Keçkenä Totkın

UYINGA KATNAŞUÇILAR:

Roza Şvarts - Germaniyä kommunistlar partiyäseneñ çlenı.

Gans Şvarts - anıñ ulı, pioner.

Klara - Rozanıñ änise.

Ernst Berengard - Partiyä zadaniyese buyınça törmädä nadziratel bulıp eşläüçe kommunist.

Adolf Meyer - Gestapo agentı.

Elza - kvartira hucası, kalın, simez hatın.

Karl - Gansnıñ iptäşläre, pioner.

Amaliyä - Gansnıñ iptäşläre, pioner.

Törmä başlıgı, şturmoviklar, sakçılar h. b.

BERENÇE PÄRDÄ
Naçar cihazlı, cıynak cıyıştırılgan bülmä. Stenalarda törle peyzac räsemnäre elengän. Türdä krovat. Sul poçmakta yazu östäle. Anıñ yanındagı stenada közge häm reproduktor. Urtada aş östäle. İşektän söyläşä-söyläşä Berengard belän Roza kerälär. Berengard härbi kiyemnän.

Roza. Minem öçen bik kinät bulıp kitte bit äle bu mäsälä.

Öske kiyemnären çişenälär, işek yanındagı veşalkaga elep kuyalar. Roza közge karşına kilep çäçlären tözätä.

Berengard. Partiyäneñ bu möhim kararın sin döres añlarga tiyeşseñ. Bu karar sine podpoledän çitkä cibärü dä, partiyä eşennän ayıru da tügel.

Söyläşä-söyläşä östäl yanına barıp utıralar.

Bu kararnı, berençedän- Gamburg şähärendäge partiyä eşen canlandıru, nıgıtu dip añlasak, ikençedän - sine Gestapo tırnagınnan kotkaru dip tä añlarga kiräk. (Pauza.) Şulay, Roza, siña kitärgä, bik tiz kitärgä turı kiler.

Roza. Döres, Berengard iptäş, bez canıbız-tänebez belän partiyägä, anıñ böyek ideyalına birelgän keşelär. Partiyä kararı bezneñ öçen zakon. Berlindä köçlär minnän başka da citärlek kala... (Pauza.) Ya, sineñ eşläreñ niçek bara, Berengard? Tege vakıygadan soñ ul-bu yukmı?

Berengard. Ul operatsiyä bik uñışlı bulıp çıktı. Läkin üzemneñ dä ezemä çak kına töşmädelär.

Roza. Uylap-uylap toram da, gacäp bulıp çıktı bit ul ä? Faşistlar tırnagındagı öç iptäşne kotkaru... Sezneñ eşneñ cimeşläre kürenä başladı.

Berengard. Beraz tıngaç, bu vakıyga ontıla töşkäç, eşne ikençe törleräk itep kabatlau küzdä totıla, läkin zur häzerlek kiräk.

Roza. Bilgele, zur ostalık häm zur häzerlek kiräk.

Berengard (säğatenä karan). Uhu, miña vakıt ikän. (Kitärgä cıyına başlıy.)

Roza. Vakıtıñ sıydırsa, utırsañ şäp bulır ide.

Berengard. Gafu itäseñ, Roza, eşkä barır vakıtım citä. Yarıy, häzergä sälamät bul. Häyerle yul telim. Küreşkänçegä qadär huş, Roza. (Küreşälär.)

Roza. Huş, iptäş Berengard. İptäşlärgä minnän sälam äyt. Minem öçen tınıç bulsınnar.

Berengard. Eşendä uñışlıklar telim. (Kiyenep çıgarga barganda, Roza anı tuktata.)

Roza. Tukta äle. (Çıgıp, koridornı karap kerä.)

Berengard. Niçek, mömkinme?

Roza. Äye, koridor tınıç.

Berengard. Tagın ber kat.

Roza. İsän bul. (Küreşlär.)

Berengard çıga. Pauza.

Ber karaganda Berlinnän ayırılası da kilmi. Dusl.ar, tugannar, yakın şähär. Ä kitmiçä kalu partiyä karşında zur cinayät bulır ide. (Pauza.) Bu turıda ike törle uynıñ buluı hiç mömkin tügel. İrtägä tügel, ä bügen ük min kitärgä tiyeşmen. (Çemodanına äyberlär sala başlıy.) Äni belän Gans kaytsınnar da, alarnı kürep, alar belän saubullaşıp kitim. (Pauza.) Tukta äle, alarga belgertergäme soñ bu eşne? Vakıtlı eş belän gene disäm? Änineñ küz yäşläre... Gans, ah, bägırem Gans. (Uylıy.) Nigä turısın äytmäskä soñ? Äni bit ul partiyä tapşırgan zadaniyelärne ütäüdä bik zur yärdäm kürsätä torgan ide. Monsında da...

Zvonok birälär.

Änä üze dä kayttı. (Yögerep bart işekne aça, yort hucasın kürgäç, uñaysızlanıp artka çigenä.)

Elza (işektän mıgırdanıp kerä). Äytkänne dä belmilär, nahallar! (Kerep citkäç.) Sez kayçan da bulsa tülisezme, yukmı inde?

Roza. Frau Elza, sezneñ alaçagıgız bervakıtta da bezdä kalmas.

Elza. Kalmas-kalmas. Küpme vakıt ütte bit inde, äzräk alladan oyalırga kiräk ide.

Roza. Alladan miñamı inde oyalırga, frau Elza? Yarlını talauçılar oyalsınnar ide añardan.

Elza (kurıkkan, kıyafät belän.). Ah, frau Roza, nemets hatınına monsı ber dä kileşmi... Böyek tänregä ni öçen tel tiderergä...

Roza. Sezgä menä oyalırga yarıy ul täñredän, şırpı kabıgı qadär bülmä öçen...

Elza (bulep). Ah alla, riza bulmasagız çıgasız gına, min sezne bäyläp totmıym iç.

Roza. Beläm, sez bäylämisez - tormış bäyli, frau Elza, tormış... Läkin şulay da sezge nervalarıgıznı algı könnäregez öçen saklarga kiñäş itär idem.

Elza (ironiyä belän). Rähmät yahşı kiñäşegezgä, läkin miña irtägä kvartira akçası tülängän bulsın. Başkaça bulganda miña vlastlarga möräcäğat itärgä turı kiler. (İşekne katı itep yabıp, çıgıp kitä.)

Roza. Yılan, eşçe kanın eçep duñgız tösle simergän. (Uylıy.) Min kitäm, äni belän Gans kalalar. Alar niçek kön itärlär? Bu it kibänenä bulgan burıç, ah, uylarga da kurkınıç!

Zvonok. Roza işekne aça, işektä kaygılı Klara kürenä.

Roza (kinät üzgärep). Närsä buldı, äni?

Klara (endäşmi, kulın gına selti).

Roza. Äni, nindi dä bulsa naçar häbär bar ahrı?

Klara. Küptän kötelgän häl.

Roza. Nindi küptän kötelgän häl?

Klara. Eştän...

Roza. Eştänmeni?

Klara. Äye, yavızlar eştän kudılar. (Krovatka yatıp, kaplanıp yılıy başlıy.)

Roza (Klaranıñ yanına barıp, koçaklap torgıza). Kaygırmıyk, änkäyem, bägırem, kötelmägän häl tügel.

Klara (yılıy). Ber sin genä eşläp niçek tuyınırbız inde: kvartira, su, elektr, gaz...

Roza. Ber bez genä tügel, il belän bit, äni.

Klara. İlne häyerçelekkä batırdılar, millionnarnı eşsez kaldırdılar, ber telem ikmäklären tartıp aldılar. Ni diseñ bolarga!

Roza. Köräş säğate sugarga yakınlaşa, änkäy. Tizdän bezdä dä SSSR datı kebek bähet koyaşı balkır, tizdän...

Klara. Gans kayda soñ, kaytkandır bit?

Roza. Yuk äle, bügen nigäder äzräk soñga kaldı.

Klara. Bügen alarnıñ härbi däres köne bit, alıy kitkännärder üzlären. Äy, cäfalıylar da soñ meskennärne!

Roza. Faşistlar üz başlarına häzerlilär alarnı. Yäşlär, kullarına mıltık totsalar, köpşäsen kemgä taba bora belerlär. (Pauza, halıkka karap.) Üzemneñ hälne änigä niçek belderergä inde?

Roza. Äni!

Klara. Äu, kızım?

Roza (uñaysızlanıp). Äni!

Klara. Tıñlıym, kızım, ya, äyt.

Roza. Äni, min...

Klara. Tıñlıym, kızım, tıñlıym.

Roza. Min, äni...

Şul vakıt zvonok tavışı işetelä, Roza barıp işek aça, işektän Gans kaytıp kerä, cilkäsendä kitap sumkası. Roza Gansnıñ mañgayınnan übep.

Nigä bik soñardıñ, appagım?

G a n s. Direktorga çakırttılar.

Roza. Nigä?

Gans. Beläseñ inde alarnı. Haman şul ber äybergä bäylänälär. Sineñ ätiyeñ kommunist bulgan, kontsen­tratsiyä lagerında ülgän dilär, citmäsä...

Klara (yakın kilep). Ya, tagın närsä?

Gans (kitap sumkasın östälgä kuyıp). Bügen geog­rafiyä däresendä III nçe imperiyäneñ çiklären alarça kürsätmädem.

Roza. Ä niçek kürsätteñ soñ?

Gans. Çeho-Slovakiyäne, Avstriyäne, Dantsignı Ger­maniyä mämläkäte sostavına kertmädem.

Klara. Şunnan?

Gans. Ukıtuçı ber agarındı, ber kızarındı, tämam bürtende. Sin bu eşeñ belän III nçe imperiyäne hurlıysıñ, bezneñ böyek ideallarıbıznı ayak astına salıp taptıysıñ, - di.

Roza. Ä sin närsä dideñ?

Gans. Sezneñ ideallarıgız, ukıtuçı äfände, ne­mets halkı idealı tügel. Basıp alıngan illärdäge vakıtlı hucalarnı annan bik tiz kuarlar, didem.

Klara. Yahşı da äytkänseñ, Gans.

Gans. Mine direktorga alıp bardılar. Ä direk­tor inde eşne kıska tottı.

Klara. Çıgardılarmı?

Roza. Başka ni kötäseñ inde alardan?

Gans. Çıgardılar gınamı soñ! Direktor äle törmä belän kurkıta.

Roza. Ah, varvarlar!

Klara. Şulay ukımıyça kalırsıñmı ikän?

Roza. Min bu hakta ber iptäşkä yazu kaldırırmın, ul berär törle yulın tabar. Faşist mäktäbendä barıber rätle belem ala almassıñ. (Östälgä barıp yazu yaza.)

Gans (äbisen koçaklap). Ä sin, äbi, yukka küñelsezlänmä.

Klara. Kuanırlık eşlär yuk bit, kügärçenem.

Gans. Närsä, ällä tege häbär döres bulıp çıktımı?

Klara. Äye, kügärçenem, bez bügen ikebez dä ber häldä kaytıp kerdek.

Roza (yazıp beterep, Ganska birä). Menä monsı Ernst Berengard digän iptäşkä, sine ukuga urnaştıru turında. Busı da aña uk, bik avır hälgä kalganda, şuşı adres belän barırsıñ. Ozın mıyıklı Alfred digän şveytsarga birerseñ.

Gans. Ä sin kaya bulasıñ, änkäy?

Roza. Minme? (Gansnı koçaklap, Klaraga taba kilä, ikeseneñ urtasına kerep.) Beläsezme, partiyä miña bik zur eş tapşırdı.

Klara. Zur eş?

Roza. Äye, zur eş. Läkin anı ütäü öçen min häzerge minuttan uk Berlinnän kitärgä tiyeşmen. (Gans Rozanı, koçaklıy.)

Gans. Min sine sagınırmın bit, äni?

Roza. Sagınırsıñ, läkin tüzärseñ, pioner keşe her avırlıkka da çıdam bulırga tiyeş. Çıdamlık yagınnan sin, Gans, ätiyenñän ürnäk alırga tiyeşseñ. Läkin ser aluçı doşmannan sak bulıgız. Üzebezneñ keşelärne şunnan tanırsız: uñ kullarınıñ imän barmaklarında baldak bulır. Sez: „Baldagıgız bik yaltırıy ikän!" diyärsez. Ul: „Äniyemnän istälek bulıp kaldı" diyär. Parol şul bulır. Onıtmagız. Ä sin yılama, äni...

Klara (yılıy). Niçek yılamaska kiräk, öç kaygı bergä turı kilde bit, kızım.

Zvonok birälär, Roza bik tiz genä çemodandagı brauningnı alıp, kesäsenä tıga. Klara aptırap tora. Roza, Gans belän Klaranı übä dä, täräzädän töşep yugala. Klara, Gansnıñ kolagına nider äytep, anı krovatka yatkıra. Annan „Kem ul? kem bar?" dip işekne barıp aça. İşektän öç şturmovik kerä.

Şturmovik. Nigä ozak açmadıgız?

Klara. Närsä disez?

Şturmovik (Klaranıñ kolagına). Nigä ozak açmıyça torasız, dim?

Klara. Nigä ozak yatmıysız diseñme? Äle bik irtä iç.

Şturmovik. Roza Şvarts kayda?

Klara (kulın kolagına kuyıp tıñlagan bula, Ganska taba kürsätep). Avırıy şul, bernärsä aşamıy, ber tamçı eçmi.

Şturmovik. Äy cen karçıgı, kit äle monnan. (Sugıp yıga.)

Gans (başın kütärep). Minem äbiyemä sugarga hakıñ

yuk sineñ!

Şturmovik. Äle siña da kiräkme! Et balası! (Şturmoviklarga.) Ni karap torasız, tentegez!

Şturmoviklar tentergä totınalar, tıştan mıltık atılgan tavış işetelä. Klara „Ah!" dip kuya, Gans ıñgıraşıl borılıp yata.

PÄRDÄ

İKENÇE PÄRDÄ
Şul uk öy eçe. Pärdä açılganda Gans häm iptäşläre radio tıñlap utıralar.

Gans (radionı köyläp). Moskva söyli, iptäşlär, Moskva!

A m a l i ya (yañgıratkıçka taba yakınaya).

Radio (söyli). Bügen proletariat Vatanınıñ irekle hezmät iyäläre May bäyrämen ütkärälär.

Karl. Ä bezneñ Germaniyädä Maynı bäyräm itü tıyıldı.

Radio. Köläç yözle, şat küñelle korıç kolonnalar Kızıl mäydan aşa agılalar. Bügen sovet halkı üzeneñ sugışçan köçlärenä smotr yasıy.

A m a l i ya. Gans, äkerenäytä töş. Moskvanı tıñlagannı işetä kürmäsennär, sizsälär beläseñ bit ni bulganın.

Gans. Äh, häzer Sovetlar Soyuzında bulsañ ide. Köläç yözle, bähetle duslar belän bergäläp, şatlanıp bäyräm itsäñ ide. Korıç kolonnalarnıñ bersenä kuşılıp kızıl mäydan aşa ütsäñ ide. Mavzoley tribunasında yılmaep basıp torgan böyek Stalinnı kürsän ide.

Balalar şatlanışalar.

Karl (stenadagı säğatqä karan). Bezgä kuzgalırga vakıt ikän.

Ya mal i ya. Kittek, iptäşlär.

Karl. Ä bezneñ kommunistlar partiyäseneñ radio tapşırgıçı eşlime?

Gans. Eşli, iptäşlär, eşli, faşistlarnıñ anı nikadär tırışıp ezläülärenä karamastan, ul eşli. (Radionı başka dulkınga köyli.)

Radio. Germaniyä halık frontı yäşi. Nikadär genä kısmasınnar, nikadär ezärleklämäsennär, bez üzebezneñ eşebezne dävam itäbez.

Gans (radionı tuktatıp). Kulıgızga saçoklar, korzinkalar totıgız. Kollektsiyä tözärgä, gerbariylär cıyarga baruçı balalar tösle bulıyk.

Karl. Bez häzer.

Amal i ya. Mayga bagışlangan sbor tabiğatkä eks­kursiyä tösendä ütäçäk.

Karl. Äydägez, kittek.

Ga n s. Ber minutka gına tuktagız. (Üz krovatendagı ber mendärneñ tışın saldıra, kızıl sürüle mendärgä stakan, belän su sibä. Başkalar gacäplänep, aptırap, karan toralar.)

Karl. Ällä mendär dä alasıñmı?

Gans. Böyek bäyrämgä bezdän kızıl bayrak, iptäşlär! (Mendärne açık täräzä töbenä kuya.)

A m a l i ya. Ha. Nu şäp itteñ.

Bar da çıgalar. Berazdan söylänä-söylänä işektän Klara kerä, kulında korzinka.

Klara. Meñ läğnät yausın bu faşistlarga. (Pauza.) Rozadan da hat-häbär yuk, ällä tottılarmı ikän? İsänme ikän, balakayım? Äh, sin, häzergä hıyalda gına bulgan güzäl tormış, kürerbezme ikän bez sine! (Uylıy.)

Zvonok şaltırıy, işektän şturmovik kerä.

Klara (halıkka karap). Tagın tentergä kilgännär.

Şturmovik (kesäsennän trubkasın alıp, aşıkmıy gına tämäke tutıra.) Kızıl flag elep bäyräm itäbez digen ä?

Klara. Niçek inde ul alay?

Şturmovik (açık täräzägä kürsätep). Ä tege närsä soñ ul?

Klara. Närsä bulsın, täräzä.

Şturmovik. Anıñ töbendä närsä bar?

Klara. Mendär.

Şturmovik. Anıñ tışı ni tösle?

Klara. Kızıl.

Şturmovik. Kızıl şul menä. Kapkagızga kızıl bayrak elärgä mömkin bulmagaç, täräzägä kızıl tışlı mendär kuyıp, maynı bäyräm itmäkçe bulasız. Häzär ük alıp taşlagız!

Klara. Kipterelergä kuyılgan bit ul.

Şturmovik. Karışmaska, häzer uk alıp taşlarga!

Klara. Menä, yüeş mendär genä iç ul. Yarıy-yarıy, sezneñçä bulsın. (Mendärne alıp krovatka kun.)

Şturmovik mıyıkların böterep, ciñüenä bik kanäğat kıyafät belän, karangalap çıgıp kitä.

Klara. Kuyan yöräklär, ber mendär turında nikadär tavışlana bit, ä?

Kulına korzinka totkan Gans kölä-kölä kaytıp kerä.

Gans. Ha! Äz genä talamadı bit!

Klara. Närsä talıy yazdı? Etme? Saklan, kügärçenem, kotırgan et bulmasın.

Gans. Et tügel, äbi, ata kürkä. (Kölä.)

Klara. Ata kürkä? Şähär uramına nigä çıgargannar anı? Berärse totıp suyar äle üzen!

Gans. Muyınımdagı kızıl şarfıma bäylände bit: „May bäyräme itep, yüri tagıp yörisez sez anı!" di.

Klara (töşenep). Ä, änä nindi kürkä ikän äle ul. Berse monda kerep minem dä başımnı äyländerep beterde.

Gans, Täräzädäge mendärgä bäyländeme ällä?

Klara. Äye, mendärgä bäylänä.

Gans (korzinkasına kürsätep). Beläseñme, äbi, minem sumkada närsälär bar?

Klara. Belmim şul, kügärçenem.

Gans. Alay da äytep kara äle.

Klara. İkmäk?

Gans. Yuk, aşau äybere tügel.

Klara. Yalay bulsa, gazetalar.

Gans. Yakınına kildeñ, läkin gazetalar tügel - broşyuralar. (Sumkasın, açıp, kulına ber broşyura alıp.) Menä monsı Komintern kongressında iptäş Dimitrov söylägän doklad.

Klara. Kayda, kayda? (Östäldäge küzlegen kiyep, broşyuranı karıy başlıy. Broşyuranı uqş da kıçkırıp kölä.) Bu bit kulinariyädän kullanma! Kotlet peşerergä öyrätkän kitap.

Gans. Eçen açıp kara sin anıñ, äbi.

Klara (kitapnıñ ber biten açıp). Yort hozyaykalarına faydalı kiñäşlär. (Kölä.) Sin ahrı yalgış alıp kaytkansıñ, kügärçenem, haman şul iç...

Gans (citdi). Tagın ber-ike bitne aç, äbi.

Klara (Kitapnı açıp). Ä... çınnan da şulay ikän... Nigä soñ anı bolay itep eşlilär?

Gans. Sineñ şul, äbi, gazeta satuçı bulıp eşlägäneñ yuk. Eşlägän bulsañ, beler ideñ. Minem öçen ber dä gacäp tügel. Äbi, sin alarnı yahşı sakla.

Miña anı, tiyeşle urınına iltep tapşıru öçen, sbordan birep cibärdelär. (Pauza, uñaysızlanıp kına.) Minem aşıysım kilä, äbi, berär närsä barmı?

Klara. Äz genä ikmäk bar, başka berni dä yuk, kügärçenem.

Gans (şkaftan ikmäk kisägen alt kilep, urtalayga bülep, bersen kire iltep kuya). Min äni kaldırgan adres belän barıp çıgıym, äbekäyem. Ä sin, äbi, (sumkanı kürsätep) bu äyberne yırak cıya kür. (Yazu östälendäge ber kalın kitapnı aktarıp, annan ber yazu tartıp ala.) Menä ul äni kaldırgan yazu. (Ukıy.) Vilhelmştrasse- 12, podezd - 2, kvartira 225, ozın mıyıklı, Alfred digän şveytsarnı kürergä, „Min Ernst abıyga" diyärgä. Yarıy, min kittem, äbi, häzer kaytırmın. (Aşıgıp çıgıp barganda kire kaytıp.) Sin, äbekäy, tege äyberne yıragrak cıya kür.

Klara. Yarıy-yarıy, tınıç bul, balakayım. (Uylana başlıy.) Ulımnı sugışta üterttelär. Kiyävemne kon­tsentratsiyä lagerında çerttelär, olı kızımnı kayadır sördelär. Şulay uk soñgı koşçıgım Rozanıñ da başına cittelär ahrı. (Yılıy.) Eh, Roza, kitteñ dä bezne onıttın, hat kına da yazmıysıñ bit! (Pauza.) Tukta, nigä min anı ğayeplim? Roza ul bervakıtta da bezne onıtaçak tügel. Bälki hat yazarga aña bötenläy mömkin dä tügelder. Bälki inde ul Gestapo tırnagına eläkkänder? Kem belsen, bälki inde ul dönyada da yuktır! (Yılıy. Zvonok şaltırıy. Klara, aşıgıp-aşıgıp, bro-şyuralar tutırılgan sumkanı piçkä tıgıp kuya. Küzlären sörtä-sörtä işekne barıp aça. İşektän härbi formadan Berengard kerä. Klara aptırap kala.)

Klara (halıkka karap). Rozanı eläktergännär ah­rı, tagın tentü...

Berengard. Häyerle kiç, frau Klara.

Klara (uñaysızlanıp). Sezgä dä.

Berengard. Gafu itäsez, yalgışmasam, min häzer Roza Şvarts kvartirasında?

Klara (uñaysızlanıp). Äye, ul elek biredä tora ide, ä häzer küçte.

Berengard. Küçte dimägez. (Äkren genä itep.) Revolyutsion eş belän başka şähärgä kitte diyegez.

Klara. Nindi eş belän kitkänder, ansı bezgä bilgele tügel.

Berengard. Min sezgä yomış belän kilgän idem. Min partiyä oyışmasınnan. (Kulındagı perçatkasın sala, uñ kulınıñ imän barmagında baldak. Klara anı kürep ala.)

Klara. Gafu itäsez, baldagıgız bik yaltırıy ikän.

Berengard. Min anı äniyemneñ istälege itep, kiyep yörim.

Klara (açıla, kulın suzıp). Alay bulsa, yañadan küreşik. Rähim itäsez, utırıgız, utırıgız.

Berengard. Rähmät.

Klara. Rozadan ber dä hat-häbär yuk, isänme ikän ul?

Berengard. Roza isän.

Klara. İsän?

Berengard. Äye, sezgä menä añardan keçkenä genä ber hat ta bar.

Klara (hatnı tiz genä alıp ukıy, ukıgan sayın yöze açıla bara). Meñ-meñ rähmätlär sezgä. (Berengardnıñ kulın kısa.) Kart ananı şatlandıruıgız öçen rähmät. Dimäk, Roza isän, bu minem öçen iñ zur şatlık.

Berengard. Şatlık hise belän onıtılıp, tınıçlanırga yaramıy. Annan da möhimräk mäsälälär bar.

Klara. Söylägez, kügärçenem, söylägez, rähätlänep tıñlıym.

Berengard. Monsı bik rähätlänep tıñlarlık tügel. Tiñdäşe kürelmägän kotoçkıç ber cinayät häzerlänä.

Klara. Nindi cinayät?

Berengard. Läkin alarnıñ plannarı sizelde. Klara. Nindi cinayät soñ ul, koşçıgım, kemnär häzerlilär anı?

Berengard. Bezgä aşıgıç räveştä alarga karşı çara kürergä kiräk.

Klara. Ah, yırtkıçlar, ni eşlämäkçe bulalar soñ?

Berengard. Rozanıñ ulın urlamakçı bulalar.

Klara. Rozanıñ ulın, minem kügärçenem Gansnı, nigä kiräk bulgan ul alarga?

Berengard. Äye, Gansnı totkın itep, Rozanı kulga töşermäkçe bulalar alar.

Klara. Yavızlar, minem soñgı kügärçenemne dä... (Yılıy.)

Berengard. Monda yılau fayda birmi, frau Klara, bezgä aşıgırga kiräk. (Kuyın kesäsennän bloknot çıgarıp, käğaz yırta da yaza.) Gans kaytuga menä şuşı ad­res buyınça yögersen. (Klaraga yazunı birä.)

Klara. Çın küñelemnän rähmätlär ukıym min sez­gä, kügärçenem.

Berengard (säğatenä karıy). Miña vakıt.

Klara. Beraz utırıgız.

Berengard. Rähmät. Menä bolar sezgä beraz yärdäm.

Klara (şatlanıp). Nigä miña şul qadär, monıñ yartısı da citär. Başka kiräkläregezgä totıgız.

Berengard. Ber dä küp tügel, şulay tiyeşle tabıldı.

Klara. Nindi genä rähmätlär ukıym ikän min sez­gä, kügärçenem.

Berengard. Bu rähmätläregez sezneñ, frau Klara, Germaniyäneñ böyek Kommunistlar partiyäsenä äytelergä tiyeş.

Klara. Döres, bötenebezne dä yaktı azatlıkka citäkläüçe partiyägä äytelergä tiyeş bu rähmät.

Berengard. Yarıy, frau Klara, miña kitärgä röhsät itegez.

Klara. Bezne şatlandıruıgızga böten yörägemnän tagın ber kat rähmät. (Berengardnıñ kulın kısa.) Rozaga niçek hat yazıp bulır ikän, ulım? Bu şatlıgıbıznı aña da belgertäse ide, ul da tınıç bulsın.

Berengard. Hatıgız bulsa, miña şul elekkege adres belän tapşırırsız. Yarıy, häzergä huşıgız. (İşekkä taba atlıy da, kire kaytıp.) Läkin Gans mäsäläseneñ citdi ikänlegen häteregezdän çıgara kürmägez. Huşıgız.

Klara (kul suzıp). Huşıgız. (Berengard çıga.) Niçek äle, „bik citdi mäsälä" dime? (Uylıy.) Citdi şul. Ah, yırtkıçlar! (Komodtan barıp akçaların ala da, sanap.) Tukta äle, tege Elzaga kvartira öçen akça kertep çıgıym. (Zvonok şaltırıy.) Änä Gans kayttı ahrı. („Ayhay, ozakladıñ Gans!" dal işekne açsa, şturmovik belän Elzanı kürgäç, kurkıp kala.)

Elza (tezep kitä). Altı ay buyına ber pfennig ta tülägännäre yuk bit, äfändem. Menä sezgä möräcäğat itärgä buldım. (Klara, ğayeple keşe şikelle, endäşmi genä başın tübän iyep tora.) Tülilär ikän, menä häzer tüläsennär, tülämilär ikän, häzer ük sörergä kiräk üzlären.

Şturmovik. Ya, frau, sez nigä alay kvartira akçasın tülämisez?

Klara. Üzem eşsez, kızımnıñ ulı gazetalar satıp yörsä dä, ul akça nigä citä. Tamagıbız da tuymıy. Menä kiçä tuy baldagımnı satıp akça yünättem. Bügen burıçnıñ barsın da tüli alam. (Elzaga akça birä.)

Elza (akçanı tiz genä alıp, kat-kat sanıy, akayıp Klaraga karıy). Beräü bulsa, bu qadär ozak tülämi torgam öçen, protsent sorar ide, ä mindä ul yuk. (Tavışın yomşartıp, şturmovikka.) Monsı sezgä hezmätegez öçen. (Akça birä, şturmovik başın iyep çest birä, çıgalar.)

Klara. Üzlärençä hucalar, imeş! (Pauza.) Ä Gans nigä bik ozakladı ikän? Tizräk kaytsın ide dä, bäbkäyem, yavızlar tırnagınnan isän-sau ıçkınsın ide.

Gans kerä.

Klara. Kayttıñmı, kügärçenem?

Gans. Uf, tämam yödäp çıktım, äbkäyem. Cäyäüläp köçkä barıp cittem. Kat-kat zvonok birdem. Annan gına tege ozın mıyıklı şveytsar çıktı da: „Ul monnan küçte" dide, häzerge tora torgan urının öyrätep cibärde. Anda barıp çıksam, ul öydä yuk ikän. Ya, äbi, ni eşlibez inde?

Klara. Buldı, kügärçenem, bar da buldı.

Gans. Närsä buldı?

Klara. Aşarga da, kvartira öçen tülärgä dä, suga da, elektrga da, gazga da - barsına da.

Gans (şatlanıp). Niçek, kaydan yünätteñ?

Klara. Äniyeñneñ fikerdäşläre yärdäm ittelär.

Gans. Menä şatlık. Belmilärme, äniyem bägırem isänme ikän?

Klara. Belälär. İsän, di, kügärçenem, isän, di.

Gans. Ura! Yäşibez alaysa, äbi. (Kulların kütärep, cırlap bülmäne äylänä.)

„Buldık bez katı

sugışlarda,

Üttek bez tuplar yalkının.

Alga bardılar bezneñ saflar

Doşman utları arkılı".

(Äbiseneñ kaygılı yözen kürgäç, kinät tuktıy.) Şuşındıy şatlık vakıtında, Berençe May, änineñ isänlek häbäre işetelgändä, äbi, sin nigä tagın kaygılı kürenäsen?

Klara. Yuk, kaygırmıym, bolay gına, kügärçenem.

Gans. Ällä berär häl barmı? Äyt, yäşermä.

Klara. Şatlık ta bar, ulım, kaygı da.

Gans. Ällä äni turındamı?

Klara. Yuk, sineñ turında.

Gans. Minem turıda kaygı?

Klara. Bezgä ayırılırga turı kilä, kügärçenem.

Gans. Ni öçen? Ällä äni mine üz yanına aldıramı?

Klara. Yuk, sine urlap kitärgä yörilär, di.

Gans. Min akça yançıgı tügel lä. Minem belän ni eşlämäkçe bulalar ikän?

Klara. Sine totkın itärgä, şulay itep äniyeñneñ ezenä töşärgä uylıylar ikän.

Gans. Akılları altın ikän, mine alay tiz genä eläkterä almaslar.

Klara. Aşıgırga kuştılar, kügärçenem. Menä şuşı adres belän barırga. (Yazunı Ganska birä.) Ä min kürşe kibettän siña kayber kiräk-yaraklarnı alıp kerim dä, annan bez sineñ belän saubullaşırbız. (Sumkasın alıp, çıga.)

Gans (kükrägenä sugıp). Menä ul kıymmätle äyber. Urlıylar digen, ä? Änineñ ezenä töşä almagaç, nindi häylägä kereşkännär. Belmim, Gansnı tiz genä aldap bulırmı ikän soñ?

Zvonok şaltırıy, işektän Adolf kerä.

Adolf. Keçkenä keşe, Roza Şvarts şuşında tora ideme?

Gans. Şuşında, ä Sezgä kem kiräk?

Adolf. Miña Rozanıñ anası, Klara, yäisä anıñ ulı kiräk ide.

Gans (kükrägenä sugıp). Menä min Rozanıñ ulı - Gans Şvarts, tanış bulıyk. (Kulın suza.)

Adolf. Meyer. (Küreşälär.)

Adolf. Min äniyeñnär oyışmasınnan, sezgä yärdäm belän, ä busı siña. (Ganska ber plitka şokolad birä.)

Gans (şokoladnı şiklänep kenä ala). Niçek inde partiyä oyışmasınnan şokolad? (Şokoladnı kire birep.) Rähmät, abıy, min şokolad aşarga öyränmägän.

Adolf (halıkka karan). Aşamadı bit kahär, aşasa häzer yoklap kitär ide. (Ganska.) Ä menä monsı äniyeñnän hat! (Hatnı suzıp) Hatnı ışanıçlı keşelär artınnan gına yörtergä turı kilä, yugıysä ezgä basalar.

Gans (konvertnı äyländerep-äyländerep karıy). Abıy, nigä monıñ adres yazuı ber dä bezneñ äni kulına oşamagan?

Adolf. Äniyeñne bu arada bik katı bizgäk tota, ul mesken kaltırana-kaltırana yazgandır.

Gans. Äle küptän tügel genä anıñ isän häbären işetkän idek.

Adolf. İsän digän ideme? Hem... Şulay bit ul avıru digäneñ, bügen isän, ä irtägä ayaktan yıga. Äniyeñ sine, Gans, üz yanına bik çakırdı. Hatında da şunı yazgan bulsa kiräk.

Gans (hatnı eçennän genä ukıp). Yazgan şul, bik özelep çakırgan. (Halıkka karap.) Nigä anda äni yanına, miña monda da bik yahşı iç.

Asolf. Ällä äniyeñne ber dä sagınmıysıñmı?

Gans. Sagınam da bit...

Adolf. Ul tora torgan cirdä zur bakça bar, anda ber tuktamıy sandugaçlar sayrıylar. Törle-törle ciläk-cimeşlär peşep tora. Ä monda ni bar? Gans. Monda minem söyekle äbiyem bar. (Zvonok şaltırıy, Gans barıp işekne aça, söyengän tavış belän.) Äbi, kunak bar, sine kötep tora. Mine äni yanına alıp kitärgä kilgän.

Klara (şiklänep karıy). Saumısız, kunak. (Küreşä. Halıkka karap.) Kulında bernärsä dä yuk, dimäk, bezneñ keşe tügel, ällä min kürep betermimme ikän?

Adolf. Häyerle kiç, frau Klara, yalgışmasam sez Rozanıñ anası bulasız?

Gans. Äye, ul minem äniyemneñ anası häm minem qaderle äbiyem.

Adolf. Şulay, frau Klara, min oyışmadan sezgä yärdäm belän.

Klara. Ul nindi oyışma soñ? Min hiç belmim.

Adolf. Närsä belmämeşkä salışasız, anı inde hätta Gans ta yahşı belä. Min Roza iptäştän häbär kiterdem. Roza iptäş isän-sau, ulın üz yanına kiterüne miña tapşırdı.

Klara. Sez, äfändem, bolay yahşı sayrıysız sayravın, läkin tel töbegezneñ kaya baruın min bik yahşı añlıym.

Adolf. Añlasagız alaysa menä şul. (Kesäsennän nagan çıgarın alarga tözi.) Ä sin kiyen, köçek balası! (Gansnı kulınnan çitkä tarta.)

Gans. Äbiyem! (Äbisenä taşlana.)

Klara. Ah, kügärçenem, tozakka eläkteñ bit! (Huştan yaza.)

Pärdä

ÖÇENÇE PÄRDÄ
Karañgı kamera. Räşätkäle täräzä. Krovat, tumboçka, başka berni dä yuk. Pärdä açılganda Gans kulı belän tumboçkaga tayanıp uylanıp utıra.

Gans. Könnär monda öydägegä karaganda ike öleş ozın bulalar ikän. Änineñ kaydalıgın äytmägän öçen öç könnän birle tozlı balık kına aşatalar, ä ber tamçı da su eçertmilär. (İrenen yalıy.) Äh, häzer ber çülmäk salkın su eçep cibärsäñ ide. (Pauza.) Ätkäy, sin kürgän gazaplarnı ulıñ da tatıy başladı. Añladım, küp närsälärgä töşendem. Zurlar şikelle uylıy başladım. Ya, pioner Gans, siña da sınau könnäre citte. Çıdamlıgıñnı kürsät. (Pauza.) Ah, änkäy, kaygıra torgandır, biçara. Ä äbekäyem ni eşli ikän inde? (Cırlıy.)

Äniyem, mine sagınasıñdır

Koyaş bayıganda,

Atası kebek zur üste

Söygän balañ da,

Kanlı bäreleşlär vakıtında

Atası üçen,

Doşmannardan alır öçen

Tuplıy ul köçen.

İşekneñ aryagınnan „Cırlarga röhsät itelmi" digän tavış işetelä. Gans anıñ sayın:

Kanlı bäreleşlär vakıtında

Sıynıfı üçen,

Doşmannardan alır öçen

Tuplıy ul köçen.

İşek artınnan: „Cırlarga yaramıy dilär bit siña, et balası!"

Cırlamagaç ta, yılamagaç ta, niçek uzdırıym min ul könne! (İşekkä yakın kilep.) Sez, äfändem, bälkem, yılarga da röhsät itmässez! (Kölä.) Yuk äle, Gansnıñ tiz genä yılarga isäbe yuk. (Pauza.) Ah, eçem yaña, su biregez. (İşekne ike kulı belän döberdätä.) Bolay cäzalagançı üteregez... Su, su... su. (İrennären yalıy.) Su, su... (İşekne döberdätä.)

Adolf kerä.

Adolf. Hällär niçek, keçkenä keşe?

Gans. Ğadättägeçä, Gitler ete.

Adolf. Alay kızarga yaramıy, keçkenä keşe. Olılarnıñ äytüenä karışmaska kiräk. Bez soragan äyberne äytsäñ, siña su tügel kakao da birerlär ide. Min sine kızganam. Şuña kürä bik yahşılap ber sıylamakçı buldım.

Gans. Şuşı sıyıñ, da citte inde.

Adolf. Döres, sine bu yortka alıp kilüçe min buldım. Bilgele, sin monıñ öçen miña açulanasıñ, läkin sine monnan kotıldıruçı da min bulaçakmın. Min üzem dä kommunist keşe bit, äniyeñ minem yakın tanışım.

Gans (ironiyä belän). Yalgan, meñ kabat yalgan! Minem änineñ sineñ belän nindi alış-bireşe bulsın. Karmagıñnı salma, kart büre, min añgıra balık tügel.

Adolf. Sez, keçkenä keşe, kızarga bik yaratasız ikän. (Pauza.) Yarıy, bolar kalıp torsın. Min bit äle sineñ belän kıçkırışırga kilmägän idem, çibär yeget. Min sineñ belän (yak-yagına karana) bik ähämiyätle närsä turında söyläşergä kildem.

Ber sakçı podnoslarga töyäp aş häm eçärgä kiterä.

Ya, qaderle kunak, rähim itep tabınga borılıp utıruıgıznı ütenäm.

Gans (ironiyä belän). Tübänçelekle buluıgız öçen rähmät, äfändem. (Sunı eçep cibärä.)

Adolf. Menä şulay.

Pauza. Gans aşıgıp su eçä, annan aş aşıy.

İh, tıştagı havanıñ yämlelegen belsäñ ide, Gans.

Gans (endäşmi).

Adolf. Koyaş kızdıra, koşlar sayrıy, çişmälär çıltırap aga. Balalar su kerälär. Menä şundıy vakıtta sin monda utırasıñ. Läkin siña monnan cinel kotılırga bula bit. Tik sin üzeñ genä kotılırga telämiseñ. İh balalık, bik küp mömkinleklärdän kolak kaktıra bit ul. Yarıy, bolar kalıp torsın. Bügen bezneñ eş hat yazudan toraçak.

Gans. Beryulı ike eşne eşläp bulmıy, elek aşıym, eçim äle - hat kaçmas.

Adolf. Menä siña karandaş, käğaz, konvert.

Gans. Hat, kemgä?

Adolf. Roza Şvarts iptäşkä, yağni sezneñ anagızga.

Gans (aşap tuya). Minem küñelne buldırdıgız, öç könnän birle aşagan-eçkän yuk ide. Tamaknı tuydırdıgız. Küñelegez bulsın, sezneñ dä telägegezne ütim alaysa.

Adolf. Läkin hatnıñ ber süze dä min äytkän süzlärdän çitkä çıkmaska tiyeş, yuksa anaña avırlık kilüe bar. (Hatnı äytä başlıy.) „Dönya yözendä barlık äyberlärdän dä qaderle bulgan änkäyem. (Gans başın ber yakka salıp yaza, Adolf hatnıñ süzlären berämläp äy­te tora.) Siña üzemneñ iñ kaynar sälamemne yullıym. Üzem isän-sau. Berlindäge 5 nçe nomerlı totkınnar yortında tärbiyälänäm. Äni, siña minem iñ soñgı ber üteneçem bar. Min sine özelep-özelep sagınam. Sin mine sagınasıñmı? Ägär dä sagınsañ sin mine kaytıp kürergä tiyeşseñ. Kayt, äni, kayt, siña berni dä bulmayaçak. Ulıñnı kızganırsıñ häm kotıldırırsıñ dip uylıym.

Bitennän übep,

söygän ulıñ Gans".

Adolf. Buldımı?

Gans. Buldı.

Adolf. Menä şulay, olılar süzenä itağatle bulırga kiräk. Bügen siña kiçkä tagın aş birerlär. (Hatnı alıp.) Ä nigä konvertka adresın yazmadıñ, mä yaz. (Ganska birä, hatnı ukıy.)

„Dönya yözendä barlık äyberlärdän dä qaderle äniyem! Siña üzemneñ kaynar sälamnäremne yullıym. Üzem isän-sau. Berlindäge 5 nçe nomerlı törmädä utıram. Äni siña minem ber soñgı üteneçem bar. Sagın­sañ da sin mine kürer öçen kaytırga tiyeş tügelseñ", tukta äle, sin närsä yazasıñ, ettän tugan! (Tagın ukıy.) „Kaytma, äni, kaytma. Min sine kötmim, kaytsañ üterä-çäklär. (Tösenä açu çıga bara.) Eşçelär sıynıfı karşında sineñ yulıñ saf.

Biteñnän übep,

söygän ulıñ Gans".

(Açulanıp.) Ä adres?

Gans (endäşmi).

Adolf (anıñ aldındagı konvertka taşlanıp), Berni yazmagan, ah et balası! (Gansnıñ yañagına bik katı suga. Gans kıçkırıp yıgıla.) Yazdırırbız, barıber yazdırırbız. (Çıgıp kitä, Gans huşına kilä almıyça yata.)

Sakçı kerep tumboçka östendäge äyberlärne alıp çıga. Gans berazdan huşına kilep başın tota. Äkren genä tora.

Gans. Läğnät yausın siña, et tokımı! (Küzendäge yäşlären sörtä.) Äh, belsäñ ide, äni, ulıñnıñ... (Yılıy, küz yäşlären sörtä.) Tukta, tukta min yılap üzemneñ antımnı bozam iç. Pioner Gans, nindi genä avırlık kürsä dä yılarga tiyeş tügel. (Köç-häl belän torıp, krovatka utıra, işektän sakçı kerä.)

Sakçı. Äy bähetle malay da ikänseñ. İt pirogı kitergännär bit, it pirogı.

Gans (endäşmi).

Sakçı. Närsä endäşmägän bulasıñ?

Gans. Aşıysım kilmi, bik yahşı sıylap çıktılar.

Sakçı. İt pirogı aşıysıñ kilmime?

Gans (pirognı alıp tumboçkaga kuya). Rähmät sezgä sakçı iptäş.

Sakçı. İptäş... Niçek äle, iptäş diseñme? Min siña niçek iptäş bulıym di?

Gans. Sin abıy da miña.

Sakçı. Min törmädä utıruçılarnıñ berseneñ dä iptäşe tügel. Däülätkä hıyanät itüçelärneñ iptäşe bula almıym min. Läkin şulay da min sine kızganam. Sin minem ülgän ulıma bik oşıysıñ. Anıñ da küzläre näq sineke töslelär ide. Ay, kızganıç ülem belän ülde soñ, meskenem. Gaz zavodı şartlaganda hälaq buldı.

Gans. Ä sin soñ, abıy keşe, däülätkä hıyanät itüçelär turında nıklırak uylap karaganıñ yukmı? (Pi­rognı sındıra, anıñ eçendäge käğaz kisägen kürep tiz genä yäşerä.) Alar bit yaktı tormış öçen köräşüçe keşelär. Min bit bernindi hıyanätçe tügel. Äniyem eşçelärgä turı yul kürsätüçe - revolyutsioner. Faşistlar anı tota almıylar, şul açudan mine cäzalıylar. (Sakçıga pirog kisägen, suza, sakçı başta almıy, uñaysızlana, tirä-yakka karagannan soñ gına pirog kisägen alıp, tiz-tiz aşıy başlıy.)

Abıy, bu pirognı ni eşläp alay tişkäläp betergännär?

Sakçı. Pirog eçendä törle yazular kertmäsennär dip şulay eşlilär. Äle pirognı siña bötenläy birmäskä uylagannar ide, decurnıy nadziratel genä yakladı üzeñne. (Pauza.) Yeget sin! üzeñ keçkenä bulsañ da, zur eşlär turında söyliseñ, ä min menä zur bulsam da, näni fikerlär tiräsendä genä äylänäm. Yarıy, huş häzergä, keçkenä keşe.

Sakçı (işekkä citär aldınnan). Niçek di äle, alar turında nıklabrak uylap karaganıñ barmı dime? (Tuktap uylıy da, tiz genä işektän çıgıp kitä.)

Gans (yılmaep ozatıp kala, yäşergän hatnı uqt başlıy).

„Tınıç bul, küz nurım min sine özelep kötäm. Tizdän küreşüebezgä ışanıçım zur. Mangayıñnan übep, äniyeñ". (Hatnı kükrägenä kısa.) Äni yazgan hat. Dimäk, äni isän, dimäk, äni kaytkan. Tizdän küreşüe­bezgä ışanıçım zur. Menä monsı añlaşılmıy. Monda kilep kürmäkçe bulamı ällä? Yuk, añar monda kilergä hiç yaramıy. (Hatnı tagın ukıy.) „Tınıç bul, küz nu­rım, min sine özelep kötäm. Tizdän küreşüebezgä ışa­nıçım zur. Mañgayıñnan übep äniyeñ". (Şatlıgınnan ärle-birle yöri başlıy häm, kinät tuktap, uyga kala.) Tukta, Gans, artık şatlanma. Busı da şul uk faşist etläreneñ berär häyläse tügelme ikän...

İşek açıla. İşektän sakçı belän nadziratel kerälär.

Nadziratel. Gans Şvarts, sezneñ östegezdän, olılarga buysınmıy digän ber caloba bar.

Gans (endäşmi).

Nadziratel. Bezneñ şartlarga riza bulmaganıñ öçen, bezneñ tärbiyäläüçelärgä karışkanlıgıñ öçen, bez sine başka törmägä küçerergä buldık. (Sakçıga.) Bar, äyt, avtomobilne häzerläsennär. (Sakçı çıga.) Däülätkä hıyanät itüçelärneñ balaları da üzläre tös­le ük bulalar inde. (Äkren genä.) Gans, pirog eçennän hatnı alıp ukıdıñmı?

Gans (endäşmi).

Nadziratel (kıçkırıp). Ägär dä Adolf Meyernıñ äytkännäre döres bulsa... (Äkren genä.) Tiz äyt, ukıdıñmı?

Gans (endäşmi).

Nadziratel (kölep). Onıtkanmın da bit. Küreşik äle. Baldaknı onıtmagansıñdır?

Gans (küreşä, parolne iskä töşerä). Baldagıgız yaltırıy ikän.

Nadziratel. Äniyem istälege itep kiyep yörim min anı.

Gans. Abıy! (Koçagına taşlanmakçı bula, Ernst anı çitkä etärä.)

Nadziratel. Yarıy, äzerlänegez, Gans Şvarts.

Gans. Dimäk, sin, abıy, minem äniyemneñ fikerdäşe?

İşek açıla, annan sakçı kerä.

Nadziratel. Keçkenä hıyanätçe Gans Şvartsnı alıp çıgarga!

Sakçı. Tıñlıym.

Aldan nadziratel, anıñ artınnan Gans häm sakçı çıgalar. Kamera işege açık tora. İşek aldında avtomobillärneñ kıçkırtu tavışları, motor tavışı. Berazdan Adolf häm törmä başlıgı yögerep kerälär.

Törmä başlıgı (başın totıp). Uf, başım bette, başım. Hur buldım, harap buldım.

Adolf. Bu keçkenä etlärenä qadär kaldırmagannar bit. Menä äytkän idem bit, ul nadziratelğä ışanmagız, ul Berengard digän kommunist dip. Meyernıñ päygambärlege tagın döreskä çıktı.

Törmä başlıgı. Altı kommunist, äytergä genä ciñel. Yöger, Meyer, harap, bette baş, bette, yöger. Gestapoga şaltırat. (Yögerep çıgalar.)

PÄRDÄ