar. İke kön kaytılır da kaytılır inde. Artıkka uk kitmäsä yarıy da bit. Ämma nişläsen, bu — Kärimäneñ yulı. Äti-änise bıyıl da şul avılda mäktäptä ukıtuda kaldırılgannar. Eleklärne alarnı biş yıl sayın ber avıldan ikençesenä küçergäli torgannar ide. Stalin zamanı ütü belän bu tärtip tä isäptän töşep kaldı, ahrısı. Döres, ukıtuçılar üzläre «küçmä tormış»ta yäşärgä öyränep citkänlekläre säbäple, äle häzer dä hucalıkların buldırırga, ber tuktalgan urında yort-cir yasatıp, şunı nıgıtıp korırga tiyeşle ikänleklären töşenep citmilär. Häbärlärgä karaganda, haksız räveştä «halık doşmanı» dip atalıp sörelgän, törmälärgä yabılgan keşelärneñ üz illärenä kire kayta-kaytarıla başlauları da kötelä ikän. Ämma monısı uk älegä bötenläy añlaşılmadı. Niçek inde ul alar, halık doşmannarı bulgan keşelär, yalgış hökem itelgännär? Sovet sudı kebek ğadel, sotsialistik cämgıyät kebek döres tormış Cir yözendä bulırga mömkinme?

Kärimä bu mäsälädä küplär belän kileşä almıy, Stalinnı, ülemennän soñ, hurlap äytelgän, anda-monda işetelgän süzlärne dä kabul itmi. Pavlik Morozovnı ätise, kulak, üz ämere belän ütertkänme? Ütertkän! Sıynfıy köräş bulganmı? Bulgan! Sugışta satlıklar bar idelärme? Bar idelär! Änä Musa Cälilneñ dä faşistlarga hezmät itkänlegen äytä idelär. Ämma başkaça söyli başladılar. Tormış ber genä katlı tügel ikän bit! Dörese başkaça bulgan, Musa Cälil faşist törmäsendä dä Gitlerga karşı eşlär oyıştırgan, tatar äsir ğaskäriläre arasında kommunistik propaganda alıp bargan. Menä bit ul niçek! Abau, äle anı tämam pıçrattılar. Häzer nişlärlär? Döres, bolar hakında saklık belän, çama belep, kızıktırıp kına söylilär älegä. Ämma ul süzlär hakıykat bulıp çıksa? Ul vakıtta bu dönyanı karaltkan şakşı süzlärdän küñeleñne niçek yuıp betermäk kiräk?

Sovet mäktäbendä tärbiyälängän Kärimäneñ uyları da, hisläre kebek ük, törle ide. Şuşı haläte haman da anıñ belän idarä itte. Karşılıklar keşegä dulkınlanular kiterüçän. Hislär taşkının barı tik şiğır yulları gına üzlärenä sıydıra häm señderä alalar. Ser tügel, mondıy irkenäyep kitü, küz açılu vakıtlarında kemneñ dä küñele cırlıy. Keşeneñ canı moñnan mäğnä ala, tormıştan anı ezli başlıy. Ä süzlärneñ barça uylarnı häm şiklänülärne kolaçlap beterer kuäte yuk. Şuña kürä dä keşegä, anıñ akılına-añına moñnar yärdämgä kilä. His häm uynıñ berlegen menä şul moñ täemin itä. Şiğırlären yazganda Kärimä ällä närsälär hakında uylap beterä. Bala çagı uzgan Sarman yaklarınıñ tauların da, kiñ kırlardan gına gıybarät tarafların da, isendä öskä işelep torganday kurkınıç tabiğatle bulıp saklangan kara urmannarnı da, boz kebek salkın çişmä sularınıñ tatın da — barısın-barısın da hatirälärendä yañarta. Yöräge aşa üzeneñ häm tanış-beleşeneñ tormışınnan här mizgele diyärlek uza. Ul şularnı käğazgä töşerä. Tıñlarga teläsä, Sabiraga da ukır ide. Ämma iptäş kızı üzen ni öçender bik säyer tota. Yaratmıy ul şiğırlärne, anıñ küñelen başka törle uylar bili. İkese ber fatirda yäşäp tä, ber ük uku yortında bergä, ber ük törle lektsiyälärne şul ber ük professorlardan tıñlap ta, könnän-köngä ikese ike törle keşegä äverelä bardılar. Sabira haman da üz dönyasına çuma tordı. Kärimä dä näq şulay ide, yugıysä. Tik berseneke üz eçenä biklänä baru bulsa, ikençeseneke üzäkkä, ber noktaga cıyılu, dikqaten üz küñelenä taba töbäüdän gıybarät. Monıñ kızlar ni säbäple şulay buluın üzläre dä añlap beterä almıylar. Vakıt-vakıt kiräkmägänçä üpkäläşälär, ä annarı, kötelmägänçä açılıp ta kitälär. Barıber dä ber-bersen añlavı alarga avırlaşa bara. Sabira üzeneñ Nurullovına da äle yakınaya, äle yıragaya. Kärimä öçen ul keşe bötenläy berkem dä tügel. Ul anı hätta ukıtuçım dip tä äytä almıy. Ukıgan lektsiyäläre dä oşamıy, üz-üzen totışı da. Kötmägändä Nurullov, däres urtasında käyefe bozılıp kitep, berärsenä bäylänep tä ala. Sabira anıñ mondıy çıgımlauların «şayartu» dip atıy.

— Bütän professorlar kebek tozsız mäzäklär söyläp aptıratmıy bit, anıñ ul şayartuları — üget-näsıyhät därese genä!— dip, «cankisäkkäyen» kütärep maktarga totına. Añlamassıñ, ällä kayçan üpkäläştelär, menä tagın araları caylanırga tora, ahrısı?

— Abau, dustım, ällä sin anı yaratasıñ inde!— diyä-diyä ürtäp, Kärimä mondıy vakıtlarda rähätlänep kölä, söyenä. Şuşı minutlarında anıñ bähete artıp kitkändäy toyıla. İptäş kızı öçen kuanuımı bu, ällä ürtäve arkasında kızık tabamı — boların uk añlap ta betererlek tügel.

Alar yarışa-yarışa ukıdılar, praktik-seminar däreslärgä äzerländelär, kitaphanäneñ uku zalında soñgaça utırdılar. Närsä öy eşe itep birelsä, şunı öyränep barırga tırıştılar. Alarga baştarak gıylem nigezläreneñ küp yakları añlaşılmıy da kebek ide. Ämma ukıy, öyränä-öyränä, zihennäre nıgıy bardı. Ällä nindi avır häm katlaulı bulgan gıylemnär, akrın-akrın «kimerelä» torgaç, ciñeläyä häm «yomşara» tösle toyıldılar. Äüväle professorlar kullana torgan süzlär alarga avır häm serle sıman uylansalar, inde gadi häm ğadätigä äverelep kaldılar. Tel — ädäbiyättan, ädäbiyät — tel gıylemennän ayırımlana, yıraklaşa, üzara katnaşları bulmagan ölkälär räveşendäräk añlaşılıp, Sabira küpçelek oçraklarda tel fännären söyüçän, Kärimä ädäbiyätka mökibbän studentlarga ävereldelär. Bu da alarnıñ zihennäre häm tabiğatläre ayırmalı bulu hakında söyli ide.

Kärimäne şiğriyättäge uñışsızlıkları eçtän genä izde, eçtän genä yandırdı. Ul üzen, berençe şigıren ukularına uk, ädäbiyät halkı kütärep alır dip ışanıp kötkän ide, ämma aña iğtibar itärgä teläüçe tabılmadı. Kalın däftärenä şaktıy gına şiğırlär terkäde, alarnı üze hätta yılamıyça ukıy da almıy. Ämma başkalarnıñ küñelenä tügel, hätta kolagına da barıp ireşmäüläre bik säyer. Sabira da, aña bervakıt ukıp kürsätkäç:

— Bolar närsä inde? Avıl takmaklarımı? Sezneñ avılda şuşındıy takmaklar çıgaralarmıni?— dip mıskıllap äytep taşladı. Aña karşı Kärimä, yılarga citeşep:

— Bu minem şiğırlärem bit! Nindi takmak bulsınnar? «Umırzaya çäçäkläre sıman sine köttem küzem çılanıp!» Kaya monda takmak?— dip, ä annarı aptırap kaldı, küñele uttan suga, sudan utka töşte. Ämma Sabiranıñ moña ise dä kitmäde:

— Min dä yazgan idem andıy takmaklarnı: «Kilsäñ ide minem allarıma, kötäm, bäğrem, sine sagınıp!»— dide dä, avırlık belän äytte dä saldı.

Ul kiçne Kärimä karavatka kaplanıp yılıy-yılıy yokladı. Anıñ hätere şuşı qadär cimerelgäne yuk ide. Hätta ukıtuçısına bulgan häm berençe mähäbbät sıman toyılgan hislären dä kahärläp çıktı. Töne buyı sataştı. Avırıp ta aldı. Aña ukıp yörüläreneñ qadere dä, ähämiyäte dä yugalgan kebek toyıldı. Ul bit şuşı şiğırläre öçen dip universitetka ukırga kerde, häzer tugannarınnan, äti-änisennän, tugan yaklarınnan, anıñ miläşlärennän, kayınnarınnan, tiräklärennän, çişmälärennän — hämmäsennän-hämmäsennän ayırılıp yäşärgä mäcbür. Ä anıñ şiğırläre gadi avıl takmakları gına bulıp çıktılar. Niçek bolay aldandı ul? Yöräk türendä yörtkän serläre dä, yaktı hisläre dä, ömetläre, söyeneçe, bähete — barısı-barısı da buş, yalgan häm sataştıruçı bulıp çıktılar. Nişläde ul, nişläde? İnde häzer gadi ukıtuçı gına bulasıñmı? Aña bit ul eş bötenläy dä oşamıy. Belep tora, hätta ätise, änise dä, yäşlektä komsomol kuşuı buyınça gına, zihennäre yahşılık, tärbiyäläre kürkämlek arkasında gına ukıtuçı bulgannar. Gomer buyına avıldan-avılga küçenep, ber yünle yort-cir dä yasata almıyça, anda balçıktan, monda tayaktan eşlängän salkın, tar, avır isle hökümät öyendä yäşäp eşlärgä mäcbür idelär. Kärimä dä alarga iyärep yörep, könnären mäktäptä uzdırdı. Töngä karşı gına, däreslärdän, klasstan tış eşlärdän, «Izba ukuları»nnan, ata-analar belän añ agaru äñgämälärennän soñ, salkın, miçläre boz bulırga ölgergän, şıksız, cihazsız öygä kaytır idelär dä, töten belän böten bülmäne tutıra torgan, akşarları koyıla başlagan kotsız miçne yagıp, anıñ cılınganın kötä-kötä, yurgan astında kaltıranıp yoklap kitä torgan idelär. Kayda barsalar da şuşı hällär kabatlana tordı. Ul hökümät yortları yüri şulay eşlänelgännär kebekter sıman toyılalar aña äle häzer dä.

Ätise dä, änise dä zarlana belmädelär. Alar yätim üskän idelär. Boları da zur bähet kebek toyıla ide alarga. Döres, Kärimälärneñ yırak avılda ak äbiläre dä bar ide. Ul anıñ äniseneñ änisenä apa ide. Ämma anı ul «äbiyem» dip ışanıp üste. Üz tugan äbise tügellegen soñrak kına belde.

— Nigä minem üz äbiyem yuk?— digäç, änise, anı yuatıp:

— Şuşı ak äbiyeñ minem änkäm buldı. Tugan çagımda uk yätim kalganmın. Anıñ kulında üstem!— dip añlatıp birde. Ni öçen äbi-babayları yuklıgın Kärimä şuşı häbärdän çıgıp töşende. Annarı aña kitaplar da yärdäm ittelär. Alarda eleklärne tormışnıñ bik avır bulganlıgı, keşelärneñ ozak yäşi almauları hakında yazılgan ide. Patşa hökümäten kahärläp, sovet ilen yaratıp üsüendä bu ukıgannarınıñ ähämiyäte çiksez zur ide. Kärimä avıldagı başka äbilärneñ-babaylarnıñ sovet vlaste arkasında gına şulay ozın gomerle buluların belde. Andıy bähet anıñ üz äbi-babasına gına tätemi kalgan ikän bit. Aña ägär dä «Hadi Atlasi eşe» digän tatar milli zıyalıların kırıp beterü maksatı belän oyıştırılgan yegermençe yıllar ahırı-utızınçı yıllar başındagı hällärne söyläsälär, ul mondıy vakıygalarnı äkiyätkä sanar, alarga ışana da almas ide. Häzer dä äle Stalinnıñ ğamällären hurlap telgä aluçılarnı añlıy almıy, mondıy häl anıñ başına sıymıy. Niçek inde böten il belän ber keşeneñ kubızına biyegännär? Şul adämneñ yözenä bärep kem ikänlegen äyterlek batırlar kaya bulgannar?

Üzennän şagıyrä çıkmasın añlagan Kärimäneñ yarasına Sabirası toz sala belde. Cayı kilgän sayın ul añardan mıskıllı kölärgä tırıştı. Elek-elektän Kazanga yörep, yort eşlärenä yallanıp, kalaça usallanıp yäşärgä öyrängän şuşı Tau häm Arça yagı hatınnarınıñ kızları da üz bähalären kıymmätledän tota belülärennän Kärimä bötenläy dä häbärsez ide.

V

Universitetka ukırga kerü häm anda danlıklı professorlardan lektsiyälär tıñlau bähetenä ireşkänseñ ikän, anı yuktan gına taşlap kitü bötenläy dä küz aldına kitererlek häl tügel ide. «Ukıy almagan!»— dip küzlären dä açtırmayaçaklar. Äti-änise halık küzenä niçek karar? Alarnı hämmä höräsän, kütärelep kararlık itmiçä: «Närsä, balagız ukıy almadımıni?»— dip oyatlı itep beteräçäklären küñelenä kiterep, Kärimä kabat lektsiyälärenä yöri, konspektların tırışıp tözi, här därestä belemen yäşermiçä kürsätüçegä äverelde. Ämma ul inde häzer gıylmi disputlarda da aktiv katnaşıp, kayvakıtta ukıtuçıların da kıyın hälgä kuya başladı.

Hakıykat ul — küpyaklı. Anıñ hikmäte dä menä şunda. Dälilläp añlata belü sine härtörle bähästä östen çıgara, akıllı, añlı ikänlegeñne belderä. Barı tik hakıykat diñgezenä kurıkmıyça çumarga gına kiräk. Sineñ böten uyıñ, fikereñ, telägeñ şul hakıykat belän berdäy bulıp kuşılırga tiyeş. Monıñ şulay buluın mögallimnäre dä yahşı añlıylar, ämma üz fikerlärennän kitärgä, süzlärendä, üsterä kilep, barıp törtelgännären añlarga telämilär.

Kärimä ikençe kursta ukuınıñ başında bigräk tä şuşı yaktan «azındı». Cäyge kanikulda ätise mäktäbendä pionervocatıy bulıp eşläp, vak balalarnı ike ay buyına üz karamagında yörtep çınıkkan, alar belän alnı-yalnı belmi şögıllängän kız, matur kiçlärdä klubka da çıkmıyça kalmıy, su buyındagı uyınnarga da töşmi tormıy ide. Çayalıgın tellärgä alıp söylärlär, gaybät iteler dip başına da kertmäde. Yäşlärneñ uyınnarında kızlarnı ber übep alu öçen korılgan häylälärneñ cätmäsenä dä töşkäli ide ul. Ämma şulay kızık ide. Avıl kızları, könläşep:

— Kärimä bügen Hafizga üptertte... Kärimäne uyında Gataulla koçakladı... Kärimäne Samat kaptırmakçı ide, yañagına aldı...— dip, ällä nindi yämsez häm kötelmägän süzlär söylädelär. Bolarnıñ ul süzläre Garif mögallimgä dä kilep ireşte. Ul, gaybättän kotırınıp kaytıp:

— Bügen su buyına uyınga töşäseñ yuk! Änise, çolanga bikläp kuy kızıñnı! Klubka da cibäräse bulma!— dip dau kuptardı.

Äye, anıñça buldı. Kärimäne çolanga yabıp kuydılar. Ä ul aptırap kalmadı, salam tübäne tişep çıgıp kaçtı. Äti-änise, biçarakaylarım, bu häldän närsä eşlärgä dä belmädelär. Kärimägä yegetlärneñ übüläre, koçarga omtıluları oşıy ide. Alar bolarnı, aulakta kaçırıp tügel, keşe aldında eşlädelär. Avıl kızlarınıñ mıştım-posıp, yegetläre belän bakça başlarında übeşülärennän ul bik yahşı häbärdar ide. Tik monıñ hakında avız äçetterep söyläp yördeme? Yuk! Hätta äti-änisenä dä, küñellären tınıçlandıru öçen genä bulmasın, hiçber äläkläp äytmäde. Belsennär ide kemnärneñ kem ikänlegen! Ämma, yuk, andıy tübänlekkä töşärgä yaramıy. Gaybätçe digän atıñ çıksa? Şulayın şulay da bit, ämma gaybätneñ avır kanatı anıñ üzen kaktı.

Bu vakıygalar zur oyat hise tudırgan idelär bulsa kiräk, avgust başınnan äti-änise, señlese häm Kärimä, berdäm kubarılıp, Tübän Läşäü avılınnan Älmätkä küçenep kittelär. Anda ike atnalap eşlägän idelärme-yukmı, — mäktäpläre dä yahşı, fatirları da irken ide,— ätilären rayon mäğarif bülegenä çakırtıp alıp, kiredän şul uk Tübän Läşäü avılına kaytırga boyırık birdelär. Cıyılır öçen ber kön, kitär öçen ikençe kön citkänen äyttelär. Yugıysä ätiseneñ partbiletın da, diplomın da alaçaklar ikän.

Kärimä şunda gına tınıçlandı. Tübän Läşäüneñ çişmä suları da, havası da anı yañadan därtkä kümä başladılar. Pioner lagerındagı eşlären tapşırganınıñ ikençe könendä ük yarıy äle Kazanga kitep barırga turı kilde aña. Bu yulı kızın ätise ozatıp mäşäqatlänmäde. Häyer, Kärimä üzen kala kızı itep his itä ide inde. Äti-änisen nikadär cäfalarga saluın ul barı tik alarnı sagına başlagan minutlarında gına töşenep, ozın-ozın itep hatlar yazdı, tübänçelek belän gafular ütende, mäñge-bakıy barı tik täüfıyklı gına bulırga antlar itte. Cavapları da ozak köttermi kilep citte. Ata-ana üz balasın añlamıymı, gafu itmilär dimeni?

Bu yılda da ul Hänifä Galiyevnalarga fatirga töşte. Gomer bulmagannı, ber-bersen şulkadär sagınışkan idelär, hätta bazarga da bergä çıktılar, hucabikäneñ iptäş hatınnarına da kerep, ozaklap çäyläp utırdılar. Süz haman da:

— Bu kız bala, Hänifä Galiyevna, sezneñ kilenegezme ällä?— digän tärtiptä başlanıp kitte.

— Yuk inde! Sez närsä? Ul minem üz kızım kebek!— dip, Hänifä Galiyevna belän oçragannarında da, iptäşlärendä dä süz başlap kitüläre nindider ber serle ömet häm dulkınlı hıyal çeltärenä uralıp iskän cilneñ ah itüläre sıman ide. Şuşı yörülärendä Kärimä hätta danlıklı professor Yakup Agişnıñ da şiğırlär yazuı hakında häbärlär işette. Ämma ber dä bastırmıy ikän ul alarnı, mıskıl itärlär, kölärlär dip kurka, imeş. Ägär dä mondıy akıllı, olı belemle keşelär dä şiğırlären matbugatta çıgara almıylar ikän, Kärimä kebeklärgä bähet koyaşı yılmaerga mömkinme?

Sabira bu yılda da berençe ike atnasın tugannarında yäşäde. «Bäräñgesen kimerep betergäç, üzen dä «aşıy» başlarlar äle,— dide anıñ hakında Hänifä Galiyevna,— annarı monda yılap kiler. Ä min siña iptäşkä başka kıznı kiterermen. Sabiranı fatirga almam!»

Häm menä Kärimä dä monıñ şulay buluın küñelennän teläp yöri başladı. Ämma fatirda yaña kız kürenmäde. Hänifä Galiyevnanıñ ulı Gazizçik haman da irtä tañnan eşenä kitep, tönlä genä kayta tordı. Anıñ sabırlıgı, uylarınıñ artıgı belän başınnan aşuları ber häl, ul hätta hatın-kız belän dä kızıksınmıy ide bulırga kiräk. Kärimäneñ kilüen dä, isänlegen beleşep tupsasınnan atlap kerüne dä kiräkkä sanamadı. Hätta yalgış kına da alar küzgä-küz oçraşmadılar. Ä Kärimä anı da sagıngan, anıñ öçen dä kaygıra ide. Şulay yalgızı yäşär mikänni buydak bulıp?

Ä menä Sabira, lektsiyälärdän soñ, Kärimä kitaphanädä kalgaç, Hänifä Galiyevna yanına kilep, fatirga kertüen ütenep, hätta kileşenep tä kitkän. Närsälär väğdä itkänder — bilgesez. Ämma Kärimäne hurlap aluın fatir hucası şul uk könne citkerde:

— İptäş kızıña bik ışanıp açılma äle, kızım!— dide ul aña, kaytıp kerüenä, çäygä utıruına uk.— Sabira kilgän ide. Bügen kiç fatirga monda küçenmäkçe idem, di. Kerttem inde. Ällä üpkäläşkän idegezme? Sine hurladı äle bu yulı! Aña ällä närsä bulgan! Ämma üzenä äytmä! Kara anı, beldermä! Üzeñ genä uyıñda yört. Ser saklagan keşeneñ küñele nıklı da, aptırausız da bula anıñ, belep tor!

Sabiranıñ naçarga alıp söylägän buluları Kärimäne gacäpkä kaldırdı. Tik ul avızındagı «söyäkne» töşermäde, kapkan kileş kaldırdı. Şunlıktan:

— Belmim,— digän buldı,— minem belän universitetta bik tä üz itep, sagınıp koçaklap alıp söyläşte. Anı-monı sizmädem.

— Yarar, alaysa... Miña gına şulay toyılgandır!— dide Hänifä Galiyevna, şunda uk Kärimäne yakınrak kürüen ni öçender artıgı sizderep häm arkasınnan söyep kagıp.

Şul minutta diyärlek işektä zvonok birdelär. Ozın gomerle Sabira häyerle kiçlär teläde, çemodanın häm biştären totkan kileş tupsadan uzdı. Ämma işek açkan Kärimägä yaktı yöz kürsätmäde. Monı naçarga almasınnar öçen:

— Uf! Ardım! Kürşe podezddan monda qadär kiläse, niçä baskıç menäse buldı!— dide, tämam kıyafäten kiterep.— Yärdäm itüçe dä yuk!

Hänifä Galiyevna gına tügel, Kärimä dä monıñ barı tik kılanu ikänlegen añlap aldılar, şulay da Sabiraga äyberlären kütäreşergä bulıştılar. Biştäre kuhnya yagına kitte, çemodanı kızlar bülmäsenä kerde.

Bıyıl anda ayırım-ayırım ike karavat kuyılgan ide.

— Sin — häyläkär!— dide Sabira, şunda uk açu kiterep.— Üzeñä täräzä yanındagı yaktı urınnı saylap algansıñ. Miña işek buyı gına kalgan!

Ämma Kärimä dä ser birmäde:

— Aldan kilgän — urın öçen!— dip, anıñ küñelen tınıçlandırdı.

Kızlarnıñ bıyıl dustanä yäşi aluları ikele ide.

VI

Bu cäydä Stalin törmälärennän, sörgennärennän niçämä ädipneñ kaytuı hakında häbärlär hätta avıllar buylap ta yörgän ide. Studentlar belän oçraşu kiçäsenä şundıylarnıñ berse — Hadi Taktaş däverendä ük tatar şiğriyäteneñ töp ädiplärennän sanalgannarınnan, ämma bu hakta tarih älegä onıtıp torgan Fähri Hisami isemle şağıyrneñ çakırıluı, anıñ yäşlär aldında şiğırlären dä ukıyaçagı hakında hätta Hänifä Galiyevna da işetkän, kızlarınnan:

— Sez barasızmı?— dip nıklap soragan, üzeneñ dä hiçşiksez anda bulırga teläge barlıgın belderep ölgergän ide.

— Bez anıñ nindi şağıyr ikänen tügel, kemlegen dä belmibez bit,— dip kirelängän Kärimägä açulanıp:

— Ul minem yäşlegem hislären, uy-häsrätläremne surätläp birä algan ädip! Sin närsä beläseñ!— dip avır kagılıp ta algan ide. Annarı, yomşarıp:

— Bezdä anıñ ber kitabı bar. Birim äle, ukıp çıgarsıñ!— dip, kızları öydä yukta şul keçe kulga zur bulmagan şiğırlär mäcmugasın ezläp alıp, tabıp ta kuygan ide.

Anı Kärimä kurka-kurka gına ukıp çıktı. Baştarak barı tik şiğırlärdäge hislärneñ saflıgı kızıksındırdı. Alar artık gadi, ä küp oçraklarda vakıygalarnı tarkau söyläü kebek yazmalardan gına gıybarät sıman toyıldılar. Dörese şul: yäş şagıyräneñ canı ul Fähri Hisami digännäreneñ şiğırlären kabul itmäde. Alarda söyekle ädibe Gabdulla Tukaynıñ ruhı sizelmi ide. Tukayça tügel ikän — şiğır ul takmak kına! Kız başka törle uylamadı.

Ä annarı, ikençe yulı, yal könne radiodan tapşıru tıñlap utıra ide, şul Fähri Hismi digännäreneñ berniçä äsären ukıdılar. Alar Kärimäneñ küñelenä şundıy kisken täesir ittelär ki, ul, häyran kalıp, kabat şul şağıyrneñ mäcmugasın kulına aldı. Gadilek, sabırlık, saflık, eçke his agımı bu yulı anıñ küñel dulkınnarına kilep kuşıldılar. İnde kız yotılıp ukıdı. Alar aña bik tä tanışlar sıman toyıldılar. Bu şiğırlärne yazgan şuşı ğadättän tış ğadel abıynı küräse, hätta aña üz şiğırlären dä birep ukıtası kilde. Şuşı uyı anı tagın hıyallarga kümde. İnde häzer üzeneñ şiğırläre tuplangan kalın däftärgä yabırılıp, aradan unga yakın şiğırne saylap alıp, alarnı akka küçerergä, oçraşu könendä şağıyr Fähri Hisamiga niçek tä birergä tiyeşmen digän niyätkä kilde. Aña ni öçender şuşı abıysı bik yakın, ruhi tugan kebek toyıla başladı. Ul anı añlardır, hätta şiğırlärenä basılıp çıgarga bulışırdır sıman ide.

Üz şiğırlärendä dä Kärimä Fähri Hisami abıysınıkı kebek his-toygılarnı taptı. Anıñ öçen bu zur şatlık ide. Küñelneñ nindi kiñleklärgä tartıluın añlap ta betermäskä mömkin. Bigräk tä Kärimägä, soñgı ike yılda kübäläktäy oçıngan hislären basıp totuda künegä bargan keşegä, canın kısıp toruı kay vakıtlarda avırlaşa ide, ägär şiğır yazarga säläte bulmasa, bälki şaşınıp ta kitärgä mömkin ide. Şuşındıy inde bez barıbız da. Hislärebez nıgıy almıyça, utırır urın tapmıyça integäbez. Häsrätebez baştan aşkan kebek toyıla. Küñelne taratır öçen cırlap ta karıybız, şundıy da moñlı çagıbızda artıbızdan berär häyerçese kilep, şaytan balası sıman sälam birä, kotnı ala. Nikadär märhämätsezlek. Ul hakta uylap ta karamıydır bälki? Ul adämgä niçek rähät, älbättä. Uyın-kölke. Ä sin bötenläy häyran häldä kalasıñ. Moña, üzeneñ ahmaklık kıluına iğtibar itmiçä, sereñne büleşmägäneñ öçen üpkäli äle citmäsä, näq Sabira kebek, Kärimä üz icat hislärenä çumgan mizgeldä genä, yüri üçeklägändäy, anıñ arkası yagınnan kilä dä, yazıp utırgan cirendä, cilkäsenä tayanıp:

— Eşe betkän beräüneñ!— di.

Mondıy da häyersezlekne niçek añlarga da belep bulmıy. Kärimä şaşına kala. Yarıymı inde yat keşeneñ küñele açılgan minutta östenä kilep basarga? Ägär komaçaularga teläsäñ, başkaça da bik mömkin bit, yulları citärlek. Üzeneñ ul, dörese, eşe betkän. Başkalarnıñ vakıtı artıgı belän, dönya qadärle dip belä torgandır inde?

Koyaş niçek bolıt artına yäşerenep, yözen ber kürergä telägän bändälärne zarlı itsä, Kärimäneñ soñgı vakıtlarda küñele näq şuşındıy häl belän bärabär ide. Keşe törleçäräk bula. Beräülärgä ğadäti kön dä rähätlek birä, ikençelärgä bäyräm aralaş yäşäve kübräk oşıy. Kärimä eleklärne här könen bähet häm bäräkät bularak toya ide. Ämma yäşlege ni öçender haman da anı moñsulık belän ozatıp bara. Äle bu ğamäle döres tügelder sıman, bütän eşe dä barıp çıkmıydır kebek. Bälki moña qadär ülep ber ğaşıyq bula almavı da yörägen şuşındıy kara tomanlı hislär eçenä kuıp kertä torgandır?

Cäyge uyınnardagı vakıtlarında avıldagı yegetlär belän yämsez kılanuları, alarga şuklanıp übep alırga mömkinleklär birgäläüläre häzer aña bik tä küñelsez vakıygalar sıman toyılalar. Niçek yalgıştı ul şulay? Kiräkmi ide äti-änisen häsrätkä saluları, gaybät süzlär taralu öçen yullar kuyarga. Ämma aklanırlıgı da bar: uyın tärtibe şuşındıy bulunı taläp itä ide. Ä menä iptäş kızlarına könçeleklären taşıtıp çıgarırga şuşılar bik citä kaldı. Ah, niçek yalgışkan ul, niçek yalgışkan! Şul yegetlär arasında komsızları da, oyatsızları da bar ide. Bit oçınnan gına übep kalu citmägän, irengäçä ürelüçeläre, eşläre barıp çıkmasa, maktanıp:

— Bezneñ kızlar irek birälär äle!— dip üpkäläüçeläre.

Kärimä andıylarga ışanıp kuya yazdı. Näq menä şul yegetlär ahırdan, üz işläre aldında maktanıp:

— Kärimäneñ çiyä irennären aşadım äle!— diyäräk söylänülären işetkäç kenä, kız tämam häyranga kaldı, kiçke uyınnarga çıgıp yörmäskä antlar itte. Ämma ätise, anı, älege dä bayagı söylängänçä, çolanga yabıp kuygaç, salam tübäne tişep çıgıp, bolınga käcä bäräne kebek ahmaklarça yögerde. Aña yäşlär arasında küñelle dä, rähät tä ide. Bergä uynap üsmägänlektän, ul alarnıñ nindi holıkta, häylädä ikänleklären belep tä betermi. Hätta arada Läke keräşennärennän:

— Sezneñ avıl Kärimä belän bergä şärä tän su koyınıp üstek,— dip söylägännären işetkän yegetlär dä barlıgın, alar monı sabıy balalarnıñ ber-bersennän yatsınmıy torgan vakıtlarga bäyle süzlär ikänlegen añlamıyça, yäşe citkän çibär kız turında bulırga kiräk tösle añlauların da belmi ide.

Kärimäneñ balaçagı Läkedä uzganlıktan, ul andagı Metri, Aksana häm başka dusların bik tä sagına tordı. Ätise mäktäptä direktor bulıp, änise — ukıtuçı, ä andıy keşe balasına asılda hörmät çiksez zur ide. Keräşennär üzläre dä, ägär Kärimäne rayon üzäge Sarmanda oçrata kalsalar, tämam şatlıkka kümelep:

— Bezneñ Kärimäbez!— dip koçaklap ala, hätta yegetläre dä yatsınıp tormıylar ide.

Tatarda andıy ğadätlär yuk. Üzlären his-toygılarında, küñellären açıp kuyuda bik çiklilär. Ämma, mondıy hällärgä aptıragangadır, Kärimäneñ keräşennärdän koçaklatuın gaybät itep söylilär. Azmı buldı andıy oçraklar? İhlaslıktan yamanlık ezläü tatarnıñ avıruı mikänni? Nişläp tabigıy tügel bu tatar halkı? Keşe aldında koçaklaşu häm übeşü alarga kotçıkkısız häl kebek toyıla. Ä üzlärendä, aptıramaslık ta tügel, haman da ber-ike kız, yıl sayın diyärlek oçrıy şul häl, buylı bulıp ölgerä dä, kömänle hällärendä kiyäügä çıgalar. Sabır gına, pöhtä genä, oyatlı gına yörgän kızlar şunı eşlilär bit. Cäy köne ätise Garif abıynıñ şaşınuın da Kärimä añlarga tiyeş ide bit. Ul da kızın şulay astırtın, yegetlär belän kaçıp yoklap yörider dip uylagan, bu oyatnıñ nikadär avır buluın küz aldına kitergän, şunıñ arkasında akılınnan kitär hälgä citkän, yort-ciren, mäktäben taşlap, Älmätkä küçenü cayın karagan ide. Eşe äle dä yarıy barıp çıkmadı. Anıñ ätise dä, änise dä, ike atna yäşäp, şähärçä tözelgän mäktäpkä urnaşıp, anda da tämam aptıraşta kalgan idelär. İ sagındılar şul niçä kön eçendä avıl tormışın. Kem uylagan alarnıñ şul holıkka avır halık yäşäüçe Tübän Läşäüne şuşı qadär dä yaratuların?

Sugış yıllarında ul avılda Leningradtan küçerelep kiterelgännär yäşägän. Alar bik tä tırış, eşkä batır bulgannar. Tübän Läşäü avılınıñ tirä-yagındagı sazlıklardan şakmak-şakmak kisep torf çıgarırga, anı kipterep, yagarga halıknı öyrätkännär. Alar kitep barsalar da, ber tärtibenä künegep kalgaç, utın ezläp aptıramıyça, äle häzer dä ul avılda torf yagalar. Haman şul Leningrad marcaların rähmät belän iskä aluların ber dä yäşermilär. Artlarınnan gaybät kapçıkların tutırıp kaluların Kärimä häterlämi. Ölkännärendä andıy ğadät bötenläy yuk, ahrısı. Ä menä yäşlärne äytep tä bulmıy inde, bigräklär ällä nindilär, başka halık balaları sımannar.

VII

Fähri Hisami belän studentlarnıñ oçraşu kiçäse pänceşämbe könne kiçke säğat bişkä bilgelängän ide. Aktlar zalında uzaçak bu çaraga şaktıy küp halık cıyılıp, algı rätlärdä çal çäçle ğalim-golamä halkı tezeleşep utırgan, şähär keşeläre dä bar, studentlar isä hämmä kalgan urınnarnı, divar buyların, täräzä töplären tutırgannar, işeklärgä öyelgännär. Hänifä Galiyevna, mahsus teatrga gına kiyep barıla torgan ös-başka törenep, üzenä urın tabu teläge belän äle Yakup Agiş, äle başka professorlar tiräsendä kaynaştı. Aña hörmät kürsättelär, kayandır caylap, olı, kiñ urındık kiterdelär. Ul da utırgaç, universitetnıñ Aktlar zalı tämam tıgızlanıp kaldı. İnde başlarga vakıt ide. Ämma Fähri Hisami äfändene rektor üz bülmäsenä däşterep çäy eçerä ikän, söyläşälär, digän süz küplärne tıngısızlap yörde. Halık şul säbäple canın borçulı häm rizasız tottı. Ämma tınıçlanu häm kanäğatlek alarnıñ da arasına cäyelä bardı. Stalin törmälären, sörgenen kütärgän, ul ğadelsezleklärgä sabır itkän, keşelegen yugaltmagan şağıyr Fähri Hisami hakında halık arasında rivayätlär barı tik soklanu hislärenä genä törengän idelär. Leningrad, Mäskäü yaklarınnan kilep ireşkän häbärlär buyınça gına da fiker yörtkändä, tatarnıñ bu şagıyren küklärgä çöyärlek ide. Anda, sörgendä dä, törmälärdä dä, Fähri Hisaminı holkı, ğadätläre, keşelelek kebek sıyfatlarına bäyle «Äüliyä» dip atap yörtkännär bulıp çıktı. Näq soldat hezmätendäge kebek, sörgennärdä-törmälärdä keşelärneñ çın yöze açıla ikän. Ägär dä sin hayvan ikänseñ, andıy cirlärdä hayvanlıgıñ arta, inde dä sin çın keşe bulsañ, keşelegeñ östen çıga, imeş. Fähri Hisami çın keşe ikänlegen iptäşlärenä yöz öleşe belän kürsätkän. Şunlıktan aña soklangannar, anı hiçkemnän kimsettermägännär, äle häzer dä, dusları-tanışları aşa häbärläşep: «Kazan gololobıyları» bezneñ «Äüliyäne» kakmıylarmı anda?»— dip beleşep algannar. Dönyada keşelärneñ hörmäten kazanudan da zurrak märtäbä bula alamı? Cännätkä yulnı menä şuşı — keşelärneñ çiksez hörmäten kazanu — sala tügelme soñ?

Şağıyrneñ sähnägä kütärelüe unbiş minutka soñartıldı. Kötkändä tamaşaçı sabırsızlana, sütelep aluçan bula. Aldagı rätlärneñ ayak öste basuları täräzä töbendäge studentlarnıñ häräkätkä kilüe şul vakıt kalgannarnıñ kul çabuları belän kuşılıp kitte. Rektornıñ üze, anıñ yanında ozın buylı, ak kuyı, mul çäçle, ozınça yözle keşeneñ oyalıp kına atlavı, tagın unlap kalın-kalın adämnärneñ alarga iyärep kilüläre zalnı tämam sabırsızladı. Algı rätkä kilep citep, andagı halık belän ozaklap kul bireşep küreşü küreneşe bulıp aldı. Utırıştılar. Kärimäneñ bähetenä urını sähnädän ällä ni yırak tügel ide. Ul hätta sulışında da onıtıldı. Kulındagı däftären böterep diyärlek kısıp totsa da, anı yalgış töşerep cibärä yazdı. Küñele tulı dulkınlanu ide. Şunda horçılar çıgıp tezeleştelär, başta gimn başkardılar. Hämmä keşe ürä basıp tıñladılar. Ahırda kul çaptılar. Utırıştılar. Rektor, sähnägä kütärelep, kuyı alkışlarnı kabul itkäç, kiçäneñ ni säbäple uzdırıluın, tatarnıñ böyek şağıyrlären iskä töşerep äytte. Partiyä häm sovetlar hökümäteneñ kıldan neçkä, kılıçtan ütken säyäsäte maktaldı. Bu çıgışı üzenä kürä vakıtlı häm ähämiyätle kebek toyıldı. Berazga tın torgannan soñ, rektor sähnädäge horçılar hakında da äytep uzdı, şuşı hor kollektivınıñ universitet gorurlıgı bulın assızıklap iskärtte. İnde süzen yomgaklap diyärlek, kabat şiğriyät mäsäläsendä, keşelek öçen anıñ ähämiyäte turında berniçä süz äytkäç, Fähri Hisaminı üz yanına kütärelergä soradı.

— Bu — gacäyep däräcädä keşelekle, şiğri canlı, oyalçan, artıgı belän tıynak keşe, hämmä-barçabıznı söyenderep, bezneñ öçen qaderle oçraşuga kilergä vakıt taptı. Äydägez, aña çiksez rähmätebezne belderep kul çabıyk!— dide.

Zal därräü kuptı.

Rektor yanına çıgıp baskan çal çäçle çandır şağıyr küzlären kulyaulıgı belän sörtte. Şunda Hänifä Galiyevnanıñ pışıldap, ämma işetelerlek itep äytkän süzläre Kärimäneñ kolagına kerde:

— Yılıy, biçarakayım!

Zal ah itte. Kärimäneñ dä küzlärenä kaynar yäşläre kilde. Moña Hänifä Galiyevnanıñ süzläre genä tügel, Fähri Hisami abıysınıñ üzen tıynak häm dulkınlangan halättä totuı da säbäpçe ide.

— İsänmesez!— dide ul, çal başın tübän iyep.— Min bu, mondıy hälne kötmägän idem, bu hakta hıyallana da almagan idem...

Zal kabat ah itte. Kultıklap totıp torgan rektordan Fähri Hisami çitkäräk tartıldı. Sähnädän töşte. Kiçäneñ tärtibe şulay korılganlıgın berkem uylıy almadı. Zal şağıyrneñ süzlären, küp-küp söyläven kötä ide. Şunlıktan beraz kanäğatsezlek toygıların belderep aluçılar sabırsızlıkta tavış saldılar. Kemnärder, şau-şuga küçü çigenä citep:

— Şiğır ukısın, şiğıyr!— dip kuätle avaz saldılar.

— Şiğır dä bulır, aşıkmıyk!— dide rektor, katgıy tavışın yomşak totıp.— Häzer studentlarga süz biräm. Alar närsälär äzerlägännär ikän — kürik!

Şulay kontsert başlanıp kitte. Sähnädän töşkän rektornı konferanse alıştırdı. Äüväle tugan ilne, vatannı söyü turında därtle şiğırlär buldı. Annarı cırlar, biyulär başkarıldılar. Tagın da şiğırlär ukılgaç, inde ike säğattän artık, tänäfessez kontsert bargannan soñ, ahırda şağıyrneñ üze — Fähri Hisami çakırıldı. Bu yulı ul yalgızı gına çıgıp bastı. Süzen başlıy almıyçarak tordı. Küzlärendä yäş enceläre idelär bulsa kiräk, alar yaltırap aldılar. Ämma şağıyr äfände yomşaklıgın sizdermäde. Berazdan soñ, tınıç tavış belän genä:

— Min bügen üzemne bähetle keşe itep toyıp utırdım,— dip süzlären başlap alıp kitte.— Küñel tatar cırına, moñına, cılılıkka susagan bulgan. Tormış öçen alar bik tä kiräkle, bik tä kıymmätle baylıklar. Monı miña añlarga turı kilde. Tormışka, ädäbiyätka yañadan kaytu öçen sezneñ küñel cılıgız miña bik tä kiräkle! Rähmät sezgä, rähmät!

Ul tagın da tübänsenep başın iyde. Tıvışı sabır häm tınıç ide. Halık tın çıgarmıyça anı tıñladı. Süzläre küp närsälärdän häbär birde. Añlagan keşelärgä tormışındagı avırlıklarnı küzallarga şuşılar da citä ide. Küp keşelärneñ ul cähännäm gazaplarınnan çıga almıyça hälaqätkä oçrauları da bilgele bulganlıktan, Fähri Hisamineñ isän kaytuına şatlanu hise barıber dä yözlärgä yaktılık birä tordı. Tamaşaçılarnıñ eçke kuanuı, çiksezlekkä totaşkan ihlas alkışları hämmä böyekleklärdän östen ber häl ide. Kärimä isä kiçäneñ başınnan ahırına qadär üzen yugaltır däräcädä dulkınlanu kiçerep utırdı. Menä halık ayak ürä torıp kul çaba başladı. Kärimä dä alarga iyärde. Şunda kötelmägän häl bulıp, tamaşaçı taşkını sähnägä taba tartıldı. Bergä kaytırbız dip aldan kileşengän Hänifä Galiyevnanı Kärimä şunda küzdän yugalttı. Anı taşkın etep, sähnägä kiterä birde. Kärimä karıştı. Buysınırga telämäde. Ämma ul bu aşkınu köçenä karşı tora almıy ide inde. Butalu, halıknıñ sähnägä taba sörelä birüe, ahlar häm uhlar, hämmälär bergä katışu, uñga-sulga tartılular Kärimäne üz eçendä adaştırıp yörttelär dä, ul, karışkan hälendä, kötelmägän ber oçraklılıkmı, täqdirneñ uñay cileme arkasındamı Fähri Hisami abıyga yözgä-yöz kilep tuktaldı. Alarnıñ küzläre oçraştılar. Aldan uk şağıyr abıynıñ kulına tapşırırmın dip uylap üze belän alıngan däftäre güyäki kulın häräkätländerde. Niyäte üz köçendä kalıp, bilgesez ber ämer belän şunda anı Fähri Hisamiga taba suzdı. Alarnıñ küzläre bolay da ber-bersenä bäylängän kebek idelär. Kärimä çitkä kararga teläde, ämma karaşın ala belü köçe älegä añarda yuk ide. Şağıyr abıysı isä, avtograf-imza sorap suzılgan käğazle-otkrıtkalı kullarnı kürmäde. Anıñ da küzläre barı tik çibär Kärimädä genä idelär. Ul närsäder äytergä teläde, ämma süzlär taba almadı. Kız şunda üzen kulda totarga tiyeş ikänlegen uyına kiterde. Karaşı däftär suzgan kulına küçte. Anı Fähri Hisami abıysı añladı. Däftär aña küçte.

— Bu miñamı?— dip soradı ul.

Kız, kauşavın toyıp:

— Äye, sezgä!— dide.

— Monda şiğırlärme?

— Äye, şiğırlär!

Şağıyr abıysı işetteme-yukmı, alarnı halık taşkını ber-bersennän ayırırga ölgerde. Kärimä çitkä çıgarıldı. Ul üzen güyäki avır dulkınnar belän su östennän kuıp kiterelgän çüp-çar kebek his itte. Ni yılıy, ni kölä almas däräcägä kilde. Häle bigräklär dä ah ide. Hisläre haman kütärelä birdelär. Sulışı kısılgannan-kısıla bardı. Bu irken, kiñ, olı zalda aña hava bette. İşekkä taba yünälde. Augan urındıklar häm kitaplar, aunagan kiyem-salımnar aña alga atlarga komaçauladılar. Ä ul nindider ber ilahi añsızlık belän bara birde. Östenä yuka cäyge paltosın kide. Bukçasın kulınnan töşermäde. Baskıçtan iñep, ozın koridor buylap kilä birde. Şunda gına Nurullov belän söyläşep torgan Sabiranı şäyläde. Alarnı kürmägändäy uzıp, uramga çıktı. Kolonnalar yanında tuktap kaldı. Küñele, hava salkını täesirennän bulır, tınıçlana başladı. Bu nindi dulkınlanu ide — monı añlıy almadı. Añarga dönya haman da böten barlıgı belän bilgesezlek eçendä çaykaladır kebek toyıla birde.

Öçençe bülek

I

Kiçädän Fähri Hisami zur dulkınlanu belän kayttı. Sörgennän soñ, Kazanda yäşi başlavına äüväle kuanıp tuymagan ide, häzer menä tagın yaña üzgäreşlär — halıknıñ zurlap, yakın itep kabul itüe anı yaktılık nurına kilep kergän häm annan koyınıp çıkkan bähetle äkiyät geroyıday itte. Ul üzeneñ küñel sıkrauların da, alar belän bergä yöräk avıruların da onıttı. Küz aldınnan bödrä kara çäçle çibär şagıyrä kız kitmäde. Anıñ samimi yaktı karaşı, alsulık yögergän bit oçları, usak yafrakları kebek kaltıranuları — barısı Fähri Hisaminıñ häterendä yañardılar. Kıznıñ birgän däftären dä açıp-açıp ukıdı. Berençe şigırendä ük yaratu hisenä yulıgıp, küñelenä äle şomlanu, äle gorurlanu, äle bähet, äle sagış toygıları iñde. Şuşı halät aña rähät, bik rähät ide. Yazmışı härdaim şuşılay gına bulır dip küz aldında totkan yegettäy yöräge tibrände. Bu vakıtta ul üzeneñ inde ille altı yäştä ikänlegen dä häterennän çıgarıp taşladı. Moñarçı kemneñder şuşı qadär ğaşıyq ittergäne bar ideme ikän anı? Boların uk häterenä alıp citkerü isenä dä kermäde. Ul siherlänü haläte eçendä ide. Bu — mähäbbät kenä tügel, mähäbbätneñ üzenä ğaşıyq buluınnan kilde, bilgele. Şunlıktan añarda dulkınlanu hisläre diñgezdäy kaynadılar. Ä küñele çiksez yaktılık eçendä ide. Bu söyeneçen ul niçek tä yöräk türenä biklise, alarnı şiğır orlıkları itep küñele bakçasında çäçep üsterergä teläde. Hätere genä, salkınlık kürsätep, moña komaçaulık tudıra tordı. Äle sörgen yılların isenä töşerde, äle hatının yugaltuın. Anıñ yäşäve dä köylänmägän räveştä. Kazanga kaytıp, monda yalgızı yäşäüçe señlesenä äüväle kunak bularak kilep töşsä dä, häzer inde fatirçı hälenäräk kerep bara. Baştarak señlesenä ul niçek koyaş cirgä yaz kitergändäy täesir itsä, häzer, könnärneñ berendä, şuşı yaznıñ köz belän alışınırga mömkin ikänlegen dä belä. Adämilär arasında şulay bit inde ul, kunaknıñ vakıtı öç könnän artmıy. Üz tuganıñnıñ da tormışı bar. Sin añarda gomer buyı arka cılıta almıysıñ, ul bit marca tügel, küñel miçe bügen yagılgan ikän, irtägä şatlık yalkınnarın çäçep yanuçı utını da betep kitüe bar. Ämma yabaga tuganı kaya barıp sıyınır ikän?

Fähri Hisami bolar turında häter diñgezen kaynatmıy kala almadı. Könnärneñ ber cil kebek aşkınuda uzuı uylarınıñ kayber dulkınnarın hakıykat, tormış miherbansızlıgı taş kıyalarına kiterep-kiterep bärä dä, barı tik avıru kübeklären genä kaldıra. Ul berni dä eşli almıy. Kazan şähäre, olısı-keçese bähet koşına yulıkkanday anı häzer kabul itsälär dä, esse tantanalarda isä, yörägen timer utıday kaynarlandırıp, ber turı süz äytergä irek birmäüläre säyer. Här süzenä citmeş yozak elengän. Ul äytä. Ul isänläşä. Ämma turı süzdän üzen yırak totarga tırışa. Kurkuı yörägenä ütkän. Tagın ğadelsezlek tavına yulıgır sıman. Ä alga taba nişläsen? Anıñ bit:

— İsänme, gaziz millätem! Sin mine nişlätep taşladıñ? Yöräk yaralarımnı tozlı dalalarda yamaştırıp kaytıp, aldıñdagı tümrängä tagın gaziz başımnı, çäçäktäy gomeremneñ inde çal yılların kiterep saldım. Kulıñdagı hökem baltası yöräk tamırımnan soñgı tamçı al şirbätne eçär öçen kabat kiterep çabarga kütärelgänen toyam. Bu sineñ ah itüläreñ şul baltañnı bolgau ğalämäteme?— diyäse kilä, akılı buylap hisläreneñ bozlı taşkını yögerä. Ul güyäki tau yılgası, hätereneñ kıyalarına bärelä-bärelä, töplärendä yatkan, inde onıtılgannan isäplänelgän üpkä häm ränceşneñ kara taşların kuzgata, astındagı tınçulanıp betkän lämne bolgata, tıngı belmi irtä-kiç, köndezen-tönen aga. Äle kiçäge köndä genä «Sovet ädäbiyätı» curnalınıñ avır häm kurkınıç işekläre yanında häyer estäp yörüçe yätim bala sıyfatlı fäqıyranä oyaluda basıp tordı. Niçä bähetle yäş kaläm iyäse koridor buylap uzdılar. Alar anı tanımıy idelär. Arada berse, täpän sıyfat kiñ korsaklısı, hiç tä tanış toyılmagan iptäşläre belän bäräñgele avızların bäleştäy cäyep uzgannarında:

— Bu adäm, kartayıp betkäç, salamın tibrätep, takmak bolamıgı yasap alıp kilgän, ahrısı!— dip äytkänen Fähri Hisami tögäl işette. Bägırendä bu süzlär, kabih Nämrud padişahnıñ cide cäple äşäke ugı tişkäläp uzganday, avır kiskälänü kaldırdı. «Ya Rabbım, Üzeñ belüçe häm kürüçe! Kazaq dalalarınıñ tozlı çabau-sarınçak üläne üskän sörgennärendä tizäkle kuy artınnan çapkanıñda, tugan yaklarnı sagınuda küzeñnän soñgı tamçı ence börtekläreñne çäçep yörü berni bulmagan ikän ul. Menä kayda başlana täqdirneñ ayausız kılıçınıñ çamasız gayrät belän çöyelep kılanuları. Niçek bu keşelär karşısına asıl küñeleñneñ ak cäymäsen cäyep salırga mömkin? Ul anda ipi-toz kiterep kuyarmı? Şiğır alıp kildem äle dip ker alar hökemenä! «Salam tibrätep yazuçı... takmakçı...»

Kiçä şuşı vakıygadan Fähri Hisaminıñ küñele tämam bozılıp kaytkan ide, universitetka da aldan süz birüneñ imanlık bähase barlıgın toyuı arkasında gına bardı. Berkemgä dä kiräk bulmayaçagın añlap, belep, uylap bardı. Ämma anda koyaş häm aynı beryulı kürgändäy hälgä töşüe anı cidençe küklärneñ katındagı färeştälärgä yuldaşlık itüen toyu däräcäsenä citkerde. İsänläşte. Ni barısı ike şiğır ukıdı. Alarda üze genä belgän, tormışınıñ adäm küzennän saklık öçen yabık kaldırılgan sähifälärennän alıngan altın bähase ike-öç kälimä süz börtekläre genä bar idelär. Üpkä, ränceş kebek zindan karañgılıkları alıp taşlanılgan, zatlı fiker kısalarına utırtılgan kızıl yakut mäğnä berämlekläre genä idelär alar. Koyaş häm ay bulıp bergä yaktırgan ul yäş tamaşaçılar,— ni hikmäte belän yoldızlar yöreşen dönyada turı kitergännärder?— anıñ ul sak kına, itağat häm oyat belep kenä häzräte Yosıf sıyfat äytkän süzlären, zinnätkä tap bulganday, tufraknı tufan suınnan tomşıgında boday börtege küläm saklap kalgan ürdäkkä märhämät itkändäy qaderläp otıp aldılar. Yuk-yuk, küñellärenä biklämäsennär dä, di, ämma «Fähri», «Hisami» dip däşüläre küzlär çakması belän äüväle çagılıp, koyaş çıgışları sıman äle anda, äle monda tınmıy-tuktamıy, doga avazları räveşendä yañgırap alganday yögerep yörde dä, ahırda därt häm his aşkını bäräkätendä berdäm totaşıp, «Fähri Hisami» bularak bırgı tantanasıday tellärendä äytelä başladı. Bu häl näzek küñelgä avır küzlärneñ tiyüe öçen säbäp bulırga bik mömkin ide.

Ah ul kız, ul kız! Cännätlärneñ bärhet kara tufragında üskän, yıfäk bolınnarında yögerep yörgän, bäräkät arıklarınıñ zır-zır zämzäm sularınnan tamçıların uçına alıp, şularnı tämam tuya eçep citlekkän färeştä kız aña şiğırlär tulı däftär kitergän, Fähri Hisami abıysına! Şuşımı bähet tügel?

Ul balanı ay kürde, koyaş aldı. Äle dä häterendä şomırt kara küzläre, zölfe-bödrä yıfäk çäçläre, kızıl yakut yögertelgän irennäre, kaläme tañ nurınıñ siherenä mançılıp, zatlı yazmış rässamı tarafınnan güzäl itep surätlängän yöze-başkası — barısı da bergä yuk ta buldılar. Färeştälär adämilär arasında niçek yäşäp kala alsınnar inde?

Ämma bu häl hiçnindi sihri çatkıdan koyılıp kalgan nurlı vakıyga yädkäre tügel, çınbarlıknıñ çäçäkle bolınnarın aykap kaytıp iskän, bäğır belän toyılıp kalıngan bähet mizgele ide bit. Monıñ dälilenä hasiyät iyäse bakçaçınıñ küzgä-küz tezep üstergän zatlı çäçäk takıyalarına has, härbersendä nur häm his çagılışı balkıgan börtek-börtek ence häreflärdän torgan utlı ber kalın däftär şiğırläre dälil itä. Alarnı ille altı yäşlek çal çäçle şağıyr abıysınıñ inde hislärgä saranlangan yalkau küñele çık börteklären sandugaç irtä tañda eçkändäy üzenä cıya bara. Här süzläreneñ sihri fiker çäçäklärennän gıybarät buluına toygıları häyran itä. Tatarda mondıy kız balanıñ tuuı üze ber serle moğciza ikänlegenä ışana almıy aptırıy. Äye, dälile canga suık munça bulırday, cirgä yıgıp töşererlek däftär, ä eçtälege — mizgel eçendä küñel kazanıñnıñ uçagına äle cähännäm utlarıday esse hislär kümerlären östi, äle sine märhämätsez yangın eçenä taşlatıp ta, Hoday hikmäte belän cännät bakçasına kitertep töşergän İbrahim päygambärgä genä tätegän bähet sıyfatlık hälgä kertä sine. Mondıy şiğırlär genä Bähräm Çubin kebeklärne dastani kaharmannarday keşe itä ala, uttan suga, sudan utka sala-sala çükelgän kılıç sıyfat zatlı ir yasıy. Ägär dä ildä yün, adämdä im bulsa, mondıy şiğır cimeşlärennän millätne sıylı-hörmätle itär ide. Ällä soñ alar çınnan da barı tik şuşı yörägenä tuñ yögergän Fähri Hisami abıysına gına öleş-nasıybımı? Eh Tañbikä, Tañbikä!

Şunda nindider ber sihri kul işaräse belän güyäki, inde sıngan, özelgän dip isäplänelgän hisläreneñ näzek kılları tibrälep kuyudan biçara Fähri Hisami niçek tä vähşi, märhämätsez, ışanıçsız dönyaga kaytırga telägän huşsız adäm halätennän çıgarga tere ber omtılış yasadı. Akılı suınıp aldı.

Kiçä aña rektor äüväle «ber yotım» dip kenä konyak täqdim itkän ide. Ul nosarilar cännäteneñ şirbätenä küñele ihlas kuya almaganlıktan, Fähri Hisami zatlı sıyfatta oyatlı başın tarttı. Ämma rektornıñ näfse ügeze tamagın kiyergän, yözenä üpkäläü bitlegeneñ avır irenlesen kiyärgä ölgergän ide. Şağıyr äfände zat itügä zatça cavap häsrätenä birelep: «Yarar, çäygä salganda, bälki buldıra alırmın»,— dip aklanuda häsrät tartırga mäcbür buldı.

Rektor sötle çäy kitertte. Häm aña bötenläy dä başka şeşädän eçemlek östäp:

— Bez monı kaynagan söt ilä täm itüne huş küräbez. Kay vakıtlarda sötle çäy belän istiğmal kılunı da kuymıybız,— dip, Kazannıñ iske zaman zıyalılarına has ber moğcizalı tel belän kıyssa kısalarına kertkändäy süz cäühärlären uynatıp, mökibbän Fähri Hisaminıñ küñel tälinkäsenä kunakçıllık hörmätennän ike-öç cömlä saldı.

Hucaga işäge bula alu märtäbäseneñ hakın belgän keşe karşında Fähri Hisamiga rähät ide. Çäyneñ şirbäte anıñ hıyallarına cännät arıgına yakınaytkanday toygı birde. Rektornıñ üzenä ber uymak savıt konyak tamak töbenä çirtep alganday gına bäräkät birde. Ul üz bäheten ikençe savıt belän dä kabatladı. Şağıyr äfändegä ber çınayak şirbätle çäy eçep beterep bulmastay toyılgan Kaban küle sıman ide. Bälzämneñ hikmäte bar bulıp çıktı. Ber tamçı ikençesen üzenä iyärtte. Çäşkeneñ töbenä töşelde. Äle dä yarıy vakıtnıñ üz därtendä kabalanıp yögerüe alarnı östäl yanınnan kuzgattı. Rektornıñ näfse ügezenä hiçber zıyan kilmägän, teleneñ keläse genä dä kayırılıp taşlanmagan, süz gäühärläreneñ akıl sandıgında çiksez buluın kürsätep yaltıratırga telägen kuätländerep kenä ölgerä algan ide. Ul nindider uyın-kölkele vakıygamı, mäzäkme söyläp aldı, yılmaydı. Aña, añladımı-yukmı, söylägännäre häterendä kalmagan, Fähri Hisami da kuşılganday itte. Şağıyr äfändeneñ tik akıl sandıgı mondıy zat yanında şır buş ide. Monı nosari cännäteneñ şirbäte täesirennän buluın ul menä häzer genä añladı. Ämma kiçäneñ eçke ber därt belän uzuı anıñ öçen meñ bähettän dä bäheträk toyılgan ide.

II

Bähetlär ömet itep kullarıbız suzıluçı Körsineñ astındagı zäñgär kelämle küktä niçek ay häm koyaş oçraşıp söyläşsälär, Fähri Hisami da şuşındıy halät moğcizasınıñ nurları koçagında yözä birde. Bu hisläreneñ här mizgele Kärimäneñ şiğırlärennän yörägenä tamgan irtänge saf çık börtekläre kebek idelär. Biçara Mäcnün, Läylägä bulgan gıyşkınnan şaşınıp, tämam häyran hälendä «ay canım!» diyäräk niçämä meñ ahlar koyıp yörägen yandırsa, Fähri Hisami da şul sıyfatta:

— Hay Tañbikä, hay Tañbikä!— diyä ide.

Cäy urtasında sıyınır urın ezläp señlese fatirına bähetsez başın kertep yäşergänennän, inde un yıllap elek sargayudan, açlıktan, bähetsezlektän, yazmış märhämätsezlege agulavınnan vakıtsız vafat tapkan hatınınıñ kabere yanına barıp-barıp, öç ay buyı yılap yörgännärennän soñ, kotıp hällärenä kertep canın kaplagan häsrät-kaygı bozlarınıñ yazmışı märhämät itärlek ömet birüdän genä şuşılay eri başlavın biçaranıñ akılı kabul kıla almadı. Ägär dä adämdä yöräk digän uçak bulmasa häm anda sihri mizgeldän ut küze räveşendä oçkın çäçrämäsä, bälki bu zatsız dönya yöze dä başkaçarak kanunnar belän yäşär häm tägärmäçen bütänçä äyländerer ide. Ä şulay da yöräkneñ küptörle hislär belän sünmi yanuı, şul hislärneñ, kabat-kabat köçäyä barıp, kuät aluı barçabıznı zar itä. Ah, dibez, vah, dibez! Tukayıbız äytmeşli: «Nik bolay soñ? Bez dä Haknıñ bändäse!»

Dönya yözendä sinnän başka härkem rähät häm bähet eçendä genä yäşider, bu sagış utları sineñ genä bägıreñä tamıp töşälärder sıman. Şuşı buldımı adäm balasınıñ keşe hisabında atalırlık märtäbäse? Täqdir, dibez, ämma ğamäldä täqdirme bezne hatalandıra, ällä üzebezme şuşı qadär yalgışlıklar yasıybız? Eh adäm zatında könçelek, üç häm doşmanlık bulmasa ide dä, anıñ urınına ikelätä kuät belän hörmät, olılau, başkalarnıñ hakların haklau cannarıbıznı zat itsen ide, ul vakıtta keşelek digän şuşı akıl, añ, can kuşılışınnan barlıkka kiterelgän bezlär niçek säğadät iyäläre digän isemgä layıklı kılınır idek. Yuk, bulmagan, älegä nasıybına ireşelmägän. Sineñ izgelegeñdä dä kara cannar häylä, mäker, yavızlık kına kürälär, sineñ hörmäteñdä dä yavızlar usallık ezlilär. Keşe süzen tıñlap, aña yärdäm itär öçen vakıtıñnı, küñeleñne, köçeñne biräseñ, ä ul bu ğamäleñneñ ahırın isäpli-isäpli başın katıra, imeş sin monda ber-ber mäkerle uy belän yöriseñ. Häyer, iyäläşep tä kitärgä mömkin. Sin aña yärdäm itäseñ-itäseñ, ä ul belmi dä kalgan kebek kılana başlıy. Mägär ber-ber säbäp belän yärdämeñne kürsätä almıy kalsañ, moña närsä bulgan äle, häyersezgä, diyäräk söylänergä totına. Kayda da bu şulay. Yaktı dönyanıñ iñ karañgı digän poçmaklarında da, yalgızlık iseme belän atalgan iñ avır havalı urınnarında da şuşılay. Dönya ber ük törle kanunnar belän yaratılgan. Ämma zatlılar anı zatlarına kürä, karalar anı karañgılıkka tayanıp uzalar. Başkaça bula almasına Fähri Hisami meñ kabat inandı tügelme inde?

Dönyanıñ eçtälege, yöze nindilegen uylau anı hislärennän aynıta kebek ide. Ämma bu yulı alay bulmadı. Karañgı çıraylı kart häm cıyırçıklı dönya yöze küz aldına kilä başlauga, ike araga Kärimäneñ samimi, çibär, akıldan yazdırırlık kıyafäte päyda buldı. Şağıyr äfändeneñ meñ dä berençe tapkır ahı küklär katınıñ kalın mendär sürüen tişep uzdı. Anda yoldızlar, yoldızlar, yoldızlar gına idelär.

Fähri Hisami tagın da tagın Kärimäneñ berniçä şigıren ukıp karadı. Küñelenä hislär dulkını mohit diñgezeneñ yarsıp kaynaganıday kerep tuldı. Nindider säyer halät ide bu. Kügeneñ koyaş tulıp balkuı, toygılarınıñ çiksezlekkä aşkınuı, yöräge tulı hislär dulkınınıñ şaşınuı inde gomere başkaça agım belän kitäçägenä ışanıç anı şundıy da añlaşılmaslık bäräkät eçenä salalar, ul monnan çıgasın da, anıñ töplärendä başı kalasın da uylamıy. Barı tik bik tä, bik tä rähät kenä, bähet kenä. Anıñ küñele usallıknı belmägän Avstraliyä kıytgası kebek, ägär dä anda keşelär dingo etlären alıp kilmägän bulsalar, alar, kırgıylaşıp, bitaraf tabiğatkä yırtkıçlıknıñ ni ikänlegen kürsätä başlap, anı tämam häyran itmäsälär, tormışları başkaça barır ide, Fähri Hisami da mäñge yaktı küñel hikmätendä kalaçak ide.

Äüväle anı tormış tägärmäçe äylänep kenä uzıp yörgän kebek buldı. Ğasır başında dönyaga kilep, kanlı revolyutsiyä häm Gracdannar sugışınıñ keşelärne izä torgan yıllarında ul inde üsmer yeget ide. Yarannarı kebek patşaga yodrık töynäp taşlangan başkisär dä, kılıç aykap aklarga tomırılgan gayar kızıl sugışçı da anıñ yazmışı aşa uzmadı. Ul «Galiyä» mädräsäsendä kızıl komitet totkan yegetlärneñ dä ışanıçın yaulıy almadı. Üzen bik tınıç kaldıruı, kaynap-kaynap çıkmavı, äle şäriğatkä, äle mullalarga karşı yarsulı höcümnärdä katnaşmavı şähesenä karata iptäşlärendä barı tik ışanıçsızlık kına tudıra aldı. Äüväle monı Fähri Hisami añlamadı, küñele tulı şiğır bulıp, ul alarnı kuyın däftärenä töşerä ide dä, ällä nindi zur eşlär kuptaruçı şäkertlär arasında ak karga sıyfatlı yöri tordı. Ä annarı, üzeneñ yarlı batrak ğailäsendä üsüe dä, haman da cäber häm kimsenülär genä kürüe dä anı kızıl bugazlı yeget yasıy almadı. Kiyem çabuınıñ yırtıgı açılır da kitär sıman bulganlıktan, ul anı haman da cıyıp yörergä tiyeş ikänlegen belä ide. Başkort aymaklarına kilep urnaşkan tatarlar nıklı tamır belän yäşi idelär. Andıylar mädräsädän kuıludan kurıkmadılar. Fähri Hisami üz tormışın köyläü öçen Ufada azmı yalçılık itte? Häyer, çorı da şundıy ide. Baylar hak tüläüne islärendä totuçılardan bulmadılar. Fähri Hisami haman da Ğalimcan abıysın kötte. Bu keşeneñ ul yazuçı ikänlegen dä, şiğır ölkäsendä zur gıylem iyäse buluın da berençe däreslärennän ük mökibbän häldä tıñlaganın häterennän cuymadı. Ğalimcan İbrahimov «Galiyä» mädräsäse mögallimnäreneñ bersenä dä ohşamagan ide. Anıñ artka kaytarıp taralgan kara koñgırt çäçläre, yıltır küzläre, señerlären tibrätep torgan köçle yöze, urtaçadan kalkurak buyı-sını, süzdä tögällege, pöhtälege, urıs zıyalıları kebek kiyenep yörüläre, başına käläpüş salmavı, äle ak eşläpädän, äle karadan yörüläre soklandıra da, säyersenderä dä, hätta kurkıta da ide. «Galiyä»dä şäkertlärne ber-ike yıl gına ukıtıp kaldı. Kitüeneñ säbäplären törleçä söylädelär. Ul, huşlaşıp çıkkanında:

— Min kaytırmın äle!— dip, şäkertlären yuatıp kitkän ide. Fähri Hisami anı menä kaytıp kiler, menä kaytıp kiler diyäräk kötte. Bu yılnı da, vakıygalar çuarlanıp kitügä karamastan, ul barı tik şuşı Ğalimcan abıysınıñ däreslären işetmi kalmıym dip, mädräsägä kabat kerde. Cäye Ural zavodlarında avır kara hezmät belän uzdı. Ukuın dävam itärlek akça tuplıy aldı. Ä Ğalimcan İbrahimov süzendä tormadı. «Galiyä» mädräsäsendä süzen otıp kalgan şäkertläre kötäder dip mögayın isenä dä almagandır?

Kışka karşı Ufada Petrograd şähärendä çıga torgan «Çulpan» gazetası hakında süz taraldı. Anda Ğalimcan İbrahimovnıñ sotsialistik revolyutsiyä turında mäqaläse bulıp, ul yazmasında halıknıñ niçä yöz yıllar buyına yörägendä yörtkän ömeteneñ aklanuı hakında belderelgän ide. Fähri Hisami yaña dävergä yaña keşelär kiräklege hakındagı ul yazma yulların ayıruça yotılıp ukıdı. Üzeneñ mädräsädä belem aluı zayaga tügellegen, zıyalı, añlı yäşlärneñ yaña tormış tözügä öleş kertergä tiyeşlekläre hakındagı kürsätmälären çın küñelennän añlap kabul itte. Şuşı mäğnädä üzen dä revolyutsioner bularak küzalladı. Kızıl bugazlar büränä artınnan büre kuuçılarga äverelep, buş süz tegermänen tartuçılar sıman toyıldılar aña. Fähri Hisami «Galiyä»gä ukır öçen kerde, ul şağıyr bulu maksatında belemneñ ni märtäbädä zarur ikänlegen üzençä küzallıy ide. Yazgan äsärlären gazeta-curnallarga cibärep karadı. Ämma anıñ süzlärenä, yörägendäge hislärenä bu dönya mohtac tügel ide şul. Basılıp çıguların kötüläre äräm kitte. Moña karap kına ul äle yıgılmaska da tiyeş ide. Busı uk bulmadı, yazuları sirägäygännän-sirägäydelär. İnde şiğır çıgarunı taşlar da kebek ide. Anıñ ukıysı, beläse, gıylem diñgezenä çumıp bähet tabası kilä ide. Ul yıllarda belem aluga yarlı-batrak ulları zur därt belän tartılgannar, karalıktan çıgunı karañgılıktan kotılu bularak añlıy başlagan idelär. Ä danlı revolyutsiyä taşkını alarnıñ kübesen üz dulkınnarına bolgap alıp kerep kitte. Çittä torıp kaluçılardan ber Fähri Hisami gına ide bulsa kiräk? Bu anıñ şiğırdä yäşävennän şulay ide. Ul barı tik eçtän yandı, tıştan isä añsız häm uyanmagan sıyfatta kürende.

III

Kiñ kazaq dalalarında sarık kötüläre yörtkänendä ber bäränne ul üz kuyınında üsterde. Sugışlar betep, tınıç hezmät yılları başlangan ide inde. Fähri Hisaminı Stalin sudı, törmädän çıgarıp, mäñgelek sörgendä kaldırırga hökem itte. Böyek yulbaşçı häm halık karşında gayıbe nidä ikänlegen ul çamalıy: anıñ şiğri hisläre bähetle cämgıyät tözüçelärgä komaçaulık tudırırga gına sälätle! Häyer, tınçu-karañgı törmä kameralarınnan, Ural häm Seber bazlarındagı avır eşlärdän soñ, kazaq dalası cännät cireder sıman toyıla başladı. Berençe tapkır ul üzeneñ keşe ikänlegen menä şuşında kabat toyımlarga totındı. Bu his anı tormışka kaytardı. Dala cile yırakta sizemlängän Kazannan sälam kiteräder sıman. Ämma ul şuşı kazaq cireneñ ber dä yat, çit tügellegen belä. Tatar atlarınıñ tomırılıp Avropa kıytgasına taşlangan cire, tarihınıñ çişmä başı menä şuşınnan tügelme soñ? Çiksezlek, dönyanıñ tınıç agış belän üzgäreşsez baruı, zamana tägärmäçeneñ küçärennän büselep çıkkan, taralıp kalgan urını bu.

Anıñ kua kiterep yörtkän kötüennän ber sarıknıñ öç bäräne buldı. Mondıy hälne Fähri Hisaminıñ gomerendä dä kürgäne yuk ide. Tugan töbägendä kürşe avıl çuaşlarında ul bala vakıtında ike atnalap kötü yörtkän ide. Aksubaynıñ say sulı ineşläreneñ yäşel yarlarında irkenäyep cäyelep yörergä sıyırga tügel sarıkka da tarlık. Malları aç, vak ülän aşap integälär. Un yäşlek malaynıñ gayıben çuaşlar küp taptılar:

— Tatar da buldımı kötüçe? Mal baga belmilär!— dip, avıl rizasızlıgın yäşermiçä söylände. Fährineñ kötüçelegennän baş tarttılar. Ämma şuşı eşendä ul sarık bäränlätügä çuaş Mikuladan öyränep kaldı. Arık malnıñ häle dä yuk ikän şul. Adämnän yärdäm kiräk.

Kazaq dalasında sarıklar irken utlıylar. Ber yäki ike bärän kiterüläre — tabigıy häl. Könendä alar sikerep toralar da yöri dä başlıylar. Alarnı monda kuzı dip atıylar. Härkaysına şunda uk san sugıla, käğazgä başı terkälep tä kuyıla.

Öçençe bäränen kitergändä sarıknıñ häle kitkäç, Fähri Hisami, säbäpne şunda uk añlap ölgerep, malay vakıtınnan belep kalganınça aña aşıgıç yärdäm kürsätte. Bu kuzı bik zägıyf bulıp çıktı. Tavışı — zähär, ayakları — köçsez. Fähri Hisamiga anı kütärep yörtergä dä, başka sarıklardan imezergä dä turı kilde. Küz-kolak itkändä, bu eşeneñ dä ällä ni avırlıgı yuk ide. Sarık bäräne, könnärdän ber könne nıgıp alıp, üz köyenä utlarga da öyränep kitte. Ä tavışı barıber dä zähär bulıp kaldı.

Häm ul kötüdä berençe kuy bulıp üsep citte. Ber yıl eçendä anıñ zägıyflektän östenlekkä ireşüe adäm balasınıñ dönya karşında ğamällärenä häm yäşäeşenä misal kebek añlaşılıp, ölge surättä ide. Koyaş niçek üz cayında cir yözen üzgärtep, äle yaz, äle köz kiterep, yılmaygan hälendä yörsä, keşe dä şuşındıy tügelme soñ dip, eleklärne uylanıp aptırıy torgan Fähri Hisami, üzeneñ şağıyrlegen isenä töşerep, yäşäeşneñ ğalämätläre ällä kayda küktä tügel, bälki tufrak bäräkätendä ikänlegen dä añlıy başlarga bu kuzı vakıygası ber etärgeç ide.

Şuşı usal sarık bäräne, kötüçese karşına vakıt-vakıt kilep basıp, zähär tavışı belän kotnı alırlık itep sälam birü ğadätenä kergäç, monı rähmät yöze bularak kabul itmi mömkin tügelder digän fikergä töşte. Aña cavapta şunlıktan üze dä endäşä, hällär soraşkanday itä, hätta, küñelenä yatkanda, söyläşä dä torgan bulıp kitte. Bu kuy aña Kabilneñ korbanı, İsmägıyl päygambärneñ hörmäte, Möhämmät päygambärneñ buragı kebegräk toyılganlıktan, ikmäk kisäklärennän dä aña öleş çıgargalap, rizıgın büleşep sıylagan çakları da bar ide, ämma aları siräk häl räveşen genä algaladı. Azık yagınnan kısınkı ul yıllar üzlären bäräkätle kürsättelär. Kiç citteme, Ural yaklarınnan cil isep, yañgır sibep ütä torgan buldı. Könneñ buyına suzılgan kaynar koyaş tämam hälsezläsä, kiçlären rähät ide, anıñ karavı. Şuşı tormış şartlarında da keşelelekne saklap kalırga, tormıştan zarlanmaska öyränergä kiräk ide. Şağıyr Fähri Hisami elekke ğadätençä üzen sabır häm tınıç tottı. Kaudarlanmadı. Ul üzen: «Dönyanı häzer su bassa da — sineñ öçen barıber!»— digän süzlärenä künderergä totındı. Här säyäsi üzgäreş, keşelärdäge häm cämgıyättäge küreneşlär, şılt itkän tavış ta anıñ şiğriyätendä kaytavaz bulıp yañgırarga tiyeş bulsa, bolar barı tik ütkändä kaldılar. Ä häzer ul, çañ kaksalar da sikerep torıp yögerüçe tügel. Başta uyanır, annarı uylar, şunnan soñ tagın ber kat uylar, ahırda — borılıp yatar. Ul inde yangın sünderüçe dä, halıknı äydäüçe dä bula almıy.

Ämma bitaraflık? Yuk, monısına uk Fähri Hisami öyränä almadı. Ul barı tik dönya yözenä sabır kanatın cäygän arışlı-bodaylı, almalı-çiyäle avgust ayı kebek kenä ide ul çaklarda. Alda gomereneñ köze buluı anıñ sabırlıgına kuş kiler sıman ide. Ä ul yugaldı da kitte. Äbilär çuagında dalada mäk çäçäkläre sataşıp çäçäk atuçan bulalar. Kärimäme soñ äle anıñ iseme? Äye, Kärimä ikän! Däftärenä şulay yazılgan... Tañbikä dä, Tañsılu da, başkaça da tügel, Kärimä ikän, Dulatova!

Soñgı vakıtlardagı hätersezlege Fähri Hisaminı borçırga tiyeş ide. Ämma bu aña şatlık kına kiterde. Kürgän gazapları ciñel kul belän sıpırıp alıngan kebek onıtılıp kaldılar kebek. Ul alarnı häterendä dä yañartası kilmäde. Tege atnada, Lenin uramınnan häyran häldä uzganında, Sibğat Häkimne oçrattı. Anı çirläşkä genä ber şağıyr kisäge dip söylilär ide, bigräk tä Musa Cälilneñ anı önäp betermäven kalämdäşläre belä idelär. Ämma yeget yaralı börket balası gına bulgan ikän bit, şuşı yıllar eçendä çın laçın sıyfatta nıgıp citkän. Tatar şigırendä häzer anıñ süze baş, anıñ süzläre koda, anıñ äytkäne — hökem, didelär. Alar yözgä-yöz turı kildelär. Uzıp kitkäç kenä Sibğat Häkim ikänlegen abaylap ölgerde Fähri. Ämma yulınnan kire kaytmadı. Sibğat anıñ belän isänläşmäde. Tanımavı hak ide. Annarı, ul bit sugış batırı, «Kurskiy dugası» digän kotlarnı algıç mähşärdän isän-aman çıkkan. Andıylar siräk. Şiğırläre hätta «Pravda» gazetasında kürengälilär ikän. Fährine tanımavı säyer tügel, ötek «halık doşmanı» belän duslık tügel, beleşlek tä kaza kebekter andıylarga? Olpat keşe sakçıl da, saklı da bula ul.

Fähri anı gafu itte. Üzara tanışlıknı yañartıp cibärüneñ mömkin häl tügellege añlaşıla. Dönyalar häzer bötenäyep, tärtipkä kerep kilä, anı kabat bozıp taşlıysı kilmi. Ägär dä monnan unbiş kenä yıl elek Sibğat belän küreşmiçä bolay uzıp kitsälär, Fährineñ açu taşı, his kaynarında kızıp, şartlar däräcägä citär ide. Häzer alay itä almıy, sabırlıkta kalırga mäcbür.

Keşelärneñ isänläşmäve ber Sibğat belän genä bäyle tügel, Fährine anı siräklär tanıy. Elekke tanışları küzenä çalınmaska tırışalar, mahsus kürmi uzıp kitälär. Unbiş yıl eçendä keşelär dä, dönyada üzgärgäne bilgele. Bälki ul tanımıy uzuçı keşelär dä anıñ tanışlarınıñ balaları gınadır? İl östennän niçä yıl rättän kara sugış utınıñ kurkınıç tötene akkan, citmäsä «dahi»nıñ kanlı baltası muyın tamırlarına çabam dip elenep torgan, kayçan häm kemneñ başın özäsen berkem dä belmägän. Bälki şuşı bälalärdän il korgaksıp kalgan da, bu sagışlı yözlärneñ çalımnarında vakıt-vakıt uynap aluçı yılmayu nurı ildä üsep kilgän buınnıñ kiläçäkkä ömet belän karavınıñ bilgese genäder?

Yäşlär. Alar kemnär? Küp oçrakta — berkatlı keşelär, bilgele.

Fähri Hisami üz küñelenä tulgan uylarınıñ törleçä buluınnan ber dä säyersenmäde. Aña şulay rähät. Hätta küñelle ide. Moña qadär haman da ber ük närsälär genä hakında, ilgä, vatanga, partiyägä häm Stalinnıñ üzenä tugrılıknı saulau, alarga kommunistlarça fidai räveştä can-tän belän beregü, ämma şuşı mähäbbäten añlata almavı, şuşı hisläreneñ il, vatan, partiyä häm Stalin yagınnan cavapsız kaldırıluı anı izä, kisä, vaklıy idelär. Bu qadär söyep tä, söyeksezlek utında yanudan avırrak gazapnı kollık hezmäte dä birmäde aña. Yöräge tulı sagış, moñ, bähetsezlektän aptırau, bu çoñgıldan çıgu yulın taba almaudan gacizlänü, ahır kilep, inde ülem teläülär — bolar berse dä kalmadı. Fähri Hisami üzeneñ isän kayta almavına da häyran itä almas hälendä ilenä kaytıp töşte. Şakkattı. Ul üze genä tügel, başkalar da, anıñ kebek meñnär häm millionnarnıñ da şuşındıy uk gazap tämugı çokırlarınnan çıgarıla häm irekkä ozatıla başlauların, Stalinnı kahärläü süzlären dä işetep, hätta gazetalardan da ukıp, tämam häyran hälendä yörede tügelme? Yörede şul, äle häzer dä yöri. Ul tirannı niçek itep yarata, aña tugrılık saklıy, aña mähäbbäten añlatıp yazgan hatlarına cavap süzen işetermen dip ömetlänä ide bit, yugıysä. Ä Stalin, nindi häyran itärlek häl, Fähri kebek meñnärne häm millionnarnı yomşak, döres, yagımlı söyläp inandırıp, kiläçäk häm bulaçak cännätkä ömetländerep, mähäbbätlären yaulap alıp, üz telägänençä hökemdarlık itkän. Hämmä keşe barı anıñ öçen, ul dip, ber dip, barça köçen, säläten, bäheten birep tırışkan da tırmaşkan. Kollarça, kollar kebek yäşägän. Hätta sugışlarda da Stalin öçen dip utlarga kergän. Döresme bu ğamäl, haklımı ul keşe, layıklımı mähäbbätkä — uylap ta karamagannar. Fähri Hisami üze dä näq şundıy uk ide tügelme? Tınıç hezmättä şul Stalinga bagışlap azmı şiğırlär yazdı, ämma alarda anıñ isemen atarga gına kıymadı. Törmälärdä, sörgennärdä dä kakşamadı hislärennän. Yandı, köyde. Stalinga karşı äytelgän süzlär anıñ his kaynarlıgı belän köygän küñeleneñ çülenä tamgan tamçılar gına idelär, kom sunı niçek yotsa, alar şulay erep yugala tordılar. Fähri Hisami Stalin isemenä niçämä hat kına yazdı, ömet, ışanıç, mähäbbät hisläre belän tulı ide alar. Hämmäsendäge här süzgä, här öter häm noktaga ayırım mäğnälär sala ide. Menä alar iptäş Stalinnıñ kulına kererlär dä, yörägendäge cılı hislärneñ bäräkätenä elägep: «Minem söyekle Fähri Hisaminı ğadelsez hökem itkänsez! İnde anı irekle itep, yanımdagı tähetkä kiterep utırtıgız! Ul minem izge yaranım, tugrılıklı dustım!»— digän ämer kilep ireşer, gazaplauçılarnıñ üzlärenä hökem çıgarılır sıman ide. Aklanmadı, berse dä, ber genä ömeteneñ mıskıl qadär öleşe genä dä çınga aşmadı. Mondıy mähäbbättän çüllär gölbakçaga kümeler ide, yugıysä!

IV

Dönyadagı döreslekneñ, haklıknıñ ülçäve — küñel dip belä ide ul. Akıl isä añlau, töşenü, şul döreslekneñ berämlege genä. Bolarnı ayırım ber fälsäfä itep, ğamälläreneñ teräge yasıy belergä bik yäşli öyränergä turı kilde aña. Tugan il, vatan digändä, ul yäşlegendä kaldırıp kitärgä mäcbür bulgan Karahmät isemle avılnı da iskä almıy kalmıy. Andagı keçkenä genä, tışı-eçe balçık belän sılangan dürtkä-dürt arşınlı täbänäk, ämma cılı öyne häterli. Vak-vak öç, yuka karındıklı täräzädän uramga bagıp, ütep-sütep yörüçe häyerçe çuaş häm tatar agayların hätta töskä-bitkä dä belmi diyärlek. Tınçu öydän yaz başında uramga çıkkanı, saf, çista, cılı havaga häyran itkäne häterendä bigräk tä. Bolar hämmäse dä «Meñ dä ber kiçä» äkiyätläreneñ moğcizalarınnan ber kisäk bularak faydasız häldä küñel türendä saklanalar. Fähri digän iseme dä ul şul moğcizalardan ber bilge gına. Ämma ähämiyätläre gacäyep däräcädä çiksez zur.

Bu Fähri digännäre «otpavşi» näselneñ eçe-tışı möselmanga äverelgän könnärendä tabılgan häm dönyalık yözendä iñ matur isem sıman toyıla ide. Hisamiyev familiyäsen alarga agaları taptı. İmeş, borıngı zamannarda ber kuätle nugay mirzasına Hisametdin digän mişär babası mullalık hezmätenä kergän dä, tugrılık häm itağat belän anıñ ışanıçın yaulap, ahırıl-ämer, şuşı Karahmät avılınıñ cirlären hidiyä bularak algan, ämma il östenä urıs kilep, baş birmäs çuaşlarnı tınıç holıklı tatarlar arasına küçerep utırtıp, tämam dönya yözen bozgan, goref-ğadätlärdä biçara bändälärne sataştırgan ikännär. Boların Fähri Hisami, kommunistik ruh belän soñrak töşenep, üz ruhında internatsionalizmnıñ berençe adımnarı dip atarga, añlarga, bäyälärgä öyrände. Ä şulay da ul, kaysıdır küñel omtılışları belän his itep, här halıknıñ üz bähete belän üzençä yäşärgä hakı barlıgın toya häm tormışnıñ şundıy bulganında gına bähetle baraçagına ışana başladı. Bu uyları patşa zamannarında uk barlıkka kilep, ilgä sovet kergäç onıtılıp häm kommunistik kızıl taş belän bastırılıp, tomalanıp tordı. Soñgı könnärdä genä ul, hatirälären yañartkanda, iske mädräsädän kalgan gıylemnäre belän bergä şul uylarınıñ cep oçlarına yulıktı.

Hadi! Bu böyek keşene anıñ hiçkayçan häm hiçber cirdä onıtası yuk. Gabdulla da tügel, Puşkin da, başkası da... Ä Hadi Taktaş! Ul anıñ öçen, danlı isem belän bergä, yäşlek hatiräläre dä ide. Ägär dä keşeneñ böyek hislärenä cavap birerlek tauları, çişmäläre, urmannarı, yuk-yuk, alar gına tügel, hatını, balaları bar ikän, ul — bähetle, älbättä! Ämma Fähri Hisami hatının yugaltkan, gomeren kısır uzdıra bargan keşe. Ul monı şähsi facigase itep toysa da, Hadi Taktaştan ayırıluın güyäki canınnan mährüm kalgan matdä hisabında his kıla ide. Dönya — fani. Ul monı bik yahşı belä. Mädräsä gıyleme aña bu hakta niçek uylarga tiyeşlegenä yul kürsätep birgän ide inde. Ämma...

Tormış hakıykate häm yaratkan keşeñ belän yäşäüneñ bähet märtäbäsen sannar yäki başka tör ülçämnärdä bilgeläüneñ ähämiyäte bula almıy. Keşe ul älbättä böyek hakıykat. Fähri bolarnı üzeneñ tormışı facigasenä bäyle yahşı tanıy.

Ul Kazannıñ Bişbaltasında, anıñ da tatar mäktäbendä milli tel häm ädäbiyät ukıtuçısı bulıp eşläp, şaktıy gomerlären uzdırdı kebek. Äye, ul yäş ide. Anıñ ber yäşäü köne — bügengeneñ öçenä, bälki cidesenä, yağni atnasına tigez kilgän. Äy Hadi! Sin niçek üzeñneñ yäşlek kalämdäş dustıñnı taşlap kitä aldıñ?

Bälki bu süz hatadır? Yalgandır?

Hadi Taktaş Bişbaltaga dustı Häsän Tufan yanına kilä ide dä, ägär anı öyendä taba almasa, Fährigä kerä ide. Boları kemgä dä bilgele faktlardan. Fähri bervakıtta da Häsän Tufannan Hadi Taktaş belän duslıgı öçen könläşmäde. Ul üzen alar kebek böyek şağıyr dip belmi ide dä.

Ä häzer küzlärenä yäşlär kilä. Häsän Tufannı da Kazanga kaytkan, ike yıl bula dip äytälär. Tik äle haman da oçraganı yuk. İsänderme, yuktırmı — täğaen gına belep äytkän keşene tabuı da bu zamanda bik avır. Anıñ da Luizası,— hatınnar arasında böyek hatın, älbättä,— vafat dip äytälär. Kabere «Yaña bistä ziratı»nda, imeş. Urını — bilgesez.

Bu nindi zamana? Bu nindi yäşäeş? Keşe kitkän, ä anıñ kaberenä çäçäk tä kuyıp bulmıy. Moña qadär kürelmägän, bälki monnan soñ gına ğadätkä äverelep kitäçäk hälme bu, ällä häter hatasımı, mäğnäsezlekme? Hoday belsen!

Kommunistik hıyallarda yäşäüçe Fähri Hisami imansız tügel ide. Anıñ öçen Korän häm bolşevizm ahäñnäre — urtak. Ul, hatalı bändä, monı şulay dip belä häm ayanıç räveştä yalgışa. Şunı da añlamıy. Añlar ide dä — anı Hoday täğalä zihenennän mährüm itkän bulsa kiräk. Bolşevizm gazapların cilkäsendä kütärsä dä, amnistiyä algan mizgelennän başlap üzen gazaplarga saluçılarnı gafu itte şul ul.

V

Yoldızlar alar küktä genä törkemdä kürenälär. Çınlıkta kotçıkkısız yalgızlar.

İnde bu yalgızlık ütkänder, betkänder sıman ide, yuk ikän. Fähri Hisami, Kazanga kaytkanınnan birle, matbugatta häm olı bäyräm oçraşularında beraz yaltırap aldı da onıtıldı. Anı başkalar alıştırdılar. Alarnı — yañaları. Fähri Hisami üz dönyasında yugalırga mäcbür ide. Şuşındıy könnärneñ bersendä ul ällä ber-ber kemnänme işette, ällä ukıdı: «Yoldızlar küktä genä törkemdä yanalar, yaltırıylar, ä çınlıkta ğalämgä çäçelgän, sibelgän hällärendä yäşilär». Häzer häterläp tä beterä almıy, näq şuşı süzlär tärtibendäme, ällä bu fiker başkaça töşeleştäge cömläme — äytä almas ide. Meñ uylandı. Şul uyları belän katlaulandırıp, küñelendägesen dä kuşıp, bötenläy dä başkaça añlarga häm añlatırga telädeme ul süzlärne — inde belä dä almıy. Anı yalgızlık izä.

Kärimä?.. Äye, Kärimäse bar bit äle anıñ. Olı, matur küzle güzäl şagıyrä kız. Ällä färeştäneñ üze ideme ikän? Yuk-yuk, Allahı saklasın, bu kız aña berkeme dä tügel! Alarnıñ yäş ayırması da yegerme biş yıllap tügelme soñ, artıgı bulmasa? Bereñ — babay, ikençeñ — bala. Ya Hoday, busı tagın nindi sınau, nindi bäla?

Fähri Hisami yuknı bar itep uylamaska tırıştı. Döres, Kärimäneñ ul zatlı färeştä buluında yalgışa almıy. Anıñ kebek gönahasız çibär şagıyrä kızga kemneñ dä kulı kütärelä almas, andıy keşeneñ sakçısı Hoday üze tügelme?

Şuşı uyları belän Fähri Hisaminıñ küñele utırdı. Anıñ ozınayıp töşkän yuka, yabık yözenä alsulık yögerde. Hätta yuk kına uyları da üzen oyaltırga citä kaldılar. Ämma bu oyat hise häm oyalu toygısı aña nindider serle rähätlek alıp kilde. Äle genä yışlanıp tibä başlagan yöräge basıldı, sulışı tınıçlık aldı. Küñelenä olılık belän märtäbä toygıları kilde. Baya gına täräzädän karap tora ide. Üze kebek sargaya bargan ak kayın aña bügen dä yılmaep küz kıskanday toyıldı. Apasınıñ fatirı ikmäk zavodınnan yırak tügel, isemsez tıkrıkta bulıp, yortlarınıñ yänäşäsendä genä yaktı dönyaga kıyar-kıymas suzılıp ak kayın üsä. Käüsäläre zägıyf, neçkä. Äle kiçä genä yafrakları yäşel ide, bügen inde alarnıñ sarılıgı gacäyep ber serle maturlık sıman küzallana.

Köz könnären Fähri Hisami yaratmıy. Ä şağıyrlär kiresençä bulırga tiyeşlär tügelme soñ? Bälki anıñ çınlıkta şağıyr atalırga da hakı yuktır? İl häm halıklar atasına: «Min — halkımnıñ talantlı häm tanılgan şagıyre!»— dip üze turında belderep, azmı üteneç hatların yazgan berkatlı yülär keşe! Ägär dä bu süzläre hakıykattän bulsalar, Stalin kebek böyek keşe aña cavap birmi kalmas ide. Yuk, ul süzläre hatadan ikännär şul. Eh, yavız sin, dönyalık! Dan häm hörmät belän aldıysıñ da adäm balasın, haman da ışandırıp yörtäseñ-yörtäseñ dä, häm bäla çokırına baştübän törtep töşeräseñ. Fähri Hisami da näq şuşı kılday neçkä, kılıçtan ütker sirat küpere aşa uzdı. Ämma cännätkä tügel, ut eçenä barıp töşte. Tege dönyanıkına tügel dä tügelen, ämma bu dönya tämugına! Bolay da bula ikän şul ul!

Yazu östälendä açık kaldırılgan däftärdä kız balanıñ matur kulı belän pöhtä itep: «Ak kayınnıñ sarı yafrakkayı yörägem kük lepe-lepe kilä...»— digän şiğri yullar yazılgan ide. Fähri Hisaminı alar bik tä gacäpländerdelär. Başka şağıyrlär monı älbättä: «Yöräkkäyem sızlıy, kayın yafragıday bärgälänä dönya cilennän»,— dip, äüväle üzlären, üzläreneñ eçke kiçereşlären bäyäläp birep yazar idelär. Ä Kärimäneñ küñele andıy tügel. Ul başkalarnı alga çıgara, alarnıñ häsrätlären üzeneke itep birä belä! Menä kayda böyeklek!

Şuşı ukıgannarı häm uyları, bäyälämäläre belän bäyle Fähri Hisami Tukaynı, Taktaşnı, üzeneñ yazmaların hätere aşa uzdırdı. Kärimä kebek fikerlägän häm dönyanıñ serlären añlıy, kürä, bäyäli algan başka ber genä kaläm iyäse yuk ikänlegen añladı. Barısı da alga minne çıgara häm üzlären lirik geroy itälär ikän bit. Ä menä niçek itep yazarga kiräk: «Nigä şulay borçu tulı buldıñ, yörägemä saldıñ serläreñ?..»

Kärimäneñ bu şigıre «Änkäy» dip atala ide. Fähri Hisami tagın da uylarga birelergä, katlaulı balaçak tormışların, gaziz änkäseneñ avır ğailä yögen yalgızı tartıp bargan, bähetneñ närsä ikänlegen dä kürmi irtännän kiçkä qadär barça könnären eş belän uzdırgan çakların isenä töşerde. Keşe bu cir yözendä ber genä dä söyenmiçä, barı gacizlänep häm integep kenä yäşi ikän şul. Anda da äle urıs pobı kilep, öslärenä karaçkı kebek yabırılıp kerep: «Sez — keräşennär, çukıngan pravoslavnıy, çirkäügä yöregez, yuksa ostrog bulır urınıgız!»— dip kurkıtuları, äniseneñ moña yılauları, apa-eneläreneñ, kurkışıp, säke astına posuları: «Min keräşen tügel, möselman!»— diyäräk Fährineñ dä pop itäge astında çäbälänüläre: «Çto s etim Fedorom-Fedotom?»— digän süzlärennän kotı oçuları — barısı-barısı da bügenge köndä genä bulgan hällärdäy häterendä ide. Anıñ änkäse tönnären ay yaktısında namaz ukıy-ukıy yılıy ide bit. Fähri dä, aña iyärep, bala çagınnan namazga bastı. «Dinebezne, möselmanlıknı taşlamagız!»— digän süzlärne bägırenä çokıp yazgan ide. Avır Ural şahtalarında da namazın-urazasın kaldırmadı. Ä Sovet kergäç, Bişbaltada tatar mäktäbendä ädäbiyät ukıta başlagaç, änkäseneñ bu vasıyate dä, näsıyhät itep äytkän süzläre dä, goref-ğadätne totu da äkrenläp, üz cayları belän onıtıldılar. Ul bolarnı Stalin törmäsendä ük isenä töşerep ah itkän ide. Ämma özelgän cepne yalgap cibärä almadı. Anıñ belän bergä totkınga eläkkän keşelär hämmäse dä diyärlek ata bolşeviklar bulıp, yäşäeş, ğadellek turında fikerlären marksizm utında häm kanlı köräş kırlarında-mäydannarında barlıkka kitergän, nıgıtkan häm üstergän buluları säbäple, baş-ayaktan dähri idelär. Din häm çirkäügä, alar tiräsendäge keşelärgä karata kisken tänkıyt baskıçlarında torgannarı säbäple, Fähri Hisamiga täesir itmi kalmadılar.

Täesir!.. Şiğriyätneñ asılı häm mäğnäse anıñ, menä şuşı täesir digänneñ kuätenä bäyle bulganlıgın kem belmi? Ällä nindi akıllı fikerlärne dä, ägär täesir sandıgına salıp birä almasañ, andıy äsär şiğır tügel, andıy äsär barı tik tezmä genä!

Kärimäneñ şiğırlären ukıgan sayın Fähri Hisami äle hatirälärgä, äle fälsäfälärgä birelde. Ul dulkınlanmıy buldıra almıy ide. Şuşı haläte añarda mähäbbät hisläreneñ çäçäk ata başlavına koyaşlı yañgır kebek bäräkät ikänlegen uyına häm iğtibarına da kertä almadı. Gomereneñ yılları bäla eçendä, avırlık astında uzıp, ul barı tik utız yäşlärendä genä alardan kotılganday üzen his itep, şaşkın häm läzzätle icat eşenä birelgän, ämma bu bähet irtäse ozakka suzılmıyça, küklären bolıt kaplagan, şul karañgılıkta canı adaşıp gacizlängän dahilarnıñ berse buldı. Bişbaltada mäktäptä tel häm ädäbiyät ukıtuı tormışın köyläü öçen, ğailä koruda töp nigez ide. İnde genä icat belän şögıllänüne alga çıgarıp, Yazuçılar soyuzına eşkä küçep, gomerendä berençe tapkır irken sulış alamın digänendä anı tönlä kilep alıp kittelär. Fatirları olı kapkalı yortta ide. Fährineñ eş bülmäse, yokı urını şul kapkaga karap torgan täräzä artında bulıp, ul kiç buyına icat itep utırdı. Utnı sünderep, inde yatamın digänendä küñelenä betmäs-tökänmäs kebek toyılgan uy töşep, kuzgala almıyça kalgan ide. Küktä tulgan ay tantana itä. Uramda köndez salkın yañgır yaugan, ä häzer ayazgan, suıtkan ikänlegen küz aldında tottı. Kapka şıgırdap açıldı. Anıñ yöräge cu itep kuydı. Kün kurtkadan yörergä yaratkan Taktaş kay vakıtlarnı şulay soñarıp kilep kerä ide. İnde vafatına sigez yıl. Närsä, isän mikänni?

Fähri şaşına kaldı. Sataşu, cen, ruh, başka närsälär barısı anıñ akılı häm yöräge aşa öşenderep ütkändäy toyıldılar. Taktaşnı Häsän Tufannıñ äle dä sagınuın isenä aldı ul. Ällä bu yulı alar ikese bergä kilgännärme? Tufan nigäder Fährine bik yakın itep betermi ide bit.

Şunda ay yaktısında ikençe keşeneñ kulında köpşäle kara timerneñ yaltırap aluın kürde. Furackasın da, pogonlı buluın da küzlärennän tön karası yäşerä almadı. Ul da tügel, işekne kaktılar. Fatir hucası üz yagında yoklıy ide, açulı avazlar birep uyanıp: «Kem bar anda?»— dip, göbe töbennän çıkkan tavış belän endäşte. İşek artındagılar kiçekmi açuın taläp ittelär. Eçke keläneñ kütärelgäne dä işetelmäde. Şaltırap kuyu anıñ ğadätendä ide, yugıysä. Fatir hucasınıñ ah orıp avıp kaluı, işektän fonar yaktısına karşı sercantnıñ kürenüe, kiçekmästän lampa utı kabızılu, Fähri hatınınıñ kurkıngan yöz belän ak cäymä eçendä kütärelüe häm tagın da başka törle tormış kartinaları küz aldında butalıp aldılar. Mäsälä açık ide: Fähri Hisaminı alırga NKVD kilgän!

Bärep kergän keşelär üzläreneñ kem ikänleklären äytep tormadılar. Citdi häm ärsez kıyafätle bu keşelärneñ asıl niyätlären añlavı avır tügel ide. Yartı säğat eçendä başı öskä kilgän bülmä, häyranlıkta kalgan hatını, añsız hälgä diyärlek citkerelgän fatir hucası — bolar ul çor öçen has küreneşlärdän bulıp, şağıyr yörägendä mäñge yañarıp toraçak surättä uyılıp kaldılar. Fähri Hisami üzen bik tä tınıç tottı, alıp çıgıp kitkännärendä dä:

— Borçılma, hatınım-canım, minem ber gayıbem dä yuk! Tiz kaytırmın!— dide.

Ozata baruçı sercant ber süz dä äytmäde, etkälämäde, törtkälämäde. Kün kiyemlese genä:

— Soharilar da kipterep kuygansıñ, ä gayıbem yuk, diseñ! Añlaşıla! Menä bit niçek!— dide.

Fähri Hisaminıñ kulında çınnan da ak yaulıkka törelgän altı telem sohari ide. Bu alarnı elektän kilgän ğadätläre buyınça, kara köngä dip, haman da kitap şürlegendä tota ide. Anı Fähri Hisami üze ürelep aldı. Sercant açıp karadı. Röhsät ittelär. Şul soharilar anı törmädä öç kön aç totkannarında azıklandırdılar. Ul belä ide: Kazanda nindi zıyalı adäm bar, hämmäse dä kapçıklap sohari kipterep äzerläp totalar, imeş. Alay-bolay alıp kitä kalsalar, anda alarnı kem kaygırtsın? Küplär kittelär bit inde. Ämma Fähri Hisami üzen aluların kötmäde häm monı mömkin häl dip başına da kitermäde. Bu vakıtta il buylap zıyalılarnı yuk itü eşe baruın anıñ akılı da, küñele dä kabul itmäde. Aña monıñ olı ber säyäsät buluına törmädä häm sörgendä, kat-kat uylanuları soñında, ahırıl-ämer, añlattılar. Ämma bolar da Stalinga häm bulaçak kommunizmga ışanuların sünderä almadılar. Ul mähäbbäte kire kagılgan Mäcnün sıyfatta ide.

Fähri Hisaminı, ällä nindi soraular birep, tikşerüçelär cäzalap aptıratıp tormadılar. Basılgan häm yazgan şiğırlärenä «millätçelek häm çit il burcuaziyäse tegermänenä su koyu», avtorı yat illärdäge «tatar hökümäte kaldıklarınıñ yalçısı» digän isem taktılar da, härbi tribunalnıñ hökemen iğlan itep, äüväle törmä, annarı «veçnoyı poseleniye»gä sördelär. Fatirdan alıp çıgıp kitkän töndä anı atlı arba artınnan iyärgän hälendä kiterdelär. Uramda köz ide, salkın ide. Sercant belän kün tucurkalı adäm arbada bardılar. Fähri Hisamiga güyäki: «Sin, buldıra alsañ, kaç!»— digän sıman, bitaraf idelär. Ul batırlıknı şağıyr başkara almadı. Berär uram tıkrıgına agaçlar arasına, hiçyugı küperdän Kazan-suga taşlanırga mömkin ide. Ul bolarnıñ bersen dä eşlämäde. Hätta uyına da kertep karamadı. «Gayıbem yuk, çıgarırlar. Bu barı tik zur hata gına. Yüri sınauları! — dide anıñ küñele.— Min — kommunist, Stalinga häm partiyägä ğaşıyq!» Ul hätta hökemgä kiterelgänendä dä: «Menä gafu ütenerlär dä çıgarırlar!»— digän ışanıç belän atladı. Ägär dä kem östennänder, nilär söylägänen soraştırıp, häbär itülären taläp itsälär, yazıp birergä kuşsalar, ul barasın da bäynä-bäynä başkarıp çıgar ide, yugıysä. Ämma ber genä dä kızıksınıp mataşuçı tabılmadı. Anıñ fikerläre dä, süzläre dä hiçkemgä ähämiyätle tügel idelär. Tikşerenü organnarınıñ, hökemçelärneñ aña karata bitaraflıgı küñelen häyranga kaldırdı. Fähri Hisami bu hällärdän tämam aptıraşta ide. Ul hakta bügen dä ber fikergä kilä almıy. Anı hätta mıskıllıy da ide bu häl. Citmäsä üzeneñ berkatlılıgı akılın häyran itä. Mögayın yazmış anı tagın da olırak bäladän kotkargan bulgandır — monısın inde sörgendä çagında açık töşende. Şuşı akılı açılu küñelen tınıçlandırdı. Aña oyat, bik tä oyat buldı. Äle häzer dä ul şuşı kara vakıygalardagı berkatlılıgı öçen küñele tulı avır hislärne yörtä.

VI

«Matbugat yortı» dip atalgan gazeta-curnallar, kitaplar, curnalist-yazuçılar, şağıyrlär, hätta artistlar oyası da şuşında — Kazannıñ iñ zamança dip sanalgan binası eçendä ide. Zur täräzäläre güyäki könneñ yaktılıgın yotıp alıp beterergä teläp şulay dönyaga ärsez itep karıylar. Anı tözegän çaklarnı Fähri Hisami häterli äle — tatar kitabı, tatar mädäniyäte, ädäbiyätı üseşenä zur ömetlär uyattı ul. Ä menä häzer niçekter uñaysızlık, avırlık toyasıñ añardan. Sagış, gam eçenä çumgan, güyäki ğasırlar eçendä adaşıp kalgan. Ällä zavod-fabrikanımı, ällä yugarı uku yortınmı, ällä närsäne häterlätkän bina bu. Kazannıñ köyäz divarlı öyläre arasına kısılıp basıp tora, şökätsez genä dä tügel, yöze çıtık, üpkäçel, karañgı çıraylı kortka kebek yatsınu hisläre tudıra ikän şul küñellärdä.

Fähri Hisaminıñ, kaytkannan soñ, monda ikençe tapkır kilüe ide. Äüvälgesendä, işek yanına citkäç, ike yäş keşeneñ: «Kayta başladılar inde imperializm yalçıları»,— dip söylänep çıgıp kilülären işetep, citmäsä berseneñ: «Bolay da tar matbugatıbızga, äsärlären kiterep taşlap, avır yök bulıp töşäçäklär äle, kürerseñ!»— dip, kisterep, açu belän äytülären dä, başka süzlärne dä işetkäç, bu yulı da borılıp çıgıp kitkän ide. İske yaraga yañası östälde. Kuyın kesäsendä ikegä bökläp tıgılgan şiğri sähifäläre niçä könnär şul kileş, kuzgatılmıyça yöredelär. Universitetta oçraşu öçen, anda şiğır ukıganında bik kiräk buldılar, anısı. Ämma tege yäşlärneñ süzläre anıñ yañadan ädäbiyät mäydanına oçıp kerü niyäte belän cäyelgän kanatlarınıñ oçların ike kat kistelär. İnde menä bügen kabat kilde. Bu yulı işektä tege kıska buylı, çatan ayaklı, güyäki ber kalıptan çıkkan kebek kıska barmaklı kulların cäyep söyläşüçe ike adämne oçratmavı gına aña beraz küñel tınıçlıgı östäde. Tik alardan işetep kalgan süzlär genä, berençesen ikençese uza-uza isenä töşep, tagın da teñkäsen kortıp aldılar. Şunlıktan adımnarında sülpänlek häm yomşaklık tagın da arttı. Ul bügen dä şul uk yuıla-yuıla agarıp betkän häm ozak vakıtlar kiyelüdän kapçıkka tartım kıyafätkä kilgän plaştan, töbe sayıgayıp kitkän, yarım cimerek yortnı häterlätkän tar eşläpädän ide. Baskıçtan, yugarıga kütärelep karamıyça gına, tanıy kürmäsennär, berük, digändäy, sabır gına kütärelde. «Tatarstan yäşläre» gazetasınıñ yäki «Azat hatın» curnalınıñ kaysı katta, niçänçe bülmälärdä urnaşkanlıgın beläse kilsä dä, keşedän soramadı. Härber işekne karap çıgarga itte.

Bähetenä koridorda keşe kürenmäde. Ber cıyıştıruçı hanım gına sulı çiläk kütärep kaysıdır bülmädän çıktı da aña karşı kilä başladı. Yarım karañgılıkta keşene tanu mömkin tügel ide sıman. Ämma Fährigä hanım niçekter yakın beleşe kebek toyıldı. Ayak atlaularındamı, kileş-kilbätendäme tanışlık bar? Tuktatıp sorau uñaysız ide.

Şuşı «Matbugat yortı»nıñ, tözelep betügä, açılış tantanasına söyenep kilgän Fähri Hisami Yazuçılar soyuzında eşli başlagan ide inde. Aña öçençe kattan yaktı häm cılı bülmäne birdelär. Anda kerep utırgaç ta ul üzeneñ çiksez bähetle ädip buluın toygan ide. Aña berençe işek şakıgan keşe dä hatın-kız zatınnan ikänlege isendä. Soyuz predsedatelen ezli ide ul. Şiğırlär yazam, di. Şularnı alıp kilgän. Küp tügel, un-unbiş äsär genä. Alarnı Fähri Hisami, hanımnan sorap alıp, äüväle üze ukıp çıktı. Ul tezmälärdä tormışnıñ avırlıgı, yazmışnıñ märhämätsezlege hakında bäyän itelgän. «Gölnar hanım bulam!»— dide şagıyrä, üze hakında. Fähri Hisami anıñ şiğırlären tulı cavaplılık toyıp ukıp çıktı. Alardagı şiğır köçen bik yahşı toydı. Ämma hanımga:

— Bu äsärläregez Sovet matbugatında basılıp çıgarlık tügellär, ruhlarında vak burcuaz tösmerlär cäyelep yata, çekräyep toralar,— digän süzlär tezmäsen ğadäti yalkın häm ışanıç belän tezep saldı. Tatar matbugatı, yaña ädäbiyät kitapları aña bu räveşle söyli alırlık kına azıknı birep kuygan idelär inde. Ul üzen şıgırdap torgan tucurkalı gayrätle komissar itep toya. Şundıy bolşevik turında yazarga hıyallanıp yörgän keşe menä häzer, hanımnıñ şiğırläre belän tanışkaç, ruhi yaktan citlekkän buluın añlap aldı. Üzeneñ ideologik yünäleştä üseşen dä, şağıyr atalırlık östenlegen dä toyu aña rähät ide. Hanım kanäğatsez häldä çıgıp kitte.

Ä menä bügen bu cıyıştıruçı hatın şuşı vakıyganı anıñ häterendä yañarttı. İseme niçek ide äle soñ? Yuk, belmi. Häterlämi... Äle genä isendä ide bit! Gölçirä, Gölnaz?.. Ä äye, Gölnar hanım! Tatarda niçämä «Gölnar tutaş» iseme belän yörtelgän şagıyrälär bulgandır — aların inde häzer tarih gıyleme üze dä onıtkan. Ä menä bu «Gölnar hanım» başka törle ide. Beraz vakıtlar yugalıp tordı da «Matbugat yortı»nda kabat kürenä başladı. Ul inde cıyıştıruçı hälendä ide. Bervakıt annan Fähri Hisami bolay dip soradı bit:

— Sez nişläp mäktäptä balalar ukıtmıysız? Kileş-kilbätegez mögallimäneke tösle!— digän ide, hanım:

— Ukuçılarnıñ küñelen garipläüdän kurkam,— dip cavap birde.

Ul vakıtta da Fähri Hisami anıñ süzlärennän döres fikergä kilä belmägän ikän şul. İnde menä unaltı yıllap vakıt uzıp kitkäç, Stalin «iläge aşa vaklanıp häm çilänep çıkkannan soñ», Gölnar hanımnı añlıy da başladı bugay? İldä yäşäp tä, ul ilne söymägän keşelär bula ala. «Gölnar hanım»nıñ şiğırläre, ukıştırıp aluga uk, Fähri Hisaminıñ küñelendä şundıy toygı kaldırgan idelär. Ul alarda tege dönya belän serle bäyläneşlär barlıgın da, Allahı täğalägä ışanu köçeneñ ülemsez buluın da, serle simvolika häm mäğnälär dä, bähet häm sagış, gam häm fälsäfä berlegen dä kürde. Hanım turında tatarnıñ akmeistı, revolyutsiyä-audarılış zamannarına qadär ük matbugatta dekadent ruhlı şiğırläre belän hätta Därdemändneñ üzen şakkattırgan dip söyli idelär tügelme? Fähri Hisami menä bügen genä şuşılarnı şaklar katıp isenä töşerde. Niçek eleklärne bötenläy dä häterenä kiterä almagan? Ällä bu häter barı tik kartaya-kartaya gına açılamı?

Bu oçravı da yukka gına tügel, hanımnan gafu sorarga tiyeş ul. Añlar, kabul itär!

Şunda Fähri Hisami cıyıştıruçı hanım artınnan kitte. Monda koridor borıla, yaktıga çıga ikän, koyaş ta turı karıy.

Ämma Fähri Hisami yalgıştı. Bu hatında «Gölnar hanım»nıñ çalımnarı yukka çıktılar. Tege — çandır, sılu, gamle şagıyrä belän bu tupas, ere kıyafätle, kalın irenle häm däü borınlı cıyıştıruçı hatın arasında bernindi dä urtaklık bula almıy, bilgele.

Soñgı vakıtlarda üzeneñ büselep kitep uylanu, tormış hatirälären yañartu ğadätennän arına barırga tiyeşlegen, uñga-sulga kitärgä genä torgan fikerlären cıynap ber noktaga tuplarga kiräklegen Fähri añlıy ide. Ämma nindider olı, ozak yıllarga suzılgan katı avırudan soñ keşeneñ niçek akılı-añı, küñele-ruhı uyanıp kitä, ul da şuşındıy üzgäreşlärne üzendä his itä tordı.

«Tatarstan yäşläre» dip vak kına häreflär belän kızıl taktaga kısalangan uzuga kilep citep, Fähri Hisami işek kaktı. Ämma anı işetmädelär. Kalın, kün sıyfat dermatin belän tışlangan olı işekneñ artında ber tutaşnıñ kölgäne tonık kına yañgırap aldı. Ul hätta kerergä dä çakırdı bugay?

Monda irken häm yaktı täräzälärdän eçkä nur börkelä, uramdagı tabiğat maturlıgına koyaş üze dä şatlanadır sıman toyıldı. Ber kalın gına adäm, şkaf qadärle olı gäüdäsen beraz alga bögä töşep, östäl artında utırgan sekretar kızga nindider yagımlı süzlär äytep mataşa. Fährine şäyläp alıp, telendä tagın da ber-ike yalkınlı fraza biyette dä, şiğır sımanrak böterep, kaynar itep ukıp kitte:

— Kerälär vakıtsız, yörilär taktsız, tız da bız, tız da bız — maşina-maşina keşelär, parovoz-parovoz keşelär...

Bu anıñ improvizatsiyäse ide. Fähri bik yahşı añladı. Hätta türgä taba uzıp, işek yakka törtep kürsätüe dä barı tik kerep kaçar cir taba almaganday artıgı belän kauşavınnan ide.

— Äye, üzendä! Sezne kem dip äytik? Nindi yomış belän idegez? Yartı säğattän obkomga kitäseläre bar!— dide kız, üzeneñ tugırı hezmätçe sekretar ikänlegen sizderep. Anıñ östäle yanında yarım biyegän kart peläş «şağıyr» kisäge:

— Niçek? Sez bit äle genä «üzendä yuk» digän idegez! Lyalüşkä! Sez närsä?— dip, rizasızlık itep ölgerde.— Min bit uyın belän tügel, eş belän kerep çıgası idem.

— Anıñ sezne kabul itäse kilmäsä?

Sekretar kız bu süzlären şundıy da citdi itep äytep kuydı, Fähri artka çigenergä mäcbür buldı. Şuşı koyaşlı bülmädä ul bügen inde ikençe katka oyatlı. Kayadır barırlıgı da yuk. Nik kenä kilde, kerde?

— Abıy, sezgä tügel! Bezneñ Sabir abıyga ul süzlär. Baş redaktor alarga eş kuştı. Şunı yazmıy torıp, küzemä kürenäse bulmasınnar, dide!

Kıznıñ bu süzläre kalın şkaf Sabir äfändegä citä kaldı. Ul däü korsagın tagın alga çıgarıp, böyerenä tayangan kileş äytergä dä ölgerde:

— Vät tek yandıgız, señlem Myalüşkä! Yandıgız! — Kükräk yanı kostyum kesäsennän urtalay böklängän käğaz bitlären çıgardı.— Menä ul, yazılıp ta bette. Şunı hökemnärenä alıp kilgän idem. Ä sez — totkarladıgız!

Tutaş ber agarındı, ber kügärende häm Sabir äfändene işektän kertep tä cibärde. Annarı gına Fähri Hisamiga:

— Abıy, sez mine gafu itegez inde,— dip ütenep,— bu bezneñ danlı Sabir Häsänşinıbız ide. Soñgı könnärdä tämam bozıldı. Ällä nindi häylälär kora, redaktorıbız belän dä telgä kilep aldı,— diyäräk añlatma yasadı.

Kıznıñ bolay açılıp kitüe söyenerlek häl tügel ide. Küñelendägesen meñ yozak artına yäşerergä öyrängän halıknıñ şuşı soñgı yıllarda kinät sulışı açılıp aludan serlären sibärgä kereşüeneñ säbäbe nilektän ikänlegen Fähri Hisami töşenä, älbättä. Ämma añlaganı sayın küñele şikkä birelä bara.

VII

«Tatarstan yäşläre» gazetasında Kärimä Dulatovanıñ öç şigıre beryulı basılıp çıktı. Kiräk digäç, alarga fatihalı süz başın Fähri Hisami yazdı. Ansın kiterä kilgäç, baş redaktor:

— Üzegezneñ şiğırlärne dä bastırırga ide. Universitet sezne bik cılı kabul itkän. İke atna buyına barı tik şul hakta gına süz yörde. Kötäbez. Yäşlär gazetasına yäşlärçä şiğırlär citmi,— dip, şundıy cılı itep söyläde, aña ışanmıyça mömkin dä tügel ide.

— Minem yäşlek uzgan inde,— dide Fähri Hisami, aña cavap birergä aşıgıp.— Häzer şiğır turında tügel, tormış, niçek yäşäü turında borçılırga kala.

— Äye şul!— dide redaktor, onıtılıp kitep, yanında fikerdäşe utırganday üzen his itep.— Ällä niçek kenä, barısı da kinät kenä cimerelde dä töşte. Kötelmägän ülem...

Ämma ul şunda uk üzen kulga aldı. Süze Stalin hakında ikänlegen çak kına äytep taşlamavına şakkattı. Äle kem aldında bit — Fähri Hisami kebek can köyege, «öç tiyenlek şağıyr» dä bula almagan adäm aktıgı karşında küñelen aça yazdı. Häyersez!

Redaktor komaç kebek kızarıp utıra ide. Östäl artınnan çıgıp, täräzä fortoçkasın barıp açtı. Karış buylık bu adäm monnan unbiş yıl elek «Matbugat yortı»na komendant bulıp eşkä kergän ide. Fähri abıysı yanına sugılgalap, çäy eçep yörgäläp, hämmä yuknı-barnı söyläp aptıratuçılardan ide. Tanımas kebek toyılsa da, alay kılanıp mataşmadı. Berençe könne ük:

— O Fähri agay! Küptän kötä idek. Ämma aşıgam. Anda Miläüşä äytkänder, obkomga barıp citäse! «Soveşaniye»!— dip, ämma kulındagı şiğırlärne alıp kalıp: — Ber-ike avız süz kiräk bulır. İrtägä kiterä kilep, turı üzemä kerersez. «İkegä» kötäm, säğat ikegä! Kileştekme? Bik yahşı! Miläüşägä äytep kuyarmın!— dide, sörep çıgarganday aşıktırdı.

Yarıy äle bügen Fähri köndezge säğat berdän ük monda. Redaktornıñ «ikegä» tagın da «soveşaniye»se ikän. Miläüşä äytep kuydı. Ul da tügel, redaktor da töşke aştan kaytıp citte. Ämma kıyafäten yasalma üzgärtep ölgerde. Küreşte. Kabinetına kerergä täqdim itte.

Bik tä ülçäp söyläşkän keşe belän ällä ni ozın äñgämä korıp bulmıy. Ämma Fähri yäş şagıyrä hakına tüzärgä buldı.

— Ser itep kenä sorasam, närsä äytersez ikän?— dide şunda redaktor, Fährigä karap-karap kuyıp.

Redaktornıñ uyında närsä ikänlegen belüe avır ide. Mögayın anı bu şiğırlärneñ avtorı kızıksındıradır?

— Niçegräk buldı anda? Avır bulmadımı?

Fähri Hisami anıñ tel töben şunda uk añlap aldı häm aldan äzerläp kuygan cavabın da birde:

— Miña ällä ni kıyın aşatmadılar. Monda da ciñel bulmagan. Sugış. Kırılış. Faşizmnıñ dähşätenä tüzep kara! Kön dä frontka, kaynar ut avızına cibärülären soradım!

Alar küzgä-küz karaşkan hällärendä beraz süzsez utırdılar. Keçkenä başlı redaktornıñ küzläre dä çepi idelär. Ämma yılgırlar. Sizemlelär. Mondıy keşelär, asılda, küzläre belän işetälär, küzläre belän söylilär. Azmı bändälärneñ bähet yulın arkılıga kiskänder?

Ägär dä kemder hakında kirle-mırlı uylap, anıñ karşında naçarga fiker yörtep utırsañ, mondıy äñgämäneñ ahırı ber dä yahşıga betmäyäçäk. Tel çişelep kitüçän bit ul. Yuktan gına uylarıñnı açıp taşlavıñ bar. Keşelär hakında yahşı uylarga, keşelärne maktıy belergä kabat öyränergä kiräk Fährigä. Ämma vakıt cilderep bara tora. Monı «reabilitatsiyä çorı» dip atıylarmı äle?

Fähri Hisami niçek tä yahşı uylarga birelergä teläde. Kärimäne isenä töşerde. Şunda yöräge cu itep kuydı. Ah, Kärimäne yarata ikän bit ul! Bu nindi divanalık tagın?

Ägär dä keşelärne hörmät itärgä, alarga soklanırga küñelen kabat öyrätmäsä, aña avır, bik tä avır bulaçak yäşäüläre. Cämgıyättä başkaça bula da almıy. Üzara könçelek belän yanuçılar äylänä-tiräñne urap alsalar, siña tormışnıñ mäğnäse kalırmı soñ? Yuk, bilgele. Andıy kollektivta üzeñneñ dä eşliseñ kilmäs. Barı tik mähäbbät kenä keşeneñ hislärendä totrıklılık uyata ala, barı tik mähäbbät kenä keşedän çın keşe yasıy. Fährigä bu hakta Kärimäneñ küzläre söylämädelärme? Tormışka yañadan, kabat kaytıym disä, aña gazapka saluçılarınıñ hämmäsen dä gafu itärgä kiräk, şuña, yarlıkauga öyränergä! Ägär dä tormışnıñ karşılıklı cilläre kemne dä bulsa kakmıyça, yıkmıyça, timiçä kaldırgan, citmäsä anı, kütärep alıp, yugarıga, üze dä uylamagan tau sırtındagı tähetkä iltep utırtkan ikän, mondıy yazmışka nasıyp itelüe öçen hiç üpkälärgä yaramıy. Bälki ul borıngı berär äüliyäneñ näsel balasıdır, bälki anıñ buınınnan kiläçäktä berär igelekle bala tuaçaktır?

— Babasına da, balasına da karama! Üzenä küz sal! Üzen bäyälä!

Fährineñ küñelendä şuşı räveşle karşılıklı fikerlär tuarga ölgerde. Ägär dä ul bertörle genä uylasa, şul uylarınıñ çanasında cildäy cilderer, söyläşep tä utırır ide bälki. Ämma ike törle fikereneñ dä küñelendä köräşep aluları aña saylap kalu mömkinlegen kaldırdı. Berniçä tarmaklı häm kapma-karşı yünäleşlärdä ber ük vakıt aralıgında fikerli belü ostalıgı küplärgä birelmägän. Ä mondıy uylarnı kütärüe bik ciñel eşlärdän tügel.

Menä bügen dä küñelendä Fähri izge hislären kuzgatırga teläp uyangan ide. Kärimäneñ sabıylarça berkatlı, tabigıy agımdagı yagımlı şiğırlären iskä töşerüdän köne başlanıp kitte. Ul kızga küñele yakın ikänlegen dä isenä töşerde. İnde redaktor äfände belän küreşsä, Kärimäneñ şiğırläre hakında fikeren işetsä, aña şuşılar bik tä citkän. Tik ul buş tügel, «soveşaniye»senä aşıga, Fährineñ anı totkarlarga hakı yuk.

— Bez barıbız da ul yäştä mondıy şiğırlär yaza idek inde... Üzegez dä bik yahşı beläsez...

Redaktornıñ süzlärne närsägä bolay tämamlavın Fähri añlıy almadı. Täne buylap ärnü hise yögerep uzdı. Kinät, kötmägändä bägırenä kiterep tiptelärmeni, süzne zat belep tögälli almas, uyındagısın äytmäs hälgä töşte.

Dürtençe bülek

I

Kärimä ber yıl eçendä bötenläy dä ällä kemgä äverelde. Ul häzer iñ talantlı, iñ ömetle, tatar ädäbiyätınıñ böyek kiläçäge sanalgan şagıyrä ide. Yazgan äsärlären hämmä matbugat organı zur teläk belän bastıra, alar hakında matur-matur maktau süzläre äytälär, ä Fähri Hisami abıysı aña ülep ğaşıyq. Kärimä moña da çiksez kuana, mäñge şulay bulasın belä. Ägär berär şigıre gazeta yäki curnalda basılmıy kalsa, yäisä kötterep gazaplasa, häzer Fähri Hisamiga citkerä häm ul, kara kaygıga batıp, barça eşen taşlap yögerergä genä tora. Hatın-kız halkı şundıy inde ul, aña ayırım zur iğtibar birsäñ, sine üzeneñ kolı yasarga gına tora. Ägär dä yaratkanıñnı sizensä, yäki yaratam dip ışandırsañ, sineñ alda üzen bötenläy dä ällä kemgä kuya başlıy. Ämma çın hatın-kız andıy bulmıy, dilär. Yalgan hatınnar ir-yegetlärgä karata şundıylar, imeş, ä döresläreneñ küñele tormış iptäşenä hörmät belän tulı...

Kärimä isä kemgä dä oşamagan, üzeneñ yäşlege arkasındamı, ällä şagıyrä buluınnanmı — üzen çın belän yalgan arasında kebek toydı. Ämma kız şunı da töşenep ölgerde: kayber keşelärdä yöräk meskenlege gomer buyına bula, andıylarnı tormış, dönya ällä niçeklär sınap, nıklı itärgä teläp, çükep-yandırıp ta karıy. Ä alar haman da elekke hälendä kala. Andıylar yäisä äüliyägä äverelä, yäki divanalıkka çıga. Fähri Hisami näq menä şundıy keşe, hälsez, biçara häm ber yıl eçendä Kärimäneñ uyınçıgına äverelde dä kuydı tügelme? Ul älegä Kärimäneñ yıldan-yıl köç alasın belmi, küz aldına kitermi, haman da anı şuşındıy bulır dip küzallıy. Aña ışana. İ yülär kart! Ä Kärimä anıñ meskenlegennän faydalanaçak äle! Ägär dä ber yıl elek kız üzeneñ mondıy bulasın belsä, borçu-häsrät eçendä niçämä şiğır yazar ideme soñ?

Häyer, bu soñgı yılda Hänifä hanımnıñ Gazizçigenä «küz tide». Kötelmägän häl bularak kabul itelep, yort eçe sulışın yugalttı. Anıñ Kärimä belän kızıksınuı kışkı bozlarnı kütärep taşıp çıkkan yazgı sular kebek ärsezlänä bardı.

Berkönne kızlar ğadätlärençä däreslären äzerläp utıra idelär, yannarına Gazizçik (gomer bulmagan häl) kilep kerde häm östälgä yäşlär gazetasın cäyep diyärlek saldı da:

— Bu sezme?— dip soradı.

Kärimä kıp-kızıl buldı. Kirelänep: «Bu min tügel, minem şiğırlärem genä!»— dimäkçe ide, süzläre dorfa kilep çıgasın uylap aldı. Şunda dönyası üzgärde, küñele bulganday yılmaya aldı.

Däü häm kürkäm yeget Gazizçikkä kıyınlık kiçerü öçen şuşı da citä kaldı. Ul üzeneñ ak häm ozınsıman toyılgan kulların kaya kuyarga belmäde. Baskan urının onıttı. Citmäsä Kärimä aña ütäli karap tora ide.

— Ukıdık inde bez anı!— dide Sabira, şunda gazetadan karaşın Gazizçik yagına yünältep.

İke yaklap kistergän ut eçendä kalganday üzen toygan yeget artka çigenergä mäcbür buldı.

— Miña oşadılar,— dide ul, mañgayına çıkkan tirlären kesäsennän algan kulyaulıgına señderergä tırışıp sörtkäläp.— Şagıyrä belän yäşibez ikän bit bez!

Ul ällä kölä, ällä kuana ide. Kızlar, anı bervakıtta da mondıy bilgesez häm bäyä birgesez häldä kürgännäre bulmaganga, beraz aptırabrak kaldılar. Sabira da, Kärimä dä äüväle añarda mıskıllanu tösmerlären sizendelär, annarı kıyafätenä balalarça eçke kuanu bilgeläre çıkkanın da toydılar. Ä berazdan bötenläy dä aptıraşta kaldılar. Gazizçik abıyları alarga säyerlängän sıman toyıldı. Yegetneñ gıyşık utına töşkänlegen, şunlıktan akılın cuyganlıgın, täcribäläre bar ikän, añlar idelär. Ämma moña qadär üzläre genä mähäbbät itä belep, başkalar da yaratırga haklı ikänlegen uylamadılar bulsa kiräk. Alar öçen ğaşıyq yegetlär barı tik romannarda gına! Ä tormışta bu mömkin tügel. Änä Kärimä mähäbbätendä sataşıp şiğırlär yaza. Kemne söygänen dä belmi bugay? Sabira annan:

— Bu şiğırläreñ dä anıñ turındamı?— dip sorıy.

— Äye,— di Kärimä,— anıñ turında!

Süzlärneñ kem hakında barganlıgın kızlar üzläre bik yahşı belälär dä kebek. Kärimä Sabiranıñ, änä şul ällä nindi Fatıyh hakında söyläp, kolak itlären bıltır ber yıl buyına aşadı. Ah itte dä şiğır yazdı, vah itte dä cır çıgardı. Kärimäneñ kötmägändä mıştım gına köyläp alu ğadäte berara vakıt Sabiraga da küçep, çak kına ğadätenä äverelep kuymadı. Avılga kaytkaç, şulay onıtılıp cır suzgannarın ber, ike, öç tıñladı da, änise kanäğatsezlek itte:

— Bu nindi divanalık ikän tagın? Ukıgan keşeneñ akılı avışa di torgan idelär. Kızım, ziheneñä zıyan kilmägänder bit?— dide. Sabiraga oyat bulıp kitte. Tora salıp, yuktan da cırlau ğadätennän vaz kiçü öçen aña tırışırga, üzen kulda totarga öyränergä turı kilde.

Ä Kärimäneñ cırlaularına äti-änise ber dä häyran itmilär, bu ğamälendä zihen butalunı da, divanalıknı da kürmilär ikän bit. Nigä bu dönyada keşelär üzara tigez tügellär? Kaydadır yıraktagı, Sarman rayonı dip atalgan Läşäü avılında avız tutırıp cırlarga, küñeleñne sagışka-moñga salırga yarıy, ä menä Arçada monı yülärlekkä sanıylar? Ul Sarman yagın cırlı yak dilär şul, ä Araçanıñ, änä Tukay döres yaza, tavıkları gına cırlıy.

Yıl buyı Sabira şundıy süzlärdän ürtälep yäşäde. Üz aldına uylap çıgarıp, küñelenä ällä nindi fikerlär tutırıp aptıradı. Kärimä añardan tuygançı kölde:

— Bezneñ Läşäü avılında da tavıklar cırlıy inde ul... Tukay yüri ürtäp yazgan, «Kırlay — tavıkları cırlay» dip kotırtu yasagan. Monı üzeñ dä beläseñ bit!

İnde Sabira bu räveşle süzgä kerülärne kabat uyatmaska tırışa. Cırlarga äniseneñ kuşmavınnan çıgıp, hätta tavışım moñsız ikän digän fikergä dä kilde. Bu uyında beraz gına, mıskal qadärle hakıykat bar isä dä, anısı da telgä alırlık tügel, yugıysä. Sabiranıñ da tavışı moñlı, köye dä bar, ämma aña üz fikeren niçek başkalardan yäşerergä öyrätsälär, şulay uk küñelen başkalar küze aldında, kolagı yanında bikle totu kiräklege hakında da sabaklar birgännär.

— Mädräsä cimeşe!— di monı Kärimä häm şunıñ belän haklı da kebek.— Sholastika tärbiyäse sin, Sabira! Sovet keşese küñele belän irekle yäşärgä tiyeş!

Şuşı süzläre belän Kärimä anı kotçıkkısız kurkuga sala. Sabira, üzen ğamäldä dä, süzdä dä härdaim çiklärgä öyrängän kız bala, mondıy süzlärdä yat, doşman fikere yata dip uylıy. Küzläre şarday açılgan kileş kalalar. Tavışı bötenläy ük neçkärä. Telenä Arça söylämeneñ barça tarlıgı kilä dä çıga:

— Ni söyliseñ sin, Kärimä? Keşe işetä kürmäsen! Avızıñnan cil alsın!

Ä dustına şul gına kiräk. Ser birmi. Üzen citdi tota, ämma ürtäläven dävam itterä:

— Oktyabrdä kanat çıgargan, pionerda tärbiyälängän yalkınlı komsomolka yörägem härtörle burcuaz-feodal şartlarda da çäçäk atıp kilgän sholastikaga karşı kaynarlanıp sugışka kütärelä!— di.

Şagıyräneñ tezmäle-çäçmäle patetik süzlärgä bay tele aldında Sabiranıñ akılı käğaz kalınlıgında da kalmıy. Avızı açıla, yörägendäge häyranlıkka Kärimäneñ köläge tagın da kuzgala.

— İ-i, min tagın sine... Kärimä, şuşı qadär mıskıllamasañ! Min siña kem? İñ yakın dustıñ! Ä duslardan kölmilär anı, bik beläseñ kilsä.

Açu belän kulın kütärä.

Uçına çäbäk itep kiterep sukkan Sabirasın koçaklap alıp, Kärimä anı östäl artında utırgan cirennän oçırtıp diyärlek äydäp torgıza häm alar böterelälär. İnde niçä tapkır şulay ürtäşep telgä kildelär, annarı üpkäläşmäkçe dä buldılar, soñınnan şuşılay ber-bersen uynatıp tınıçlandırdılar. Bügen dä näq şulay buldı. Ämma köleşä genä başlagannar ide, bülmä işege kabat açılıp, inde küptän çıgıp kitkän Gazizçik abıyları tagın da kürende. Anıñ kulında bu yulı gazeta tügel ide.

— Kızlar, min bügen kiçke seanska kinoga biletlar algan idem, kaysıgız belän barırmın ikän?— dide ul, äle Kärimägä, äle Sabiraga karap. Moña qadär Gazizçik abıyları, bıyıl gına barlıkka kilgän ğadäte buyınça, alarnıñ ikesen dä üze belän ala torgan ide. Bügen başkaça eşläve häyran itterde. Ämma kızlar ikese dä bu yulı çayalık kürsättelär:

— Min baram, abıy, min! Min!— dip, hätta balalar kebek kulların da yugarı kütärdelär.

Gazizçik abıyları kinolarnı yarata, biletnıñ da yahşı urınga turı kilgänen genä ala, ahırdan, uyga birelep: «Ul geroy ni öçen bolay äytte äle?»— digän soraunı da törleçä birep, kızlarnı söyläştertkäli torgan ğadätne dä üz itkän ide. «Sayıskan koyrıgınnan töşep kalgan häbär bularak», anıñ berençe mähäbbäte bähetsez häm cavapsız kalganlıgınnan häbärdar tutaşlar şuşı qadär yahşı küñelle abıyların kimsetkän ul täkäbber kıznı söymi idelär. Niçek kurçak uynarga yaratkannar isä dä, bügen alarga şuşı täüfıyklı Gazizçik abıyları güyäki şuşı uk uyınnıñ dävamı kebegräk toyıldı.

II

— Sez Kazan şähären yaratasızmı?

Gazizçik abıysınnan mondıy soraunı işetkäç, citmäsä üzenä töbäp äytelgäç, çaya Kärimä tagın da yugalıbrak kaldı. Annan güyäki: «Señlem, sez mine yaratasızmı?»— dip soragan kebek buldı, ahrısı? Soñgı vakıtlarda ällä niçek kilep çıga tora şunda. Äle Fähri abıysı anı, kulınnan totıp, tämam kauşatkan ide. İnde menä Gazizçik abıysı ällä nindi säyer häm yat küz belän karıy, güyäki nider äytergä teli. Yarıy da monda ul yalgızı gına tügel, yänäşäsendä Sabira barsa? Anıñ artına, äniseneñ itäk yanına kaçkan bala sıman, kümelep sıyınırga mömkin bulır ide. Hay ul küñel, ällä kaylarga aşkına. Närsägä dip ällä kaylarga tartına inde? Bu qadär hıyalıy buluın ätise dä yaratmıy. Barı tik äbise genä añlıy torgan ide. İnde ul da yırakta. Elek, hätta bıltır gına da Kärimäneñ küñele tulı başka törle hislär ide. Ul üzeneñ şagıyrä bulırga tiyeşlegen, şiğır belän genä yäşäüdä rähät tabuın yörägendä saklıy tordı. Ä häzer, bıyıl barısı da başkaça yünäleş aldı. Gazeta-curnal tiräsendä dä yulına abıy keşelär arkılı töşärgä, söyü säğadätläre turında iskärtergä genä aşkınalar. Kärimä alarnı añlıy da, añlamıy da. Citmäsä, yüri törtterep:

— Fähri abıyıgız belän borçaklar niçegräk peşä soñ?— dip, hırhıldagan bulalar alar.

Eleklärne Kärimä mondıy ürtäülärne añlamıy torgan ide, häzer töşenä dä sıman: Fähri abıysı belän ikese arasında nindider neçkä mönäsäbätlär urnaşkan dip uylıylar ikän şul alar. Monıñ säbäben Kärimäneñ haman da mähäbbät turında şiğırlär yazuınnan kürer ideñ dä, Fähri abıysı üze dä kabat yäşlegenä kaytkanday buluın niçä kat täkrarlaganı bar. Äüväle anıñ hisläre añlaşılıp citmi kebek ide. Ämma Kärimä sizenä, böyek şağıyr Fähri Hisami aña ğaşıyq. Aralarında utız yıldan artık ayırma buluga karamastan şuşı häl. Bälki monıñ säbäbe şağıyr abıysınıñ balaları bulmaudandır? Ägär dä Kärimä kebek kızı üssä, ul alay, andıy hislärgä çummas ta ide. Ah, nikadär märhämätsez bulgan Fähri abıysına karata täqdir, ğailäsen dä harap itkän, üzen dä törmälärdä, totkınnar lagerlarında gazaplagan.

— Tutaş, nigä, sez, minem soraularıma ber dä cavap birmisez?

Gazizçik abıysınıñ barlıgın, üze belän söyläşep atlavın, Sabiranıñ, sın kürsätergä telägändäy, berniçä adım algarak kitep, enädän-ceptän kiyengän häldä, ence börteklären tezgändäy sak ta, kürkäm dä uç töbendä genä yörülären onıtıp cibärgän Kärimä beraz oyalganday itte. Ni äytergä dä belmäde. Keşeneñ küñele küklärdä yözsä, cirgä tiz genä äylänep kayta almıy digän süzgä misal şuşı häl tügel ideme? Kärimä tagın da kızardı-alsulandı, cavap birergä ul närsä hakında Gazizçik abıysınıñ söylägänen häterenä kiterä almadı. Kabatlap sorasa, zihene hakında närsä uylarlar?

Şulay da süz tapkanday buldı häm:

— Äye,— dip cavap birde.

— Närsä turında äytäsez?

Kärimä Gazizçik abıysınıñ bu soravına da cavap birä almıy ide. Häzer inde «äye» dip kenä kotılu da mömkin tügel. Barı tik tınıç kına, uylanganday atlavı meñ tapkırlar döresräkter kebek.

— Kärimä tutaş, sez üzegezne eredän totasız. Bu häl bik tä küñelsez. Yanıgızda bargan keşe öçen bigräk tä!

Gazizçik abıysınıñ bolay uk dip äyteren kötmägän kıznıñ yöräge ah itte. Moña qadär üzen haman da balalarça totuı azmı anı borçıy ide. Bigräk tä Sabira, canına tiyep:

— Sineñ äle üsäseñ dä üsäseñ bar!— diyäräk azmı äytte.

Äye, aña ciñel, yöräge dä kübäläk kanatları kebek kütärep alıp kitüçe şiğri hislärgä birelmi, akılın da törle yuk-barlar belän tutırmıy. Kärimäneñ genä canı ärnüçän. Ul hämmä närsä öçen hafaga töşä. Sabiradan berük kenä: «Ni öçen bezneñ ğadel partiyäbez Stalin kebek vähşilärgä yul birde ikän? Nigä alarnı vakıtında hökemgä tarta belmäde?»— dip sorap kara äle sin, häzer ul kara köyep çıga, bötenläy dä söyläşmäs bula. Elgäreräk vakıtta Kärimä anıñ bolay buluına açulana, hätta kanına toz da sala torgan ide. Ä häzer alay itärgä kurka. Kayvakıtta Sabira aña şımçılık öçen mahsus tagılıp kuyılgan keşeder sıman toyıla başlıy. Anıñ Kärimä yazgan şiğırlärne härdaim ukıp baruları da, kulyazmalarınnan aldan uk küp närsälärne belep toruları da äüväle rähätlek birä ide. Ämma soñgı vakıtlarda häl başka yakka üzgäreş aldı. Sabira berkönne:

— Partiyäbezgä tel tideräse bulma, Kärimä! Törmädä çereterlär!— dide, şunnan birle aralarına suıklık yögerde. İnde menä häzer dä Sabira anıñ belän yänäşä atlap barırga telämi, yüri aldan kitte. Bälki üzeneñ sılu buyı belän Gazizçik abıysın kızıktırası kiläder? Belmässeñ, anıñ da küñele bar bit! Ul çäçäk üze kebek şul!

Kärimä keşelär hakında artık küp uylau ğadätenä iyä isä dä, başkalar öçen ul daimi üzen genä kaygırtuçı kız bulıp toyıla. Ğadättä bütännär karaşında şulay kilep çıga da inde.

— Bezneñ Sabira akıllı, äyeme, Gaziz abıy?

Mondıy soraunı yeget kötmägän ide bulsa kiräk. Ul beraz aptıraşta barganday itte. Üz uyında kilde-kilde dä:

— Sez monı närsä öçen äyttegez, Kärimä tutaş?— dip, şulay uk üze dä ciñel genä äytep kuydı. Bu vakıtta Sabira, Lobaçevskiy uramınnan borılıp, aldan söyläşengänçä, Kirov bakçasına barırga yulnı sayladı. Anda köndezlären dä halık küp yöri. Kiçlären Sabira belän Kärimä şul bakçaga, istirähät kılıp, hava alıştırıp kerergä çıgalar. Gaziz abıyları yal könnärendä alarga iyärgäli. Ğadättä ul çittä, üz uylarına birelep yörüçän. Vakıtı-vakıtı belän şuşı bakçanıñ Fuks yortına karşı poçmagında ciñel tovar satuçılarnıñ bazarları oyışıp ala. Gazizçik abıyları, anda törkemnär cıyılunı kürep aluga, tizräk aralarına kerep katnaşa. Äle berär yahşı, küptän ezlägän kitabına yulıga, satulaşıp, anı, zur bäyälär birep, üzeneke itä, äle yahşı kaläm yäki kara savıtı işelärgä kızıgıp, alarnı ala, şular hakında soñınnan kärimälärgä ozaklap berär kıyssa söyli. Anıñ belmägäne yuk.

Hucabikäläre Hänifä Galiyevnanıñ tärbiyäsendä üskän börtek ulı bulsa da, Gaziz abıyları ber dä añarga ohşamagan: keşelekle dä, yuaş küñelle dä. Hätta kul barmaklarına qadär söyäkçel häm ozınnar. Aña berär skripkäçe bulırga kiräk ide dä bit. Hänifä Galiyevna äytä:

— Agaç kılın tibrätep yörep, kem dä bula almas ide,— di.— İncener keşeneñ anıñ märtäbäse dä zur, däräcäse dä olı, eşe dä akçalı.

Skripkäçe digännän, Gazizçik abıyları älegäçä bülmäseneñ divarında türdä, işegenä karşı yakta elenep torgan şul serle uyın koralına barmak belän dä çirtep karaganı yuk. İke yıl eçendä Kärimäneñ küzenä şul skripkä digännäre niçä tapkır çalındı, hätta küñelenä: «Nişläp anda elenep tora ikän?»— digän sorau da kilgäläp algan ide. Ämma kızıksınuın kanäğatländererlek cavapnı taba alganı yuk. Hucalarınnan sorar ide dä, ällä niçek, caysız bulır kebek toyıla.

— Kärimä tutaş, sez tagın minem süzläremne tıñlamadıgız!

Gazizçik abıysı kıznı bu yulı yüri şayarttı. Yuk inde, häzer Kärimä anı üze kızık itärgä tiyeş. Haman-haman yüri şayartırga dimägän, şaklar katarlık bulsın äle!

— Ä sez berni dä äytmädegez bit! Min kolak kuyıp kildem!— dide kız, Gazizçikneñ yözen kızartıp, ciñelçä kölep alıp.

— Äye, şulay ikän bit,— dide yeget,— ä min äytkänmen sıman bulgan ide.

— Närsä dip?

— Kärimä tutaş, sez miña bik tä, bik tä oşıysız dip!

— Añlamadım.

Kız çınnan da berni dä añlıy almadı. Gaziz abıysınıñ närsä digän süze ide soñ bu? Yuk, mömkin tügel!

— Kärimä tutaş, min monı bälki küptän äytergä tiyeş bulganmındır?.. Min... Min... Min sezne yaratam!

— Närsä di ul?

Sabira alarnı kötep torgan ikän. Gazizçik abıysı Kärimägä mähäbbäteneñ asıl seren açkan vakıtta anıñ işetep toruı, citmäsä häyranlıkta sorau birüe kiçke yämne beryulı yukka çıgardı. Alar inde öçese dä aptıraşta kalgan idelär. Şunda Sabira kisäk kenä borıldı da, yögerä-atlıy, aşıgıp kitep bardı. Anıñ cilkä başları kaltıranudan, yözen uçları belän kaplap betergän häldä baruınnan yılavın añlarga mömkin ide. Beryulı ike keşeneñ eçke yöräk serläre şuşı vakıtta açılu Kärimägä üzençä täesir itte. Ul kaya kerergä dä, kitep yugalırga da belmäde. Kauşadı. Niçek belmi yörgän? Sabira, änä bit, Gazizçik abıysın yarata ikän! Ä Kärimäneñ bu hakta uylau tügel, başında da kilmägän ide.

— Sabira, señlem, sez kaya?

Gazizneñ endäşüen ul inde häzer işetmi, işetsä dä, mıskıllanuı anıñ üzägenä töşkän. Şulay hätere kalır dip kem uylagan?

— Sez minem hisläremneñ saf, çista buluın añlarga tiyeşsez, Kärimä tutaş! Cil dä tidermäm! Bez bähetle yäşärbez! Sez şiğırläregezne yazarsız! Min zavodımda eşlärmen. Urınım, däräcäm — yahşı. İl karşında hörmätem keçkenä tügel. Min sezne bähetle itä alam!

Äle kayçan gına kıyusız, hätta hatımşa toyılgan Gaziz abıysınıñ şuşılıy katgıy töstä, hätta kiläçäk bähetle tormışın da yahşı küzallap söyläüläre Kärimäne tämam häyranrak ittelär. Şuşı tügelme anıñ bähetle buluına dälil?

— Sez inde, Kärimä señlem, bu Gaziz abıyım şaşkan, yülär süzlär söyli diyä torgansızdır? Mähäbbät, çın yöräktän bulgaç, akılnı da buysındıra ikän ul, kolı yasıy. Min sezne söyüem, sezgä ğaşıyq buluım belän bähetle, hätta meñ tapkırlar bähetlemen! Üzegezne dä, yözegezne, buy-sınıgıznı, şiğırläregezne dä yaratam. Sezgä karata bulgan izge hisläremne änkäm dä belä. Min ul hakta, bıyıl, başka sezne fatirga kertmäbez, akçanı da citärlek alıp kaytasıñ, keşedän oyat digäç, änkämä yäşermi söyläp birgän idem.

Anıñ bu süzlärennän Kärimä uñaysızlık ta, avırlık ta toyarga tiyeş ide. Täväkkällekne iyärlägän yeget, moña qadärge bulgan tınıçlık kabırçıgınnan çıgıp, inde kızdan cavap taläp itä başlar sıman toyıldı. Ämma ul, niçek tiz kaynarlanıp alsa, şulay uk suına da belde. Ä süzläre barıber dä Kärimäneñ bägırenä töşärgä, anda mähäbbät orlıkları bulıp çäçelergä, ozaklamıy sugarılırga häm şıtıp çıgarga tiyeş idelär. Ä bit belä, kıznıñ yörägendä yegetkä digän urın buş. Äye, söyü-säğadät turında Kärimä şiğırlär yaza, ämma alar kemgäder ğaşıyq buluınnan tügel, mähäbbätne olılavınnan, mähäbbätkä dan cırlavınnan! Hätta şuşı Gaziz abıysı turında da alar! Başkaça bula almıylar. Här avazı, här süze izge hislär belän sugarılgan şiğırlärdän tügellärmeni? Gaziz abıysı da, alarnı ukıp, hätta küñelenä señderep, inde niçänçe könen bähet eçendä yäşi. Kärimäneñ holkın-figılen dä, tiräsendä yörgän keşelärne dä daimi küzätep torgan. Barısı da yahşı ikänlegen belä, bik belä. Sabira kebek tupas ta, yomıkıy da tügel Kärimä. Hucabikä Hänifä Galiyevnaga da mönäsäbäte iskitkeç yahşı, hätta kayber kiçlärdä alar ikäüdän-ikäü genä kalıp söyläşkäläp utıralar. Gaziz eşennän kaytıp kergändä, alarnı şul hällärendä niçämä tapkırlar kürde. Änkäse aña ulınıñ mähäbbäte turında ber dä äytmädemeni? Şuşı qadär dä tel bistäse, süzdä şomargan, kaplanmıy-batmıy torgan çäpi taşıday Hänifä Galiyevna hiç tä äytmi-beldermi kala almas. Gazizçige moña ber dä şiklänmi.

Ällä soñ äytmägänme? Menä siña, niçek alay bula ala? Änkäse kurkıp kalganmı, ulınıñ üze başlap süz äytkänen kötkänme? Kärimäne yaratıp betermäveme bu? Alay disäñ, seren çişkäç: «Sabiradan östen yakları küp. Siña kararmı ikän?»— digän ide bit. Şul süzlärennän soñ, mömkin bulsa, böten Kazan halkın üzeneñ uç töbendä biyetergä äzer yörgän änise ällä çınnan da kurkıp kalganmı?

Kärimä isä häyranlıkka töşkän hälendä atlıy birde. Alar inde Fuks yortı karşındagı Kirov mäydanı bakçasına da kilep kerdelär, cir şarın kütärep torgan öç keşele häykälne dä äylänep uzdılar. Ä kız barıber añına kilä almadı.

— Miña cavabıgıznı birergä aşıkmagız. Kötärgä dä rizamın. Añlıym, sezgä ber-ber fikergä kilergä bälki avırdır da?.. Ämma ütenep sorıym, hisläremne sanga almıyça, mähäbbätemne berüklär kire kaga kürmägez! Miña bik tä, bik tä avır bulır. Aşıktırırga hakım yuk!

Gazizçikneñ şuşı yomşak, hiçkemgä kütärelep avır bärelmäüçe, itağat häm namus iyäse, çibär, pöhtä keşeneñ hätta süzläre dä meñ kat aldan uylanıp kuyılıp, ceben-cepkä tezep söyläülärenä qadär nindi taş yöräklärne dä ereterlek ide. Ä Kärimä? Ä Kärimä, şagıyrä can, küptän inde kükneñ cidençe katına kütärelep, annan niçek cirgä töşärgä belmiçä älbättä häyranlıkta! Anıñ endäşmi iyärep kenä baruları moña citmeş cide dälilneñ berse genä!

— Gaziz abıy... Gaziz abıy, min bit äle bik yäş. Ukıym. Ukuımnı beteräsem, keşe bulasım bar... İkençe kursta gınamın bit äle, untugızga gına citäm!

Kärimäneñ süzläre Gaziz abıysın tagın da söyenderdelär. Bulsın, untugız da tulmasın hätta, ul anıñ untugızın da, yegermesen dä kötär, barı tik yaratsın gına! Menä bit küñele niçek saf, ukuı, keşe buluı hakında kaygırta. «Telläreñä göllär üssen, Kärimäkäy! Gaziz abıyıñ sine salkın kıraulardan saklar, usal cillärdän ışıklar! Monnan soñ tormışta bernindi kaygı-häsrät tä kürmässeñ!»

Bolarnı uk Gazizçik häläl tele belän äytergä aşıkmadı. Ul alarnı Kärimägä kulın soragan könne ant eçep tezep söyläp biräçäk. Ä bügengä — işetkännäre dä küp buldı. Uylar. Fikerenä salır. Yülär kız tügel ul Kärimä, işelep üsep kilgän urman kebek bähetenä balta çapmas. Eh Kärimäkäy, nazlı gölkäy! Nindi çibär sin! Yörgän yullarıña Gaziz abıyıñ ak cäymälär bulıp cäyeler ide.

III

Sabira şaşınıp, yılamsırap kaytıp kergändä Hänifä Galiyevna öydä, işek töbenä kilep citep mataşa ide. Kıznıñ hälen şunda uk añlap ölgerep, yörägenä ut yögerde. Ämma sizenüen belderäse itmäde. Tormışnıñ nindi salulı çanalarga utırtıp adäm balasın yörtkänen yahşı belgännän häm, citmäsä, Kazannıñ tatar hatını bulganlıgı säbäple, şunda uk akılın eşkä cikte:

— Abau, kızım, kayttıñ damıni?— dip, şundıy da matur, rähät häm irkä tavış belän soradı ki, Sabira çak kına anı üz änekäye belän butap, cilkäsenä başın salıp, üksep ük yılap cibärmäde.

Bu uñışı Hänifä Galiyevnanı ikençe täväkkäl adım yasarga etärde. Barı tik Gazizçigenä genä äytelä torgan zatlı süzlären berençe tapkır Sabiraga da yulladı. Annarı, anıñ tınıçlana baruın kürep, hätta kiyemnären dä elgeçkä kuyışıp:

— Menä häzer çäy eçärbez. Üzem genä, yalgızım küñelsezlänep utıra idem. Şundıy da tämle itep çäy äzerlädem. Keşe yukta, ikäüläp kenä, ballap-maylap alıyk äle, kızım. Tiz genä taba koymagımnı da peşerep alabız häzer,— dip, Sabiranı, «arıdım, küñelem kitelde» kebek avır süzlärenä dä karamıyça, kuhnya yagına alıp çıktı.— Bergä-bergä küñelle bula bit ul!

Kız anıñ süzennän çıga almadı. Hucabikäneñ, berençedän, süzlärne cayga kiterep kenä tasma teldä söyläüläre, ikençedän, sin kür dä min kür, serläşep-çökerdäşep çäy eçärgä üz yanına çakıruı — küptän kürelmägän, moğcizaga sanarlık häl ide.

Barı Sabira tınıçlanıp citkäç kenä, inde koymaklar peşep, çäygä utırgaç:

— Kürenmilär äle haman. Minem Gazizçigem sezneñ belän kinoga kitkän ide tügelme soñ?— dip, yüri butapmı, ällä butalıpmı soradı.

Sabiranıñ avızı bürtep çıguı Hänifä Galiyevnanıñ küzenä tiz çalındı. Gayre tabigıy berär häl bulganlıgı, monı kıznıñ äytäse kilmäve anıñ küñelen tagın da yukartıp cibärde.

— Kärimä belän bakçada yöri kaldılarmı ällä?— dide ul, barısın belep torgan keşe sıman üzen tınıç totıp.— Bigräk yahşı, aulak öy yasarga caynı Hoday birep tora bit ul. Kızlarım bik yahşılar, Allaga şöker! Äydä, koymak suınıp kitmäsen, citeş, Sabiram, citeş!

— Anı, belgäç, nik sorap torasız inde, Hänifä Galiyevna?

Sabiranıñ bolay dorfa itep söyläşü ğadäte bulgalavın huca hanım yahşı belä ide. Ul şunda uk: «Bu kıznı kort çakkan! Aralarında nider bulgan! Äyteşkännär, ahrısı!»— dip uylasa da döres bulası ide. Ämma Sabiranıñ hörmätsezläp äytkän kebek çıkkan süzläre anıñ bägıren kisep alganday häsrätle ittelär.

— Kärimä belänme abıyıñ Gazizçik?— dip, ul barıber dä tınıç küñel belän sorap alırga üzendä sabırlık taptı.

— Äytmägez miña şul Kärimä turında, soramagız da!— dip Sabiranıñ tagın da dorfarak cavap birüen işetkäç häm anıñ östäl yanınnan kuzgalıp kitärgä cıyınuın da kürgäç:

— Miña da oşap betmi ul kara çäç Kärimä!— dide dä kuydı.

Kıznıñ yözenä şunda uk yaltırap koyaş çıkkanday buldı. Hucabikägä sınaulı karaş taşladı. Ä Hänifä Galiyevna, Kazannıñ kırık işegennän karşılıksız kerä-çıga yöri algan tatar hatını, ber dä ser biräse itmäde, üz cayına söylänä tordı:

— Kübäläk tä kübäläk, ul da kübäläk! Yegetlär belän gomeren uzdırırga gına tora. Lektsiyälärenä yörmi bugay äle. «Bişle» bilgelärenä genä ukuı da küz buyau öçen, äytelä torgan süzgä genä ohşagan!

Bolay kiregä sukalau yulı belän ul ike köymäneñ koyrıgın ber kulga aldı. Şunda uk Sabiranıñ küñelen auladı häm Kärimäneñ nişläp yörülären beleşergä niyät itte.

— Anısı yegetlär belän yörmi ide äle ul moñarçı,— dide, tele yahşı süzdä açılıp kitä almıyça Sabira. Şunda uk tagın küñelendäge tigezlekne bozıp, avızı yılamsık balanıkıday sıtılıp kitä barıp häm canındagı açını çıgarırga cay ezläp.

— Yegetlär belän yörmäve dä minem katılıktan gına, kızım... Ä menä sin — başka, ölger dä, tırış ta, bulgan da, uñgan da...

Bolay maktap kuyuları yaradı tagın, Sabiranıñ küñel küge kabat ayazlanıp aldı. Hänifä Galiyevna şunda uk telgä ostalıgın eşkä cikte:

— Kärimäneñ ukuın äyter idem inde. Ber dä kitap totkanı kürenmi başladı. Kitaphanälärgä dä yörmi bugay?— dide.

Sabiranıñ kabat açuı kabardı, ämma bu yulı ul:

— Bolay da belä bit, Hänifä Galiyevna. Aña tırışası da yuk. Şiğırne öç ukıy, dürtençesendä yattan söyli. Kitapka ber karıy — isendä kala. Anıñ baş, Hänifä Galiyevna — adämneke tügel,— dide, söyläp alıp kitep, ämma şunda uk könläşüen dä sizderäse itep.— Alay ber dä ğadel tügel bit ul... Haklık ta, döres tä bula almıy! Anıñ minnän ni artık cire bar!

Hänifä Galiyevna süzne matur tottı, keşe küñelenä kerä belüendä ostalıgın kamilläşterep cibärde:

— Bik döres, bik döres, kızım Sabira, borının bik çöymäsen äle!— dide, Kärimäne yüri yamanlap, ämma: «Kızıy, min sine ütäli kürdem bit. İptäş kızıñnı da üz itmägäç, dustıñ öçen dä söyenä belmägäç, sin kem inde?»— diyäräk uylaganın da küñelendä saklıy belde: — Anıñ ul yaklarına iğtibar itmik äle!

Çäyläre tögällänep kilgändä inde Hänifä Galiyevna üz ulınıñ bähetenä nasıyp bulırga tiyeşle Kärimäneñ kemlegen tämam açıklap ölgerde. Anı häzer Sabira kızıksındırmıy ide. Gazizçige dä kemne saylarga belgän bit — asıl koşka ürelgän. Zihene dä kamil, ukuı haktan da «bişle», çibärlege dä ber kaşık su belän yotarlık surättä, akılı da kamil, talantı da bar! Citmägän cire yuk. Anıñ äle şiğırlär yazuı nindi yahşı. Kürenep tora — küñele saf, yöräge çista. Mondıy asıl koş alarnıñ fatirına üz kanatları belän oçıp kergän ikän, çıgardım yuk inde! Keşegä äräm itälär, dimeni? Akıllı şul ulı, Gazizçik, bik akıllı! İldä ber! Hiçber genä dä kız dip, hatın dip baş katırmadı. Nasıybın kötkän ikän, nasıybın!

Ä menä bu könçe kübäläk Sabira belän nişlärgä? Aralarına keräçäk alarnıñ, yöräk bäğırlärenä ütäçäk. Anı bit fatirdan örep çıgarıp ta bulmıy. Bergä ukıylar. Ayagına çalınaçak.

Şuşı uylarında aptırap algan Hänifä Galiyevnanıñ yözenä şat yılmayu yögerde. Ul inde ber-ber fikergä kilep ölgerep, bu kıyın häldän çıgu ämälen dä tabıp alırga citeşkän ide.

Şunda ulı Gazizçik belän Kärimä dä kaytıp kerdelär. Sabira aldında ser birmiçä, Hänifä Galiyevna alar belän üzen ğadättägeçä korı tottı. Anıñ bolay üzgärüe hiçşiksez faydaga gına ide. Sabira üze belän anıñ ihlastan söyläşkän buluın töşende, hätta:

— Rähmät, Hänifä Galiyevna!— dip, tınıç küñeldä bülmäsenä kerep kitte.

Häyer, Gazizçik tä östäl yanına kilmäde. Hänifä Galiyevna da ulın Kärimä yanına çäygä çakırası itmäde. Üz bülmäsendä yabılıp algan Gazizçik tınıç kına ber köyne skripkäsendä uynap cibärer dip berse dä kötmägän idelär. Ul «Täftiläü»ne başladı, avırlık belän, ozaklap ezenä kerde. Öçençe tapkır başlaganında gına köyne ahırına qadär yırıp çıktı. Bu yulı ul bik tä matur, moñlı, ütemle kilep çıktı.

IV

Sabiranıñ üzgärüe Hänifä Galiyevnanıñ küñelen boza başladı. Ul yuktan da Kärimäne yamanlıy tordı. Eçenä sıya almıy başladı. Ämma Gazizçikkä karata mönäsäbäte artıgı belän yahşı bulu gına hucabikäne orılıp bärelüdän saklap kaldı. Hänifä Galiyevna niçek tä häyläsenä kerergä, cayın tabarga tırışıp karıysı itte. Yuk isä, Sabira bügen Kärimägä taşlansa, irtägä Gazizçigen aldarga yäki par kügärçennär kebek bula bargan kız belän yegetneñ araların bozıp kuyarga da mömkin ide. Şunda berär yäş cilkençäge dä kızıkmıy bit üzenä!

Hänifä Galiyevna uylavınça, Kärimä belän Gazizçige arasında Tahir häm Zöhräneke kebek güzäl ber mähäbbät agaçı üsep, çäçäkkä törenep kilä ide. Ul inde aña kırau da töşerttermäs, salkın cillärne dä tidertmäs. Berdänber ulı Gazizçik öçen bügen canın fida kılsa da kızganıç tügel!

Ä menä Sabira? Hay zähär dä inde tele. Äle kiçä genä, universitettan kaytıp ta kerde, Kärimäneñ yuklıgınnan faydalanıp, şunda uk:

— Tagın bügen şağıyr Fähri Hisamiga kitkän ul! Anıñ belän mähäbbät «krutit itä»!— dip, avızın alagayım açıp söylänep tordı, yünsez kız!

Şağıyr belän şagıyrä arasında ällä nilär dä bulırga mömkin, anısı. Ämma şuşı qadär sabır, şuşı qadär sagışlı, şuşı qadär bälale, şuşı da qadär keşelekle Fähri Hisami kebek, ille altı yäşlek kart ädip ul untugızı da tulıp citmägän kızga bäylänmäs tä, anı bozıp ta yörmäs! Monısın inde Sabira belmiçä-añlamıyça söyli, et can ikänlegen yäşerä almavınnan gına bu.

İnde dönyanıñ hikmäte açılgan da sıman toyıla başlarga mömkin ide. Şuşı soñgı ay eçendä Hänifä Galiyevna üzgärde dä kuydı. Moña qadär şähäreñne ber üze yaulap alırday bulıp yörgän hatınnıñ kötmägändä bötenläy dä tınıçlanıp, eçe tulı gaugalı, gamle keşegä äverelep kaluı, citmäsä kibetkä dip çıkkan cirennän berni dä almıyça, küñele yugalganday kaytıp kerüläre, uylı häm sabır zat iyäsenä äylänüe elektän anı belgän tanışların häyranga kaldırdı. Mondıy ğalämätlären beräülär märhüm iren sagınuına nisbät itsälär, ikençelär anıñ irtä kartaya baruı belän bäylädelär. Ämma ul üz ulı häsrätendä ide. Kaysı ana asıl yöräk cimeşen bähetle itep kürergä telämäs ide ikän?

Gazizçige soñgı vakıtlarda bötenläy dä söyläşmäs buldı. Ul yılmaep yöri birä, kön dä skripkäsen törle säyer köylär belän yılata. Kärimäneñ dä anıñ mähäbbäten inkar itmäve änkäsenä mäğlüm. Ämma tulı bähet öçen kemderme, niderme komaçaulıy. Ällä Sabiranıñ küñeleme, ällä kıznıñ yäşe barı tik untugızga gına kilep citep mataşumı — bilgesez! Ägär Gazizçigenä kıznıñ üsep, ölgerep citüen kötärgä turı kilsä, ul moña da riza, yugıysä. Nindi komaçaulık bar soñ? Şul Sabiranıñ avır küze, açulı tele genäme?

Hänifä Galiyevna meñ kat ülçäde-ülçäde dä, ber fikergä kilep, ike tugan señlese Gölşat Faikovnaga barırga, kiräk ikän, hätta gozerlänep sorarga kiräk digän niyätkä kilde. Alarnıñ araları ber vakıtta da salkın yäki cılı bulmadı. Ä bu yulı Hänifä Galiyevnanıñ neçkä mäsälä belän añardan başka hiçkemgä barası kilmäde. Häyer, anı añlarlık başka keşe tabılır ideme soñ? Kazannıñ zurlıgı, eçe tulı halık bulu — ber närsä, ä menä anıñ yomışın häl itärlegen köndez çıra yandırıp ezläsäñ dä tabıp bulmayaçak.

Hänifä Galiyevnanıñ bähetenä señlese Gölşat Faikovna öyendä, sau-sälamät yäşäp yata ide. Yäşäp yata, dimäktän — şuşımı inde döres süz? Gölşat Faikovna biş ir bala anası, citmäsä örlek kebek ire gomer buyı baş ta birä belmäde, karşında bilen dä bökmäde. Aña hatını kol ide. Malayları da ätkälärenä ohşap, hatın-kıznı sanlıy torgannardan tügellär inde. Başkaça bula almıy. Şulay itep, Gölşat Faikovna alarnıñ kolı bulıp, aş äzerläp, kiyemnären yuu, yort-cirne çista totu hafasında gomeren uzdırırga hökem itelgän ide şul. Ölkän ulları utızga citep bara, ä öylänäm dip äytmi. Enekäşlärenä ölge inde ul. «Tipsälär — timer özärlek» yegetlär bulıp betkännär, kızlarnı biyäläy urınına gına alıştırıp toralar dip Hänifä Galiyevnanıñ niçä işetkäne bar ide, hak, ahrısı? Atalarına ohşagannar, atalarına, ber dä başkaça tügel!

Hänifä Galiyevnanı señlese ah itep:

— Abau, apam-canım, mine dä iseñä alır könnäreñ bar ikän,— dip karşı aldı.— Ällä bezneñ Gazizçigebez öylänäme? Tuyga çakırırga kildegezme?

Vakıt irtänge yak ide. Yal köne. Alar yanınnan äüväle ber ulları, annarı ikençese, öçençese, hämmäse dä berämläp isänläşep, çalbar-maykaçan gına uzıp-sütep aldılar. Alarnıñ üzara ohşaşlıkları ber gacäp, ämma anaların iğtibarga alıp, sanga kertep aptıramauları — ikençe.

— Bezneñ malaylar şundıy inde alar! Malay keşelär kebek çukınçık balalar yuktır ul,— dip änkäläre Gölşat Faikovna söylängäläp tä ölgerde.— Ber kız da alıp kayta almadım bit, kul yanımda yärdämçe bulır ide!

Hänifä Galiyevna üzen tınıç tottı. Karaşnı yugarıdan karauga köyläp kuygan ide inde ul, ere kıyafättä:

— Närsä, señlem-canım, inde bu yortta mine türgä çakıru da yukmıni?— dip soradı.— Yartı säğat işek töbendä basıp toram bugay?..

Gölşat Faikovna anıñ bu süzlärenä dä ah itte. Kötelmägändä kilep kergän apası aldında ul tämam yugalıp kalgan ide. Zihenen cıyarga ölgerä almıyça gazaplandı. Annarı gına, Hänifä Galiyevnanıñ küzlärennän sagış häm moñ ğalämätlären kürep ölgerep, yöräge hafaga töşkän hälendä:

— Apam-canım, apam-canım!— dip, aña türgä, kuhnya yagına uzarga yul kürsätte. Bu vakıtta cilkäsenä elengän tastımalı töşep kitep aptırattı, ayakları alga-artka atlıy almıyça gacizlädelär.— Ayaklarıñnan salıp torma! Şul köygä genä ker, apam-canım! Mondıy ükçäle başmaklar belän şähärdä yörüläre caysızdır bit?

— Bik caylı, bik kileşle!

Hänifä Galiyevna señlesenä tüfli-başmak mäsälälären tikşerergä kilmägänlegen sizderergä ber dä onıtmadı. Küñele haman da katgıy ahäñdä kaldı. Aña bu yulı:

— Minem mondıylarnı kimägänemä dä bişbıltır inde,— dip señlese zar itep mataşsa da, apasınıñ avız çitendä az ber yılmayu kisäge genä kürenep kaldı. Mıskıllau süzläre bularak äytelergä tiyeşle fikerläre şul yöz üzgäreşe eçendä onıtılıp kaldılar, ahrısı. Hänifä Galiyevnanıñ türgä uzuı güyäki hörmät kürsätüe sıman toygı eçendä bardı. Üzeñneñ ahmak ikänlegeñne sizenep tä, başkalarga baş citmäs biyeklektämen itep däräcäñne belderä belü — zur sänğat, märtäbä häm ruh köçe taläp itä. Hänifä Galiyevnamı şularnı belmi? Anıñ akılı, tatar keşesenä has bulgança, aldan yöri. Marca hatınımıni ul, äüväle aldanıp, annarı sukır küzdän täübä yäşläre agızıp canın aptıratırga?

İketugan señlese Gölşat Faikovnanıñ torgan cire tözek, kadagı da urınında, taktası da yahşılap sırılgan, idännäre dä cepkä-cep tartılgan idelär. Yortta ir kulı barlıgı da sizelep tora şul. Ämma hatın-kız mäsäläse monda çınnan da çişelmägän, tabak-savıtlar, öställär yuılgan-sörtelgän isä dä, onı-bäräñgese-ite — başkası tarau yata idelär. Citmäsä östäl yanına berketelep kuyılgan it tartkıç ta eşen başlagan da taşlagan kebek buyalıp basıp tora.

— Apam-canım, bik vakıtlı äle kilüeñ dä, menä bit, pärämäç peşerergä itep tora idem. Malaylar tormıy da tormıylar, itemne dä tartıp birmilär. Menä häzer pärämäç tä ölgerterbez, ber kilgäç-kilgäç inde...

Hänifä Galiyevna vaklıklarga birelmäde. Tarttırırga dip kiskäläp kuyılgan tabagı belän it, un-unbiş baş sugan, yartı kapçık öyeme genä bulmas — ilängän on, tugılar öçen vatılgan niçä distä kükäy häm alarnıñ kabıkları, öç litrlı banka belän söt — bolar barısı da ber hatınga köne buyına citäçäk eş ide.

— Sin, señlem, mine bulışır dip kötmä. Üzemdä dä, ulımnı, anıñ yanına ike kıznı asrap, gomerem kamır-bolamık eşennän çıkmıy!— Ul mahsus şulay söylände. Kızlarnı da süz arasına yüri kiterep kıstırdı. Kayçan da bulsa ber alarnı telenä alırga häm şunıñ öçen mahsus kilgänlegen äytep añlatırga tiyeş ide ul. Menä bit, cayı üzennän-üze ip kilep tora. Eşneñ ceben akrınlap, oçınnan başlap sütä toruıñ häyerle şul.

— Kızlarıñ bulgaç, sineñ yäşäveñ dä göl bakçasında sandugaç sayratu belän ber inde, apam-canım, anı da süz dip söylägänçe!..

Gölşat Faikovna elektän telgä osta bulsa da, zihendä sak tügel ide. Monı belgän apası: «Kaptıñmı, häçtrüş!»— diyäräk älbättä uylap kuya ala. Yözenä mıskıllı yılmayu bilgeläre yuktanmı çıktılar?

— Çäy kuyarga kiräkter?.. Kaya soñ äle çäynegem?..

— Äydä, çukınma äle, kaldırıp tor çäyeñne! Min ozakka tügel!— dide, tämam koyılıp töşkän Gölşat Faikovnanı bötenläy dä beterergä cıyınganday Hänifä Galiyevna, buş urındıkka kulındagı avır törgägen kuyıp, sumkasın elärgä urın ezläp.— Beläkläremne özep töşerä yazdım. Häsrät. Çemodanga tutırıp alıp kilsäm ni ide? Kazan buylap, adäm kölderep, käğaz kapçık asıp yör inde, Arça häyerçese kebek...

Anıñ ber başlagan süz belän yartı dönyanı äyländerep kiterep söyläşä belü kuäte ni citte hatınnarnı da ayaklarınnan yıgu köçenä iyä bulganlıktan, Gölşat Faikovnanı tagın ike kulsız kaldırdılar. Ul bügenge köndä apasın olı häsräte yörtüen, monda tuynıñ da, başkanıñ da katnaşları bulmavın, akılına barıp citep, şunda gına añladı bugay? Hak süz ul, tuganıñ sine Kazan çitenä qadär yahşı häbär belän ezläp kilmäs, adämne häsrät olı yullarga çıgara!

— Monda ulımnıñ ber-ike kiyep kaldırgan kiyemnäre ide,— dide Hänifä Galiyevna,— ul qadär ir gurtın kiyenderergä sindä Änderi kaznası yuktır? Şiklänmäsennär! Bibi Şärifäsenä birep, örfiyä yaulık hisabına yudırttım. Bik tä çista itkän, may ayınıñ huş isläre belän añkıtkan. Kaysı ulıña da tös bulır, kiyep yörsennär äle şularnı, didem!

Ämma törgäkne ul çişep mataşmadı, östäl çitendä torgan çäynekne kürep aldı bulsa kiräk, tagın da yözenä yılmayu yögerde. Anıñ küz karaşına iyärergä ölgergän Gölşat Faikovna isä şul yakka borılıp karadı, mayga peşkän peşekçedäy sikerep kuyganday buldı häm, aşkınuga küçep, olı çuyın timerle yaña kerogaz yanına kilep, anıñ filtäsen kütärä töşte, cılınıp utırgan maylı taba urınına çäynekne utırtıp:

— Gomergä ber kilgändä dä aşımnan-çäyemnän östen bulıp, mine kim-hur itep kitmä inde, apa canım!— dip söylänep aldı.— Menä häzer pärämäçlärne dä buldıram. Alar minem bik tämle peşälär. Atçı Hafizulladan may da algan idem, Arça hatınnarınnan kaymak ta kiterttem. Nigä şuşı qadär sıylı buldım äle, disäm, sineñ, apam-canım, kunakka töşäseñ bulgan ikän,— dip, kıska gına äytelergä mömkin süzne ozınga alıp söyläp aptırattı.

Ägär dä pärämäçlärneñ citeşüen kötsäñ, monda kiçkäçä gomere ütäçägen uylagandır inde? Hänifä Galiyevna çäygä genä riza bulasın belderep:

— Öygä kaytasım bar, señlem,— dide, şulay da östäl yanında tämam cayga kilep şunda uk irkenäyep, öyendägeçä utıru räveşenä kerep häm, sumkasın aldına salıp, annan kulyaulık çıgarıp, küz yannarın sörtep alıp.— Yal könnäre Gazizçigemä üzem pirog-mazar peşerermenme ällä digän idem. Ozaklıy almam. Eşlärem barıp çıksa, yomışımnı kire kakmasañ, señlem-canım, äle bolay gına kalmam, yortıgızga tagın ayak basarmın!

Kulyaulık mäsäläsenä kilgändä, monısı da aldan uylanılıp, kayçandır Gölşat Faikovna tarafınnan büläk itelgän, alıp kuyılu säbäple, sandıknıñ yan tartmaçıgında üz vakıtın kötep saklanıp kalıngan zatlı istälek ide. İsäptä hisap bula, digändäy, anıñ da faydası tide. «Ällä apam yılıy inde?»— dip ah itärgä cıyıngan Gölşat Faikovna üz bülägen tanıp ölgergänder — yözen nurga kümde. Häyer, anıñ küñele üzgärügä apasınıñ zur häsrät belän tügel, yomış artınnan gına yörüen belüe dä täesir itkänder äle? Yäşermäde, başına ul meñ törle uylar kergänen häläl tele belän äytep tä birde:

— İ apam-canım, sineñ kebek zur keşeneñ süzen tıñlarga turı kiler inde,— dip, aşıgıp söyläp, aldan väğdäläp tä ölgerde. Hänifä Galiyevna nindi uy belän yörüen belderer vakıt citkänlegen añladı, Gölşat Faikovnanı gacizläüdän tuktarga, eşne añlatıp birergä buldı. Äüväle süzne yıraktanrak alıp, fatirçı ike kızı turında bäynä-bäynä söyläde. Annarı Gazizçigenä, anıñ mähäbbät utlarında haksız köyuläre, änkäseneñ moña yöräkläre ärnüläre hakında zatlı kıyssa bäyän itte. Söylägäne aldan uylap kuyılgannan da täesirleräk kilep çıkkanın toyıp, tagın mavıgıp kitüe arkasında Sabira da, Kärimä dä izge huri kızlarına ävereldereldelär. Mesken Gölşat Faikovnanıñ hälläre kitep aldı. Dönyada mondıy keşelär dä bulalar mikänni digändäy isläre taralganlık bilgese räveşendä küzläre mañgayına mende, kulındagı östäl tastımalı ayak astına şuışıp töşte.

— Menä şul ide, señlem-canım,— dide Hänifä Galiyevna, üze dä täessorat kollıgında kalgan hälendä, hikäyälävenä, çınnan da şulay ikän bit diyäräk, tämam ışanıp betep.— Gazizçigem, yöräk paräm, aradan şularnıñ bersenä, sörmä küz, bödrä çäç Kärimäsenä ğaşıyq buldı da... Üzen harap itmägäye dip kurkam. Aralarına sarı könbagış Sabiranıñ könçelek külägäse töşä bit, señlem-canım!

«Min närsä eşli alırmın ikän bu hällärdä?»— dip äytergä telägändäy, ämma zihene süzlärneñ tärtiben yugaltıp, Gölşat Faikovna bötenläy dä eçsez-tışsız kaldı. Yarıy äle Hodaynıñ birmeş bäräkäte çäynek yaña kerogaz östendä şaulap kaynap çıktı da, dönyanı yaulap alırday kuyı par ata başladı.

Çäy eçü ğamäle tatarnıñ böyek bähetenä ber östämä itep nasıyp kılıngan söyeneçe inde ul, anısı. Ämma moña kereşkänçe, apanıñ señelgä atalgan yomışı häl kılınırga tiyeş ide.

V

Atna da ütmäde, kiç buldı digändä, Hänifä Galiyevnanı ah itterep, işek töbenä çäçäktän-çuktan, göldän-cimeştän äle genä özelep töşkän ike zatlı yeget kilep tä bastılar. Bolar anıñ señlese Gölşat Faikovnanıñ äle yaña yegermese genä tulgan Şärife häm Gazizçikkä yäştäş tiyeşleräk ullarınnan Garif idelär. İkeseneñ dä olı kara arıslan küzläre, bödrälänep torgan çäçläre, bit alsulıkları, citmäsä enädän-ceptän kiyengän buluları, başlarındagı Kazan yegetlärendä yaratılıp ölgerelgän kiñ kırlı fetr eşläpäläre, kara plaşları, ak yakalı galstuklı kütärenke muyınnarı, alıptay gäüdäläre — hämmäse-hämmäse bergä alarnıñ dönya yözendä siräk oçrarga tiyeşle adämi hikmätle zatlardan ikänlekläre hakında söyli idelär. Bolar yanında söyekle Gazizçik älbättä käcä sıyragın kimerep yatkan köçek sıman gına toyılaçak. Keşelär arasındagı kaş yasıym dip küz çıgaru ğalämäte digän närsä şuşı buladır inde ul?

— İsänmesez, Hänifä Galiyevna!— didelär bolar, kilep kereşkä ük, Berlinnı algan yegetlärçä kükräkne kiñ totıp.

Töşemme-önemme digän hucabikä artka çigenergä mäcbür buldı. Eşenä çumgan Gölşat Faikovnanıñ yılmaygan yöze, Bibi Şärifäsennän örfiyä yaulık bärabärenä yudırtılgan, ulınnan kalgan, ämma zat itep iltkän beteş kiyemnäre, yartı Kazannı uñımda, kalganın sulımda totam digän olı ömettäge uyları küz aldınnan beräm-beräm yögereşep ütärgä tiyeş idelär. Surätlär artıgı belän küp bulıp, ahrısı, ul añaşa almıyça torgaç, yegetlär tagın da:

— Hänifä apa, bez Gölşatnıñ ulları Garif belän Şärif bulabız!— dip, avızların yırunı kuymıyça, yäm belän äytep aldılar.— Menä sezneñ hälläregezne belergä kerep çıgası ittek. Änkäy sälamnären cibärde!

Şunda enesenä kul arkası belän genä Garif törtkäläp aldı da:

— Änkäbez sezgä küçtänäç tä cibärde äle,— dip, borınına qadär tutırılgan sarı kün sumka suzdırdı. Annan äle dä suınırga ölgermägän pärämäçlär ise kilä ide. Hänifä Galiyevna sumkanı ireksezdän koçagına aldı.

Şunda, Hodanıñ rähmäte, Gazizçik tä kaytıp kerde. Yegetlär üzara söyeneşep küreştelär. Kurıkkannan gına Gölşat Faikovnanıñ ulları ällä kemnärdäy kürengännär ikän, änä bit Gazizçikneñ dä alardan ber kaytış cire yuk. Tik menä cilkäläre genä tarrak sıman ikän!

— Äniyem, nişläp minem bratlarımnı işek töbendä totabız? Türgä ütik, yegetlär!— dip, Gazizçik şunda alarga öske kiyemnären salırga bulıştı äle citmäsä. Kürenep tora, bik tä kuana ide ul.

— Äniyem, ällä tämle pärämäçlär peşergänseñ inde? Meñ yıl aşaganım yuktır sıman açıkkanmın! Sıy yanına kunaklarıbız da bar!— dip tä äytkäç kenä, Hänifä Galiyevna üz uylarınnan aynıp, küçtänäçle sumkanı koçaklagan hälendä kuhnya yagına aşıgıp kerep kitte. Şunda gına anıñ sulışı urınına utırdı. Häzer böten kurıkkanı fatirçı kızlarnıñ vakıtsız kaytıp kerüläre belän bäyle ide.

Ämma kiräkmäsne uylarga yaramıy şul ul — aldıña kilä dä basa. Monda da näq şulay buldı: yegetlär türgä uzarga gına atlagannar ide, Kärimä belän Sabira, ike zatlı färeştä, tavışların:

— Bez kayttık!— dip, köleşä-köleşä kömeş kıñgırauday çäreldätep kilep tä kerdelär. Öydä çibär yegetlärne kürep, döres işektän uzmadık, ahrısı, digändäy yak-yaklarına karangalap alıp, yabılırga ölgergän ciñel yozak keläseneñ «kelt» itüennän soñ, şım bulıp, telsez kaldılar. Küzläreneñ aptıraşta açık toruı, kızıl çiyä irennäreneñ dereldäp aluı, yözläreneñ agarınıp ta kitüe şuşı kara häm sarı çäçle yäşlek gölläreneñ balkışına tagın da kürkämlek häm kaläm yazıp betärä, adäm his itärgä ölgerä almaslık güzällek östi idelär.

Yegetlärneñ küñellärendä häyranlık kürenep, yözlärendäge nur balkışın yañaça töslärdä köçäytep cibärde. Yöräkläre dä ah ide, ahrısı. Ämma zavod eşendä katılanırga ölgergän Garifnıñ zihene tiz açıldı. Ul ällä kölep, ällä soklanıp:

— Nu Gaziz tugan, sin cännät huriları belän yäşiseñ ikän şul, malay!— dip äytep kuydı.

Anıñ bu süzläre aradagı yugalıp kalu häm urnaşıp ölgergän tınlık pärdälären telde dä töşerde. Yegetlär Gazizçikneñ bülmäsenä yünäldelär, kızlar, öske kiyemnären salıp, üz bülmälärenä mıştım gına çumdılar. Ämma alarga anda ozak kaltıranıp kurkışıp, mähäbbättän kotları kalmıyça totkarlanıp torırga nasıyp tügel ide.

— Kızlarım, sez kaya?— dip, kuhnya yagınnan avaz saldı Hänifä Galiyevna. Añlaşıla, kunaklar da bulgaç, kiçke aşnı hucabikä üze yäşi torgan zal yagında zur östälgä yaptıraçak. Mondıy katlaulı eşlärne ul ber başına gına başkarıp çıgarga telämi, fatirçıların elektä dä yögertä belä torgan ide.

Sabira bügen ölgerräk bulıp çıktı. Niçä könnär avırgannan soñ, Kärimäneñ vakıt-vakıt häle dä kitkäläp aluçan bula başladı. Citmäsä zatlı yegetlärneñ küz karaşları anıñ da yörägen uk kebek ütäli tişep, uttay yandırıp ütkän. Küñele urınına utıra almıyça gacizläde. Ämma, ni hikmät, bu minutlarda anıñ akılı nıklı ide, gıyşık däryasınıñ totkını Fähri abıysı Hisaminı da, biyek märtäbä bastionıday üzen gorur saklagan kıznıñ küñelen bayraklar kütärep yaulap ala barganday toyılgan Gazizçik abıysın da, tege ike zatlı yeget arıslannarın da anıñ zihene bähet töymäsenä salıp sanga kertergä, namus bizmänendä berämläp ülçärgä buldıra alır, älbättä. Şulay da andıy isäp-hisapnı uyına kertergä anıñ başına kilmäde. Häterendä barı tik sagış tulı küzläre belän yaktırıp şağıyr abıysı gına yörende. Bu aña tınıçlanu öçen nıklı cirlek ide.

Kärimäneñ bulışırga kilergä aşıkmavı Hänifä Galiyevna öçen kulay bulıp çıktı. Ul şunda uk Sabiranı mähäbbät toygılarına ımsındırıp kuyarga ölgerde. Artıgı belän cılı mönäsäbät kürsätep kuysa, kıznı şikkä dä salasın añlap:

— Äle bu atnada gına iketugan señlem Gölşat Faikovnanı kürergä dip bargan idem. Matur yäşäp yatalar. Allahıga meñ şöker! Siña da söylägänem bar, beläseñ inde, kızım!— dip başlap alıp, süzen mahsus caylap-caylap kiterä birep, telägendä saklaganın belderde dä kuydı:— Menä şunda, min tile, fatirçılar bulıp ike çibär kızımnıñ da bezdä yäşäüläre belän maktanıp kuyganmın. Bigräklär dä sine, Sabiram, sine inde, zurlap, döresläp-maturlap, qaderlem itep berniçä kat telgä aldım. Änä bit, mälgunnär, kilep tä citkännär, änkälärenä söylägännärne işetep torgannar inde bolar! Alarnıñ ikese dä ut kebek, tormışnıñ teräge bulırlık yegetlär. Bigräk tä ölkänräge, Garif digäne, zavodta zur eştä, uç tutırıp akça ala. Ällä siña yäşräge oşıymı?

Säyäsät gıylemennän yahşı häbärdar hanım öçen inde bu köngä untugız yäşendäge kıznıñ akılın häylä tötene eçendä kaldıru berni dä tügel ide. Ämma ul, här eştä çama barlıgın toyıp yäşägänlege säbäple, bu söyläşüne dä tabigıy agımga köylärgä niyät itte. Häzer Sabira, avıl mokıtı, avızına su kabaçak, küñelendäge seren çişmäyäçäk inde!

— Miña da ölkänräge kübräk oşadı, Hänifä Galiyevna,— dip, şunda uk şuşı sarı çebeş äytep alsın äle! Hucabikäneñ yöräge valeryanka soraganday tartılıp kuydı bulsa kiräk, kabalangan cirendä ul, tının alıştıra almıyça, häräkätsez kalganday buldı.

Bu Sabira dönyadan üzenä digänen alaçak kına tügel, hätta ğalämneñ rähät bähet bişegendä yatarga haklı kızıday üzen totarga äzer ikänlegen kürsätep, Hänifä Galiyevna karşında kötelmägänçä borının yugarı çöyep yörenä başladı, citmäsä:

— Enese dä naçar kebek kürenmi, şuk yegetkä ohşagan!— dip, üz aldına şayan yılmaep ta aldı.

Boların uk kötmägän hucabikä, tämam sagayıp kalıp, säyäsät utın älegä sünderep torırga, Gazizçigen mondıy bälagä tarmauda kotlarga aşıgırga tiyeş ide dä, yannarına Kärimä kerep citte häm:

— Östälne hästärläp tä betergänsez ikän, şul ara eçendä... Hay ölgerlär!— dip alarnı maktap kına äytkän ide:

— Yalkau uyangançı kön ütä, tön citä!— diyäräk, Hänifä Galiyevna aña bitärläü süzen taşladı.

Hucabikäneñ uyında älbättä säyäsät ide. Kärimäneñ yegetlär kürgäç tä yomşarıp kitmäven teläüdän şulay äytte ul. Ämma kız alay kabul itmäde.

Kärimäneñ qadere belän bergä käyefe dä kitte. Bu häl anıñ yözendäge güzällek nurların beraz kimetä töşte. Ämma hucabikäneñ sarı ärsez färeştäse Sabira tagın da maturrak balkıy aldı. Bu häl isä kunaklarnı häm Gazizçikne esselätmi-suıtmıy östäl yanına kiterü öçen iñ kulay minutlarnıñ berse ide.

VI

Mäcles kötelgännän dä yahşırak häm küñelleräk uzdı. Kunak yegetläreneñ ikeseneñ dä küzläre Sabirada idelär. Kızlarnıñ küñellären köyläüdä mahirlıknıñ altın medalen algan bu yegetlär üzlären bik tä iple, itağat iyäläre, hörmät hucaları itep tottılar. Başkalar öçen ul hällär nindider teatr uyının häterlätsä, Sabiranıñ bähet kanatları çiksez ğalämnärne iñläp, küz kürmägän, hıyal ireşmägän säğadät diñgezenä taba oça ide. Çak kına Şärif tıyılıp kalsa, Garif telgä küçep, annarı kabat olısın keçese, keçesen olı alıştırıp, kıznıñ küñel koşın ber dä cirgä töşermi, bolıtlarda kat-kat yözderdelär. Şunda, bu uyınnan häbärdar bulmagan Gazizçik, alarnı beraz tınıçlandırırga teläp:

— Monda bezneñ Kärimä dä bar bit äle, yegetlär!— dip äytep kuydı. Anıñ bu süzlären işetep algan Hänifä Galiyevnanıñ älbättä citmeş cide cene beryulı kotırıngandır? Ämma ulın ul başkalar aldında: «Mokıt, alama täre!»— dip bitärlärgä bazmadı bulsa kiräk. Barı tik:

— Kärimä kızıbızga da bik küñelle, ulım,— dip kenä äytep ölgerde. Ämma Şärif, uyında moğciza kürepme:

— İ-i, monda, Hänifä apa, tagın ber kızıgız bar ikän, anı onıtıp cibärgänbez... Gafu itä küregez, tutaş!— dip, yat ber inkari karaş belän Kärimägä karap kuydı.

Anıñ bu süzläre Sabiraga serle hikmättäy oşadılar häm ul, inde ike yıl buyına cıyılıp kilgän açuın çıgarır häldä, könçelek katış mıskıllı küz karaşın iptäş kızına yullap, rähätlänep kölep cibärde. Busı uk artık ide. Şunda Kärimä öçen mögayın dönyanı su baskan da, küklär cimerelep töşkän kebek toyılgandır? Şagıyrä bit, küñele mıskıllaunı kütärä almıy, urınınnan kalkıp:

— Hänifä Galiyevna, minem başım avırtıp tora,— dide dä, şunıñ belän röhsät soraganday östäl artınnan kuzgalıp, üz bülmäsenä taba yögerep diyärlek çıgıp kitte. Häzer bu bala älbättä mendärgä kaplanaçak, üksep-üksep yılıy inde!

Şunda yartı Kazannı uñ kulım belän tugılıym, yartı Kazannı sulı belän butıym digän märtäbäsen yugarı sanap yörgän hucabikä dä aptıraşka töşte. Señleseneñ ullarına häyran ide ul. Bu yegetlär adäm digän zatnı niçeklär uynatırga kiräk ikänlegen aña kürsätep aldılar. Hanımnıñ akıl bäräkäte enceläre saklanuçı baş sandıgınıñ kapkaçı parlanıp ölgerde. Ul üzen moğciza urmanında adaşıp kalgan bala sımanrak hälgä töşkändäy toymıy buldıra almadı. Bolar yanında üzeneñ çüp kenä buluın añlavı väqaren häm min-minlek kikriklären şiñderde. Ul da kuzgaldı, cähäträk kuhnya yagına çıgu yulına bastı. Şunda avızın iläk yasap, Sabiranıñ bähetenä soklanıp utırgan mokıtına törtep alası kilde. «Bar, Gazizçik, bu uyın siña tügel, Kärimäñ yanına ker!»— dip çak kına äytep taşlamadı. Ä mömkin ide. Ämma şunda küzläre Sabiranıñ bilennän alırga ürelgän Garifnıñ kulların kürep kalırga ölgerde. Bargan adımnarın akrınaytıp, berazga tuktıysı itte. Uymak çıkkan uyınga şik töşerü eşenä kereşmäskä tiyeşlegen fiker itte. Mägäre bu yegetlär taş yöräkle Sabiranı da eretügä, anıñ küñel koşın kanatlandırıp, üz yätmälärenä kertergä ireşkännär ikän, menä başka, hiskä yomşak hatınnar-kızlar belän närsälär eşlilärder bit äle?Niçämä güzällek iyäse alarnıñ häyläsennän töpsez çiläkkä utırıp kalmagan, diseñ?

Hänifä Galiyevna kuhnya yagına ireşep ölgermäde, Şärifneñ süzlären kolagına alırga aşıktı. Ul:

— Äydägez, Gaziz abıy, onıtıp toramın ikän, ber eş turında sezneñ belän kiñäşergä itkän idem bit, sezneñ kabinetka? «Mucskoy razgovor»!— dip äytte.

Urınnan kuzgaldılar. Hänifä Galiyevna Şärifneñ Sabiranı abıysı Garif irkenä kaldıruın şunda uk añlap, moña hätta beraz köyenep tä kuydı. Allah saklasın, Sabiraga mondıy da yegetneñ cile timi ütmäs, köt tä tor, imeş. İl aldında oyat bulmagayı!

Şärif belän Gazizneñ şäüläläre genä şäylänep kaldı. Artlarınnan işekne alar yabıp çıktılar. Gaziz, bilgele bulgança, professor ätkäseneñ kabinetında yäşi, anıñ kiñ kün divanında yoklıy. Ğadätkä kergänçä, ä anı haman da kabinet dip yörtälär. Häyer, anda barısı da iskeçä kala birä ide.

Uglannar şunda çagında hucabikä öç tıñlanıp, biş karaştırıp, inde hihıldıy başlagan Sabiranıñ hällärenä küz-kolak sıyfatta zal işege yanınnan uzgalap yörde. İşekneñ pıyala täräzäse bülmädäge vakıygalarnı kinoekrandagı ğalämätlärdägeçä itep, bik tä matur yasap kürsätä ide. Menä söykemle söyäk Garif hämmä törle saklıknıñ faydasın belep, inde tämam därt därmanınıñ mölderämä tulgan çilägenä äverelergä ölgergän Sabiraga taba ürelä. İ sala sıyragı, sin dä übeşä beläseñmeni? Hänifä Galiyevnanı kürmilär dä, belmilär dä. Ul Garifnı äyter ideñ inde, ber kön, ber säğat eçendä meñ yat kıznı därt cilendä cilgärsen inde?

Kulına Hucabikä äle uklau barıp aldı, äle tabak totıp karadı. Ägär dä Garifnıñ çamadan uzuın kürsä, ul şularnı koralı itep, yäşlär yanına kılıçlı-kalkanlı kaharman surätendä bärep keräçäk, ike gıyşıkçını risvay itäçäk ide. Şunda kabinettan Şärif belän Gazizçik bik citdi tonda rähät itep söyläşä-söyläşä çıktılar häm, ayaklarına sak basıp atlap, ber kulına tabak, ikençesenä uklau totkan Hänifä Galiyevnanı kürep aldılar. Bu hälendä keşe kölkesenä kaluı hucabikäneñ üz küñelenä kuş kilerlek küreneş tügel ide. Ul şunda uk häylägä kereşte häm:

— Onım betep kitkänme, çolanga çıga idem, sandıktan onnı alıymmı digän idem... Ulım, berär tämle rizık peşerimme soñ?— dip, arılgan kıyafättä süzlär tägärätte.

— Äniyem, nindi aşıysı kilü inde ul? Gölşat Faikovnanıñ pärämäçläre dä yartı östäl tulıp tora. Kaldır ul uylarıñnı!— dip ütende şunda Gazizçik, änkäsen tınıçlandırırga teläp.

Hänifä Galiyevna keşe arbasınnan töşep kalgannardan tügel, akılı üzendä bulunı toydırırlık itep Şärifkä dä karap aldı. Yeget şunda uk:

— Bik matur kunak buldık. Älegä eşlärebez bette. Kaytası yul da yakın tügel. Rähmät sezgä cılı kabul itkänegez öçen! Bez kitik inde!— dide. Ä annarı Garifka endäşte: — Abıy, şulaymı?

Zal işege açılıp, annan yegetlärneñ soltanı üz märtäbäsen saklagan, äle genä tatlı iren ciläklären tämläp aşagan vakıtında rähätleklär kiçergän kıyafättä kilep tä çıktı. Ul da bu yortka rähmätlären belderde. Hämmä ählesen maktap aldı, kiyenä ük başladı. Enese dä añardan kalışmadı. Biş minuttan işek totkasına öslärendä yahşı kara kiñ plaşlı, başlarında fetr eşläpäle, ak yakaga kara galstuklı ike asıl yeget üreldelär. Sabira bu yulı da kaytıp kergändäge hälendägeçä yugalıp kalgan hälgä kergän ide. Şunda Garif:

— Hänifä apa, min tagın irtägäme, başka köndäme kilsäm, niçek bulır ikän?— dip soradı. Anıñ bu süzläre älbättä Sabiraga adreslangan idelär. Monı gına hucabikä dä ciñel añlarga tiyeş ide, esselätmi-suıtmıy ul da:

— Kilegez, kil, sez bit minem tugannarım! Yulnı onıtmagız!— dip, ämer birgändäy äytügä küçep ölgerde.

Sabiranıñ kuanıçı cidençe küklärgä tide. Yözennän şatlık nurları sibelgänen ul yäşerä almadı. Häyer, monıñ kiräge dä yuk ide. Yegetlär:

— Huş, çibärkäy!— dip, beraz ürtäp häm kıznıñ küñelen tämam ımsındırıp, barmaklar belän häräkätlär yasap aldılar.— Sau bulıgız! Gaziz abıy, Hänifä apa, huşıgız!— didelär dä, Kärimäne islärenä dä almıyça, tiz arada çıgıp kittelär.

İşek yabıluga öç-dürt minut ütmägänder, hucabikä kuhnya yagında olı ah kütärde. Närsä bulganlıgın belergä dip Gazizçige yögerep kilde, annarı Sabira citeşte. Alar bu vakıtta zal yagına östäl cıyıştırırga kergän idelär genä.

— Sumka totıp kilgännär ide, kire birergä onıtkanmın!— dide alarga Hänifä Galiyevna.

— Häzer... Üzem... Artlarınnan kuıp totıp, iltep biräm!— dip, Sabira çıgıp yögermäkçe ide dä, anı:

— Tukta, kızım!— dip hucabikä çak eläkterep kaldı.— Alar tagın kilälär äle. Küçtänäçlär salıp kuyarbız! Buş sumka kütärep yörmäslär bit inde!— dide.

Äle genä göl kebek sulırga itkän Sabira kabat yaktırıp aldı. Anıñ bar dönyası tulı şatlık, söyeneç, säğadät häm, iñ hikmätlese, kaynar mähäbbät ide. Ul, zal yagına çıgıp, hätta cırlap ta cibärde. Anıñ bolay canlanuı Gazizçikne dä söyenderde.

«Minem mokıtım Kärimäsen onıttı da bugay?»— dip uylarga tiyeşle Hänifä Galiyevna, kuhnya yagına kerügä, bötenläy dä başka, tämam söyeneçle hislärgä çumdı. Mögayın bu vakıtta şuşı yortta berdänber Kärimä genä küz yäşläre cılısında erep yokıga kitkän bulgandır? Ägär dä bu tormış teatrı uyınınıñ aña atap, agıñ bähetkä ireşüen teläp oyıştırıluın belsä, ul närsä diyär ide ikän?

VII

Sabira belän Garif bik tä matur yöreşep kittelär. Şulay kilep çıgar dip Hänifä Galiyevna gına tügel, hätta yeget üze dä äüväle başına kertep karamagandır inde? Häyer, älegä bu alarga zakazlı uyın gına kebek toyılgandır bälki? Çönki bu tormış teatrı uyınınıñ avtorı Hänifä Galiyevna üze, başkaruçısı Garif ide kebek.

Hikmät şunda, iketugan señlese Gölşat Faikovnaga, tege vakıtta olı yomış belän kilgäç, ahırda Hänifä Galiyevna nindi eş belän yörüen tögäl genä äytep, añlatıp birde. Şuşı qadär ber-berseneñ küñele kileşep kitär dip başına da kermägän ide. Baştarak äle, üz hisabınça, yukka yörgänlegen dä añlarlıgı bar ide.

— Señlem-canım, Gazizçigemne öyländeräse idem. Näq küñelenä yatıp torgan kız da bar. Menä şul. Ämma aralarına Sabira digäne kerä bit. Ber dä irek birmi. Gazizçigemne beläseñ, ärsezlege yuk,— dip söyläp kitep, niçek könnärneñ berendä ike asıl koştay kız balanıñ üzlärendä fatirda yäşi başlauların, äüväle ul-bu sizelmäven, ahırda Kärimägä Gazizçikneñ gıyşkın bik osta sizenüen, tormışka därte kürenä başlavın çäy yanına çäyne östätä-östätä, inde kitärgä tiyeşle cirennän tagın da ike säğatkä soñarıp kala-kala, kabatlanıp-kabatlanıp söyläp birde. Äüväle yäşermiçäräk, apasınıñ yuk eş belän yörüen Gölşat Faikovna äytä tordı, üzeneñ kulınnan kilmäyäçäkne, fatirga da ul Sabiranı kertergä mömkinçelege yuklıgın, keşeneñ bähetenä katnaşa almauların, tagın ällä närsälärne kuzgatıp beterde. Ä Hänifä Galiyevna üz tuksanına tugırı buldı:

— Alay tügel şul, akılıñnı da satar idem inde,— digän mıskıllı süzlärne dä äyläneşkä kertep cibärde.— Monı min dä, sin dä tügel, zatlı ullarıñnıñ berse başkarıp çıksa gına!.. Zihennärendä kamillärder bit? Kızlar belän yörü hönären üzläştergännäre ber dä sizelmädeme?

— Kaya di ul, apam-canım, nindi kızlar bulsın, hiçkemgä kütärelep tä karıy belmädelär!— dide Gölşat Faikovna, tämam utlar yotkan hälendä.— İremä ohşagannar, adäm zatına küz taşlarga da kurkalar.

— Söylädeñ süz,— dide, açu kaynarlıgında akıl kazanı kaynıy başlagan Hänifä Galiyevna, zihenendä çıgırınnan çıgar tägärmäç kebek fiker kulisaların äyländerep, halık telendäge süzlärne häterendä aykap taşlap.— Anı färeştä bit ul dip äytsäñ, yıgılıp ülärmen! Marca itäklärendä cillären uynatudan äle kayçan gına arına başladı soñ ireñ?

— Yuk süz, bulmagannı,— dip häyran itte anıñ sayın Gölşat Faikovna, tormış iptäşeneñ saflık divarların könçelekle zähär doşman yauları höcümennän saklarga çıkkan bahadir yöräkle kaharman hanbikä sıman üz märtäbäsendä nık torıp.— Yuk süz! Söylämä dä! Bulmagannı! Şuşı qadär ıştan tutırıp bala alıp kayta alır idemmeni, ägär ul çittä talpınıp-kagınıp yöresä?

Ämma berazdan, küñelenä şik töşep, apasına sınaulı karaşın töbäde dä, saklagan saklık divarları artında ışanıçsız, mäkerle can yäşerenep yatuı mömkin ikänlegen sizenep, yörägen tutırıp ah ordı:

— Ällä süzläreñ döresme, apa-canım?— dip soradı.

— Yuk la inde, bolay gına äyteldelär,— diyäräk, Hänifä Galiyevna şunda uk süz basımın kimetep ölgerde.— İreñnän bähetle buldıñ, sine dan itep, dönyada iñ zatlı, yaratkan hatını bärabärenä kürep yäşäde. Dälilen üzeñ dä äytep birdeñ, ıştan tutırıp balaların yaktı dönya yözenä taşıdıñ, kaynar koçagında yokladıñ, cäber-cäfa kürmädeñ!

— Bik alay uk bulmadı şul,— dip, şunda Gölşat Faikovna, karalıp kalgan küñelen yuarga telägändäy, kaynar çişmä kebek küz yäşlären çelterätep cibärüennän hälsezlänep aldı, yaulıgına sörtende, sıpırındı da äytte dä birde: — Gomere buyı korı usal buldı. Min bit anıñ küz karaşınnan da kotım oçıp yäşädem. Süz kuzgatsa, eleklärne, külmäk itägem yüeşlänep kitkändäy toya idem üzemne. Döres äytäseñ, canım, köndezlären kolı urınına kürä ide, kiçlären söyäkläremä qadär cebetep kuya ide. Gomerem buyına ut belän su arasında yäşädem. Yarıy äle soñgı yıllarda, ullarım üsep citkäç, alardan kurkamı-oyalamı şunda, köndezlären yomşardı, kiçlärdä buşap kaldı.

Anıñ şunda, bolay büselep kitep älegä hiçkemgä encedäy serläre tişelmägänlektän, yöze agarındı, yörägeneñ bu qadärle batır ğamälne başkarıp çıga aluınnan hätta hätere ciñeläyep kalganday toyıldı. Häyer, söylämäsä dä bula ide. Hänifä Galiyevna anıñ tarihınıñ näq şuşındıy ikänlegen elektän sizenep yäşäde, şunlıktan aralarına kermäskä, tormışlarına katnaşmaska itep, aralaşudan da üzen mährüm kaldırdı. Yomışı töşmäsä, äle bügen dä işeklärenä kiläse, çäy yanına uzası tügel ide.

— Äytäm bit, bähetle yäşädeñ ireñ belän!— dip, beraz tınlıktan soñ, säğate barudan hafaga töşkän Hänifä Galiyevna bötenläy dä başka törle süzlärne äytte dä kuydı. Anıñ tut yözendäge katgıy çalımnarınnan, dönyanı güyäki ütäli kürer öçen şulay kamil häm uyçanlık tutırılıp yaratılgan olı kara küzlärennän, zatlılıkta kime yuk, ämma tormışı izgänlek arkasında tiränäygän hämmä törle çalımnarınnan uyında närsä barlıgın hiç kenä dä añlarlık tügel ide. Häyer, güzällektä añardan ber genä dä kalışmagan, ämma yort havasınnan arına almıyça irtä sargaygan häm agargan señlese Gölşat Faikovna keşeneñ kıyafätennän küñelen tikşerä belü sälätennän küptän mährüm ide. Anıñ uyların apası äytkän süzlär tagın da başka yünäleşkä kertep cibärde. Ul inde häzer ire belän göl çäçäkläredäy par kileşep yäşäüläre hakında hıyal ofıkların kiñäytergä ölgerde. Gomere buyına äle essedä, äle salkında hislären gacizläve arkasında, anıñ öçen mondıy ruhi küçeşne başkaru öyränelgän ğadät sıman ciñel häm täesirsez uzıluçı tabigıy sımanrak halät ide.

— Menä şul Sabiranı ullarıñnıñ berse berär ay ımsındırıp, üzenä karatıp, Kärimä belän Gazizçigem arasına kerüennän kotıldırıp torsa ide,— dide şunda Hänifä Galiyevna.

İnde ällä kayçan şuşı räveşle añlatıp äytergä tiyeşle ide ul, ämma mömkin säğaten-minutın kiterä almıyça, ozın süzlär belän säyäsät kılıp aptıraganınnan soñ, señleseneñ zihene tämam çistarıp ölgergän mizgelne üz faydasına eläkterep ölgerä aluı kuanıçı anıñ yörägenä, telenä, akılına köçne äle häzer genä birgän ide. Ul aşıkmadı. Süzläre irken, üz cayları belän, ämma ämerle, ütämi yaramıy sıman çıktılar:

— Ullarıñ gomerlären ber kız da kürmiçä, yalgızlık häsrätendä uzdırmasınnar öçen genä bolarnı äytäm. Ällä ni avır eş tügel ul alarga!— dide.

Ana, nindider ömetle uylar belän kaynap, häsrätlär çigep utırgan cirennän şunda «İliç lampası» sıman yaktırıp aldı. Ak yözenä kızıllık yögerü ber häl, avızı yırıldı. «İnde ällä Hodayım mine üze kilenle itäme?»— digänräk uy da aña kilmi kalmagandır?

Äytäse — äytelgän, säyäsät yätmäse tormış däryasına salıngan, bu qadär olı eşne başkarıp çıguınnan Hänifä Galiyevnanıñ küñele tınıçlanıp ölgergän ide. Üz ömeteneñ barıp çıgasına ışangan hälendä ul:

— Ulıñ miña kiler. Aña üzeñ añlatıp birerseñ. Karası — Kärimä, sarısı — Sabira bulır! Ägär küñelen üz yagına audara alsa, minnän büläk tä bar. Şunı başkarıp çıgıyk!— dide, inde güyäki karar birgän töple ministr kebek citdi tonda süz berketep. Gölşat Faikovna anıñ bu süzlärennän soñ artka çigener häldä tügel ide.

— Ul ulıñ belän üzeñ söyläşerseñ. Min alarnıñ ğadätlären belmim. Añlamaslar!— dip tä östäp aldı Hänifä Galiyevna. Gölşat Faikovna riza bulganday baş kaktı. Anıñ üzendä bu qadärle akıl häm süz hikmätendä säyäsät kora belü ostalıgı yuk ide. Hänifä Galiyevna mondıy neçkä eşne anıñ kulına tapşırıp kitüenä yulda kaytkanında da, ike zatlı yegetneñ, kilep kerep, türgä uzgan çaklarında da meñ kat uftanıp isenä alaçagın bu vakıtta älegä belmi ide. Huşlaşıp çıgıp kitkänendä, Gölşat Faikovnanıñ ğailäsen-yortın küz aykap ber karap uzdı da: «Bu gurt belän kalalar alırga bula!»— diyäräk, matur maktau süzläre äytep, hämmäsenä ozın gomerlär, nıklı sälamätlek teläde. İske abıstaylarça «İlahi, amin!» dip kulların kütärep, biten sıpırası gına kaldı. Ämma bu ğadät halıkta inde onıtılgan, hätta hatalı ğamäl bularak küzallana ide häzergä.

Häm menä Hänifä Galiyevna şul centekläp korgan säyäsäten Gölşat Faikovnanıñ olı ulı Garif, enese Şärifneñ yärdäme belän — sin kür dä min kür — bik osta itterep tormış mäydanına kiterep çıgardı. İnde aldagı ber ay eçendä Kärimä belän Gazizçikne tämam par kügärçennär kebek görlätep, mähäbbätlären türgä keläm itep cäyep, ahırında tuy uzdırası gına kaldı.

Bişençe bülek

I

Kärimä artka taba çigenä-çigenä kilde dä poçmakka señde. Häzer anıñ kaçar cire yuk ide. «Abau matur bala, äydä totıp karıyk äle!»— dip, kulların suzıp, barmak cämkilärenä anı eläkterergä mataşkan yülärlär acgırıp kuydılar. Berseneñ kulı anıñ cilkäsenä tiyep uzdı. Ul çäreldäp kıçkırıp cibärde, ä Kärimäneñ ahı da çıkmadı. Menä soñgı ike-öç säğat eçendä kız ällä nindi säyer dönyada yäşi başladı. Üzeneñ kayda häm ni öçen monda ikänlegen başı citep añlaudan yırak ide. Ämma şunısın açık kürep tora: anıñ tiräsendä hämmä kem bar, barısı da säyerlär, bötenese dä yülärlär! Çäçläre kırılgan, hatınmı-irme ikänlekläre bitlärendäge töklärennän genä açık añlaşıla.

— Timägez minem gölemä, ul minem çäçägem!

Şunda kıyşaygan avızlı, selägäyläre agıp töşep, idängä tamçılap algan beräü poçmakka señgän Kärimäne yaklap, tege cämkidäy kulların suzıp gacizlägän keşelärne çitkä tibärde, arıslanday sugışırga teläp, alarga taşlanıp-taşlanıp kuyarday sıman ıcgırındı. Kärimä anıñ artına sıyındı. Ämma bu vakıtta ul üzen yaklauçı arıslannıñ azıgına ävereläsen küz aldına kiterä almıy ide bugay? Yeget, şunda kinät borılıp:

— İ minem göl çäçägem!— dip, selägäyle avızı belän Kärimäne übärgä, käkre gäüdäsenä koçarga itä başladı. Ber bäladän kotıldım, ikençesenä kaptım diyäräk uylarga tiyeşle bulgan kız, tagın da kurkınıp, çitkä yögerde. Yarıy äle şunda bülmä eçe tınıp kaldı, çönki anda ber ir keşe kilep kergän ide. Anıñ ak töse küptännän uñıp, sargaya bargan halatlı, olı gäüdäle buluınnan kem ikänlege añlaşıldı. Kärimä anıñ döres akıllı keşe ikänlegen şunda uk toyıp, koçagına taşlandı:

— Abıy, yäşeregez mine, abıy! Yäşeregez!— dip gozerlänep, yöräk avazları belän tilmerep ütende.— Min bit yülär tügel!

İr keşe üzen tınıç tottı. Yözendä ber genä çalım da üzgärmäde. Ämma borçak börtekläre kebek küzlärendä genä nindider üzgäreşlär bulıp aldı häm ul:

— Monda ber keşe dä yülär tügel, hämmäse dä akıllı!— dide.— Äle tanışmadıgız damıni? Yarar, tanışırsız äle... Äydä, sine çakıralar. Çäçläreñne yolkıp betermäsennär dip anda ber abıyıñ kilde. Sin dä maturayıp kitärseñ!— dip, Kärimäne bülmädän alıp çıktı häm yarım karañgı koridornıñ argı başına taba, cilkäsennän koçkan hälendä, karıştırmıy alıp kilä başladı. Kız şunda üzen mıskıl itärgä alıp baralarmı diyäräk uylapmı, kinät bärgälänä, bu irneñ katı kullarınnan ıçkınırga mataşıp karadı. Ämma atası hökemenä tapşırılgan sabıy bala kebek ul üz telägänençä berni dä eşli almıy, barı mıskıllanıp yılarga mäcbür ide.

— Abıy, timägez inde miña?

Kärimäneñ uyında nilär barlıgı bu adämne kızıksındırmıy ide bulırga kiräk. Anıñ ise dä kitmäde. Şulay da:

— Tıpırçınma äle monda!— dip, katı itep äytüe östenä, koçak eskäncälären dä nıgıttı. Kärimäneñ tını kısıldı, avız çitlärenä kübekläre kilde, inde hämmä eçke äğzaları da tışka äylänep çıgarga mömkin idelär sıman toyıldı. Yarıy äle ber bülmäneñ işege, törtelügä, açılıp kitep, yaktı täräzä karşısındagı urındıkka anı kiterep utırttılar.

— Tıpırçınma!— dip tagın da ämer birde kiterüçe adäm.

Şunda başka ber keşe kürende. Monısı inde çista ak halatlı ide. Kulındagı taragı belän Kärimägä ürelep, tınıç kına çäçen tarıy başlap, tuktap kaldı häm, sulışın alıştırıp:

— Mondıy tolımnarnı kisärgä dä kızganıç inde,— dide.— Nigä kiräk ikän yülärlärgä mondıy kalın yahşı çäç, akıllı başlar takır yörgändä?

Kärimä anıñ bu süzlärenä bik tä gacäplände, şunda universitet professurasınıñ kübesendä yarım peläş baş buluı, ä berseneñ bötenläy dä takır ikänlege isenä töşep, haman da häyranlıkta kaldı. Anıñ uyları hätere buylap yögerep yörep, kıznıñ äle genä student bulganlıgın küñelendä yañarttılar. Bu häl anı tagın da aptıraşta tottı. Şunda çäç aluçı agay tolımnarınıñ äle bersen, äle ikençesen kayçı belän şırt ta şırt itep kisep tä çıktı. Kärimä aña moñsu gına endäşte:

— Abıy, min kayda? Monda niçek kilep eläktem?— digän sorauların birde. Agay timer östälgä anıñ ozın kara bödrä çäç tolımnarın suzıp salıp kuyıp mataşa ide. Şunda kaydadır şaulaşkan, kıçkırışkan tavışlar işetelde. Sakta torgan kotsız adäm aşıgıp çıgıp kitte. Çäç kisüçe agay, üzeneñ yähüdi borınlı kart yözenä kütärelep karap torgan kızga, kulındagı avır kayçısın da timer östälgä şapıldatıp kuyıp, annarı eçkäräk şıgırdatıp etep:

— Şunı da belmiseñmeni äle, señlem?— digän soravın birde häm, işekkä karap alıp, anda hiçkem dä yuklıgın belgäç:— Sarı yortta,— digän kıska cavabın birde.

Kärimä isä «Sarı yort» digändä närsä küzdä totılganın añlap ölgerde. Anıñ bu hakta niçämä äsärdän ukıganı bar, yülärlär yortın şulay dip atauların belgäne isenä töşte. Cähät kenä talpınıp kitep, täräzägä taba taşlandı, anı açarga itte. Ämma yähüdi borınlı agay kıznıñ yanına kilep citkän ide inde. Kärimäneñ kullarına sak häräkät belän üzeneñ cılı uçın saldı da:

— Señlem, alay itmä! Aşıkma äle! Sin berençe häm soñgısı tügel. Min sineñ häleñne añlıym!— dide, tınıç tavış belän genä, yöräkkä üteşle itep:— Monnan çıgıp ta, kaçıp kitep tä bulmıy, täqdireñnän kotıla almagan kebek!

Kärimäneñ häle kitte. Yuk, ul sikerä dä, kaça da almıy ide, hätta täräzä açık torsa da, bu eşne ciñel genä başkarırga mömkin isä dä.

Yähüdi borınlı urtaça buylı, nıklı gäüdäle, agara başlagan kara bödräräk çäçle agay anı, şul hälendä citäkläp kiterep, kabat urındıkka kabat utırttı. Annarı, söylänä-söylänä, kıznıñ küñelen tınıçlandıra-tınıçlandıra, çäçen maşinka belän ala başladı.

— Monda tärtip şulayrak inde. Çäçeñne almasak, başkalar siña ber dä tıngı birmäslär. Çäçlär alar — säyäsät korbannarı şikelle, başnı saklar öçen üzlären koyıp kotılu yagın karıylar,— dip, bik tä katlaulı itep söyläp aldı, tagın dävam itep:— Menä şulay niçek matur bula! Çäç yahşırsınga elektän ber-ber kırdırgalap alunı döres ğamälgä sanagannar. Siña da kileşä başlar, señlem! Barı sabır bul, kiñäşem şul! Sabır bulsañ, päkem dä yahşı kırır, maşinkam da yögerek bulır,— diyäräk, süzlärendä kabatlana-kabatlana söyli tordı.

Kärimä añardan baş isänlege turında da küp mäğnälär işette, monda küñel tınıçlıgına öyränü mömkinlege birelgänlegen äytüennän dä aptıradı, berär mäğnäle uyga çuma almıyça integü haläten kiçerüe genä avır ide. Üze belän närsä bulganlıgın, bu yortka niçek kilep elägüen belä almıyça meñ kat borçıldı, häteren kaytara almıyça gacizlände. Anı haman da küñele aldıy ide. Bu häldä dä kala almıy bit inde!

— Abıy, minem belän nilär buldı ikän? Nigä monda yaptılar? Keşe ütermägänmender bit?— dide kız, haman da kurkınıp.

Anıñ bu sorauları çäç aluçıga tügel, asılda üzenä, üz häterenä adreslangan idelär.

— He, kızım, yülär tügelmen, diseñ, ä üzeñ ahmak süzlär söyliseñ! Keşe üterüçene «Sarı yort»ka kitermilär, törmägä iltälär,— dide yähüdi borınlı abzıy, eşen beterä barıp.

Şunda işek açılgan tavış belän bergä alar yanına kemder kerde. Tege sarı halatlı adäm ikän, süzlärennän ük tanıldı:

— Närsä, şulay tınıç kına utırdımı bu?— dip soradı ul.

— Selkenmäde dä!— dide çäç alu eşen inde beterep ölgergän agay.— Mondıy patsiyentlarıgız bulganda, eşegez ber dä avırga kilmäs.

— Belmim,— dide tege adäm,— mondıylarnıñ ni gayıbe bardır? Añlamıym. Ällä dönya üzgärep, anda, tışta, il «durdom»ga äylänep bara inde?

— Säyäsät haman da iskeçä kala, keşeläre genä üzgärä, disezme?

— Min andıy uk däräcädä äytmädem! Bolay gına... Mondıylarnı da kiterä başlagaç, didem...

— Ğayepsez keşe bulmıy... Dimäk şul, kaydadır hata yasagan, agımga karşı bargan... Yä yarıy, minem eşem bette, yuk süz belän gomerebez ütär dä kitär, aşıgırga kiräk. Eş kala kürmäsen!— dide ul, keçkenä çemodanına hämmä äyberlären östäldän cıyıp alıp. Anıñ säyäsät, añ, dönya, il turındagı süzlärne kuzgatıp, yanındagı adämne dä söylätep aluları älbättä üze öçen kiräk tügel, Kärimäneñ kolagına adreslangan buluların kız añlamadı. Şulay da ul alarnı işetep, beraz açıla algan häterenä señderep kaldı.

— Kara äle, dustım kem!— dide şunda ul agay.— Sin ber üteneçemne başkarırga bulışmassıñmı?

— Närsä ide soñ ul?

— Närsä dip... Yarar, başlagaç, äytim inde... Ütenep sorıym! Harap itmäsennär. Bälki şuşı üteneçem öçen Hoday täğalä mine dä Kıyamät könendä yarlıkar?— dip, yöräklärgä şom salırlık itep äytep kuydı.— Ul bit ber dä yülärgä ohşamagan!

Katı tavışlı tege avır adäm tamak kırdı häm, yarım pışıldap:

— Yülär tügel älegä! Ämma anı şul hälgä töşeräçäklär. Başka barır yulı yuk!— dide.

Kärimä alarnıñ süzlären mömkin qadär işetep, nigäder häterenä señderep kalırga teläde. Kolakların sagayttı. Ämma agaylar şunda uk kıçkırıp söyläşügä küçtelär. Huşlaşkan kebek belderep, ber-bersenä matur süzlär äyttelär. Kız da üzeneñ alarnı tıñlap toruın sizdergänlegen añlarga ölgerde. Alga taba da sarı halatlı katı abzıynıñ avır holkı belän kotlarnı alaçagın uyladı. Ämma:

— Señlem, äydägez, palataga! Avıruıgız uzgançı şunda yatıp sihätlänersez!— digän küñelgä ciñel kabul itelerlek süzlären işetkäç, tämam buysındı da kuydı.

Kärimä aña ışandı häm başı salıngan häldä artınnan iyärde. Ul häzer üzeneñ yäki täqdir belän, yäisä başkaça şuşı hällärgä hökem itelgänlegen añladı. İnde çitlektäge koş ide.

Kärimäne abzıy keşe başka ber palataga kertep, çista urınnı kürsätep, aña şunda yatıp torırga kuştı. Mondagı başkalar yoklıy idelär. Kesäsennän ike tabletka-töymä çıgarıp, anı yotarga kuştı, öste ak çüpräk belän yabulı östäldän ber stakan su alıp birde. Kärimä ul kuşkannarnı hiçber karşılıksız tögäl ütägäç, agay stakannı kire aldı, yatarga, östenä yabınırga bulıştı häm tege keçkenä, ak yapmalı östälen, andagı yartısı eçelgän sulı stakannı häm başka cihazları belän bergä kütärep alıp çıgıp kitte.

Kärimä nindider säyer, ämma inde tanış kebek toyılgan halätkä kerde. Yokısı kilep, başı avırttırıp äylänep kitte. Tagın da su soramakçı itte. Ämma tavışı çıkmaganın toydı. Güyäki küz almaları äylänäder sıman ide, şul säbäple küñelendä avırlık toydı. Tagın ukşıganday buldı. Bu yulı küzläre avır yomıldılar. Şunda gına niçekter tınıçrak hälgä kergändäy üzen his itte. Cılı cil isep, yanınnan gına uzganday toyıldı. Kiñ dalada bişek elenep tora, Kärimäne şunda tibrätä idelär. Yuk la, tabut ikän bit bu, kara tabut! Ämma hiçkem yuk. Kärimä şunda, dala belän kük arasında elenep torgan tabutta yata. Cil tagın isep kuya, tabut-bişek tibränä, taktalarınıñ şıgırdagan tavışı da işetelep ala.

II

Kärimäneñ tınıçlana baruı küñelen dä urınına utırtkanday buldı. İnde hätere dä tärtipkä kilä başladı sıman. Menä ul Sabira belän lektsiyälärgä yögerä torgan ide. Ä bügen anıñ yanında iptäş kızı yuk. Äye, alarnıñ, Garif belän Sabiranıñ, şuşı yazda mähäbbätläre kupşılanıp çäçäk attı. Ul hätta ber genä minut ta yegeten isenä töşermiçä yäşi almıy başladı. Äle berkönne şiğır dä yazgan, Kärimägä şunı ukıdı. Berençe täcribäsennän kölärgä yaramıy ide. Şunlıktan Kärimä añarga:

— Bik matur çıkkan! Garifka ukıgaç, häyran itäçäk äle!— digän buldı.

Sabira äüväle aña ışangan da, bülmälärendä şatlık çäçä-çäçä söylänep yörenä dä başlagan ide, annarı:

— Bu urınnı bolay itsäk, anısın alay üzgärtsäk,— diyä-diyä, Kärimä anıñ yazmasın bötenläy dä tözätep betergäç, telsez kaldı. Kabat ukıp karadılar häm häyran ittelär: şiğır yöräk serläreneñ şundıy da tirän kıllarına tiyep ütüçe cırga äverelgän ide.

— Monı min yazdımmı?— dide Sabira.— Dustım, mondıy äsärne gomeremdä dä ukıganım yuk! Şuşı qadärle ütken talantım bar ikänlegen elektän ük belgän bulsam, ällä kayçan Gabdulla Tukay belän yarışırlıgımnı kürsätep, dönyanı şakkattırır idem!

Kärimä aña karşı hiçber süz äytmäde. Barı soñınnan gına:

— Tagın da yazıp kara äle!— dide.

Şuşı räveşle Sabira şiğırgä birelep kitte. «Bolay äytsäm niçek bula? Alay yazgan idem, matur kilep çıkkanmı?»— digän sorauları belän Kärimäne aptıratıp beterde. Ämma aña kiredän süz äytü barıber yaramıy ide. «Menä bolayrak itsäk, matur bulır kebek»,— diyä-diyä, tagın da tözätmälär kertep, bu şigıren dä Kärimä, sıyırlar mögrägän, sarıklar bäeldägän Sabiranıñ küñel abzarınnan yaktı dönyaga çıgarıp, zäñgär küklärdä kanatların irken cäyep akkoş kebek oça torgan cır itep yasap birde. Söyeneçläre çiksez ide. Şigıren Sabira akka küçerde. Yañadan ukıp çıktı häm, iptäş kızın koçaklap alıp, söyeneç-şatlıgı belän betmäs-tökänmäs hislär taşkının kubardı.

Berençe täcribälären öçençese alıştırdı. Ämma bu yulı Kärimä aña başkaçarak kiñäş birergä buldı:

— Sabira, Tukaynı kabat ukıp çık äle, niçegräk anı añlıysıñ ikän? Menä şuşı hakta uylanıp, dikqateñne ber yünäleştä totsañ, täcribäläreñ dä artır!— dide.

— Yuk, min şiğırlärne ber dä ukırga yaratmıym. Alarnı añlamıym. Analizlattırıp söylätep, professorlarıbıznıñ aptıratuları da citmägänmeni?— dip, Sabira karşı töşte.

— Alay tügel şul,— dide aña tagın da Kärimä.— Şiğır ul — ädäbiyätnıñ nigeze!

— Ä ul vakıtta proza närsä? Ul ädäbiyätnıñ atası tügelmeni?— dip, Sabira tagın da aña karşı töşte.— Ukıysıñ, añlaşılıp tora!

— Ä üzeñ şiğırlär yazasıñ!

Kärimäneñ bu süze Sabiraga täesir ittelär bulsa kiräk. Kulına ul Tukay tomın totıp utırdı. Yartı könen diyärlek şuşı halätendä uzdırdı. Tämam arıp-talıp, tomlıknıñ urtasına barıp citä almıyça, erep yokıga kitte. İkençe könne başı avırtudan zarlandı. Ämma Garifı belän oçraşasın isenä töşerep, yañadan kabınıp kitte dä:

— Kara äle, Kärimä, min Tukaynı añlıy başladım bugay! Moña qadär süzlären genä ukıganmın, matur kilep çıkkan rifmalarına soklanganmın, vakıygalarına... Ä häzer... Ä häzer... Beläseñme «Par at» şigıre närsä turında?.. Üzem äytäm! Ul — yäşägän cirne, andagı keşelärne kayda barsañ da sagınıp iskä alaçagıñ turında!.. Sin dä mine, ukıp beterep taralışkaç, şulay sagınırsıñmı ikän?.. Ä min sagınırmın sıman!— dip tezep-tezep söyli başladı.— Ul bit Kazanga çibär yarımnı oçratam, anıñ belän cännättä yäşägän kebek gomer kiçeräçäkmen dip şagıyranä ışanıp kilgän! Añlıysıñmı? Şuña kürä Kazan belän dä gorurlangan, aña soklangan!

Sabiranıñ bu hisläre iptäş kızınıñ küñele öçen ber genä dä yañalık tügel ide. Şulay da süzlären tagın-tagın kuätländerergä teläp, aña:

— Sin, dustım, tabışmak! Dönyanıñ serlären ütä kürä başlagansıñ,— dide. Ämma şul uk vakıtta bolarnı da äytte:— «Par at»ta Tukay abıyıbız üze hakında yazmıy bit. Anıñ lirik geroyı — şäkert. Ul anıñ hislären surätli. Äsäre şunıñ belän kızıklı da!— dide.

Sabiraga anıñ bu süzläre oşamadılar. Yalganında totılgan balanıkı kebek yöze kızardı häm ul:

— Sin genä beläseñ inde bötenesen, sin genä añlıysıñ!— dip, açuın da yäşermi belderde.— Universitetta da şulay, seminarlarda üzeñ genä cavaplar birep barasıñ da, professorlarıbız da, lektsiyälärendä bezneñ barlıknı onıtıp, sineñ belän däreslären alıp baruga küçälär!

Sabira bu süzläre belän haklı da, mäğnäsezlegendä haksız da ide. Hikmät şunda: başka studentlar küpçelek oçraklarda avızlarına su kabıp, bik olı akıl iyäläre kebek utıralar-utıralar da, üzlärenä atap sorau birelä kalganda, cavapka küçäse urınga, ıkı-mıkı kilep, aptıraşta kalalar. Alarga yärdämgä Kärimä kilä. Soraularga turı häm tögäl cavaplar birä. Şuşımı ikän inde anıñ başkalarga ukırga, belem alırga komaçau itüläre?

— Sin Musa Cälilneñ şiğırlären ukıp karadıñmı äle?— di, üpkälise urınga Kärimä.

— Närsä, mine şuşı qadär mokıtka sanıysıñmı ällä?— dip uftana häm kotırınmakçı itä Sabira.

— Menä niçek ciñel, tınıç küñel häm gorurlık belän yaza!— diyäräk, şunda Kärimä aña «Cırlarım» şigıren ukıp kürsätä. Anıñ küp äsärlärne yattan belüe soklandırırga tiyeş isä dä, Sabiranıñ könçelegen genä kuzgata.

— Beläm inde, beläm! Biş kat ukıdım!— dip, ul tagın şaulap ala.

— Ä närsä turında ul?— dip sorıy Kärimä. Üze ük şunda cavap ta birä:— Cır — ülemsez, ul bezne mäñgelek itä!

Sabira anıñ bu süzlärennän soñ tınıp kala. Kärimä belän bähäsläre barıp çıkmauga, üzeneñ asta kaluına eçe poşa. Kayber vakıtlarda, eleklärne, mondıy bähäslärdän, süzlären taşlap çıgıp kitep, ciñel genä kotılsa, inde häzer alay itmi. Ämma irennären tursaytu ğadäten haman da taşlamıy.

Ä berkönne ul, Garif belän kiç buyı yörep, anıñ bähetle koçaklarınnan kanatlanıp kaytkaç, üze Kärimädän imtihan aldı. Äle ber şiğır hakında äytte, äle ikençesen söyläde. Häm, şularga östäp:

— Ul närsä turında?— dide.— Busı nindi?

İptäş kızınıñ dikqate ukıy torgan kitabında bulganga, añardan:

— Belmim,— digän cavaplarnı ala bargaç, bu hälgä bik tä kuandı häm ul äsärlärneñ mäğnälären açık itep, tögäl äytep birde. Kitabınnan Kärimä tämam ayırıldı. Sabiranıñ küñelendäge üzgäreşlärgä soklanam gına digän ide, ä ul:

— Bolarnı miña Garifçik äytte, bik beläseñ kilsä! Küräseñme, ul nindi başlı, sin añlamagannarnı da ciñel genä töşenä!— dip, kötmägändä yegete belän maktanıp, oçsızlı safsata satıp taşladı. Kärimä anda da tantana itkän kıznıñ kaynar hislärenä salkın süz suların sibep, arada gauga parın çıgarası kilmäde.

— Äye, Garif akıllı yeget şul!— dip äytüdän uzmadı.

— Sin dä şulay uylıysıñmı, dustım?— dip, Sabira tämam kanatlanıp, östäl artında ukıp-yazıp utırgan Kärimäneñ östenä ük taşlanganday itte, anı cilkä başınnan ike kullap koçıp alıp, üzeneñ kükräklärenä kıstı. Mondıy ğalämätlär äle ber ay gına elek añarda yuk ide. Menä bit mähäbbät nişlätä! Salkın taş bäğırle Sabirabız da keşeçä ikän, balavız kebek eregän!

— Äye, Garif akıllı yeget!— dip tagın kabatlıy Kärimä.

— Sin närsä, minem bähetemnän könläşäseñme ällä?— di, aptıraşta kaldırıp Sabira.— Bulır da!

Bilgele, hämmä keşe dä başkalarga üz küzlege aşa karıy. Ä ul küzlek — alarnıñ yöräkläre. Ägär dä bezgä şiklänüçe, iğtibarıbızga saf mönäsäbät kürsätmäüçe kem dä bulsa oçrıy ikän, anıñ küñele nikadär şakşı ikänlegen raslauçı dälillär ezläp aptırıysı yuk. Ul adämneñ kem ikänlegen tanıdıgız inde!

Sabiranıñ könçe kübäläk buluın elgäreräk kürsätkän äçe-töçe kılanışlarınnan uk belgänenä kürä, anıñ haman da üzgäreşsez kaluına iğtibar itkän Kärimä bu yulı da yılmaep kuyarga gına mäcbür. Şulay şul, beräülärne tabiğat bala çagınnan zihenle, kürkäm, akıllı itä, ikençelärne taş bäğırle hällärendä tormış mäydanına çıgarıp cibärä.

— Bik könläşer idem dä, Garifçigeñ miña kırın küzen dä salmadı şul! Berençe könnän, berençe küreşkän minutıgızdan yanıñnan da kitmäde!— dip, Kärimä şunda üpkäläü kıyafäte çıgara. Sabira tagın tantana itä başlıy. Annarı, kabat zihene cıyılıp:

— Ä ul, bezneñ oçraşular sayın, haman da sine sorıy, sine maktıy! Miña yamanlarga da birmi!— dip äytep taşlıy. Şuşı räveşle hisläre kabarıp, tagın holıksızlanası itä. Ämma Kärimä:

— Soñ, nişläsen inde?— di.— Bez bit bergä, ber bülmädä yäşibez! Mine soragan bulıp, sineñ hälläreñne beläse kilä anıñ, üzeñ dä sizenäseñder!

Ägär dä ike yıl gına elek bik citdi toyılgan Sabiranı häm kübäläktäy oçıngan Kärimäne kürep kalgan keşelär bügen alarnıñ şuşı söyläşülärenä kolak salsalar, kız balanıñ yegermegä qadär kırıkka törlänep ölgerüenä häyran itärlär ide.

— Garif abıy bügen minnän, Musa Cälilneñ şiğırlären halıkka kire kaytaru belän bäyle bezneñ professorlarıbız närsälär söyli, belik äle, dip soradı?

Sabiranıñ bik osta räveştä söyläşü temasın üzgärtergä mataşuın Kärimä añlamıy kaldı. Häzer ul ni ukıgan kitabınnan küñele belän ayırılgan, ni iptäş kızına gacäplänüennän tuktagan, ällä nindi säyer sagışka-gamgä kerep çumgan ide. İsenä Fähri abıysı Hisami kilde. Anıñ bügen Kärimäne ezläp universitetta yörüe hakında äytkännär ide, monı kız niçek añlarga da belmäde. Şuşı hakta süz kuzgatkan ukıtuçı hanım, bik tä citdi itep:

— Kara anı, kızıy! Añ bul!— dip kisätte bit!

Ä Kärimä anıñ närsä hakında şulay açu belän atap äytüen töşenmi kalgan bulgan!

III

Ul könne Sabira irtännän universitet kitaphanäseneñ uku zalına kitkän ide. Öçençe däreskä dokladen citeşteräse bar. Anısın da, Kärimäse äytep isenä töşermäsä, iğtibarınnan bötenläy çittä kaldırası ikän. İrtäräk uyanıp, oçtı gına kız, yünläp aşap ta tormadı. Garif belän yörüe anı bötenläy bähetle itep kuygan, dönyasın tämam onıttırıp betertkän ikän.

Ukuları bu yılda töştän soñga, kiçke yakkarak kaluçan itep, raspisaniyeläre ikençe smenaga tözelgän ide. Universitetka Kärimä dä yalgızı gına kitte. Ämma barıp citäräk, uku binası töbendä anı ber yäş äfände tuktattı. Alar tanışlar ide. Kärimäneñ anı niçämä kürgäne, curnaldan äsärlären dä ukıganı buldı. Tik nigäder ul alarnı kabul itä genä almadı. Yasalma kupşı cömlälärdän, oçerk tibındagı närsälärdän gıybarät ide alar. Hätta olı gına poveste dä elgäreräk basılıp çıgıp, häzer bu äfändeneñ Yazuçılar soyuzında şaktıy cavaplı postka kütärelgänlege dä, akrın-akrın gına, börtekläp diyärlek dönyanı üz uçlarına cıya barganlıgı hakında da süzlärneñ işetelgäne bar ide. Arça yaklarınnan buluı telenä ük çıkkan, yöz-kıyafättä dä mariga tartım ikän.

— Kärimä, sezne kötä idem, bik citdi söyläşü öçen!— dip, kıznı ul bik ciñel tuktattı.— Lektsiyädän, kerep, alıp çıgarga itkän idem dä, däresläregez başlanmagan ikän. Süzebez kıska bulır. Añlaşsak, urtak fikergä kilsäk, sezne ozak totkarlap tormam.

Kız närsä hakında söyläşäselären başına da kitermäde. Mondıy keşelärneñ yuk belän yörmäülären ul añlıy ide. Kärimägä yäki berär eş urını täqdim itäçäk inde, änä bit, yugarı kurslar inde häzerdän törle gazeta-curnallarda eşlilär, yäki dä, belmässeñ, Mäskäügä, yazuçılarnı äzerläüçe institutka ukırga cibärerlär bälki? Monısın kız bik täteli, ämma niçek buldırıp çıgarırga belmiçä, Fähri Hisami abıysına da söylägän ide. Ä ul aşıkmaska kiñäş itte. Bälki Yazuçılar soyuzına häbär salgandır da, menä bu äfände şunıñ öçen anı ezläp kilgänder? Änä bit närsälär di:

— Sin bezneñ nilär hakında söyläşäçägebezne beläseñder inde? Fähri Hisami...— dip süz başlap, üzenä iyärtep:— Äydägez äle, Lobaçevskiy bakçasına! Anda tınıç urın, şunda söyläşep betererbez,— dip, kıznı iyärtep alıp kitte.

Kärimä haman da üz uylarına batıp, Mäskäügä niçek kitäse turında hıyallana, bergä ukıgan iptäşlären taşlıysı buluı hakında sagışlana da başladı. Ägär dä mömkin ikän, monda gına ukuın dävam itsä dä yarıydır sıman toyıldı. Ämma Mäskäügä baru, anda belem alu teläge kız balanıñ küñelen, böyek hıyal räveşen ala barıp, köçleräk ımsındıra ide. Şuşı uyları anı äle sagışka, äle şatlıkka saldı. Bakçaga citep, andagı eskämiyälärneñ türdäge buşında urın algaç ta häteren bolgatıp tottı ul ömetläre.

Ädip äfände ozın kara çäçlären ber yanga taba, annarı artka kulları belän çöyep ük taşladı. Citdilegen yäşermäde.

— Bezneñ närsä hakında söyläşkänebezne töşenäsezder? Monı berkem dä belergä tiyeş tügel. Hätta minem belän oçraşuıgıznı da!— dide ul.— Bolar ser bulıp kalsın. Min däülät organnarı belän bäyläneştä toruçı keşe. Ägär dä süz işetelsä, sezgä yaktı kön kalmayaçak!

Kärimä tämam aptıraşka töşep, ni äytergä dä belmäde. Yaña gına «beläm» dip baş kakkan, untugızı gına tulıp kına citkän kız balanıñ küñelen şom bastı. Anıñ bu häldä yöräge sıkrap aldı.

— Bezgä sezneñ Fähri Hisami belän barlık mönäsäbätläregez dä bilgele. Ul küpne kürgän, avır yazmışlı keşe. Başkalarga karata izge karaşların saklap kaluı gına anı yäşätä. Hatının yugaltkan, kartlık könendä yalgızı kalgan. Ä sez anıñ hisläre belän uynıysız. Bu sezneñ kebek «bişle»gä genä ukuçı komsomolka kızga kileşä torgan närsä tügel! Mähäbbät aşa ädäbiyät mäydanın yaulap alırga omtılışıgız — monısı inde bernindi kirtälärgä dä sıymıy!..

Bu ädip äfände, yazgan äsärendäge kebek, bik tä ğadelsez söyli ide. Kärimäneñ yörägendäge şomı zuraya, böten eçke-tışkı dönyasın basıp ala bardı. Anıñ bu minutlarda kolakları döres işetä idelärme — ul boların uk añlarlık häldä tügelder sıman. Nindi mähäbbät uyını di inde ul tagın? Närsä söyli bu abıy? Ällä yüri, sınar öçen genä bolarnı äytäme?

Kız bala añsızlana baruın da töşenmäde, şuşı qadär ğadelsezlek anıñ yörägen izde, şom tagın da zurayıp kitep, anıñ küzlären häm sulışın kapladı. Bu haläte ädip abıyga östämä köç birde bulırga kiräk, ul inde çebeşkä taşlangan yavız kara kozgın kebek ide, Kärimäneñ bägıren izep söyläven dävam itterde, sezdän singä küçte:

— Kart keşene azdırıp yörmäsäñ, yäşlär betkänder? Çakır gına, señlem, ällä min karşı kiler idemme?.. Ämma Fähri Hisaminı mähäbbät koçagına aldap kertüeñ — busı inde ay-hay, ber dä yünle eş tügel! Çarasın kürüne kötäseñme?

Ädip arttırıp cibärgänen dä, kabih buluın da sizmäde. Aña bolarnı añlau birelmägän ide. Ul äle böyek premiyälär alır, isemnär!..

Kärimä yılıy uk başladı. Yalıngan tavış belän:

— Abıy, ni söylisez sez? Nigä mine bolay pıçratasız?— dip äytep aldı. Anıñ yöräge bozılgan, häzer añın da yugaltır sıman toyıldı. Ämma, bu hälenä dä karamastan, ädip abıy, aña komsız karaşın yünältkän kileş, süzläreneñ basımın köçäytüne kiräk taptı. Kıznıñ yılavı, kurkıp kaluı belän genä kanäğat tügel ide, ahrısı. Ämma kötmägändä ul kabat sezgä küçte:

— Şiğırläregez ber tiyengä dä tormıy! Sezgä monnan soñ ädäbiyät işege biklänäçäk! Fähri Hisaminı üzegezgä yalçı itkänsez. Monıñ närsä hisabına eşlängänlegen añlamaska, bezne yülärgä sanıysızmı ällä? Citmäsä yılap utırgan bulasız! Komsomoldan da, universitettan da kolak kagarsız!

Şunda Kärimä kabat üzgärde, barlık zihenen, soñgı köçlären cıyıp ölgerde häm:

— Bolarnı sezgä Fähri abıy Hisami üze äytteme ällä?— dip soradı. Anıñ turı häm köçle karaşı ädiptän döresen söyläven taläp itä ide.

— Sez närsä, bezne tintäkkä dä sanıysızmı ällä? Anı nindi gazaplarga salganıgıznı, canın-yörägen ürtäp aptıratularıgıznı belmibez-kürmibezgä nisbät itäsezme? Änä, sezgä atap niçämä şiğır yazgan inde!— dip, açu belän äytep, ädip äfände şunda kıznıñ yözenä taba kulı belän güyäki sugarday bulıp häräkät yasadı, ämma ozayta almadı. Moña namusı citmädeme, ällä keşe küze kürep kalır dip örekteme?

— Ul sezgä üze äytmägäç, niçek inde şuşı süzlärne miña söylisez?— dide räncetelgän kız, yäş aralaş yözen tagın da yugarı kütärep.— Ul bit mähäbbät şiğırlären hatınına atap, anı sagınudan yaza! Alarda minem ni katnaşım bar?

Kärimäneñ kirelege ädipneñ akıl şöreplären buşandırıp aldımı, ällä äytkän süzlärendä haklık barlıgı da sizeldeme — arada tınlık urnaştı. Ämma ul adäm kitärgä, gafu ütenergä uylamadı da. Şulay da uyga birelep aluı yahşıga sıman toyıldı. Kıznıñ haklı buluı anıñ akıl küzlären açarga tiyeş ide.

Berazdan zihenen cıyıp ölgerep, ädip katgıy tonda bolay dide:

— Berençedän, Fähri Hisamilarga baruıñnı bötenläy tuktatasıñ! Äye... İkençedän...

— Minem inde küptän alarga barganım yuk!— dide şunda Kärimä, yörägenä barlık batırlıgı cıyılganın toyıp. Ämma süzläre ädipneñ kabat açuın gına kiterdelär. Ul tagın da karalıp-bürtenep çıktı häm:

— Nişläp ul sine ezläp universitetka kilä? Auditoriyälärgä kerä? Kafedra ukıtuçılarınnan sine sorıy?— dip, ärsezlek belän soraular ırgıtuga küçte.

Kız bala barı tik:

— Belmim! Kürgänem yuk!— diyärgä genä ölgerde.

Ädip şunda uk, anıñ süzlären eläkterep alıp:

— Beläbez, bez barısın da beläbez! Añlap, kürep torabız! Bezgä barısı da açık!— dip, östäp-östäp tagın da katırak itep avır süzlär äytte.— Anı yüri ürtäp, añardan kaçıp yörisez! Monısı da cinayät, monısı da — ikençedän!.. Kara äle anı, närsälär äytä!

Bu ike şartnıñ kaysısın Kärimä ütärgä tiyeş ide ikän — añlaşılmadı. Ädip üze dä butaluın sizende, uyların küñelendä yañartıp ölgerde. Katgıy itep äytergä aşıktı:

— Yuk! Oçraşmıysız, bette-kitte!— dide.— Küzenä kürenmisez! Ägär dä bu hakta, küreşkänegez, söyläşkänegez belensä — başıgıznı kayda çeretergä belerbez!

Häm ul aşkınıp kitep bardı. Kärimä, uçlarına kaplanıp, üksep-üksep yıladı. Şulay küpme utırgandır, belä almadı. İnde lektsiyäläre başlanıp kitkän, ä ul universitetka barıp kerergä batırçılık itmäde. Zihenen-yörägen baskan şom kolaklarına diñgez şavı bulıp kütärelde, küz alları karañgılanıp, koyaş ta totılganday bulıp aldı. Anıñ başına güyäki utta kıp-kızıl itep kızdırılgan korşau kiderttelär häm kız, añsız kalıp, yanı belän eskämiyägä señde.

Anı bu halätendä hiçkem kürmäde, ällä kürep tä borçırga telämäde? Ul şuşılay yartı säğatläp huşsız yattı, annarı gına kemneñder sızgıru avazınnan uyanıp kitte, küzlären açtı. Sızgıru avazı kabatlangan kebek toyıldı. Ul şul tavış kilgän yakka karadı.

Universitet işegaldındagı täbänäk yortlarnıñ tübäsendä öç malay kügärçennär oçırıp utıra idelär. Alar tagın da sızgırınıp aldılar. Kärimä dä zäñgär kükkä töbälde. Anda ak kügärçennär törkeme şaulap oça idelär. Aralarınnan berse çitkä kayırılıp, näq kız utırgan bakça urtasındagı mäydançıkka töşte, gü-gü kilep yörenä başladı.

Menä alarnıñ küzläre oçraştılar. Aña kügärçen başın iyä-iyä sälam birde, tagın da gü-gü kilep, güyäki tınıçlanuın ütende.

Malaylar tagın sızgırdılar. Alarnıñ teläklärenä buysınıp, kügärçen, ak kanatların cilpep, kükkä kütärelde, oçıp kilgän törkem anı, üz koçagına alıp, yugarıga taba aştırıp menep kitte. Alar yıragaydılar, noktalarga, pıyala östenä sibelgän döge yarmalarına ohşap kaldılar. Şunda beräü:

— Kärimä! Nişläp monda utırasıñ? Lektsiyäne häzer kemnän küçeräm inde?— dip, açulı häm kanäğatsez tavış belän endäşte. Kız aña taba borılırga mäcbür buldı. Kitaphanädän uku binasına taba yögergänendä bulır, Sabiranıñ, tuktap, ärsez küzläre belän karap toruın kürde. Üzenä dä aşıgırga kiräk ikänlegen añladı. Alarnıñ uku urını «Himkorpus» dip atalgan, universitetnıñ äle yaña tözelgängä sanalgan kolonnalı binalarınıñ berse ide. Lobaçevskiy bakçasına karşı yakta gına urnaşkan.

Kärimä dä Sabira artınnan şunda taba yögerde. Ämma tuktalıp kalırga mäcbür ide. İşektän Fähri Hisaminıñ fakultet dekanı belän söyläşep çıgıp kilgänen şäyläp ölgerde, kalın kolonnalarnıñ berärse artına tizräk kaçarga itte. Çabıp-yögerep kilep, yözgä-yöz dekan abıysı belän bäreleşä yazıp kalgan Sabiradan Fähri abıysı nider soradı. Kız, artına borılıp, äle yaña monda ide digändäy, ezlägän keşesen taba almıyça, bakça yagına taba kürsätep, närsälärder añlatıp aldı da işekkä kerep çumdı. Dekan belän huşlaşıp, Fähri Hisami Lobaçevskiy bakçasına taba atladı. Kärimä anıñ kemne ezläven şunda uk añlap ölgerde. Dekannıñ üz yulı belän kitep baruı da aña kulay buldı. Häzer Kärimä, Sabira artınnan aşkınıp, kuıp totarga teläp, işekkä taba aşıktı. Ämma annan studentlar törkeme çıga başlap, anı gacizlektä kaldırıp, kerergä mömkinlek birmiçä aptırattılar. Kärimäneñ yartı küze Fähri abıysı Hisaminıñ arkasında, yartısı — aşıkmıyça çıga bargan studentlarda ide. Ahırda tüzmäde, kısıla-törtelä eçkä taba taşlandı.

Plaş itägen kemder tarttımı, kükräk turındagı töymäse özelep töşte. Ämma anı ezläp torırga vakıtı yuk ide. Barça bälalärdän barı tik keşe küzennän kaçıp kitep kenä kotılıp bula dip uylauçı bala sıman ul üz iptäşläre yanına, lektsiyä auditoriyäsenä taba yögerä birde.

IV

Mostafa mögallim kara bärhet tübätäyen uramnarda da kiyep yöri, auditoriyälärdä dä salmıy häm monı şulay kiräk dip belä torgan şähes ide. Kärimälärgä ul berençe kursta uk garäp härefläre belän yazulı tatar tekstların uku däreslären alıp bardı. Häzer Kayum Nasıyrinıñ grammatikalarına bäyle mahsus kursnı citäkli. Bu kiñ mäğlümatlı, yugarı zävıklı, eçke mädäni kuätle keşe lektsiyälären bik citdi tonda, här mäsäläneñ töbenä töşep añlatu yünäleşendä alıp bara. Uku auditoriyäläre häm kafedraları himiyä fakultetı belän bergä bulganlıktan, monda käläpüşle yähüdi professuranı kürü dä säyer toygılar uyatmıy ide. Koridorda alar tatar tübätäyle Mostafa mögallimne oçratsalar, aña irken kolaç açalar, hätta yañakka-yañak kiterep isänläşälär. Bu hällär studentlar küz aldında bara, ämma kayber ukıtuçılarnıñ cennären çıgaru oçrakların da sizep kalırga bula ide. Närsä inde ul, millätçelär, iskelek tarafdarları, imeş. Ämma bu kürä almaularınıñ asılında nadanlık häm könçelek yatkanlıgın da añlau kıyın tügel.

Bigräk tä bıyıl gına tel gıylemennän kandidatlık dissertatsiyäse yaklap ölgergän hanım, üzeneñ lektsiyälärendä irkenäyep kitep, «Käläpüş» kuşamatı belän atap, Mostafa mögallimnän törleçä kölgäli, hätta studentlarga mondıy ukıtuçıdan gıylem estäp yörüläreneñ häyere yuklıgı hakında iskärtkäli tordı. Bu süzläre älbättä üzeneke genä tügel, başka ğalimnärneñ dä fikere sıman äytelep, sizger kolaklarga açık süz räveşendä citkerelde. Üz tiräsendä nindider avır hava urnaştırıp alıp, yöräklärne kısılırlık däräcädä şaştıra alu hönären üzläştergän hanım tantana itep tä kuygalıy, fänneñ kiläçäge öçen kaygırtuların da belderä tora. Anıñ ul äytkännäre Kärimäneñ bavırına yabışa. Alar nigäder döres süzlär tügellär sıman toyılalar. Soñgı vakıtlarda üze belän bulıp uzgan hällär dä moña etärgeç yasıy bulırga kiräk? Şunlıktan, sabırı betep:

— Lektsiyälär teması başkaçarak bugay, apa,— digän ide, häteren kaldırırlık süzlär işette:

— Änä Kärimä Dulatova kebek komsomolkalar üzläreneñ närsä hakında söyläülären dä onıtıp cibärälär. Tel gıylemendä hämmä närsäneñ ähämiyäte bar, şunı da añlamagaç, universitetta ukıp yörüneñ nindi kirägen tabasız?

Kärimä partasına señärgä mäcbür itelde. Moña qadär haman da «bişle»gä genä ukıp yörgän kız bu hanımnıñ fännärennän küzgä kürenep tübän tägäri başladı. Mögallimä hatın här praktik därestä anı takta aldına çıgara tordı. Häyer, Kärimäneñ cavap birü öçen alga çıgarıluı elektän ğadäti küreneş ide. Ämma alarında bütän studentlar eşli, söyli, çişä almagan, añlata belmägän oçraklar säbäbendä kız belän şulay bula ide.

— Häzer barısın da töşenderep biräçäk üzegezgä!— dip, anı maktap, çirattagı «bişle» bilgesen kuyar öçen takta yanına mahsus çıgaralar sıman idelär. Ä bu hanım, kiresençä, mıskıllap, citmäsä yüri:

— Menä beldekle kıznı çıgarıyk äle!— dip äytep, mäker belän eşli.

Kärimä çınlıkta hämmä yaña temanı belep, öyränep barırga tırışa. Anıñ zihene kamil, tiz üzläşterüçän. Tik hanımnıñ lektsiyälärenä kerep kitä almıy. Alarda aña nider citmi. Häm menä şul niderne Kärimä kitap-däresleklärdän taba. Ä mögallimäse:

— Yuk, alay tügel, döres eşlämisez, cömlä bolay analizlanmıy, tel gıylemendä şagıyrä kızlarga «niçü delat»!— dip, hataların tabıp tormıyça, mıskıllauga kereşä. Studentlar aptırauga töşälär, zihennäre butala. «Bu apaga ni kiräk ikän?»— dip, aña soraulı karaşların töbilär. Bolay bulsa, berse dä imtihannarın uñay bilgegä birä almayaçakların töşenälär.

Universitet gıyleme digän süzneñ şundıy hikmäte bar: ul üzenä ütkän-bügenge-kiläçäk fänni karaşlarnı, fikerlärne bergä berläşterü köçenä iyä, hakıykatne açıklap, anıñ çiksez buluın töşenderä. Anda hämmä belem alu tärtibe analizlau häm sintezlau mantıygına korılgan. Söyläp birü tügel, bälki añlatu — belem birüneñ asılında yata. Mostafa mögallim näq menä şundıy şähes tä bit inde! Ä bu yäş mögallimä hanım anıñ ul yakların tanıy almıy. Dörester inde, başkalarnıñ haklıgın kürä almagan keşe üzläre hatalı bulalar! Tanıy belergä kiräk, tanıy! Ä bälki Kärimä yalgışadır?

Vakıygalar üz tärtiplärendä bara tordılar. Ä berkönne Kärimäne koridorda Fähri abıysı Hisami kötep aldı. Anıñ anda barlıgın kız sizmiçä-kürmiçä kalgan ide. Lektsiyäläre betügä, Sabira belän tizräk kaytıp kitäbez digännärendä, Fähri Hismaninıñ näq karşısına kilep çıktılar. İsänläştelär. Kärimä üzeneñ kauşavın toydı. Ul älegä bernindi dä hislär kiçermider sıman ide. Berençe kürüennän birle Fähri abıysına kız hörmät belän karadı, ämma anı söyü-yaratu toygıları añarda bar idelärme — äytä almastır sıman. Gazizçik abıysı da kızga şuşılay uk qaderle, ämma aña da yöräge yalganıp citä almıy. Äye, aña da! Yuk-yuk, monısı döres tügel, anıñ yöräge, hisläre aşa, şuşı Fähri Hisamiga totaşkan tügelme soñ? Ya Hoday? Bu nindi ayanıç häl?

«Ägär dä küreşsägez, söyläşsägez... Fähri Hisaminı tınıçlıkta kaldırmasagız, bez sezne nişlätergä belerbez!» — Bolar bit tege kara eçle ädip abıynıñ süzläre. Ul monda gınadır, karap-kürep toradır!

— Kärimä Dulatova, sez äle kitmädegezmeni?

Ä boların tege mögallimä hatın äytte. Kärimä anıñ tavışı kilgän yakka kütärelep karadı. Baskıçtan alar yanına «ay-yay!» dip başın bolgap, çekräyep karap şul hanım töşep citep kilä ide. Kızga bik tä oyat bulıp, gaziz başın kaylarga kuyarga da belmäde.

— Açulanmagız, Albina Halikovna, ğayep — mindä!— dide şunda sabır häm itağatle tavışı belän Fähri Hisami.— Kärimäne min tuktattım, süzem bar ide añarga. Açulanmagız? Ütenäm!

Kalın häm mäğrur buylı, bik tä kileşle sıyfatlar iyäse, çäçlären matur itep artka karatıp tarap, zamança itep öyep kuygan mögallimä hanım:

— Ukuı naçarlandı Kärimä Dulatovanıñ, Fähri abıysı! Däresläremdä «öçle»gä töşep bette!— dide.

Bu süzläre kürälätä mıskıllau öçen äytelgän idelär älbättä. Döres, Albina Halikovnanıñ alay dip tä uylarga, mondıy süzlärne dä kıçkırıp äytergä hakı bar kebek:

— Sez ber-beregezne yahşı beläsez bugay? Abıylı-señelle dip äytimme? Başkaçamı?.. Fähri abıysı, añlatıgız äle üzenä, tärtibe dä yomşardı kıznıñ!

Albina Halikovna gorur kıyafätendä şuşılarnı äytä-äytä alar yanınnan uzıp kitte dä:

— Sabira, Sabira! Sabira señlem, tuktagız, mine kötegez äle!— dip, işek yanındagı dürt rätle baskıçtan töşep, Kärimäneñ iptäş kızın kultıklap alıp, çıgıp ta kitte. Alar güyäki kolakka-kolak kilep, nindider gaybätlär söyläşergä cıyıngan hatınnarnı häterlätergä tiyeş idelär. Soñınnan Kärimä, şul uk könne belde: Sabiranı Albina Halikovna aspiranturada kalırga, fän belän şögıllänergä öndägän ikän, aña gıylemgä säläte hakında söylägän. Kıznıñ tübäse küklärgä tigän!

Albina Halikovnanıñ mahsus mıskıllaularına da üç itep, ul kiçne Kärimä Fähri abıysı Hisami belän Lenin isemendäge uram buylap Kreml yagına taba atladı. Monda keşelär dä küzgä karap ütmilär, tärbiyälelär, yörergä dä uñaylı, yaktı. Hämmä taş, koyma, täräzä, işek — tarihi. Menä anda elek «Tatgosizdat» urnaşkan bulgan. Ul işektän Hadi Taktaş uzıp yörgän. Ä monısı — aşhanä. Anda da legendar şäheslärneñ ezläre. Bolar Fähri abıysı Hisaminıñ üz tormışına bäyle, ä Kärimägä — tarih.

He, kızık ikän, menä alar ikäü — Fähri Hisami häm Kärimä Dulatova, ikese ike çor keşeläre, berse — olı şağıyr, ä ikençese — älegä kaläm tibrätüçe. Tarih häm zaman bergä atlap baralar. Söyläşälär.

— Kärimä señlem, soñgı aylarda kürenmädegez! Min monda, universitetka, studentlar belän oçraşu kiçälärenä niçämä tapkırlar çakırıldım, kildem. Aralarında sezne kürmädem, qaderlem! Avırdıgızmı ällä? Yuktır la inde! Bulmas! Sezneñ kebek güzällek iyäsenä sırhau kagılıp kitärgä oyalır!..

Fähri abıysı şagıyranä söyli ide. Anı Kärimä üzen ezläp kilgän dip tora, ä ul änä himiyä fakultetı studentları belän oçraşuga çakırılgan ikän. Mähäbbät, İl, Vatan, Dönya, Ğaläm turında şiğırläremne ukıdım, yaratıp tıñladılar, di. Äle berkönne genä rus filologiyäse törkemendä ukuçı studentlar belän oçraşuda bulgan. Aña ak gvardiyäçel Bunin, Ahmatova, Gumilev kebek, Kärimäneñ kolagına-zihenenä äle genä kerä başlagan şäheslärneñ icatlarına bäyle sorauların birgännär. Puşkinnıñ hikäyälärendä eçke garmoniyä turında söylägän idem, di. Studentlarnıñ moña bik tä küñelläre bulgan. Alarnıñ ädäbiyät belän kızıksınuları anı çiksez söyendergän. Musa Cälil hakında istälekläremne söylärgä ütengäç, aña karata nindi yahşı karaşta toruımnan başlap kitep, Hadi Taktaşka küçkänmen, yalgışımnı ällä sizmi kaldılar, ällä inde añladılar, barı äytergä kiräk tapmadılar, di. Dekan üze alıp bargan oçraşunı. Annarı, kabinetına çakırıp, söyläşep tä utırgannar. Sezneñ hakta da aña äytkän idem: «Bezneñ bik yahşı studentıbız ul!»— dip maktadı üzegezne, ä min şagıyrä ikänlegegezne dä iskärtkäç, sezne çakırtıp, ezlätkän dä idelär äle, lektsiyägä kilmägän bulgansız ikän, didelär.

Kärimä äle uttay yanganday hälgä töşä, äle suıkka eläkkändäy kuırılıp kitä. Fähri abıysı söyli dä söyli, bäyrämnän bäyrämgä, tuydan tuyga gına yörgän kebek kiterep çıgara. Menä bügen Kärimäne oçratuına bik şat ikän. Küptännän küreşmägäç, keşelär sagındıra, imeş!

— Señlem, bezgä kilegez, kil! Min küp vakıtımnı öydä uzdıram. Barıbız da sine sagınabız, hätta täräzä töbendäge göllär dä!

Kärimäneñ küptän inde mondıy süzlärne işetkäne yuk. Küñele şatlık häm bähet hisläre belän tula. Alar Kreml yanına barıp citälär. Ämma yazgı kiçneñ salkın havası Fähri abıysın da tuñdırıp ala. Universitet yagına kitärgä dip borılalar. Umırzayalar baş kalkıttımı ikän äle? Kärimä alarnı bik yarata. Bu hakta Fähri Hisamiga da äytä.

— Min sezne alarnı söyäsezder dip belmi idem,— dip söyläp kitä şağıyr abıysı.

Kärimäne äüväle romaşkalar belän tiñlägän bulgan ul. İnde menä häzer genä añlagan. Umırzayalar turında iskä alınsa şigıremdä, ul sezneñ hakta bulır, señlem, di. Umırzaya çäçäkläre ritmga da, gomerneñ ütüenä bäyle fälsäfägä dä kilep-kileşep toralar ikän bit. Bu açışka etärüe öçen Kärimägä ayırım rähmätlär äytä bardı.

Fähri abıysı belän şuşılay söyläşep yörüläre rähät ikän bit. Menä alar üzara niçek añlaşıp, ciñel, küñelle itep baralar. Änä universitet. Täräzälärennän yaktılık nur çäçä. Utlar kabızılgan. Kiçke ukudadır inde studentlar? Köndez dä, çittän torıp ta, başkaça da halık belem ala-ala, hämmäse dä bik akıllı bulıp betärlär inde. Menä bähet, menä kürelmägän häl — härkem yugarı belemle! Mondıy akıllı ildä yäşäve dä küñelle bulır!

— Sezneñ fatirıgız kayda äle, Kärimä señlem?

— Monda gına! Universitet uramı buylap töşäm dä, Bolaknıñ argı yagındagı, sul kuldagı yortta toram. Yırak tügel!

— Äydägez, yäş vakıtlarım häteremä kaytsın äle! Häzer karañgı da ireşep kilä annarı! Keşe-kara kimsetmäsen, sezne ozatıp kuyam!

Kärimä älegä ber süz dä äytmi. Alar Universitet uramı buylap Baumanga taba töşä baralar. Fähri abıysı borıngı han zamannarındagı tarihlarnı söyläügä alına. Şunda şaulı studentlar törkeme alarnı aralap uza. Ber-bersennän yıraklaşıp alalar.

Ul da tügel, anda Bauman uramı buylap kaytıp kilüçe Gazizçik abıysı kürenä. Kärimä, kuanıp:

— Änä ul abıy, bire taba kilä bit äle, uram utı elengän bagana töbenä citte, eşläpäle! Ul bezneñ fatirıbıznıñ hucabikäse ulı. Aña iyärep kitärmen, Fähri abıy, sezne aptıratıp yörtmäskä yahşı bulır!— dip, şunda uk kız şat tavış belän endäşä.— Gaziz abıy, ul sezme?

Kilep citep, tanıp ölgergän yäş keşe mul yılmaya, isänläşä:

— Ä, bezneñ Kärimäbez! Kaytıp kilüegezme?— dip sorıy.

— Menä sezne kötep alıp torabız!— dip kuana kız.— Tanış bulıgız, bu — Fähri abıyım Hisami, şağıyr häm, tanış bulıgız, danlıklı incener — Gaziz abıy!

— Sez närsä inde, Kärimä! Keşene ışandırırsız tagın, min nindi danlıklı incener bulıym, di? Fähri abıy, isänmesez tagın ber kat, sezneñ belän oçraşuıma, tanışu forsatına bik şatmın!

Alar kulların kısışıp alalar. Üzara hällären soraşalar. Utnıñ süränlege ikeseneñ dä küzlären açık kürergä, yöz çalımnarınıñ häräkätlären barlap kalırga mömkinlek birmi. Ä menä tavışları tigez häm yagımlı, matur itep söyläşälär dä inde!

— Sezneñ kebek yegetkä, citmäsä fatir hucasına Kärimä kebek çibär kıznı ışanıp tapşıra alam ikän,— di şunda Fähri Hisami, äytkän süzlärenä küp törle mäğnälär salıp. Anı Kärimä añlıy, Gaziz abıysı da kabul itä. Ämma ürtälmi häm ürtärgä dä telämi.

— Fähri abıy, sez bik döres äytäsez, moña qadär, bezdä yäşägän çorında Kärimägä cil dä tidermädek. Tübäbezdän yañgır da ütmäde. Bülmäse dä salkın bulmadı bugay? Monnan soñ da şulay bula kürsengä tırışabız,— dide Gazizçik. Ämma anıñ şuşı qadär küp itep söyläp kuyuları üzenä dä gacäp ber häl ide bulsa kiräk, inde häzer ni äytergä belmi, kinät şım kaldı.

Fähri abıysı da berni östi almadı. Ul üzeneñ yäki şat buluın, yäisä başkaça ber-ber fikergä kilgänlegen belderergä tiyeş ide. Ämma cayın yugaltkan bala sıman, beraz çitkä çıkkan kebek adım yasadı.

— Gaziz abıy, min sezgä tagılıp kaytsam, açulanmassızdır bit?— dip soradı şunda Kärimä, bu süzlärendä hiçber başka törle uy kürmiçä, üzen tınıç totıp.

— Bik yahşı bulır, äydägez äle, kiñ uramnarnı tar itep, yeget belän kız bulıp uzayık!— dip, Gazizçik şunda Kärimäneñ kulın üzeneñ kultıgına aldı. Alarnıñ ber-bersenä kileşep toruların Fähri Hisami da kürmi-añlamıy kalalmıy ide. Ämma ul bötenläy dä başka törle süz äytte:

— Sezgä Kärimäne ışanıp tapşırasım da kilmi başladı äle! Ällä üzem genä ozatıp kuyargamı soñ?— dide.

Bolarnı işetkäç, kız kauşap, kaltıranıp aldı. Ämma Gazizçik bik tä matur süzlär tabıp ölgerde:

— Moña qadär Kärimä bezdä fatirda yäşäde! Ätise dä bik ışanıp tapşırıp kitkänne, sez, Fähri abıy, alay äytmägez inde!— dide.

Alar şul süzlärdän soñ beraz köleşep aldılar da huşlaşıp ayırılıştılar. Gazizçik abıysınıñ belägenä yabışkan häldä Kärimä, añardan kalışmıy, Bolakka taba aşıktı. Adımnarı şaktıy cılı ide. Fähri Hisami tramvay tuktalışınnan yırak kalmagan ide. Ul şunnan kaytıp kitär.

V

Soñgı atnalarında Sabira lektsiyälären yış kaldıra başladı. Garifı belän, mömkinlek çıkkanda, bergäläp kibetlärgä yörilär. Närsäder bulası, tuygamı cıyınalar? Ämma monı hiçkemgä älegä beldermilär. Kärimäneñ dä üz häsrätläre üzenä citkän, artıgın kızıksınmıy. Anıñ küz aldınnan tege kara çäçle ädip abıynıñ kıyafäte, häterendä isä usal itep kurkıtıp äytkän süzläre idelär bulsa kiräk? Citmäsä Fähri abıysı belän bulgan oçraşunı yaña peşkän fän kandidatı mögallimä hanım kürep kaldı bit. Häzer gaybäten il beläder inde? Kazannıñ üzäk uramınnan şağıyr abıysı belän uzuları da küzlärgä çalınmıy kalgandır disezme? Niçek hatalandı Kärimä, nigä kiräk ide bu qadär kılanu?

Lektsiyägä kilep kergän Mostafa mögallim ğadätençä kara bärhet tübätäyennän häm yagımlı yılmaygan yöz belän ide. Köne dä matur kilde bit äle anıñ. Böten dönyanı tutırıp yaz yäme yöri. Ä menä auditoriyädä Kärimä üze genä ide.

— Başkalarıgız kayda?— dip soradı, aptıraşka birelep Mostafa mögallim. Ul älbättä ber studentka gına däres birä almıy inde.

— Alar koridorda idelär. Şunda bulırlar. Däres başlanuın onıtıp cibärgännärder? Çakırıymmı üzlären?— dide Kärimä, urınınnan kuzgala başlap.

— Yuk-yuk, señlem!— dide Mostafa abıysı, aña kulı belän kürsätep, utırırga öndäp.— Monda gına ikännär, häzer, çıgıp, üzem däşäm. Niçek alay tugarılıp kitüläre añlaşıla. Yaz ğalämätläre bit, señlem!

Häm ul Kärimäneñ gruppadaşların auditoriyägä kerergä çakırga dip işektän çıktı. Anıñ äytkän süzläre açık işeteldelär:

— Kızlar-yegetlär, qaderle şäkertlärem, mömkin, äydägez, auditoriyägä uzıgız, lektsiyäbez başlanıp kitte!

Studentlar belän bolay cayga kiterep universitetta yähüdi professorlar gına söyläşä torgan idelär. Başka dotsent-mögallimnär isä alarnı kötü urınına kuıp yörtergä yaratalar.

Mostafa mögallim, süzlären beterep, tınıç kına äylänep tä kerde. Kafedra artına basıp, lektsiyälär itep tuplap kuygan yazmaların açtı häm:

— Bügen bezneñ tema...— dip, suzıbrak süz başlagan ide, işektän Sabira kürende. Nigäder ul Kärimä yanına kilmiçä, däşmi-tınmıy, mıştım pesi sıman häräkätlär yasap, iñ artkı rätlärneñ bersenä barıp utırdı. Mostafa mögallim aña iğtibar itmäde bulsa kiräk:

— Yazdıgızmı, Kärimä señlem?— dip soradı häm lektsiyäsen ciñel sulış belän başlap kitte. Ul arada ikençe, öçençe, dürtençe student ta kerep utırdılar. Lektsiyä dävam itä tordı. Ber Kärimädän başka älegä bütännär däftärlären açmagan, yaza da başlamagan idelär.

— Kayum Nasıyri fändä härdaim halıkçan buldı. Tarih, tel, ädäbiyät, himiyä, tıybba-medetsina kebek gıylemnärgä dä halıkçan yakın kilep, bez folklor dip atalgan halık icatı yagınnan fikerlären üsterä barıp...

Auditoriyägä kalgan studentlar da kerep tuldılar. Kärimä üze utırgan berençe rätkä kemneñ dä yakın kilmäven kürde, monda nindider mäker barlıgın ul sizger küñele belän şunda uk toyarga tiyeş ide yugıysä. Ämma dikqate lektor abıysınıñ süzlärendä bulganlıktan, başka närsälär turında uylamadı. Lektsiyäsen Mostafa mögallim özmäde, ciñel agımda dävam itterde, halık icatı digän süzlärenä ayıruça basım yasıy bardı:

— Anıñ şuşı nigezdä fikerlären üsterä baruı tatarda gıylemneñ çınnan da halıkçan nigezlärgä korılganlıgı hakında söylämime?— digän kızıktırgıç sorau kuyıp, studentlarga başın kütärep karadı.

— Äye,— dide aña Kärimä, ğadättä ul professorlarına lektsiyälärendä şulay yärdäm itep algalıy ide.

Ämma şunda gruppadaş yegetlärennän berse katı häm açulı itep:

— Yuk!— dip äytep kuydı.

Lektsiyäsen dävam itüdä bulgan Mostafa mögallim şunda auditoriyägä başın kabat kütärep karap, nigäder süzsez kaldı. Aptırabrak tordı da:

— Ni öçen yuk dip uylıysız, qaderle şäkertem iptäş Hizamov?— dip, yarım mäshäräle tonda soradı.

— Yuk bulganga yuk!— dide tege, ayagına torıp basıp.

— Anısın işettek inde. Ämma añlaşılmıy, ni öçen yuk!

— Bik tä añlaşıla!— dide Hizamov, mişärlege belän kaynap çıgıp:— Bez käläpüşle mulladan komgan härefläre turında horafi lektsiyälär tıñlarga universitetka kermädek! Bez sezgä protest belderäbez!

Anıñ bolay kisterep äytüläre häyran hälgä töşermi kaldırmadılar. Mostafa mögallim hätersez adämgä äverelgän tös aldı. Ägär ul şuşı şäkerteneñ kiläçäktä tatarnıñ garäp härefle kitapları buyınça üzen belgeç dip tanıtasınnan häbär alalgan bulsa, bälki anıñ süzlärennän kölep kenä kuygan häm: «Sez yalgışasız, äfändem!»— dip, anı urınına utırtunı mäslihät kürer ide. Ämma şuşı meñ dä tugız yöz dä ille tugızınçı yılda şul uk yegermençe ğasırnıñ ahırında dönya yöze nindi töslär alaçagın kaydan küzallarga mömkin? Aşıgıp, tamırsız utırtılgan kommunizmnıñ kibä bargan agaçı irtägä şaulatıp çäçäk ataçagına däğva belän kabat cannarnı kuzgatırga alıngan meñ tugız yöz altmış berençe yıl da ul vakıt öçen yırak ber kiläçäk vakıygası kebek ide.

— İlebez ğaläm kiñleklären yaularga cıyıngan çorda bez iske käläpüşlärdän gıylem alırga telämibez! Kemnär komsomol, äydägez, minem arttan!— dip, şunda Hizamov auditoriyädän çıgıp kitte. Başkalar da berämläp-ikäüläp-öçäüläp aña iyärdelär. Sabira da kürende. Ul ällä Mostafa mögallimneñ, ällä Kärimäneñ küzenä çalınırga telämiçä, aldan bargan gruppadaşı Bäriyäneñ artına kaça-kaça çıktı. Bu hällär kotçıkkısız vakıygalardan ide.

Auditoriyädä tınlık urnaştı. Berazdan Mostafa mögallim telgä kilep soradı:

— Sez berär närsä añladıgızmı?

Kärimä cavap birä almadı, ul üze dä ukıtuçısınnan artıgrak tañ-gacäptä ide.

— Komgan härefläre, imeş! Duraklar! Şuşı komgan härefläre bezne meñ yıl buyına yäşätep, cannarıbıznı gıylem suı belän yuındırıp, zihennärebezne agartıp kilgännär!..

Ul huşın alıştırırga dip östäl artındagı urındıkka utırdı. Studentlarnıñ protestınnan bigräk, anı alarnıñ añsızlıgı, tomana buluları şakkatırgan ide. Ägär dä halık çınnan da sarık ikän, ul barı tik çıbırkı telen genä añlıy. Ägär dä halık mädäniyätle, alga omtıluçı bulsa, aña gıylem, mädäniyät, ädäbiyät, sänğat kiräk häm ul alarnıñ yugarı däräcä aluın teli, alarnı üsterügä bar tırışlıgın kuya. Hikmät bit akçañ bulmaudan yäki buludan cırlap yörüdä tügel, bälki sineñ cırlavıñnıñ halıkka kiräkle, teläp häm sorap alınuınnan! Ädäbiyät, sänğat, mädäniyät, fän barı tik şuşındıy oçraklarda gına keşelekkä hezmät itä alalar.

— Ä sin, señlem, nigä alarga iyärmädeñ?— dide şunda Mostafa mögallim, sabırlıgın küñelenä kabat kaytarıp ölgerep.

Kärimä anıñ nigä bu soraunı birüen añlamadı.

— Min bit sine, señlem, saklap kala almayaçakmın. Häzer min üzem yaklauga mohtac,— dide mögallime. Berazdan tagın da äytte:— Sineñ tiräñdä, Kärimä señlem, bolıtlarnı bik tä kuyırtalar. İnde çirat miña da citkän ikän. Berük sak bula kür!.. Ya Hoday, tagın şul zamannar başlandı mikänni? İnde dä üzgärde, üzgärä bara dip tora idek!..

Mostafa mögallim ällä üzenä, ällä Kärimägä söyli ide. Sulışın alıştırırga itep, täräzä yanına barıp bastı, annarı anı açıp cibärde. Salkınça yazgı hava auditoriyä buylap uzdı. Şunda işek açılıp kitep, olı gäüdäle, at kıyafätle yöreşendä Albina Halikovna kilep kerde häm:

— Kaya studentlarıgız? Alar miña kiräk ide. Däres bulmıymı ällä, Mostafa aga? Kärimä, ä sin monda nişläp utırasıñ?— dip, yalagaylık häm yalgan töslärdä sorauların yaudıra başladı. Bigräk tä soñgı cömläse närsä öçen, nişläp yörüen añlı keşeneñ küñelenä ireşelerlek itelep äytelde. Ämma moña Mostafa mögallim iğtibar birmäde, Kärimä çıgıp kitärgä inde soñ buluın sizende. Aña häzer şuşı auditoriyä bülmäse nıklı sıyınu kalası sıman toyıldı.

— Alar kergän idelär, yaña gına çıgıp kittelär,— dide Mostafa mögallim, täräzä yanınnan kitep, şunda kulındagı däftären östälgä kuyarga caylana almıyça, anda närsälärder yaza, nindider bilgelär tezä başlagan Albina Halikovnaga.

Hanım aşıkmıyça gına mataşkan cirennän kinät üzgärep, artınnan yanıp kilgändäy kabalana başlap, ämma ozaklap eşen tögälläde, annarı:

— Kaya? Ni öçen çıkkannarın äytmädelärmeni? Mostafa aga?— dip hafalanıp soradı.

— Min üzem töşenep citä almadım, Kärimä dä belmi kalgandır... Alar koridorda tügellärmeni? Üzlärennän sorasagız?— dide Mostafa mögallim, üzen tıştan haman da tınıç totarga tırışıp.

— Oçramadılar, kürmädem älegä!— dide hanım, eşen beterep, yazgan däftären kükrägenä kısıp. Ä annarı şılt itep tagın da äytep kuydı:— Kärimä, däres betügä — komsomol komitetı bülmäsenä kererseñ! Anda sine kötälär!

Anıñ bu süzlärennän soñ kız bötenläy dä koyılıp töşte, Albina Halikovna ihahaylagan at sıman aşkınıp çıgıp kitte. Lektsiyä söyläügä därte betkän Mostafa aga kabat urındıgına utırgan häm östäl östenä taba sıgılıp töşkän ide.

— Häzer bit yäşlär ciñel yulnı saylıylar. Rus gıylemendäge kazanışlarnı eläkterep alalar da börketkä äverelälär. Ämma tatar fäne, tatar tele gıyleme üz kazanışları nigezendä üsärgä tiyeşle, bu hakta uylap ta karamıylar!— dide ul şunda.

Kärimä anıñ närsä öçen, kemgä bolarnı äytkänlegen añlamadı. Ul älegä bu qadär ük tögäl, häm gomumi, häm konkret yünäleştä fikerli belmi ide.

— Dissertatsiyäsen tikşergändä şularnı äytep algan idem, yaratmadı. Menä näticäse dä kürende, cimeşe ozak köttermäde, özelep kilep töşte,— dide Mostafa mögallim tagın da üçeklänep. Häm şunda anıñ başı yugarı çöyelde:— Lektsiyäbezne dävam itik!

Kärimä yazarga cıyındı. Vakıt äle küpter sıman ide. Ämma däres ütep tä kitkän, tänäfeskä çıgarga häbär birep kıñgırau şaltıradı. Mostafa aga lektsiyä materialların cıynadı, portfelenä tutırdı da: «Nık bul, señlem!»— dip äytep, avır adımnarda çıgıp kitte. Kärimä anıñ artınnan kızganıp karap kaldı. Älegä häsräte barı tik Mostafa abıysı turında gına ide. Anı kafedra utırışına kuyıp tikşererlär inde, tübätäyen dä saldırırlar. Nigä kiyä inde ul anı? Eşennän dä kuarlar. Kaya barır?

Şuşı uyları eçendä Kärimä komsomol komitetı bülmäsenä yünälde. Saklık belän genä işek kaktı. Açtılar. Kerde. Türdä, kızıl postaulı östäl artında komsomol komitetı sekretare, anıñ yanında gına tege kara eçle ädip abıy, tagın da öç-dürt student aktivistları, Kärimäneñ gruppa starostası, komsorgı, annarı Hizamov utıra idelär. Aşkınıp diyärlek Albina Halikovna da kilep kerde. Yöze bik tä kanäğat, aña eçke gorurlık belän tulı yılmayu yögertelgän ide.

— Barıbız da monda bugay? Başlarga kiräkter!— dip, komsomol komitetı sekretare belderü yasadı:— Bügen bez komsomolka Kärimä Dulatovanıñ tärtiben tikşerergä cıyıldık. Materiallar tiyeşençä tuplanılgan. Bu mäsälä küptännän bezne kızıksındırıp kilde. Bügen tagın da ber ÇP buldı, küz aldıgızda! İnde äydägez, süzne başladık. Berençe bulıp kem äytä? Sezme, starosta? Komsorg Bädriyeva? Äzersezder bit?

Bädriyeva digännäre kakça yözle, ozın torıklı, yämsez çalımnarga bay kız ide. Ul:

— Ni inde, ni...— dip, beraz kauşabrak, aldındagı yazulı däftärgä karıy-karıy, süzlären tezep çıktı:— Kärimä bezneñ «bişle»gä genä ukuçı kızıbız inde, ni...

— Anısın bez üzebez dä beläbez, iptäş Bädriyeva! Mäsälägä yakınrak kilik! Tärtip yagına, üz-üzen totışına, däreslärdä materiallarnı üzläşterüdä komaçaulık tudırularına!.. — Komsomol komitetı sekretare bu süzlären ışanıç belän äytte, Bädriyevanıñ peşmägänlegenä rizasızlık belderde. Anıñ açuı kaynarlana bardı.

Kärimä tärtip, däresne üzläşterü yagınnan üzen härvakıt ölgemen dip sanıy ide, aptırabrak kaldı.

Şunda Hizamov:

— Menä bügen bez komgan häreflärenä yabışıp yatuçı, arttalıgı belän studentlarnı nadan kaldırırga mataşuçı käläpüşle lektorıbızga protest belderdek! Saf, namuslı kızıl komsomol protestı! Böten gruppabız bu meropriyätiyedä katnaştı. Ämma Kärimä Dulatova millätçe mögallimne yaklap çıktı, barçabız karşısında!— dip tezde dä saldı. Anıñ bolay aşıgıp äytüläre, citmäsä universitet ukıtuçısına millätçelek yarlıgın taguı kötelmägänçäräk kilep çıktı, ahrısı, barısı da şım kaldılar.

— Sez utırıgız äle, utır, Hizamov!— dip ämer birde şunda aña kulların kükrägenä urap, urındıgında töptäy üzen his itep utırgan Albina Halikovna.— Sezgä çirat citmägän!

Kärimä alar karşında basıp tora ide. Anıñ küz alları beraz karañgılanıp kaldı. Süzne haman da Bädriyevadan köttelär. Ul söyläp alıp kitä almıyça aptıradı. Annarı, üz hälen añlap, däftärendä yazılgannarnı ukıy başladı:

— Bezneñ Dulatova üzsüzle, iptäşlärenä östän genä karauçı kız. Üz maksatlarına ireşü öçen ölkännär belän şayarudan da çirkanmıy, bülmädäş kızı Sabira belän dä tartkalaşıp, anı mıskıllap, annan östen kuyıp yäşi, pıçrak hıyalları turında şiğırlär yaz... yaz... yaza-a...

Ul şunda ukuınnan tuktalıp kaldı häm, nigäder küzläre akayıp, äle komsomol sekretarena taba, äle kara eçle ädipkä, äle Albina Halikovnaga karadı. Kärimägä taba küzlären kütärergä köçe citmäde. Tagın da ukımakçı buldı, ämma:

— Bette,— dide.

— Anda alar gına tügel bugay bit?— dip gacäplänep, kara eçle ädip, komsorgnıñ üz yanında gına utıruınnan faydalanıp, yazılgan däftär bitenä taşlanıp karap aldı.— Ukı, ukı!

Bädriyeva şunda Kärimägä gafu soraganday kütärelep karadı. Alarnıñ karaşları oçraşırga tiyeş idelär. Ämma Kärimä inde dönyanıñ yaktı yözen kürerlek häldä tügel ide. Töse kitep, tezläre bögelä barıp, idängä huşsız hälendä işelep töşte. Berse dä bolay bulır dip kötmägän idelär, ahrısı. Berençe bulıp kara eçle ädip ölgerde:

— Su biregez, su!— dip ämer itte.

Komitet sekretare östäldäge sargayıp-kügärep betkän grafinnan çistalıgına zur şige bulgan stakanga su agızdı, çaykaldırıp, eş käğazlärenä dä tügep beterde. Kärimä ul arada küzlären açkanday buldı. Ädip abıysınıñ koçagında huşına kilüenä gacäpländeme, küzläre şarday kabara bardılar. Bu vakıygada tamaşaçı hälendä kalgan hämmä keşe aptıraşta, berni eşli almas häldä idelär. Kara eçle ädip kesäsennän nindider tartmaçık çıgardı, annan ike ak töymä qadärle tügäräk darularnı taptı, alarnı äüväle uçına saldı, annarı Kärimägä kaptırdı. Stakan suzıp torgan komsomol komitetı sekretarennan «monda bir» diyäräk sunı aldı häm kızga eçep cibärergä kuştı.

— Aña häzer ber-ike säğat utırıp torırga kiräk!— dide ul annarı, kütäreşergä bulışuların sorap.

Komitet utırışı şunıñ belän tämamlangan ide. Kärimä «Yülärlär yortı» dip atalgan şifahanädä genä añına kilde. Tänendä-canında avırlık sizü anı izä ide.

VI

İyün ayınıñ esse könnärennän bersendä Kazan şähärenä ike gamle keşeneñ irtänge poyızd belän kilep citüläre, vokzal aldı mäydanında inde kayda barırga ikän dip aptırap toruları şuşı meñ tugız yöz ille tugızınçı yılda kemne dä bulsa gacäpländerde mikän? Yuktır. Çönki kala qadär kalaga eçke-tışkı häsrät belän, yul yörü gazapların kiçerep, niçämä keşe genä kermi dä uramnarında yugalıp kalmıy, eremi? Ämma bu yulçılarıbız «Yülärlär yortı»n tabarga tiyeş idelär. Adresın da tögäl genä belmilär, keşedän dä sorarga oyalalar. Avıldan kilgän şuşı aga belän abıy üz yaklarında olı keşelärdän, hörmät belän telgä alınuçı ukıtuçılardan bulsalar da, Kazan öçen berkem dä tügel idelär.

— Garifulla, ällä soñ, avırıksınmıy, änä tege militsioner yegettän sorıysıñmı?— dide apa keşe, çüpräktän zatlap tegelgän sumkasın kulınnan töşerä birep, eskämiyägä kuyıp.— Ul belä dä belä inde anı. Kiter, sineken dä şuşında!

Garifulla abıy dönyada küpne kürgängä oşagan. Kulındagı ike totkalı dermatin sumkasın hatını kulına tapşırıp, borın östenä küzlegen caylap kiyep, kostyum kesäsennän bloknot çıgarıp, annan «Telegramma» digän yazulı käğazne alıp, militsioner yeget yanına taba kitte. Tegese, anı küzätep torgan cirdän, ällä yüri, ällä kiräk bulganga, artı belän borılıp bastı. Yarıy äle urınında kaldı.

— Ulım, kem,— dip möräcäğat itte aña Garifulla abıy,— sorıymmı-yukmı ikän?

— İsänmesez!— dide militsioner yeget.— Sez kem bulasız? Monda nişläp yörisez?

Andıy soraular alırın başına da kertmägän agay, zihenen çualtıp, beraz añsız häldäräk tordı. Anıñ arıganlıgı, yazmış qadersezlävennän izalanuı kürenep tora ide. Şulay da militsioner yegetkä kulındagı telegrammasın suzdı. Tege anı aldı, ukıdı, aptırap kütärelep karadı häm:

— Vokzal eçendä «Spravoçnoyı byuro» yazulı urın bar. Şunı tabıp, alardan soragız. Yülärlärneñ kayda ikänlegen min belmim!— dide.

Garifulla abıy anıñ bu süzlärennän soñ küñelendä zur avır hislär kiçerde. Ämma tormışnı häm andagı keşelärne azmı-küpme belüe häteren kaytarırga yärdäm itte. Rähmäten äytep, vokzal eçenä taba yünälde. Yarıy äle acgırıp kilgän maşina, köç belän tuktalıp, aña ütärgä yul birde. Garifulla abıy şunı da abaylamıy barıp, vokzal binası eçenä kerep kitte. Anda un minutlap torgannan soñ gına kire çıktı. Bu yulı anıñ yözendä beraz yaktılık päyda bulgan ide. Hatını yanına citep, kaysı marşrut belän kitäseläre turında söyläp aldı.

— Şulay bik yırakmı?— digän süzlärne işetkäç:

— Bara-bara yakınayır äle... Kazan zur şähär inde ul!— dide. Anıñ süzlärendäge sagış häm gam kuyılıgı yat adäm kolagı öçen dä avır toyılaçak ide. Apa keşe küzlärennän yäşme sörtep mataştı, ällä yul tuzanınmı?

Ber tramvaydan ikençesenä küçep, şähär çitenä taba gına tügel, dönya artına qadär bargan kebek üzlären toyıp, tınıç kına kildelär dä kildelär. Annarı uramnı sorap beleşep, tıkrık kebek ber cirgä barıp kerdelär. Anda avır kapkalı, biyek koymalı bolnitsa sıman bina bar ide.

— Şuşıdır inde ul!— dip, Garifulla abıy kapkanı barıp kaktı. Anda ber küz açıldı. Başı eşläp ölgerep, Garifulla abıy aña, aldan kulına alıp, kürsäter öçen äzerläp kuygan telegrammanı kürsätte.

Kötärgä kuştılar. Kayda da utırıp torırlık urın yuk ide.

Annarı keçe kapka açıldı, annan ber agay çıktı. Ul yähüdi borınlı keşe alar yanınnan tınıç kına ütep bara ide, nigäder kütärelep karap, kemneder tanıganday aptırap tuktalıp kaldı. Kulındagı yahşı kün keçkenä çemodanı, başındagı tar kırlı eşläpäse aña bik kileşle ide. Yöz kıyafätläre ber dä tatarnıkı kebek toyılmasa da, ul alarga tatarça endäşte:

— Kemne ezli idegez? Berärsen kötäsezme ällä?

Garifulla abıy aña kulındagı «Telegramma» yazulı käğazne şiklänep kenä birde. Ul anı ukıp çıktı da:

— Monı min sukkan idem... Kilgänsez ikän,— dide. Tavışı bu yulı bik zägıyf çıktı.

— Sez bu hastahanäneñ baş vraçımıni?— dide Garifulla abıy, şunda tagın yöze yaktırıp alıp.— Sezmeni inde ul iptäş Spiranskiy?

— Yuk, min üzem Rähmätulla digän keşe bulam. Güzäl tutaş Kärimäneñ başın kırıkkan idem. Ul kön unikençe aprel ide, şuşındıy uk irtänge vakıt. Kızıgız akılında ide äle... Menä şunnan soñ aynımadı inde. Ülgänenä bügen öçençe kön. Spiranskiy belän tanışlıgım yahşı bulu arkasında sezgä anıñ isemennän telegramma suga aldım. Yugıysä belmi dä kalası idegez. Anı bügen cirlärgä äzerläp, tabutka saldılar inde,— dip söyläp, äydägez äle diyäräk üzenä iyärtep, hastahanä koyması yanınnan uza torgan sukmaktan arı taba alıp kitte.

— Sez anı barıber dä üz avılıgızga alıp kayta almas idegez. Niçek adresıgıznı taptım, disezme? Monısı da üze ber vakıyga. Äydägez. Anda, bülnis karşında torıp, kızıgıznı alıp kitkännären kürmi dä kalır idegez. Monda morg artkı yakta...

Alar, Kärimäneñ ätise häm änise, yähüdi borınlı adäm artınnan ni-närsä uylarga da belmi aptıraş häldä bara birdelär. Berazdan koyma betep, uñga taba kittelär. Anda açık havalı cir ikän.

— Şul unikençe aprel könennän kızıgıznıñ monda ni öçen kilep elägüen beleşep, ukıgan cirenä barıp, soraştırgalap yördem. Tögäl genä añlarlık hiçber häbär bulmadı. Şunnan, Mostafa mögallim digän ädipne beläsezder inde?..

— Äye, äye, ukıybız şiğırlären!— dide apa keşe.— Beläbez! Beläbez! Nik belmik?

Ana keşeneñ, mondıy igelekle cannı oçratudan huşı yahşırıp, moña qadär bägırenä utırıp citkän taşları beraz erergä mataşıp algan çagı ide bu. Ämma Garifulla abıy da dikqaten yugaltmadı.

— Menä şul keşe äytä, bik yahşı, «bişle»gä genä ukuçı ber kızıbız bar ide, Kärimä Dulatova, di... Şunı yugalttık bit äle, di... Min annan soraştırıp, kıznıñ tös-kıyafäten beleştem. Dönya yözendä üzara ohşaş keşelär bula tügelme? Kayber äytkännäre ber dä kilep citmi bit. Şulay da äti-äniseneñ adresın soradım, yağni sezneken inde. «Bu siña närsägä kiräk?»— di ul miña. Elektän tanışlıgıbız bar anıñ belän, şikkä salasım kilmäde üzen. Min äytäm, bälki avılına kaytıp kitkänder, dim. Ul da aptırap kaldı. Adresın tabıym, hat yazıym äle ezläp, di. Küräm, närsädänderme, kemnärdänderme kurka üze. Yararmı ikän, di. Närsä kiñäş itärgä belmi aptırap uylap, bulmıy bolay, söyläp birim äle, dim. Ämma min dä ikelänep kaldım. Ul anıñ, sezneñ kıznıñ... Ä bälki sezneñ kız da tügelder? Tanımıym bit min anı, isemen dä belmim. Monda da äytmädelär. Menä kararsız, bälki kızıgız tügelder? Çınnan da...

Alar artkı kapkaga kilep cittelär. Anda gäüdäle ber adäm at cigep mataşa ide. Yähüdi borınlı keşene kürgäç, ul aña sälam yulladı da:

— Ä boları kemnär?— dip soradı, kertmäskä itep.— Yaramıy! Monda keşe yöri torgan cir tügel!— dide, yullarına arkılı töşte.

Yähüdi borınlı aña kesäsennän käğaz akça çıgarıp birde dä:

— Alarnıñ Spiranskiydan röhsät dokumentı bar!— dide.

At cigüen taşlap torgan agay, Garifulla abıynıñ kulındagı «Telegramma» yazulı käğazne kürep:

— Ä alay bulsa — yarıy,— dide dä akçanı kesäsenä tıgıp kuydı.— Yalgız tabut bar, östen kakmagan idem äle!

Eçtä salkınça häm karañgı ide. Ozın östäl kebek urındagı tabutka ut yaktısı töşep tora, anda çebennär, härtörle talpannar bärgälänä idelär.

Yähüdi borınlı agay saklık belän genä tabut kapkaçın açtı da kırıygarak şudırdı. Balasın tanıp algan ana keşe ah itte. Bälki kızım tügelder dip ömetlänergä ölgergän Garifulla abıynıñ yöräge kıyılıp töşkändäy buldı. İr belän hatın ber-bersenä kaplanıp yılap cibärdelär. Tabutta başı uralgan, bit yañakları korı söyäkkä kalganday yabıkkan dönyanıñ berençe güzäle, iñ zur akıl iyälärennän berse, tatarnıñ kiläçäktä böyek şagıyräse bulaçak zatlıdan-zatlı Kärimäse tınıç kına, kuzgalmas bulıp yata ide. Şunda küklär yarılıp kitep, güyäki Gazrail üze yılaganday işetelep aldı. Ä yuk ikän şul. Bu — tege at cigüçe däü gäüdäle agay işeklärne kiñräk açıp cibärgän. İnde alar yanına kilde dä:

— Bu bala seznekeme?— dip soradı.

— Äye, bezneke!— dide dönyanıñ bähetseze ata keşe.

— Ziratka iltep, cirlärgä kuşıldı! Güre kötä balanı!— digän cavapnı işette.

Eşlägän urını «Yülär yortı»nda ülem-citemne, başka hällärne küp kürüdän bägıre tupaslanıp betkän ul agay dönya hällärenä ise dä kitmästän haman söyli birde:

— Möslimä kız bulganga dip, anı şlangadan su agızıp öç kat yudım. Matur bala bulgan. Küz tigän. Dürt katka tördem. Menä yözen genä kaplarga küñelem tartmadı. Tabut kapkaçın kakkanda tagın ber kararmın digän idem. Bigräk matur bala bit!— dide.

— Başın da yaulıklagansız ikän,— dide şunda ana, üzen kulga alırga ölgergän cirendä tagın da balasına küz nurın küçerep beterä yazıp baga torıp.

— Anısın duhtırlar eşläde. Baş kapkaçın açıp, anda närsälär barın ezlägännärder inde...— dide tege adäm, haman da üzen salkın totıp.

Alar Kärimäneñ mäyetenä tagın da karap tordılar, märhümäneñ anasına avır bula başlagaç, tabutnıñ kapkaçın yabıp, tege keşe kadaklar sugarga itte. Ämma şunda ul, eşen başlamıyça kaldırıp:

— Rähmätulla, sin ukıy beläseñ, ällä cenazasın başkarasıñmı?— dip soradı.

— Äydä, anısın kabere yanına kaldırıyk... Çista urın mäslihät andıy ğamälgä,— dide yähüdi borınlı zat agay.— Ziratka kergänçe, algı yakta tuktap, cenaza namazın başkarıp alırbız. Bezdä şulayrak inde ul, kürgäneñ bar...

— Barasıñmı iyärep?

— Barmıy ni?

— Alay ikän?— dide ul keşe, kadak-çükeçlären çitkä kuyıp.— Berär beleşeñ ideme ällä?

— Bu bala dönyanıñ başka ber dä kabatlamas asıl göle bulgan, Aleksandr! Andıy keşelärgä küñelem neçkä minem.

— Anısı şulay inde. Öç kön sagalap, aşıktırmavıñnı äytäm... Akçañnı da kızganmadıñ!

— Akça bit ul, üzeñ beläseñ, Aleksandr Valentiç, bar äyber!

— Kızık söyliseñ sin, Rähmätulla, kızık äytäseñ! Menä minem hatın Varvaraga şulay dip kara äle, süzläşter. Küpme kaytarıp birsäm dä — aña citmäde. Davaylap kına tora.

— Ä sin kaytarıp birmä! Üz kesäñdä tot!

— Soñ, akça kergäç, tege, tatar eçkän zämzäm suına, neçkä canı kızıga, annarı şul bit: hatın aldında maktanası da kilep kitä.

— Äye... Anısı şulaydır...

— Buldı bugay bu, ciñel kürenä... İkäü genä kütärep alıp çıgıykmı soñ? Sez tatarda ayak belän çıgalar, baş yagı belän yörilärme äle?

Aleksandr Valentinoviç digän bu däü gäüdäle agay baş yagınnan tabutnı alıp, Rähmätulla ayak oçınnan totıp çıgardılar. Arbaga kuydılar. Märhümäneñ häle kitkän änkäsen kızınıñ ayak turı tiräsenäräk utırttılar. Yıgılıp kitmäsen dip, yanınnan Garifullası totıp-totınıp bardı. Şähär uramına barı tik küper çıkkanda gına ayak basıp aldılar da, tagın borılıp, agaçlar arasınnan, tuzanlana başlagan yuldan aska taba töşä bardılar. Berazdan tuktalıp, Rähmätulla aga:

— Karale kordaş?..— dip, ata keşegä endäşep aldı.

— Garifulla,— dide monısı, isemen sorauları dip añlap.

— Äye, Garifulla kordaş, kommunistmı ällä sin?

— Şulayrak,— dide ata, bu süze belän olı ber kıyınlık kiçerep.

— Ni digänem, cenazanıñ dogasın niçek ukırbız? Mäcnünnärgä digänenme, ällä inde tärtiptägeneme?— dip soradı Rähmätulla aga.

— Aların uk belmim inde,— dide Garifulla abıy, ni äytergä inde uylap ta tormıyça.

— Yülärlär yortınnan kiterdek şul, ikelänep kaldım äle menä,— dide Rähmätulla aga, kıybla yaknı caylabrak karap.— Kemnän sorasañ da yuk!

Annarı Garifulla abıy belän Aleksandrnı artka, ikesen yänäşä bastırıp, yähüdi borınlı bu zat adäm cenaza namazın ukıdı.

Namaznı tämam itkäç, tagın kittelär. Sulda tezmä-tezmä tärele kaberlär kaldı. Annarı ber alan kürende, anı da uzdılar. Kalın häm biyek tiräk agaçı yanına kilep tuktadılar. Anıñ kalku yagında avızın açkan kaber ide.

Tınlık. Kaydadır sandugaç sayrıy. Änä ikän, baş oçlarında gına, tiräk botagında ber koşnıñ yörengäne-sikerengälägäne kürenä. Üze çut-çut kilä.

Tabutnı haman da şul Rähmätulla aga belän Aleksandr Valentinoviç digännäre kaber yanına töşerep, yäşel çirämgä kuydılar. Annarı ber-bersenä karaşıp tın tordılar. Ana keşene ire Garifulla arbadan alıp diyärlek ayagına bastırdı, üzenä söyäp totıp kiterä birde. Şunda Aleksandr Valentinoviç aña:

— Karale, knyaz, sin anı arbadan töşermäskä ide!— dide.

Ämma ana keşe bu täqdimne kire kaktı:

— Yuk-yuk, atası!— dide.— Kızım yanına yäşel çirämgä utırt!

Näq anıñ kuşkanınça eşlädelär.

Annarı beraz tın tordılar. Tabutnıñ kapkaçın soñgı kat kütärep, andagı Kärimäneñ yözenä, käfenen kaytarıp, beraz bagıp aldılar da, kabat kaplap, şul räveşle gürgä iñderdelär. Monısın da tatarça itep başkarganday ittelär. Biçara ana yäşel çirämgä yöztübän yatıp kaldı.

Märhümäneñ kabere koyaş yakka karatılgan, kıybla tarafında lähet kebek urını da bar ide. Tabut şunda töşerelde. Komlı cir turı kilgänlegen äyttelär, yatarına yomşak bulır, didelär. Andıy işelerlek cirdä tabut belän kümü döres, sönnätçä ikänlege dä telgä alındı.

Rähmätulla aga, kabergä iñep, Kärimäneñ başın kıybla yakka avıştırdı. Annarı:

— Buldı, cämäğat! Urının cännät itsen!— dide.— Tabutnıñ kapkaçın biregez.

Monısın da Aleksandr belän ikese başkardılar. Tabutnı kapkaçı belän kaplagaç, Rähmätulla aga öskä kalıktı. Çıktı.

Şunnan soñ gına kaberne kümä başladılar. Märhümäne cirläp beterep, balçıkların tagın da kütärä töşep, tigezläp tözättelär. Komlı cir bulgaç, kantarsız ide. Eşneñ avırlıgı kürenmäde.

Ä berazdan irlär, köräklären çitkä kuyıp, märhümäneñ hälsez utırgan anası yanınarak, algarak iñep, sabırlıkta çügälädelär. Rähmätulla aga tınıç kına «Äguze»ne äytep, «Bismilla»dan soñ, Bua mäqame belän Korän ukıy, märhümä ruhına atap «Yäsin» çıga başladı. Hätta rus keşese dä alar yanında kul kuşırıp utırunı kiräk taptı.

Rähmätullanıñ din ölkäsendä dä gıyleme kamil ikän. Bua mäqamen bik matur kiterep, «Yäsin»ne ukıy-ukıy, süzlärne ber-bersenä bik tä yatışlı häm yagımlı itep tiz-tiz köyläp barıp, «Sadakallahul-gazıym» dide dä, tagın «İhlas» suräsen östäp, ahırda dogaga küçte, märhümägä Hodaynıñ şäfkaten ütende.

Şunda cenazaçılar yanına ike keşe kilep citte. Gürçelär alarnı şäylämi kalgan idelär. Bolarnıñ berse:

— Avır tufragı ciñel bulsın! Möslimäneñ kabere şuşıdırmı?— digän sorau birde.

Alar kemnär ikän digändäy, inde ällä kayçan aptıraudan uzgan Garifulla abıy kütärelep karadı. Aleksandr Valentinoviç häyrangarak kaldı. Kilgän keşelärneñ berse yähüdi borınlı adämne tanıp aldı häm şunda uk:

— Rähmätulla tugan! Märhümäneñ avır tufragı ciñel bulsın! Sezne ozak ezläp yörep, tiz taptık!— dide.

Alar da çügäläp utırdılar. Ukırga cıyıngan cirendä yähüdi borınlı agay tagın da sorıysı itte:

— Kaysıgız üz östenä alıp, dälil itep äyter, märhümä Garifulla kızı Kärimä mäcnün ideme, ällä kamil zat ideme?

Cavapnı çandır yözlese başlap äytte:

— Kamil zihen ide!— dide.

Aña tügäräk yözlese östäde:

— Bik akıllı bala ide!

Garifullaga abıyga karadılar, ämma ul süz dä äytä almadı.

— Yarar, üzem katnaşıym inde,— dide Rähmätulla aga.— belgänemdä kamil akıl ide. Mäcnünnär arasına äcäle kitergän bulır! Cenaza namazıbız döres bulgan, Hodayga şöker!

Annarı, «Korän» ayätlären kuşıp, tagın da doga ukıdı, dönya yözendä yäşäp kaluçılarnı märhümäneñ yarlıkavın soradı, Hoday täğalä rizalıgın aña, Garifulla kızı Kärimägä ütenep, gazap utlarınnan Allahı täğaläneñ saklavın sorap, ahırda doganı yaptılar. Artta at kuzgalıp kuydı. Aleksandr Valentinoviç ayakka torıym digänendä, şuşı doga aldınnan gına alarga kilep kuşılgannarnıñ kakça yözlese anıñ cilkäsenä aşıkmaska ütengändäy kulın kuyıp aldı. Kesäsennän häyer akçaları çıgarıp, hämmäsenä öçärdän-bişärdän sumlap öläşep çıktı. Bu vakıtta Kärimäneñ gaziz änkäse bernikadär añına kilgän, çittäräk kalkınıp-dogalanıp utıra ide. Aña da häyer akçasınnan birelde. Ul rähmät äytte. Kakça yözle keşe isä, kulındagı äle dä taratılıp betelmägän akçalarga karap tordı da, käğazlärne ciñel genä ikegä bülep, yartısın Rähmätulla agayga, kalganın Garifulla abıyga birde. Alar tartınuga, karışmauların ütende.

— Küp bula!— dide şunda yähüdi borın.

— Bulmıy! Min kübräk tä tiyeş äle!— dide kakça yöz.

Annarı tügäräk bitlese dä muldan öläşep çıktı, üze:

— Mondıy ukuçım gomeremdä dä bulmadı, bulmas ta inde,— dip äytep uzdı.— Tärbiyäse dä olı, akılı da böyek, zihene dä çiksez ide, çiksez ide...

— Tämammı?— dide Rähmätulla aga, akçalarnı ber yakka iltifatsız gına alıp kuyıp.

— Ätise!— dide ana, şunda añı nıgıp alıp.— Atası, onıtma!

Garifulla siskänep kuydı. Torıp, ul da barlı-yuklı akçasınnan, ber öleşen üzendä kaldırıp, başkalarga sadakasın öläşep aldı.

Şunda Rähmätulla aga, anıñ hälenä kergän häldä:

— Karale, Garifulla, häyergä birelgän akçalarıñnı itägeñnän cirgä sibep kaldırdıñ. Alay yaramas!— dide.— Cıyıp alu tiyeşle!

Şunda gına ata añına kayttı, üzenä birelgän häyer akçaların ülän östennän cıyıp, ällä boların da taratıymmı diyäräk adım yasadı. Ämma Rähmätulla anı tuktattı:

— İnde märhümä Kärimä Garifulla kızınıñ gürenä atap birelgän sadakalarga doga kılıyk!— dide häm, tagın da Hoday täğalä rähmätlären, yäşäüçelärne yarlıkavın ütenep doga yaptı. Annarı ayagına kütärelde dä: — Sin, Aleksandr Valentiç, kötep tor äle, märhümäneñ kabere belän äti-änise huşlaşsınnar da, alarnı arbaña alıp, tramvaygaça çıgarırsıñ, yarıymı?— dide.

— Huş, huş, bik bula!— dip, urıs agay atına taba kitep, yıraklaşuına karamastan, artınnan citep, anı borıp kiterde.

Garifulla belän hatını añnarınnan kitkän räveşlärendäräk kaber yanında beraz basıp tordılar, ana keşe tagın da ayaktan kitä başlagaç, anı arbaga kütärep, atnı zirattan çıgarga aşıktırıp, ürgä taba iltüçe ez belän menep kittelär. Garifulla abıy da arbada ide. Kaber yanında Rähmätulla agay häm tege kilep kuşılgan ike keşe älegäçä kalgan idelär.

— Niçä ay, böten bülnislärne yörep ezlädem bit min sine,— dide alarnıñ berse, Kärimäneñ kaberennän küzlären almıyça.

— Sin, Fähri, alay söylämä äle, bügengä kiräkmäs, tälkıyn äytäse bar,— dide ikençese. Annarı:— Rähmätulla, häbär saluıña rähmät! İrtäräk ölgeräse kalgan ikän!— dip belderep uzdı.

— Mostafa tugan, sin Fähri belän ayak oçına basarsız. Dürtençebez yuk inde. Min baş oçında torıp tälkıyn äytermen!— dide yähüdi borın.

Şunda moña qadär tınıp torgan kebek toyılgan sandugaç, tiräklärneñ botaklarınnan yögerä-aşkına iñ tübängä qadär diyärlek töşep citep, alarnıñ baş oçlarında suzıp-suzıp, özderep-özderep, şaulı itep sayrap cibärde. Aña tälkıyn avazları kuşıldı.

VII

Fatir işegen Gazizçik kilep açtı. Ul kiyenep algan, kayadır çıgıp kitärgä dip äzerlänep citkän ide. Garifulla abıyga beraz karap torgaç, tanıp alıp:

— Sez Kärimäneñ ätise bit, äyeme?— dip sorau birde.

— Äye, änkäse belän kilgän idek äle menä...— digän cavapnı işette.

— Bik yahşı bulgan, bik yahşı... Türdän ütegez!— dide annarı Gazizçik, ni äytkänen dä añlamagan häldä kauşap.

— Bez ozakka tügel, äyberlären alırbız da, fatirı öçen tülärbez dä kitärbez,— dide ata keşe, adımga avıraygan hatının iyärtä kerep.

— Äye, äye...— dide haman da Gazizçik, tämam kauşap töşüen yäşerergä küñelendä kuät citmiçä, närsä äytkännären isäpli almıyça.

— Öydä keşe yukmıni?— dide şunda Garifulla abıy.— Bezgä äle bit, hucabikäne dä kürergä kiräk ide. Annarı, ni, kızım belän yäşägän Sabiranı da... Sorarbızmı digän idek. Ni, niçek ikänlegen...

— Sabira bezneñ tuganıbız Garifka kiyäügä çıktı bit. Tuyga äzerlänälär, bügen bulaçak! Äniyem dä şunda, tabın äzerläşermen dip kitkän ide...

Yeget mul yılmayuga, şatlanuga küçte. Añardan mondıy süzlärne ata belän ana işetsälär dä, närsä hakında äytkänen añlamıylar tösle ide. Alarnıñ aptıraşlı hällären kürep, Gazizçik tınıçlandırırga aşıktı:

— Kärimäneñ çemodanın äniyem tutırıp kuygan ide. Menä ul! Monda gına! Bar äyberlären saldımı ikän?— dip ul, citez häräkätlär belän yörep, alar aldına anı kiterep tä kuydı. Şunda gına başı eşläp ölgerde.— Karagız äle, nişlim soñ äle min? Sez bit yäş keşelär tügel, işek töbendä torasız! Uzıgız äle, menä monda, türgä, utırıgız, urınnar citärlek!— dip, bülmägä çakıra başladı.

— Yarar, beraz häl alıyk ta, vokzalga töşik bez, ulım... Bügen kitäsebez dä bar...

Gazizçik alarnı Kärimä yäşägän bülmägä kertep utırttı, östendäge käçtümen saldı, muyınındagı galstugın çişep taşlap, kuhnya yagına aşıktı, üzeneñ:

— Häzer çäy kuyam!— digän süzläre genä işetelep kaldı. Ul ällä söyenä, ällä köyenä ide, belmässeñ. Häyer, yaratkan keşeñneñ yakınnarın kürsäñ dä üze belän oçraşkan kebek bulasıñ şul anı!

Monda hava tınıç häm Kärimäneñ ruhı da bardır sıman toyıldı. Ana keşe äkrenläp üz hälenä kaytkanday buldı.

— Säğat niçä äle, atası?— dide.

— Dürtençegä kitep bara,— dip, Garifulla abıy koridor yagındagı işekkä karşı divarda elenep torgan säğatkä urınınnan kuzgalmıyça gına ürelep karap alıp äytte.

— Soñga kalmıyk poyızdga. Bilet alasıbız da bar!

— Häzer kitärbez, anası!

Şul vakıtta işektän şaulap Hänifä Galiyevna kilep kerde dä:

— Gazizçik, sin närsä eşliseñ? Tuyga barasıñ bar bit! Nişläp östäl äzerläp yöriseñ? Anda ministr üze bulası, söykemle kızı Elzası belän! Siña dip, mahsus atap çakıralar bit, yülär baş! İke-öç yılda zavod direktorı yasıym kiyäüne, bezgä Gaziz bik tös inde, min anı yahşı beläm dip äytä ikän! Ä sin monda östäl yasap mataşasıñ! Şärif maşinaga utırgan. Ministrnıñ üzen yörtä, bik beläseñ kilsä! Sineñ tuganıñ buluın belep eşkä algan ul anı. Kara cimeşläre betep kitte. Bazarga çaptırdılar. Menä sine alırga dip kenä kerdem. Beldem min anı, kaçıp yatasıñnı! Kiyen, tizräk bul!— diyä-diyä, kubarıla uk başladı.

Anıñ bu süzlären işetkän ata belän ana, ber-bersenä totınışıp, koridorga kilep çıktılar. Alarnı kürep algan Hänifä Galiyevna ah itte, şunda uk tavışı üzgärde dä:

— Abau, kunaklar bar ikän!— dide.— Kärimäne ezläp kildegezme?Minem ulım da, otpuskalar ala-ala, ber ay ezläde anı!

— Bez taptık inde!— dide şunda ata keşe, räncegän tavış belän.

Busı uk kötelmägän süz ide. Yort eçendä şomlı tınlık urnaştı. Kuhnya yagınnan Gazizçik närsäneder idängä töşerep vattı. Ämma ul balkıp yögerep çıktı da:

— Ul kayda? Kaydan taptıgız?— dip sorıy başladı.

Garifulla abıynıñ añsızlıgın, hatınınıñ küñele tulıp, yılap cibärüen kürep, yeget kabat aptırap kaldı. Avır, hätta kotçıkkısız vakıyga bulganlıgın Hänifä Galiyevna da töşenep ölgerde.

Garifulla abıy, iyelep, ber kulına Kärimäneñ çemodanın, ikençesenä üzeneñ häm hatınınıñ sumkasın alıp, çıgarga atladı. Ämma hälsezlege sizelde. Ul bireşmäskä itte. Hatını, anıñ ber kulın buşatırga ürelep, sumkalarına totındı. İre kiräkmi digän işarä yasadı.

— Tuktagız äle, tuktagız!— dip, Gazizçik şunda uk üz bülmäsenä aşkınıp kerep kitte häm annan kalın gına däftär kütärep kilep tä çıktı.— Bu — Kärimäneke ikän! Anda barısı da yazılgan bugay? Sabiranı kiyäügä ozatkan köndä, äyberlären cıyıştırganda tabıldı. Ukırga ölgermädem. Annarı, röhsätsez yaramas, didem. Andagı şiğırlärgä genä küz saldım. Aların ukırga yarıydır, didem. Şiğırlär bit alar ukır öçen yazılalar, açulanmagız inde! Tagın şul, monısına qadär tagın ber däftäre bulgan. Anısın tapmadık. Busınıñ başına «İkençe tuplanma» dip yazıp kuyılgan. Tulı da tügel. Kayber bitläre küpläp-küpläp yırtılıp alıngan. Äyttem bugay inde: berençesen taba almadık. Busın sezgä kaytarıp biräm!— dide, küp söyläde, aşıktı, tagın da nilärder äytergä teläde.

Garifulla abıy moña ällä ni ise kitmägändäy itte. Ämma hatını tämam kuandı, däftärne, alıp, kükrägenä kıstı. Rähmäten äytte.

Şunda Garifullası da, çemodan häm sumkalarnı kulınnan töşerep:

— Gafu itä küregez bez isärlärne,— dip, kesäsennän akça çıgarıp,— bez küpme tiyeş äle? Alıgız!— diyäräk, alarga suzdı.

— Sez närsä?— dide şunda tagın da Gazizçik.— Sez närsä? Kärimäneñ bezgä tiyeşe yuk, fatirda torgan öçen dä ul aynıkın-ayga aldan birep bara ide, şulay bit, äniyem?— dide. Ämma anıñ Kärimä hakında bäynä-bäynä söylätäse kilä ikänlege dä sizelä ide.

Ğadätençä Hänifä Galiyevna akçaga taba ürelä başladı, annarı, ulınıñ süzlärennän soñ oyalıpmı, ällä ike biçaradan küñele çirkanıpmı:

— Yuk-yuk, sez närsä, ber genä biräsegez kalmadı! Kärimä ul yaktan bik tärtiple kız ide,— digän buldı.

Ata keşe akçaların kesäsenä kire tıktı, çemodan häm sumkaların kabat alıp, zur rähmäten äytep, işektän çıktı, baskıçtan hatını belän sak atlap töşep kitte. Yarım yabılırga da ölgermägän işek artında Hänifä Galiyevna ulın aşıktıra başladı:

— Äydä, tak galstugıñnı! Ki käçtümeñne! Tuyga ministrnıñ maşinası kötä. Änä, uramda gına tora!— dip katı-katı äytte.

Kazan eçendä tormış kaynavın dävam itä ide.

Uramga çıkkaç, ata keşe arbalı ber atlını tuktattı. Aña kaya baruları turında äytte. Dilbegälär yeget keşe kulında ide. Ul, arbasınnan ciñel genä sikerep töşep, Garifulla abıynıñ kulındagı çemodanın arbaga kütäreşep kuyarga bulıştı. Hatınınıñ ayakları butalıbrak toruın kürgäç, aña da yärdäm itte. Annarı atın aşıktırıbrak atlatıp, Paric Kommunası uramı buylap alıp kitte dä, Narimanovka kiterep çıgarıp, uñga borıldılar. Monnan vokzalga yakınrak sıman ide.

Anda qadär tınıç töştelär. Yeget keşe igelekle bulıp çıktı, Garifulla abıyga tagın çemodanın kütäreşep, vokzal eçenä kertergä bulıştı, hatının buş eskämiyägä kitertep utırtıştı. Ul gına da tügel, kassalar yanına yögerep barıp, bilet hakında beleşep kilde.

— Minem monda apam eşli! Altınçı kassaga barırsız. Bögelmägä qadär ike bilet digän idegez bit. Tabıp birergä, bulışırga väğdä itte. Onıtmagız, iseme — Äminä, bez — Kärimnän, diyärsez! Onıtmagız! Tabıp birer! Väğdä itte!.. Yarıy, min aşıgam!— dip kat-kat äytte dä, kitep tä bardı.

— Tukta äle, enem, akça birergä onıtkanmın!— dip, artınnan Garifulla abıy çıgıp ta karagan ide, yegettän cillär iskän. Kazan kalasınıñ igelekle keşelär belän dä tulı ikänlegen ul älegä sizenmiçäräk kaldı.

Berazdan bilet kassalarına barıp, Äminäne soradı, Kärim digän isemne yalgışlık belän Kärimä dide, ämma monı da töşenmäde. Kız aña ike bilet äzerläp kuygan ikän, akçasın tiyeşle qadär genä alıp, kalganın kire kaytarıp birde. Monı da Garifulla abıy şulay tiyeş bularak añladı. Bügenge yähüdi borınlı Rähmätulla aga kebek eşen akça belän maylap-şomartıp, beraz ciñeläytä töşep alıp barırga da öyränmägän, keşelärneñ hörmäten barı kabul itä genä ala torgan bändälärdän bulganlıgı säbäple, bu yakları belän tormıştan yıragrak zatlardan ide ul. Kärimäseneñ üleme anı tagın da ällä kaylarga, arırak kuydı. Ul äle hätta kızın mäñgegä yugaltuın da, bügen cirläp kaytıp kilüen dä, başkasın da añlap citkerä almadı. Can häsräte anı aldı kötä. Ämma da şundıy mäşäqatle eşlärne cirenä citkerep, kön eçendä başkarıp çıga aluın da, töp eşne Rähmätulla aganıñ, meñ yat ber yähüdi borınlı çäç aluçı adämneñ, üz cilkäsenä alıp, ahırına qadär citkerüen dä Garifulla abıy şul uk şulay tiyeş belän genä älegä kabul itte. Monısın da añlap alıp, häyranga kalaçakları kiler könnärenä taba kitep bargannar häm kötep toralar ide älbättä.

Sez minnän Allahı täğaläneñ hikmätläre barmı dip sorarsız. Belegez: menä şuşılar inde alar! Başka töşkän häsrätneñ zurlıgın añlar öçen küñelgä az-azlap kına mömkinlek birä! Aşıkmıy, aşıktırmıy!

Vakıtları beraz bar ikän äle, anısı. Bufettan, ikeşär-öçär rät barıp, stakan belän çäy alıp eçtelär. Busı yahşı buldı. Tännärenä häl kerep kitte. Kärimä häsräte dä arka çigenep tordı. Därtlänep kitep, Garifulla abıy kioskka bardı, bälki ukılıp kaytılır digän uyda berniçä törle tatar gazetaların da satıp aldı. Avılları Läşäügä äle ul nomerları kayçan kilep citä? Garifulla, alardan ukıp, barısın da aldan beleşep ölgerer!

Şunda poyızdga utırtu başlanuı hakında häbär birdelär. İnde hatını da hällängän ide. Sumkalarnı kulına ul aldı. Garifulla abıy çemodan belän mäş kilde.

Vagonga bik vakıtlı barıp utırdılar gına, alar yanına Bua hatınnarı tulırga ölgerde. Kaysıları yugarıgı urınnarga uk menep kunakladılar. Havanıñ börkülege alarga itäk kütärep cillänergä dä komaçaulamadı. Yarıy äle, kuzgalıp kitülärenä, vagon eçendä hava yöri başladı.

Kazan buylap şaktıy ozak çıktılar. Annarı poyızd tizlekne arttıra bardı. Hatınına kıstaluın äytep, Garifulla abıy kiräkle bülmäne ezläp kitte. Ana keşe, ukıtuçı bularak, sala hatınnarı belän aralaşıp torunı söymägändäy üzen tottı. Bu vakıtta anıñ da küñelennän häsräte kitep torgan, Kärimäse uyınnan çıkkan, poyızdda öygä kaytıp baru şatlıgı gına ide, yugıysä.

Menä ul gazetalarnıñ bersen aldı, anı, ukır aldınnan, äüväle karap çıgası itte. Anda Sabira Hairovna digän şagıyräneñ küp itep bastırılgan şiğırlären kürde. Surätenä karap, bu kız matur ikän dip uyladı häm ukıy başladı. Şunda Kärimäse kabat isenä töşte häm ana ah itep sikerep tordı da idängä huşsız yıgıldı. Aña karap bargan ber bala çäreldäp kıçkırıp cibärde. Halık cıyıluına säyersenep, ire Garifulla abıy da yögerep kilde. Vagon vocatıyın däştelär. Ul, aşıgıp, naşatır alıp kilep isnätte. Ana keşe añına kayttı.

Bu yıgılu vakıygası anıñ belän gomerendä berençe tapkır buldı. Ämma soñgısı tügel ide. Moña qadär andıy hälgä oçramagan ire häyranlıkta kaldı. Hatının koçagına alıp utırdı. Şunda ana:

— İrem, ukı äle şularnı! Näq Kärimäbez şiğırläre sıman!— dide.

Ata keşe dä ukıdı. Yörägen salkınlıkta tottı. Surättäge Sabira Häirovnanıñ kem ikänlegen tanıdı, ämma:

— Yuk! Anıkılar kebek tügellär!— dide.

Ämma ul aldıy ide. Aña bit äle hatının isän-imin alıp kaytarıp citkeräse dä bar!

Bu — Kärimäneñ cenazası köne genä tügel, bälki böyek şagıyrä bulırga dönyaga tugan Kärimä Dulatovanıñ ülgän, anıñ urının şiğırdän yırak şagıyrä Sabira Hairovna algan kön dä ide.

Epilog

1990 nçı yılnıñ iyün ahırına qadär miña Timer-beton konstruktsiyälär zavodında gadi eşçe bulıp eşlärgä turı kilde. Ul vakıtta, yugıysä, yäş ğalim, fännär kandidatı idem. Zavodtan tış, kalgan böten vakıtım Yäşlär torak kompleksın tözüdä, Kazan şähäreneñ yaña-yaña yortların saluda ütä tordı. Tözüçe hönäre minem kullarım öçen hiç tä yañalık tügel ide. Barlık tırışlıgım — ğailämne fatirlı itü telägen tormışka aşıru mömkinlegennän faydalanıp kalırga omtılışka bäyle buldı.

Ahırdan fänni eşemä äylänep kayttım. Min tözeleşkä kitkändä kıp-kızıl hälendä kalgan dönya häzer sarı-yäşel-ak töslärgä kerep betkän ide. Güyäki yaña ber ilgä kilep eläktem, ber kıytgadan çıgıp kitep, törle utlarga, vähşiyät belän mädäniyät arasında üseş kiçergän illärgä tuktalıp-tuktalıp, olı bälalär aşa uza-uza, bötenläy başka materikka barıp çıkkanmındır kebek ide.

Yazmış mine üzeneñ kuätle cilläreneñ irkendä ul yıllarda menä şulay aykaldırıp-çaykaldırıp yörette. Fatir digänem dä alay uk ciñel genä, tiz genä bulmadı...

Fän, mädäniyät, ädäbiyät, sänğat kebek ölkälär täräkkıyätneñ binasın hasil itsälär dä, tormış-yäşäeş barıber dä iqtisadi nigezgä korıla, anısı. Yaña tözelep kilgän cämgıyättä dä, iskesendäge kebek ük, täräkkıyät faydası alga çıgarılmadı. Häyer, tormış-yäşäeşneñ nigezläre dä tizdän kabat umırılıp-vatılıp taşlandı.

Ul yılnı köz könnäre mine üzemneñ tugan yaklarıma — Älmät-Sarman töbägenä, gıylmi-ğamäli komandirovkaga cibärdelär. Eşem avıldan-avılga, kaladan-kalaga yörep, tatarnıñ borıngı kitapların barlap, öyränep çıgudan gıybarät ide. Ayagımda kün itek, östemdä pohod kiyeme, arkamda biştär buldı. Äüväle könnär koyaşlı tordılar, annarı yañgırga kitte, suıttı, izalandırdı. Küp yullarnı ütärgä, gıybrätle yazmışlar belän oçraşırga, bala çagımda dönya çigendäder alar kebek toyılgan karañgı, mesken, fäqıyr avıllarga da, zamananı artta kaldırıp, üzläre alga aşkınuçı salalarga häm şähärlärgä dä barıp çıgarga turı kilde. Bögelmä yakların da küp taptadım. Yulım uñdı, kızıklı, mädäni, fänebez öçen ayırım ähämiyätkä iyä kulyazmalar da tabıldı. Söyeneçtän küñelem, ömetlärem dä aklanıp, tınıçlanıp ölgerde.

Älmät şähärenä bäyle ber adres birgän idelär. Äüväle anı, kiräkmi dip uylap, inde ahırda, yarar, minnän kalmasın diyäräk, bernindi kızıksınusız gına, şunıñ buyınça barıp, hällären beleşep bulsa çıgarga kiräkter, didem. Bula bit andıy çaklar da: küñelem bik tä tınıç kön ide bu!

Barısı da uñışlı gına ide. Yulda maşinası da ciñel genä utırtıp alıp kitte, adresta yazılgan yortı, fatirı da hiçber kıyınlıksız, caylı gına tabıldı. Öylärendä keşese dä bar ide.

Üzemneñ kem, kaydan, nindi eşlär belän yörüemne ğadättägeçä añlatıp birdem. Tanıştık. Türgä ütüemne soradılar. Östäl artına utırdım. Zalları irken häm zatlı cihazlı ide. Mine karşı algan hanım östälneñ ikençe yagına utırdı. Bülmädä beraz yarım karañgırak halät ide. Ölkän yäştäge, kap-kara bödrä çäçle, yahşı yon, beraz ukaları da bulgan karañgı-körän töstäge zatlı külmäktän ide ul. Bizänelgän, yasangan.

Barısı cirläre, aşıgası urınnarı yukmı ikänlegen soradım. Äle berär säğat söyläşep utırırga mömkin ikän. Ämma şunısı aptıraşta kaldırdı, hanım, döresräge, äbi keşe inde ul, mine küptännän kötep alganı sımanrak kabul itte. İske kitaplar, kulyazmalar turında soradım. Alar añarda yuk ikännär. Äye, kürenep tora şul, bu apa ber dä yaulıklı, abıstay bulıp yörüçe tatar äbilärenä oşamagan.

Ul minem aldıma kalın gına ber däftär, papkalar belän hatlar-yazmalar kiterep kuydı. Açtım. Karıym. Kemneñder köndälege ide bugay, şiğırläre dä küp ikän dip uylıym. Ukıym. Beraz tanış ta kebeklär. Ämma şunda ul hanım:

— Min bolarnı sezgä birä almıym, izge istäleklärdän alar!— dide dä, küzlärennän yäşlären sıgıp kına yılap aldı. Annarı gafu ütende.— Ya Hodayım, ällä niçek buldı äle bu!— dide.

Keşelärne sabır gına tıñlap utıra torgan ğadätem bala çagımnan bar ide. Häzer ul sabırlık, romannar ukudagı kebek hikmätle ber halät sıman toygılar uyatıp, küñelemne rähätlekkä çumdıra torganga uk äverelde.

Min bu hanımnan, monnan yegerme yıl elek inde, şuşı äsärem söyläp çıkkan vakıygalarnı, yağni bügenge könemnän ille yıllar elgäre bulıp uzgan tarihlarnı işettem. Bik täesirlängän idem. Kalämem bu qadär sagışlarnı üzeneñ küzennän tamızıp yazıp ta citkerä häm beterä almadı. Häzer dä ostalıgım hilaflırak buldı, ahrısı, gafu itärsez!

Çıgıp kitkänemdä min ul apanıñ yözenä kabat baktım. Kara çäç digännärem — kalın itep buyalgan ide, yözendäge cıyırçıklarınıñ küplegen häm tiränlegen hiçber törle kerşän kaplap, yäşerep beterä almagan.

Anda, Kazanda, Arça kırı ziratında, tübänge yakta, mäğrur tiräk töbendä «Şagıyrä Dulatova Kärimä» digän yazulı taş kuyılgan kaber äle dä bardır digän uy küñelgä kerde. Yıl sayın, östen tutırıp, sarı-ak-zäñgär umırzayalar çäçäk ata ikän anda dip küzallap kuygalau da ğadätemä äverelep aldı.

Älmätkä niçä barıldı, ämma ul hanım belän kabat oçraşıp, alar hakında söyläşergä turı kilmäde. Däftäre dä, papkalar da üzendä kaldı. Ä küz aldımda şul könnän başlap mondıy surät saklandı da saklandı: zirat, biyek, kükkä aşkan tiräk, huş isle umırzayalar häm... Menä alar, çäçäk tacları koyılalar, kaber öste yäşellänä, anda başka çäçäklär şıtıp çıga... Özderep-özderep sayragan sandugaçlı may ayı irtäse...

Kazanda, vakıtım tabıluga, şunda barırga, haktırmı dip beleşergä, mäsäläne açıklarga ittem. Ezlädem. Andıy kaberne tapmadım. Kızganıç. Vakıygada katnaşkan şäheslär dä isän tügellär ide inde, berniçäsennän kala. Häyer, aların uk barlap, yırak tarihlarnı kuzgatıp, borçıp yörisem kilmäde.

Menä şul!

31.03.2009 – 14.01.2010.