Yäşise Kilä

(povest)
"Hezmät vazifaların başkarganda kürsätkän nıklık häm batırlıgı öçen ryadovoy Mirgazizov Rifkat Şäfkat ulın "Batırlık öçen" medale belän büläklärgä (ülgännän soñ)".

(SSSR Verhovnıy Sovetı Prezidiumı Ukazınnan)

Tatar halkınıñ kaharman ulı Rifkat Mirgazizov batırlıgına bagışlıym.

1

— Tukta... tukta, — dip ıñgıraştı Rifkat. — Tukta... häzer...

Ul aska taba oça da oça, ä paraşyut haman açılmıy. Tirä-yündä berkem yuk — döm karañgı. Rifkat bar köçe belän paraşyut bocrasın tarta. Barmakları ärni, ut yana, ä paraşyut haman açılmıy da açılmıy. Başı berözleksez şaulıy, çatnap avırta — äyterseñ samolet motorın başına teräp kuygannar da böten köçenä ükertälär. Ä ul oça, haman oça. Kolak töbendä äçe cil sızgıra. Menä häzer, menä cirgä atılıp töşär dä çelpärämä kiler...

— Tukta! — dip tagın ıñgıraştı Rifkat.

Kayda soñ anıñ iptäşläre? Kayda başka soldatlar? Böten cir döm karañgı. Äy, ul küzlären yomgan ikän bit. Häzer küzlären aça da, dönya yap-yaktı bula. Närsä bu? Küz kabakların avır äyber belän bastırıp kuygan kebek. Ul haman sayın tizräk oça. Ällä şulay tiz oçkanga küzne açıp bulmıymı? Berni dä kürenmi... Cirgä yırak kaldı mikän? Yuk, yuk, tizräk küzne açarga kiräk! Yuksa... Änä, kerfeklär selkende. Dimäk, açıp bula. Änä, yırakta, bik yırakta alsu yaktılık sirpelä. Koyaş nurları... Koyaş çıgıp kilä. Ä cir kürenmi. Kolak şaulıy, kolak töbendä cil sızgıra. Ä cir haman yuk. Ällä cir bötenläy yukka çıkkanmı? Ällä ul töpsez upkınga oçkanmı? Alay disäñ, änä, koyaş nurları da kürenä.

İptäşläre genä yuk. Ä-ä... Anıñ paraşyutı açılmagan bit! Dimäk, alar artta kalgan... Häzer menä soñgı köçen cıyıp bocranı tarta da... Urra, açıldı!.. Änä baş oçında ap-ak gömbäz! Äkrenäyde. Ul häzer äkren genä oça, cildä çaykala-çaykala äkren genä oça. Änä ayakları da cirgä tide...

Rifkat avırlık belän genä küzlären açtı. Küzlären açtı da, kurkınıç töştän aynıp citmägän sabıy kebek, tagın ber ıñgıraşıp kuydı:

— Başım...

— Añına kilde...

"Añına kilde! Añına kilde!" — dip çıñladı anıñ kolagı.

Baş oçında ap-ak gömbäz talgın cildä cilferdäp tor-dı-tordı da ap-ak cäymä bulıp anıñ östenä taşlandı. "Çualdı, paraşyut çualdı, — dip uyladı Rifkat. — Tizräk annan kotılırga da alga çabarga kiräk..." Ul kulları belän çäbälände, ayakları belän tıpırçındı. Ä nişläp: "Atakaga!" — dip kıçkırmıylar? Nişläp bu desantniklar ap-ak paraşyutka törengännär dä ber urında tik basıp toralar. Yözläre dä bik kırıs. Paraşyutnı vakıtında aça almaganga açulanalarmı aña?

— Yat, Rifkat, yat, torırga yaramıy siña.

Rifkat, aptırap, küzlären nıgrak açtı. Küz aldındagı aksıl toman äkrenläp sıyıgaydı. İñ berençe bulıp karşındagı täräzä häm anıñ artındagı koyaş päyda buldı. Annarı ul ap-ak tüşämne, ak stenalarnı, ak halatlı keşelärne tösmerli başladı.

— Närsä buldı? — dip däşte ul, läkin tavışı bik zägıyf bulıp, hälsez pışıldau bulıp çıktı.

Rifkat açu belän tamagın kırıp kuydı da bar köçenä kıçkırmakçı bulıp avızın açtı, läkin şul çak tagın çänçep-çänçep başı avırta başladı, häm böten gäüdäse buylap kütärelep kilgän ärnü, üpkä katış can avazı tamak töbendä buılıp kaldı. Ul teşlären kısıp ıñgıraştı, küzlären çıtırdatıp yomdı.

— Şprits! — dide kemder.

Menä anıñ arkası çerki teşlägän kebek az gına avırtu sizde, menä böten tänenä akrın-akrın gına cılı yögerde, küz aldındagı kuyı kızıl pärdä telär-telämäs kenä kütärelde häm böten tirä-yak tagın ap-ak töskä kerde.

— Bireşmä, yeget! Soldat bireşmäskä tiyeş!

Rifkat tavış kilgän yakka borılmakçı buldı, läkin başı tıñlamadı, tarttırıp bäylägän kebek, üz urınında yata birde.

— Kıymşanma, kıymşanma, siña kıymşanırga yaramıy, — dide şul uk tavış.

"Kem soñ bu? Nindi tanış tavış soñ bu? Nindi keşelär cıyılgan monda? Kayda soñ min?

Ä-ä-ä! Ul paraşyutına çualgan da bolar aña bulışırga, anı kotkarırga kilgännär!"

Rifkat sürän genä yılmaep kuyganday itte. Küzlärendä kabıngan yılmayu bit almalarında beraz alsulanıp tordı da irennärenä barıp citä almıyça sünde. Ul tagın küzlären açtı häm, karşısında basıp torgan ölkän yäştäge härbi keşene kürep, beraz aptırap kaldı. Cilkäsenä ak halat yapkan keşe, urındık alıp, anıñ yänäşäsenä utırdı.

— Hällär niçek, soldat? Bik avırtmıymı?

Kinät, hiç kötmägändä, Rifkatneñ tamak töbenä cılı töyer kilep tıgıldı, başı utlı kırşau kidergändäy yana başladı.

— Şprits! — dide tagın älege tavış.

Anı tagın çak kına kuzgattılar, ozaklamıy cilkäse buylap tagın rähät cılılık taraldı. Rifkat beraz vakıt kerfek kagarga da kıymıy yattı. Kemder baş oçında utlı kırşau totıp tora kebek toyıldı aña. Küzen açıym disä, utlı kırşaunı başka kiderä dä kuya. Menä ul, älege gazrailgä sizdermäskä tırışıp, äkren genä kerfeklären kütärde, annarı, baş oçında utlı kırşau kürenmägäç, küzlären açtı.

Karşında şul uk härbi keşe utıra. Anıñ yanında — kulına şprits totkan ak halatlı apa. Ä arttarak — tagın ak halatlı keşelär...

— Tüz, yeget, tüz, geroy! — dip yılmaydı härbi keşe. Läkin anıñ yılmayuı bik moñsu da, säyer dä kilep çıktı.

— General... — dip pışıldadı Rifkat.

— Äye, min bu, ryadovoy Mirgazizov, min. Min isän, iptäşläreñ dä isän, barısı da isän! Rähmät siña.

Häm şulçak barısı da, barısı da ayırmaçık bulıp Rifkatneñ küz aldına kilep bastı. İreksezdän anıñ yöräge kısılıp kuydı, ike küzennän ike börtek yäş tägäräp töşte, berazdan başı şaulaudan tuktadı, gäüdäse ciñe-läygännän-ciñeläyä bardı, menä inde ul anı bötenläy toymıy da başladı.

Rähät! Rähät tä, beraz kurkınıç ta. Paraşyutta töşkändä şulay bula ide. Ul äle häzer dä oça tügelme soñ?! Äye, äye, oça! Läkin şunısı gacäp, cirgä tügel, ä öskä, zäñgär kükkä taba oça! Asta avtomattan atalar, "Urra!" kıçkırıp yögerälär, tanklar ükerep çaba. Ä ul granatasın uç töbenä kıskan da haman-haman öskä kütärelä, kütärelgän sayın küñelgä rähäträk bula bara, köläse, cırlıysı kilä. Läkin ul kölä dä, cırlıy da almıy, çönki kulında — granata. Menä anıñ barmakları ut yana başlıy. Içkındırmaska, tüzärgä, tüzärgä! Ägär barmakların yazsa, granata şartlayaçak, ul, atılgan koştay, cirgä yıgılıp töşäçäk. Anıñ belän bergä koyaş ta, ay da, yoldızlar da şartlayaçak, sünäçäk.

Rifkat irennären kısıp ıñgıraştı. Aña tagın ukol kadadılar.

Küzne irkäläp palatada koyaş uynıy. Tıp-tın.

Berkem ber süz däşmi. Baskannar da tik toralar. "Bötenese basıp tora, min genä nişläp bolay yatam soñ äle. Min tormaganga söyläşmilärder", — dip uyladı Rifkat häm, kütärelergä isäp itep, kıymşanıp karadı. Läkin kıymşa-nuga uk tirä-yün karañgılanıp kitte, keşelär toman eçenä kerep yugaldı. Ul, yılap cibärüdän kurkıp, teşlären kıstı da tüşämgä tekälde.

Tagın tınlık. Bu tınlıknı barı tik kolak töbendäge berözleksez şaulau avazı gına bozıp tora. Samolet göreltesenä ohşagan şaulau avazı. Ällä haman samoletta oçalarmı soñ? Yuk, yuk, ul inde häzer barısın da häterli, barısı da küz aldındagı kebek.

Alarnı tön urtasında trevoga belän uyattılar. Ul ikençe kattagı karavatınnan sikerep töşte dä yul uñayınnan kiyenä-kiyenä kazarma işegenä taba yögerde. Döber-şatır kilep baskıçtan çabıp töştelär dä kazarma karşına tezeldelär. Karañgı küktä çekeräyep yoldız yana. İke kön, ike tön berözleksez koygan yañgırdan soñ dönya kiñäyep, irkenäyep kitkän kebek. Tübäñä basıp, küñelne borçıp torgan bolıtlar taralgaç, kük şundıy biyegäygän, nindider ber tantanalı töskä kergän. Şundıy biyek kükkä karaganda hätta başlar äylänä. Berençe tapkır teatrga bargaç şulay bulgan ide. Gomer buyı mondıy biyek tüşäm kürgäne yuk ide anıñ. Keşelär tamaşa karıy, ä ul haman küzen tüşämnän almıy.

— Smirno!

Ölkän leytenantnıñ tön tınlıgın yarıp yañgıragan avazınnan hätta yoldızlar da, ber-bersenä bäreleşep, çıñlap kuydılar kebek.

— Desantniklar, — dide ölkän leytenant Kireev, tavışın akrınayta töşep, — könyak-könbatış yaktan doşman ğaskärläre höcüm itep kilä. Bezneñ burıç — doşman tılına töşärgä häm, kötmägändä arttan köçle udar yasap, anı yuk itärgä! Kalganın yul uñaylıy añlatırmın. Ma-şi-na-ga!

Yäşkelt-sorı töstäge maşina ut kapkanday alga ırgıldı da timer kapka aşa çıgıp aerodrom yagına taba yul aldı. Ällä inde yokıdan uyanıp citmägännär, desantniklarnıñ berse-ber süz däşmi, tın gına maşina köyenä çaykalıp baralar. Barı tik ara-tirä genä paraşyutnı caylabrak kuyalar da yantıkka törtep torgan avtomatnı kırıyga şudıralar. Rifkatneñ sul yagındagı çegänneke tösle kara çäçle, karatut yözle, börket borınlı azärbaycan yegete Vağıyz dä süz başlamıy. Mondıy çakta ul, ğadättä, meñ törle mäzäk söyläp eçne katırıp beterä ide. Ber uylasañ, mäzäge dä iskitärlek tügel üzeneñ, ä kölmiçä tüzä almıysıñ. Ul urıs süzlären şundıy kızık itep, balalarça vatıp-sındırıp söyli. Anıñ mäzägen kabattan söyläp kara, keşelär, kölü tügel, yılmaep ta karamas. Böten kızıgı şul söylävendä bugay.

— İldus...

Rifkat sul yagındagı yegetneñ tersägenä kagıluga, tegese dert itep kitte, başın kütärde.

İldus, sorı küzlären yartılaş kına açıp, aña karadı, däşmäde. "Üzeñ dä beläseñ bit", yänäse. Rifkat, äy, siña däşkän min yülär, digändäy, başın iltifatsız gına kıyıgaytıp kuydı da, artka taba yögerüçe agaçlar şäüläsenä karap, uyga çumdı.

Soñgı arada alar, kön dimi, tön dimi, härbi öyränügä äzerländelär. Tännän soñgı tirne sıgıp çıgargançı yögerdelär, iñbaşları özelep töşär hälgä citkänçe granata ırgıttılar, billäre torataşka äylängänçe paraşyut süttelär, paraşyut cıydılar. Kiçlären Lenin bülmäsenä kerep hat yazarga utırgaç, tupaslangan barmaklar ruçkaga iyälänä almıy tilmerä ide.

Bu arada nişläp hat kilmi ikän aña? Tälğattän dä cavap yuk. İnde yazganına ike atna buldı bit. Ällä akıl öyrätä dip üpkäläde mikän? Nilär yazgan ide äle ul aña? Monda hat yazarga vakıt bik az kala. Şuña kürä ul yazası süzlären yulda yörgändä, yä berär cirdä yalga tuktaganda uylap kuya, ä inde kazarmaga kaytkaç, alarnı barı käğazgä genä töşeräse kala. Şulay itkäç, şoma da, tiz dä bulıp çıga. Hatlarnı törle itep, kızık itep yazası kilä anıñ. Läkin yaza başlagaç haman şul ber çamadan artmıy.

"İsänme, Tälğat! — dip avız eçennän söylände Rifkat (hatnı härçak "İsänme"dän başlıy ul). İsänme!

Siña soldat sälamnäre yullauçı dustıñ Rifkat. Beraz üzem turında yazıp kitäm. Hatıñnı aldım, bik zur rähmät. Döresen äytik, sez anda, tege cırda cırlangança, mine bötenläy onıtıp betergänsezder inde.

Minem hezmät yahşı bara, käyef äybät, sport belän şögıllänäm. Könnär bik esse tora, börkü, tüzärlek tügel. Monda inde çiyä ölgerde, bar halık şuña yabırıla. Kiçä "Unike urındık" filmın karadık, şunda sine iskä töşerdem. Tizdän minem hezmät itä başlaganga sigez ay tula. Ozaklamıy, şuşı ayda, härbi öyränülär bulırga tiyeş. Menä, üzem turında şular gına. Häzer köndezge säğat ber. Äle genä munçadan kayttık.

Tälğat, bezgä kerep Azatka äyt äle, miña ber-ike kasseta cibärsen. Monda bik şäp disklar bar, yazdırır idem. Azatka hat yazgan idem, sorarga onıtkanmın.

Şulay itep, eşläp yörim, diseñ inde. Eşlä, eşlä. Läkin naçar eşlise bulsañ, kara anı! Kaytkaç min tehnikumga kerermen, ahrısı. Yarıy, bütän yazar süz bette bugay.

Rifkat.

Hat yaz!

22/06.76.

R.S. Biş könnän miña untugız yäş tula".

Menä tugan kön dä uzıp kitte. İke şeşä limonad alıp, duslar belän utırdılar da, tagın ğadäti soldat tormışı başlandı.

"İrtägä öygä hat yazarga kiräk, — dip uyladı Rifkat. — Härbi öyränülärneñ niçek ütkänen dä yazarmın". "İsänmesez, änkäy, ätkäy, Azat, Änfisä!" — dip başlarmın hatnı. Yuk, alay gel ber tösle bula. Bu hatın ul bolay başlar: "İsänme, änkäy! İsänme, ätkäy! İsänme, Azat! İsänme, Änfisä!

Min üzem isän-sau yäşim..."

Menä kızık, isän buluın belä torıp, keşegä isänme dilär! Haris babasınnan ber soragan ide inde ul. Babası mıyık astınnan kölemseräp kenä kuydı. Annarı, çalgısına tayanıp, moñsu küzlären yırakka, bik yırakka, Vyatka bolınnarı aryagına töbäde.

— här süzneñ hikmäte bula, ulım, — dide ul. — Süz ul küktän töşmägän, keşe küñelennän özelep töşkän.

— İsän keşegä "İsänme?" dip äytüneñ ni hikmäte bar soñ? — dip kabatlap soradı Rifkat.

— Äy, ulım, ulım, küp närsäne belmiseñ şul äle sin. Kayçakta şundıy hällärgä kalasıñ: isänme-yukmı ikäneñä şiklänä başlıysıñ. Ä inde isän ikäneñne belgäç, söyenep betä almıysıñ. Sugışta küp oçrattım min andıy hikmätle hällärne. Menä bu küzne faşist pulyası şayartkaç, yaktı dönya yözen ber kürergä tilmerep yatkan çaklar küp buldı. Sau-sälamät keşe genä yäşäü qaderen belmi ul. Barmagıña şırpı kersä dä ürle-kırlı sikerä başlıysıñ. Üläse kilmi, yaktı dönyalarnı kaldırıp, kara gürgä keräse kilmi adäm balasınıñ! Yäşlärgä ni?! Dönya qaderen belämeni yäşlär? Sezgä äle ike dönya — ber morca...

Şulay dide dä Haris babay, ber säbäpsezgä çıkkan açuın basarga tırışkanday, kiyerelep-kiyerelep çalgısın seltärgä totındı.

Rifkat, üçläşkändäy, haman üzeneken itte:

— Şulay da tere keşegä "İsänme?" dip äytü döres tügel inde. — Häyerle kön! Zdravstvuyte! — diyärgä kiräk.

Haris babay, kapıl tuktap, çalgısın peçän pakusı östenä ırgıttı da kuak külägäsenä barıp utırdı. Şeşä bökesen açıp, çäy urtlap kuydı, kara käläpüşe astınnan çıgıp torgan yaulık çite belän mañgay tiren sörtte.

— İsänme dä isänme?! Närsä añlıysız soñ sez? Zdrav-stvuy, imeş. Kemgä — närsä, käcägä — käbestä, di. Alarnıkı üzlärençä döres, bezneke — üzebezçä. Urıs äytä: "Yaşä, dönya rähäten kür!" — dip, ä bez: "İsänme, saumı, hälläreñ niçek?" — dibez. — İsän bulsañ, tazalıgıñ bulsa, hoday cün birer. Änä, sugışta küpme äzmäverdäy irlär yatıp kaldı. Alardan "İsänme?" dip soragan keşe yuk bit. Ä aña qadär küpme kırılgan? Bezneñ halıknıñ başı sugıştan çıkkanga küpme genä äle! Gomer buyı — sugış, gomer buyı — kırılış. Şul mähşärlärne kürsäñ, üzeñneñ isän ikäneñä söyenep betä almas ideñ.

Haris babay üpkälägän kıyafät belän Rifkatkä karap tordı da, sin añlıy torgan närsämeni bu digändäy, çac-çoc çalgısın yanarga totındı. Annarı, baş barmagın çalgı yözenä tigerep karagaç, ayakların ayırıp bastı häm açu belän selti-selti kiñ pakus alıp kerep kitte. Rifkat anıñ artınnan iyärde. Babası bütän däşmäde, avız eçennän berniçä tapkır: "İsänme? İsänme, imeş", — dip kabatladı da, yöztübän kaplanuçı ülännärgä karap, onıtıldı.

2

— Desantniklar!

Rifkat bermäl uylarınnan arına almıy tordı. Çalgı tavışı äkrenläp tonıklandı, peçän pakusı küzgä kürenep yıragaydı-eragaydı da bötenläy küzdän yugaldı. Kolakka maşina göreltese kerep tuldı, ölkän leytenant Kireevnıñ özek-özek süzläre işetelde:

— Desantniklar! — dip kabatladı ul.

Başka vakıtta anıñ här süze bik tä açık bulıp, avızınnan gacäyep olı borçak tägäräp töşkän kebek işetelä ide. Ä bügen karşı iskän maşina cile süzlärne äle ber, äle ikençe yakka oçırta, şuña kürä cömläse, maşinada barganda yazılgan hat yulları kebek, tigezsez çıga, avazları, süzläre kaltırıy, aslı-ösle kilä.

— Bez bügen doşman tılına töşäçäkbez, — dip dävam itte Kireev. — här adımıgıznı ülçäp atlagız, här häräkätegezne uylap eşlägez! Aşıkmagız, kabalanmagız! İñ möhime

— härkem üze öçen dä, yänäşädäge iptäşe öçen dä cavap birsen! Havada vakıtta uk ber-beregezne yugaltmaska, bergä bulırga tırışıgız. Sez bügen üzäk ştabtan kilgän komissiyä karşında, il karşında, Vatan karşında sınalasız. Äydägez, desantniklarnıñ kem ikänen kürsätik!

Ölkän leytenant niçek başlagan bulsa, şulay kapıl gına söyläüdän tuktadı, uñaysızlanıp kına yılmaydı. Äle yaña mıyık çıgıp kilgän bu yegetlärne ni kötäsen yahşı belä ul. Şuña kürä alarnı cilkenderäse, berär cılı süz äytäse kilä. Läkin andıy süz tabılmıy da tabılmıy.

Kireev, ni äytergä belmiçä, yegetlärgä karap-karap tordı da:

— Cır başlarga! — dip kıçkırdı.

Şunı gına kötkändäy, Vağıyz ällä kaydan, eçtän çıkkan tavışı belän cırlap ta cibärde. Aña kazaq yegete Tansık kuşıldı, annarı gruzin Turamnıñ tamak töbennän kaltırap çıkkan avazı işetelde. Alarnı Kolya, Viktor, İldus

— böten vzvod kütärep aldı. Ä Rifkat avızın kıymıldatıp kına tordı, cırlamadı. Mondıy da bay tavışlı gacäyep hornı berkayçan da tıñlaganı yuk ide anıñ. Döres, alar bik yış cırlıylar, läkin bügenge cır, karañgı töndä tın dalada yañgıragan cır, moña qadär cırlangan bar cırlardan da maturrak kebek ide, ul küñelne çemetep-çemetep ala, sulık-sulık kiterä ide. Kazaq dalaları kiñlege dä, urıs bäyrämnäreneñ şaşkın därte dä, gruzin taularınıñ kaytavazı da, tatar moñnarınıñ moñsulıgı da bar ide bu cırda.

Rifkat tagın beraz läzzätlänep, hıyallanıp tıñladı da, üze dä sizmästän, ireksezdän cır agımına iyärep kitte:

Bez — kanatlı desant soldatları,
Börket bulmıy bezgä yaramıy.

Cır, maşina güläven, cil sızgıruın basıp, yapan dalaga taraldı, agaç botakların sıypap uzdı. Anı arttan kilüçe maşinadagılar kütärep aldı. Ber mizgelgä desantniklar üzläreneñ härbi öyränügä baruların da, alda meñ-meñ sınaular toruın da onıttılar. Böten cirdä, böten dönyada barı tik cır, şuşı cır gına kaldı, ul äle genä boyıgıp utırgan yegetlärgä kanat kuydı, yöräklärgä därt, kıyulık östäde, alarnı börket itep kükkä kütärde.

Maşina tormozları açı itep şıgırdadı. Soldatlar därräü cirgä sikerep töştelär. Cır, basu östendäge turgay kebek, havada tirbälep kaldı. Töşkän uñayga tezeldelär dä, komanda yañgırauga, samoletka taba yögerdelär. Samoletnıñ ilämsez zur krokodil avızına ohşagan "kapkası" küz açıp yomgançı desantniklarnı "yotıp" cibärde. Annarı avız akrın gına yabıla başladı. Rifkat, küräseñme, digändäy, İlduska törtte. İldus ğadättägeçä başın gına kaga, ul berkayçan da siña karşı kilmi. Kayçakta bu Rifkatneñ açuın da kiterä, läkin ul moña künegep bara. Menä häzer: "Äye şul, bigräk zur", — disä, tele özelep töşmäs ide bit.

Monısı — Rifkatneñ inde sigezençe sikerüe. Ä şulay da iyäläşep betä almıy äle. Bu samoletnı desantniklar yaratıp, üz itep "oça torgan saray" dip yörtälär. Çınnan da, bigräk zur şul, Rifkatlärneñ ike katlı kazarmaları hätle bulır... Berençe tapkır sikergändä şaktıy şürlägän ide. Äle häzer dä, şul iskä töşsä, oyalıp kuya. Ul sikerä torgan lyuk propeller belän yänäşä ide. Sikerügä ük propellerga kilep eläger kebek toyıldı aña. Komandir: "Kittek!" — dip cilkäsenä kulın kuygaç, berara ikelänep kalgan ide. Annan küzlären çıtırdatıp yomdı da sikerde. Sikerügä ük tıgız cil agımı anı artka taba çöyep cibärde. Bügen niçek bulır ikän? Küñel türendä posıp yatkan kurku hise bügen tagın baş kalkıtırmı? Tönlä berençe tapkır sikerüläre bit.

"Krokodil avızı" yabılıp betkäç, samolet akrın gına güli, kaltırıy başladı. "Närsä bu, moña qadär bolay bulganı yuk ide bit, ällä avırıymmı?" — dip uyladı ul. Ä başı anıñ sayın nıgrak avırta, Rifkat, avırtu basılmasmı dip, mañgayın samolet täräzäseneñ salkın pıyalasına teräde. Täräzä artında, kul suzımı gına yıraklıktagı ofıkta, kızıl mişenga ohşagan koyaş kütärelep kilä. Tañ ata.

Täräzä aşa töşkän kızıl koyaş nurlarınnan soldatlarnıñ yözläre bronza tösenä kergän. Rifkat, täräzä artındagı maturlıknı kürsätergä dip, İlduska endäşmäkçe bulgan ide, tüşämdä kabıngan sarı utnı kürep, uyınnan kire kayttı.

— Äzerlänergä!

Bronza häykällärgä ohşap utırgan desantniklar kalkınıp kuydılar, paraşyutların, avtomatların rätlägäç, därräü torıp bastılar. Şulçak tüşämdä yäşel ut kabındı. Tavış-tınsız gına lyuklar açıldı.

— Kittek! — dip kıçkırdı komandir.

Bügen rät başında Vağıyz tora. Bügen ul berençe bulıp sikeräçäk. Berençe bulıp sikerü bigräk kurkınıçtır, — dip uyladı Rifkat. — İksez-çiksez kük däryasına berüzeñ, yalgızıñ gına çumasıñ bit. Berüzeñ genä su koyıngan kebek. Samoletta börkü. İh, su koyınudan da rähät närsä bar mikän dönyada?! Ätise karerda eşlägändä kön sayın barıp yöri ide Rifkat. Ul alıp kilgän rizıknı bergäläp aşıylar da huş isle peçängä çalkan yatıp beraz häl cıyalar.

— Üskäç kem bulırsıñ ikän sin? — dip sorap kuya ätise. İkese bergä kaldılarmı, gel şulay dip sorıy ul. Ä Rifkat ni dip tä cavap birergä belmi.

— Ä babay nigä Tübän Kamaga kilmi? — dip, ätiseneñ soravına sorau belän cavap birä ul. — Anda yalgızına çitender bit, bezdä yäşär ide.

— Ällä niçä äytep karadım inde. Kiläme soñ? Üzeñ kürdeñ bit, kunakka kilgäç tä, ber kiç kunuga: "İlmät, İlmät", — dip söylänä başladı. Avılı da yırak tügel, Kama aryagında gına bit. Kaytıp-kitep yörer ide. Yuk şul, ayırıp bulmıy keşene üz nigezennän.

— Menä sez ayırılgansız bit äle. Avılnı taşlap, Kizel-ga da kitkänsez, monda da kilgänsez.

— Äy, ulım, üz ihtıyarıñ belän yörümeni ul. Nuca kuıp yörtte bit, nuca. Sugıştan soñ, bähet ezläp, yartı avıl şahta yagına kuzgaldı. Äniyeñ belän bez dä şularga iyärdek. Şunda tormış korıp cibärdek. İke avıldaş bergä bulgaç, azrak küñel dä tınıçlanıp kitte, ike sagışnı ber itep yäşädek inde şunda. Annarı sez dönyaga kildegez. Ä menä sin: "Nigä avılnı taşlap kittegez?" — diseñ. Yaratmagannan dip uylıysıñmı ällä. Yaratu gına tügel, çuar tavıklarına, uram etlärenä qadär sagına idem, tönlä töşläremä kerep tilmertä ide. Kan berekkän, can berekkän inde bezneñ ul avılga. Ata-baba tufragı bit. Kama buyında şähär salınuın işetkäç, därräü kütärelep kaytıp töştek. Ni öçen kayttık diseñ? Şähär kayda da şähär inde ul: taş belän timer dä töten. Üzebezneñ yakka, tugan yakka yakınrak bulıyk, didek. Ä menä avılga uk kaytıp citep bulmadı. Ber ayırılıp kitkäç, kire kaytuları hay kıyın ul! Avıl bezne üz itmäs, keşeläre iş itmäs kebek toyıldı.

Rifkat çalkan yatkan da küktä talpınıp-talpınıp sayrauçı turgaynı küzätä.

— Ällä tıñlamıysıñ da inde?

— Tıñlıym, tıñlıym.

— Närsä tıñlıysıñ, turgaynımı?

— Ätkäy, ä min üskäç avılga kaytam. Haris babay belän bergä yäşim. Peçän çabam, utın kiteräm, garmunda uynarga öyränäm.

— He-he, — dip kölemseri ätise. — Kararbız, azrak küzeñ açıla başlasın äle.

Annarı ul furackasın batırıp kiyä dä, olı-olı atlap, ekskavatorına taba kitä. Çılbır tägärmäçkä menep baskaç, artına borılıp, Rifkatkä kıçkıra:

— Äydä, utırasıñmı? Yörtergä öyrätäm.

— Yuk! — dip kıçkıra Rifkat. — Yuk! Min balık totam. Uha peşeräm.

Karmak tayagın tekä yarga kadap kuygaç, ul, askarak töşep, çişenä dä suga çuma. Läkin artık eçkä kermi, yar buyında gına yözä. Ätise belän, yä Änfisä belän koyınganda bu külne arkılıga-buyga iñläp yöri ul, ä üzeñ genä bulganda niçekter kurkıta. Yuk, batudan kurıkmıy ul, kiräk bulsa, Rifkat Kamanı da arkılı yözep çıga ala. Su tügel, yalgızlık kurkıta bugay anı. Mäktäptä dä, urmanda da berüze yörergä yaratmıy ul, öydä dä yalgızı kalası kilmi. Yanında keşe bulmasa, bik tä moñsulana, hätta başı avırtırga totına. Äle menä häzer dä çigäläre kısa. Yar buyında ekskavator ükerä, anıñ tavışı da miyen boraulap-boraulap kerä.

— Kittek!

Rifkat, siskänep, başın kütärä häm karşında yanıp torgan yäşel utnı, beraz alga iyelep baskan desantniklarnı kürep, yılmaya. Soñgı arada şulay bik yış hıyalga çuma başladı äle ul. Ällä sagındıra inde. Menä bu öyränülär ütkäç, ozaklamıy köz dä citär. Ä annarı — otpuskka!

Samolet motorlarınıñ tonık, avır güläve kolaklarnı çıñlata. Äyterseñ kemder ilämsez zur agaç tukmak belän başka suga da suga, suga da suga.

Karşında — açık lyuk. Komandirnıñ: "Kittek!" diyüen işetü belän, ul alga ırgıla. Tizräk sikerergä, tizräk kotılırga kiräk bu mähşärdän. Samolettan sikerügä, motor tavışları tınuga, salkın cil koçagına çumar da baş avırtuı basılır kebek toyıla aña. Läkin ber adım atlauga, bitne kaynar dulkın sıypap ala, arkası, böten täne buylap tok yögergändäy bula. Äyterseñ ul oçmıy, ä ber urında havada asılınıp tora. Annarı äkren-äkren baş avırtuı da kimi. Böten tän buylap rähät cılılık yögerä. Yırakta, bik yırakta kemneñder söyläşkäne işetelä.

3

— Häle niçek? — di kalın tavışlı ir keşe.

— Sataşa. Vakıt-vakıt onıtılıp kitä. Kıçkıra. Ukol kadagaç tagın añına kilä. Bik küp kan yugaltkan. Kan birergä kiräk. — Tavışı yagımlı hatın-kız, ğayeple keşe sıman, bik tä borçılıp söyli.

— Ölkän leytenant Sidorov, rotaga häbär itegez: "Ryadovoy Mirgazizovka kan kiräk", — diyegez. Okrug gospitalennän hirurg kilep citmädeme?

— Berniçä minuttan samoletları aerodromda bulaçak. Karşılarga maşina cibärdek.

— Yahşı. Barıgız.

Tanış tavışlar işetkäç, Rifkat küzlären aça. Palatada şul uk keşelär. General gına kitkän. Anıñ urındıgında polk komandirı utıra. Sul kulına şprits totkan halatlı apa uñ kulı belän anıñ biten sıypıy. Kulı şundıy cılı, yomşak. "Bitne sıypagan cılı cil şuşı ikän", — dip uylıy Rifkat.

— Uyandıkmı? Hällär niçek? — dip, akrın gına, sak kına süz başladı polkovnik.

— İptäş polkovnik, avırunı borçırga yaramıy, ul beraz nıgırga, häl cıyarga tiyeş.

Rifkat küz karaşın vraçka taba küçerde. Tügäräk yözle, koñgırt çäçle. Mañgayında sırları da bar. Näq anıñ änise inde. Mölayım, moñsu küzlärendä äniseneke tösle beraz kinaya dä bar tösle. Äyterseñ, Rifkat ber-ber yaramagan eş eşlägän dä, ul anı: "İ-i, şulay itälärme soñ, närsä uyladıñ soñ, bala?" — dip, yaratıp kına açulana sıman.

— Bik avırtmıymı, ulım? Yahşı, yahşı. Tik kenä yat. Kıymşanma, ulım, kıymşanma. Häzer menä kan biräbez. Hirurg ta kilep citär.

Anıñ süzläre şundıy yagımlı, şundıy yomşak, cılı ide ki, vraç apa söyläşkän sayın, baş avırtuı kimi bara, baş eçendä yangan yalkın sürelä töşä, kullarga, ayaklarga, kükräkkä cılı yögerä. Annarı ul cılı bergä cıyıla da tamak töbenä kilep tıgıla. "Elamaska, yılamaska! Yılarga yaramıy!" — dip eçtän genä kabatlıy Rifkat. Şuña gacäplänä ul: kıynagannarı da, açulangannarı da bar anı, berçakta da yılamıy ide. Ä menä cılı süz işetkäç, "ulım" dip bitennän sıypagaç, ireksezdän küñele tuldı da kuydı.

Ul ozak kına, ber närsä dä uylamaska tırışıp, tüşämgä karap yattı.

Şulçak, sulık-sulık kilep, uñ kulı sızlarga totındı, sızlau tora-bara böten gäüdäsenä küçte. Ul teşlären kıstı, yöze cıyırılıp kilde. Aña tagın ukol kadadılar, berazdan avıru tınıçlana töşte, ul, häldän tayıp, ber häräkätsez yata birde. Äyterseñ anı bik katı kıynagannar da, ul, änise sizmäsen dip, tın gına yata. Iñgıraşmıy da, zarlanmıy da. Ä änise, sizsä dä, sizmägängä salışa: "Närsä, ällä arıdıñmı? Yat, yal it, avırıp kitä kürmä tagın", — dip yuata.

Anıñ eçendä açu kaynıy. Şul malaylarga kıynatıp torgan öçen canı ärni... Arttan kilep sukmagan bulsalar, üzlärenä dä elägäse ide...

4

Alar — Änfisä, Galiyä, İldus tantsıdan kaytıp kilgändä, karşıga biş malay çıgıp bastı. Alarnıñ bersen, sarı çäçle, olı başlı, ozın gäüdäle yegetne inde berniçä tapkır kürgäne bar Rifkatneñ. Kürşe mäktäptän, basketbol komandasında uynap yöri. Tantsı mäydançıgınnan çittäräk ber eskämiyädä Rifkat gitara uynap utırganda öyerläre belän ällä niçäve böterelgännär ide. Malaylar, kızlar Rifkat utırgan eskämiyäne sırıp algannar da şaugör kilälär. Äle köleşälär, äle cır başlap cibärälär. Ä tegelär ni tantsıga barmıylar, ni bu törkemgä kilep kuşılmıylar.

— Äy, tartırga barmı? — dip soradı ozın buylı yeget eskämiyädägel ärdän.

— Tartmıybız bit, änä, bezneñ öçen himkombinat torbası tarta. — Tälğat, iltifatsız gına, şähär çitendä kara töten bolıtı urgıp torgan ilämsez biyek torbalarga taba ımladı.

Änfisä belän Galiyä pırhıldap kuydılar.

Ozın buylı yeget kabalanmıy gına kesäsenä tıgıldı. Yegetlär-kızlar nider kötep, tınıp kaldılar, gitara da, cır avazları da özelde, barı tik tantsı mäydançıgında gına, kolaklarnı çıñlatıp, muzıka avazı işetelä ide. Yeget, başın çaykap, tuzgan çäçlären artka çöyde dä uç töbennän ber bakır akça alıp Tälğatkä suzdı:

— Nikulinga öç täñkä tüläp kergän idem. Mä, üz bäyäñne al, yumorist! Kämit kürsätsäñ, biş tiyen dä birermen. — Şulay dide dä, inde üzenä karşı süz äytä almaslıgına nıklap ışanganday, avızın yırıp cibärde. Annarı, kisäk kenä borılıp, Galiyäne kultıkladı: — Äydä, çibärkäy, ber selkenep kilik äle!

Galiyä başta yugalıp kaldı, läkin, tiz genä añına kilep, kulın tartıp alırga teläde:

— Cibär! Avırttırasıñ!

Läkin yeget aña kolak ta salmadı, Galiyäne österäp diyärlek muzıka göreltesenä taba baruında buldı.

— Cibär dim! Närsägä kanıktıñ, oyatsız!

— Minme oyatsız? Ha-ha-ha! — Yeget köçänep kenä kölde. — Minme oyatsız? Oyatımnıñ kayda ikänen kürsäter idem inde min siña. — Ul teşlären şıgırdattı da çertlätep tökerde. — Bala-çaga bar. Äydä, çitkäräk...

"Sarı baş"nıñ äytä başlagan cömläse yartı yulda özelep kaldı, Galiyä, kulı buşagannı sizep, ber çitkä yögerde.

Rifkat yegetneñ sul kulın artka kayırıp kitergän, ä tegese, avırtudan kıymşanırga da kıymıyça, alga bögelgän kileş tik basıp tora ide. Menä ul açı tavış belän kıçkırıp cibärde:

— Yegetlär! Närsä karap torasız? Yegetlär, biregez şularga!

Läkin "egetlär" urınnarınnan kıymşanmadılar, tantsı mäydançıgı yanında yörüçe drucinniklarga karap, ber urında tik basıp tordılar.

— Cibär! Siña tigän keşe yuk bit.

— Ägär tagın kızlarga kagılası bulsañ, tämäkeneñ kayda üskänen kürsätermen min siña. — Açudan Rifkatneñ tavışı kaltırap çıga ide.

Rifkat, sineñ belän nigä kul pıçratam, digändäy, cirängän kıyafät belän yegetne etep cibärde.

— Bar, äniyeñ yanına kayt. Söyläşergä öyränmiçä monda kürenäse bulma.

"Sarı baş" sörlegep kitte, läkin yıgılmadı, bargan uñayga gäüdäsen turayta-turayta kuaklar arasına kerep yugaldı. Moña qadär, kuzgalırga da kurkıp, ber urında şım torgan dürt yeget anıñ artınnan iyärde. Beraz bargaç, alar tuktap, kuak töbendä kazına başladılar.

— Ni ezlisez anda? Ällä, cir tişegenä kerep, kaçmak bulasızmı? — Nihayät, İldus ta telgä kilde.

— Sineñ kebek ber bäläkäy malayıbıznı şuşında kaldırgan idek. Yılamasın dip. Şunı taba almıybız. — Ozın buylı yegetneñ tavışı tagın köräygän, aña elekke usallıgı kire kaytkan ide.

— Kara anı, artık şaltırama, baganañ başına fonar elep kuymasınnar. — İldus ber-ike adım alga atlap kuydı.

— Taşla, İldus, tämäke töpçege ezlilärder, — dip, Rifkat anıñ itägennän tarttı. Annarı gitarasın, soldatlar avtomat askan sıman, cilkäsenä şudırıp kuydı da uñ kulın dustınıñ iñbaşına saldı häm äkren genä atlap kitte. Üze gamsez genä sızgıra, üze tegelärgä taba bara. Anıñ artınnan başkalar da iyärde. Agaç töbendä kazınuçı "Sarı baş"nıñ kulında nider bar ide bugay, şuña kürä ise kitmi, sukmak urtasında basıp tora. Anıñ artında "tän sakçıları" karayıp kürenä. Läkin, üz östenä totaş stena bulıp kilüçe malaylarnı kürgäç, ul yugalıp kaldı, beraz taptanıp tordı da, kıyıklıy-kıyıklıy atlap, äkren genä kitep bardı.

— Arakı ise añkıy üzennän, — dide Galiyä.

— Kesäsenä nindider timer saldı, tagın berärsenä bäylänä inde bolar, — dip özgälände İldus. — Öçençe kön genä ber yegetneñ başın yargannar ide.

Läkin bolar söyläşep torgan arada kolga yeget tä, anıñ iptäşläre dä yukka çıkkan ide inde. Tegeläygä çabıp karadılar, bolayga yögerdelär — cir astına kerep kittelärmeni, ezläre dä yuk.

— Fu, banditlar, — dip alar yugalgan yakka yodrık kürsätte Änfisä.

— Borın salındırmagız, äydägez, kölegez äle, — dide Rifkat. Annarı, närsäder isenä töşergändäy, kinät kenä kıçkırıp cibärde: — Röstäm, Galiyä, Sereca, İldus, Tälğat, äydägez, Saşa yanına!

— Ni söyliseñ, Rifkat, bezne bu vakıtta kem bolnitsaga kertsen? — dide Tälğat.

— Ä bez kermäbez, täräzä töbendä genä torırbız. Gitara uynarbız, cırlarbız.

— Berüzenä küñelsezder anıñ, — dip Änfisä Rifkatne kuätläde.

— Häle bik avır anıñ, malaylar, bezneñ kürşedä vraç tora, şul äytä, terelep çıguı da ikele, di.

— Äye, äye, — dip, Serecanı baş kagıp tıñladı İldus. — Umırtka söyäge sınu uyın eş tügel.

— Kittek, yegetlär, kittek! — dide Rifkat häm, därtländerep, yegetlärneñ cilkälärenä sukkaladı da, gitarasın alıp, ozın köy başladı.

Kara da gına urman, karañgı tön,
Yahşı atlar kiräk ütärgä...

Menä kızık, karañgı tön dip cırlıylar, ä cırlagan sayın, kiresençä, tön yaktıra bargan kebek. Bigräk serle, siherle inde bu cır digän närsä. Cır bulmasa, dönya bik tä küñelsez bulır ide.

Bolnitsa işegaldına kergäç, cırlaudan tuktadılar. Täräzädä utlar balkıy. Täräzä aşa palatalarnıñ ak tüşäme, ak stenaları kürenä.

— Kaysı täräzädä ikän soñ ul? — dip pışıldadı İl-dus.

— Tege yakta, — dide Rifkat.

— Kayan beläseñ?

— Min monda kön sayın kiläm. Palatadagılar öyränep bettelär inde. Kilgänne kötep toralar. Saşa gına täräzä yanına kilä almıy. Läkin barıber işetä bit ul. Söyläşä dä.

— Rifkat, Saşanıñ täräzädän sikerüe döresme? — dip kıyar-kıymas kına soradı Tälğat (ul bütän mäktäptä ukıy, şuña kürä bu turıda keşedän işetep kenä belä ide).

— Sikergän şul.

— Sikerep döres tä itkän, — dip çäçräp süzgä kuşıldı Änfisä. — Yeget keşe andıy çakta ike uylap torırga tiyeş tügel.

— Kızlar bit aña yahşılık eşlärgä telägännär. Azrak akılga utırtmakçı bulgannar. — İldus, kızlarnı yaklavına üze dä oyalıp, başın aska ide.

— Därestän soñ alıp kalıp samosud oyıştırgançı, kızlarga başta eşneñ nidä ikänen, Saşanıñ nigä naçar ukıy başlaganın açıklarga kiräk ide. Ä alar totkannar da tärbiyä eşenä totıngannar. — Rifkat açudan gitara kıllarına beryulı biş barmagı belän sugıp kuydı. Gitara ıñgıraştı da tındı, Rifkatneñ dä açuı basıldı.

— Fu, kızlarnıñ şul inde alarnıñ, — dip sargılt kaşların cıyırıp kuydı Änfisä. — Alga-artka karap tormıylar, turıga yaralar. Ä Saşanıñ naçar ukıy başlavınıñ üz säbäbe bulgan. Äybät kenä ukıp kilgän yeget tik torganda "ike"le ala başlamıy bit inde. Dimäk, ul yä berär naçar kompaniyägä iyärgän, yä anıñ öyendä ber-ber häl bulgan. Öylärendä gauga kupkan alarnıñ, ätise belän änise ayırılışuga qadär barıp citkän. Bilgele inde, şundıy çakta kemneñ käyefe bulsın da, kemneñ däres äzerläp utırası kilsen. Malayıbız könnär buyı, kiçlär buyı uramda kañgırap yöri ikän. Şul çakta kızlarga anıñ küñelen yuatırga, üzläre arasına alırga kiräk ide dä bit, ä alar totkannar da samosud oyıştırgannar.

— Ul äytkän bit, kisätkän bit, — dip Änfisäne bülderde Rifkat. — Hätta yalıngan da bugay äle. Kızlar, çıgarıgız, çıgarmasagız, täräzädän sikeräm, digän. "Höräsän sudyalar" kölgän genä. Sikerä, imeş, kayan kilgän Kotov-skiy. Ä ul totkan da açık täräzädän uramga sikergän...

— Tss... — Änfisä barmagın avızına kuydı. — Açık täräzä şularnıkı bugay, işetmäsen.

Täräzä töbenä kilep citügä, Rifkat, signal birgändäy, gitaranıñ iñ neçkä kılına çiyertep aldı. Şunda uk täräzädän berniçä baş kürende.

— Kilde, bezneñ gitarist kilde! — dip şaulaştı alar. — O-o, bügen tulı ber ansambl bolar! Saşa, dustıñ kilde.

— Bezneñ paraşyutistnıñ häle niçek? — dip kıçkırdı Rifkat.

Palata eçennän Saşanıñ tonık kına tavışı işetelde:

— İsem kitte, sez kilde dip sikerep tordım di menä. Rähätlänep yatam äle.

— Sikerüen sikergänseñ, ä paraşyut alırga onıtkansıñ, — dip şayarttı Änfisä.

— Soñ sin morflotka kitäm digän ideñ bit, nişläp de-santnıyga yazılırga buldıñ äle? — Rifkat şulay dide dä, nik äytkänenä ükenep, başın aska ide. "Kaya inde häzer aña morflot? Sıngan umırtka söyäge belän, adäm rätenä kerep, tigez cirdän atlap yöri alsa da äybät bulır äle. Yukka äyttem, morflot dip avız suların korıta ide bit ul. İñ avırtkan cirenä kagıldım", — dip uyladı Rifkat.

— Min bit üzemne okean laynerında yözäm dip uyladım. Korabka "doşman" basıp kergäç, tottım da suga sikerdem. Läkin min yözäse diñgez östen asfaltlap ölgergännär ikän.

— Äy, Rifkatme äle isemeñ? Taşlagız äle yuk süz söylävegezne. Saşagız nık yeget, bireşä torgannardan tügel, tereler, kapitan gına tügel, kontr-admiral bulır äle.

— Kontr buldım inde, admiral bulası gına kaldı.

— Äy, cırlap kürsät äle, — dip özelgän süzen yalgap kitte täräzädäge agay. — Mat yakasına ul avıru-sırhaularnıñ. Şul gitarañda ber-ber cıru suzıp cibär! Daru tügel, cıru tereltä adäm balasın. İ-ih, garmunda uynasañ ikän sin. Bu şaltıravıgıñ küñelne kıtıklap kına uza bit ul. Ä garmun bar häsrät-kaygıñnı aktarıp çıgara. — Agay, "i-ih", dip, ozın itep suzıp kuydı da buy-buy bolnitsa külmägeneñ yakasın açıp cibärde. — İ-ih, bez yäş çakta... Äydä, Rifkat enem, çirtep cibär äle şul neçkä muyınlı närsäñne!

Rifkat gitara kılların barlap çıktı, annarı avızın tutırıp yılmaydı, tıñlagız, digändäy, täräzägä kütärelep karadı. Täräzä töbenä söyälgän agaynıñ açık yakasınnan bint belän uralgan kükräge agarıp kürenä, uñ kulı, gipslap, muyınına asıp kuyılgan: kükrägenä ak bil ä üle sabıy kısıp totkan diyärseñ.

— Ä sin üzeñ turında söylim digän ideñ bit. Niçek bolnitsaga elägüeñ turında. Söylämiçä — uynau yuk.

Rifkat, çınlap äytäm, digändäy, gitaranı arkasına uk etärep kuydı.

— Närsäsen söyliseñ anıñ?

— Söylä inde!

— Söylä, abıy!

— Yalındırma inde!

Egetlär, kızlar, bersen-berse bülep, agaynı kıstıy-üget-li başladılar.

— Muyınıgıznı suzıp tormagız, änä tege karaltı östenä menegez. Annan palata eçe dä uç töbendäge şikelle kürenergä tiyeş. "Paraşyutist"nı da kürersez.

— Äy, şuña da başıbız citmägän. Kittek, yegetlär!

Änfisä artınnan täräzä karşında gına citkerelä başlagan karaltınıñ karañgı baskıçı buylap menep kittelär.

— Berni kürenmi bit monda.

— Ayaknı sındıra yazdım.

— Änfisä, yaulıgıñnı çiş äle, sarı çäçeñnän yaktılık töşmäsme?

Şulay köleşä-köleşä öskä menep cittelär dä, täräzä karşına ayakların asılındırıp, tezelep utırdılar.

Çınnan da, palata eçe monnan ayırmaçık kürenä ikän. Änä, alarga karap, Saşa yılmaydı, kuzgalırga itkändäy, az gına, akrın gına talpındı da kebek.

— Sez monda altau ikän bit, — dip gacäplänüdän sızgırıp kuydı Rifkat. — Tora almıylarmıni?

— Tora algan keşene bu palataga kertmilär şul. Menä mine inde berniçä könnän küçeräbez, dilär. Remontlap beterdek, slesarnıy masterskoydan çıksañ da bula, dilär. Daru ise isnäp tä tuydım, tizräk kaytırga ide inde. Traktorım da kötäder.

— Söylä inde...

— Närsäsen söyliseñ inde anıñ. Söylä dä söylä, dilär. Rayon gazetasınnan da Rähim atlı olı başlı korrespondent kilep, yartı kön töpçenep utırdı. Soramagan närsä kaldırmadı, cide babama citte, kaber taşlarındagı yazularga qadär soraştı. Gäzitkä yazıp çıgargan. "Geroy" digän bulgan, he-em, agayne, kinoda kürgän bar, geroy andıy bulmıy ul. Traktor närsä ul? Timer öyeme. Timer öçen yäşämi bit keşe. Üze öçen yäşi, ğailäse, dus-işe öçen yäşi, keşe öçen yäşi. Traktorga ni aña, kotkardıñ ni dä, kotkarmadıñ ni, canı yuk bit anıñ, berni añlamıy ul.

— Ä üzeñ, traktorım kötäder, diseñ.

Başka vakıtta süzgä kuşılmıy, ni äytsäñ dä "äye", "äye" dip baş kagıp kına torgan İlduska bu yulı kıyulık kayan kilgän digen.

— Kötä, dip... iyäläştem inde min aña, yegetlär. Baştarak yoklıy almıy idem, töşläremä kerä ide.

— Niçek kotkardıñ soñ sin anı?

— Bıltır cäy bik korı kilde bit. İneşlär korıp bette, çişmä hätle genä kaldı. Yangın-mazar çıksa, çiläk tutırıp alırlık ta su yuk. Miña buldozer belän bua buarga kuştılar. Köne buyı eşlädem dä, traktornı bua karşında kaldırıp, öygä kayttım. Aşap-eçep yoklarga gına yatkan idem: "Ut çıkkan, ut çıkkan! Ğalimcan abzıynıñ traktorı yana!" — dip, uram buylap ber malay yögerep uzdı. Annan bezneñ kapkanı döberdätä başladılar. Çalbarnı gına eläkterdem dä çıgıp çaptım. Kilep citsäm, traktorımnı arttan yalkın uragan. Cirdä yatkan maylı bişmätemne aldım da utnı kıynarga totındım. Ä ul sünärgä uylamıy, sukkan sayın, küperep-küperep kitä. Bişmätne ırgıttım da puskaçka barıp totındım. Puskaç bavı uralıp betkän. Dimäk, bala-çaga şayargan. Anı çişep, rätläp betergänçe ut kabinaga uk kerde. Bolay bulsa, yagulık bagı kızıp şartlayaçak, annarı inde traktorıñ vässälam, digen. Ber tarttım puskaçnı, ike tarttım — kabındı bit, canım, hucasın tanıdı. Kalganın inde üzem dä yünläp häterlämim. Ut çornagan kabinaga atılıp kerdem dä artkı tizlekkä saldım. Traktornı köndez bugan buaga alıp kerep kittem. Şunnan soñ uyanıp kitsäm, bolnitsada yatam.

— Ä yanıp ülgän bulsañ, — dide Tälğat.

— Andıy çakta aldın-artın uylap torasıñmıni inde anıñ...

— Üzeñ, traktornıñ canı barmıni, närsä añlıy ul, diseñ, üzeñ şunıñ öçen utka keräseñ. Añlaşılmıy. — Rifkat, aptıragan kıyafät belän, kulların cäyep cibärde.

— Canı yuk, dip... Anıñ canı bulmasa, mineke bar bit. Canı bulgan keşe niçämä-niçä yıl eşlägän traktorın kürälätä utka salamıni? Annarı, yegetlär, nigä şul ber süzgä bäyländegez äle. Canı yuk ta canı yuk. Hatın-kız şikelle. — Ğalimcan agaynıñ tavışı kaltıranıp kitte. — Menä şul cansız traktor üsterep birgän ikmäkne bögäsez bit äle. Cansız dip tormıysız.

"Kem tigän soñ aña?" "Nişläp yana başlagan?" — dip küpme genä soraşırga, anıñ telen açarga teläsälär dä, agay süzgä kuşılıp kitmäde. "Aptıratmagız äle, belmim", — dide dä bolnitsa koyması artındagı igen basuına karap tora birde. Şulçak Rifkat eçtän genä kölemseräde dä gitarasın aldı.

Kara da gına urman, karañgı tön...
Yahşı traktor kiräk ütärgä...

Agay böten palatanı yañgıratıp kölep cibärde.

— İh, şelmalar, ih, rähmät töşkerläre. Häzerge yäşlär uyın-kölke öçen genä yaralgandır alar. "Yahşı traktor kiräk", — disezme? Menä şul yahşı traktor yanına sezneñ kebek äzmäver yegetlär dä kiräk bit. Kaya inde sezgä, faner takta çirtep, uramda tray tibep yörüdän başkanı belmisez. Belmim inde, belmim, kaya bara bu dönyalar, üskäç kem bulırsız...

— İrtägä öçen işäk kaygırgan, — dip, iltifatsız gına äytte Sereca.

— İşäk tä kaygırgan, di. Ä sin, irtägäñne uylamagaç, işäktän dä kaytış bulasıñ inde.

— Äy, sin, anda, kartlaç, çamalabrak söylä! — dip kızıp kitte Sereca. — Yuksa, monda...

— Tuktale, ätäçlänmä äle! — Rifkat Serecanıñ tersägennän tottı. — Ä sin, agay, kaygırma, keşedän kim bulmabız. — Şulay dide dä, gitarada citez genä ber köy uynıy başladı.

Utlarga da ber kererbez äle,
Bez menärbez äle küklärgä.
Soldat bulu bezgä kıyın tügel,
Riza bulsa kızlar kötärgä.

— Şulay bit, Saşa, — dip kıçkırdı Rifkat häm cırın yalgap kitte:

Bez kaytırbız nıgıp, irlär bulıp,
İke yılı bik tiz ütär dä.
Uttan çıgar soldat mähäbbäte...
Riza bulsa kızlar kötärgä.

— Buldırasız, yegetlär, yukka tel tiderdem bugay sezgä, — dide agay, cır tämamlanuga. Kolakka kergän cır tügel, yañadır inde. Bezneñ babay märhüm äytä torgan ide: "Soldatka barmagan keşe gomer buyı malay bulıp kala, ir bula almıy", — di torgan ide. Hak bulgan şul süzläre, änä, bezneñ avılnıkılar, kitkändä, pesi kebek yuaş kına malaylar ide, arıslan bulıp kayttılar. Ä armiyägä barmagannarnıñ kübese kibet töbe saklap utıra. Tegelärneñ dä ütte ike yıl gomere, bolarnıñ da. İ-ih!

— Yörilär şunda uram buylap kiläp sarıp. Billärenä qadär çäç üstergännär, citmäsä. Kızmı, yegetme ikännären dä belerlek tügel. Menä şular arasınnan çıga inde banditlar! Barıgız, barıgız, avıru keşe canına toz salıp yörmägez! Bolay da şau-şu citärlek monda...

Berse-berse ikeşär potlı cäyen balıgı hätle kulların täräzä tupsasına cäyep salgan hatınnıñ açulı süzlären işetkäç, barısı da tın kaldılar. Tirä-yün kinät kenä salkınayıp, şıksızlanıp kitkändäy buldı. Bu üle tınlıkka hatın üze dä aptırap kaldı bugay: avız eçennän nider mıgırdandı da täräzäne şapıldatıp yabıp kuydı. Tavıştan siskänep uyangan topol yafrakları bersen-berse uzdıra-uzdıra kul çaba başladılar.

— Äy, yegetlär, kızlar! Tagın cırlagız äle!

— Äydä, yeget, özder äle!

— Äydä, alaysa, üzebezneñ cırnı cırlıybızmı ällä? — dide Rifkat.

Ozatıp vokzallar karşında
Mañgaydan üptelär analar.
Tuzanlı yullardan üttelär
Dönyanı kürmägän balalar.

— Üzebez Saşa yanına kildek, üzebez anı bötenläy onıttık, — dide cır tämamlangaç Röstäm.

— Äye şul.

— Yuk, yuk, min sezne tıñlap yatam bit. Sezneñ belän söyläşäm.

Üze yanına şulkadär keşe kilüenä, dusları kilüenä eçtän genä söyenä ide ul. Läkin üzeneñ şulay häräkätsez, hälsez yatuın alarga kürsätäse kilmi, bigräk tä kızlar aldında uñaysız aña. Rifkat üze genä kilgändä säğatlär buyı söyläşä ide bit. Ä bügen gel kiregä sörä. Yuk, alarga tügel, üzenä açuı kilgän anıñ.

— Yarıy, alaysa, bez kittek, — dide Rifkat.

— Sau bul, Saşa!

— Tizräk terel.

— Sau bul, agay!

— Traktorıña bezdän sälam äyt.

Egetlär, karañgı baskıçtan kapşana-kapşana töşep, bolnitsa kapkasına taba atladılar. Alar artınnan: "Tagın kilegez!" — dip kıçkırıp kaldılar.

— Yeget keşe garmun uynıy belergä tiyeş. Garmun belän kilegez!

Arada traktorçı agaynıñ tavışı ayırılıp tora ide. Täräzälär beräm-beräm yabıldı, palatalarda utlar sünde. Köläç yözle keşe şikelle balkıp torgan bolnitsa kinät tösen yugalttı, karañgılanıp kaldı. Äyterseñ ul moña qadär uyın-kölke, muzıka-cır belän küñel yuatıp, onıtılıp torgan da menä häzer anıñ eçendä böten äğzaları sızlıy başlagan. "Ä minem ber tapkır da bolnitsada yatkanım yuk, — dip uyladı Rifkat. — Saşa niçek tüzä ikän? Aña kuzgalırga da yaramıy bit. Häzer ükenäder dä bit. Anıñ urınında bulsam, min nişlär idem ikän?"

Uramga çıkkaç, saubullaştılar da, ike törkemgä bülenep, ike yakka kitep bardılar.

5

Rifkat äkren genä gitarasın çiyertä. Tik berse dä cır başlamıy. Ällä inde şayarıp-kölep tuygannar, ällä inde tönge şähär tınlıgın bozarga kıymıylar — süzsez genä atlıylar da atlıylar.

— Saşanıñ häle şäptän tügel, — dip üzaldına äytep kuydı İldus.

Aña cavap birüçe bulmadı. Beraz bargaç, Änfisä kinät kenä gitara kıllarına uç töbe belän bastı.

— Tukta äle, Rifkat! — Bolnitsa yanında gel basınkılanıp kalgan ide, ä häzer anıñ tavışında çayalık sizelep kuydı. — Bezneñ klassta Saşa turında haman imeş-mimeş yöri bit. Beräülär anı yaklıy, döres sikergän, di, kızlarnı ğayepli, ä kayberäülär isä — kiresençä...

Galiyä Änfisägä kuşıldı:

— Tänäfes sayın böten klass şunıñ turında pış-pış kilä. Kemgä ışanırga, kemne yaklarga da belgän yuk.

— Klassta cıyılış cıyıp, şunı häl itärgä ide, — dide Änfisä.

— Saşa da inde... — dip kuydı İldus.

— Närsä Saşa, Saşaga närsä bulgan? — Rifkat sabır gına İlduska küz taşladı.

— Närsä bulgan? Yülärlek eşlägän. Kızlar açulangan sayın täräzädän sikerä başlasalar, dönyada isän keşe kalmas ide.

— Añlamıysıñ sin, İldus, — dip Änfisä Rifkatne yakladı. — Añlamıysıñ. Eş monda kızlar açulanuda gına tügel, eş — printsipta.

— Printsipta, imeş. Printsip dip täräzädän sikerälärme inde, yä?

— Sineñçä närsä eşlärgä tiyeş ide soñ ul? — dide Rifkat.

— Anısın belmim. Yarıy, sikerde di. Şunıñ belän närsä isbat itte inde? Üzeneñ yülärlegenme?

Rifkat, arttırıp cibäräseñ digändäy, açu belän İlduska karadı.

— Menä sin, İldus, anıñ urınında bulsañ, nişlär ideñ?

— Nigä miña bäylänäsez äle? Nişlär idem. Ber närsä dä eşlämäs idem. Partaga utırır idem dä kızlar akılga kilgänçe kıymşanmas idem.

— Ä alar akılga kilmäsä? Sinnän kölsä, säğat buyı akıl öyrätep torsa?

— Belmim lä!.. Mäğnäsezgä täräzädän sikerergä kem dip beldeñ soñ mine! Baş ike tügel bit. Änä tege agay şikelle traktorıñ yanıp, şunı kotkarırga dip utka kersäñ — başka eş. Traktorı da isän, üze dä isän, äle gazetada da "geroy" dip yazıp çıkkannar. Ä Saşa yanına sinnän başka kilep karagan keşe dä yuk. Menä üzeñ kara inde: ul täräzädän sikerep yegetlek kürsätmäk bulgan. Ä kızlar ike kön mıştım gına yördelär dä tagın elekke hällärenä kayttılar. Dönya üzgärdeme — yuk, tamçı da üzgärmäde. Ä ul invalid bulıp kalsa?..

— Sineñ öçen üzgärmäsä, minem öçen üzgärde, — dide Rifkat häm gitarasın kulına aldı.

— Närsä dideñ?

Läkin Rifkat onıtılıp cırlıy ide inde:

Utlarga da ber kererbez äle,
Bez menärbez äle küklärgä.
Soldat bulu bezgä kıyın tügel,
Riza bulsa kızlar kötärgä.

Anı Änfisä belän Galiyä kütärep aldı. İldus artkarak kaldı, cırga kuşılmadı.

Tramvay yulın arkılı çıgıp, Rifkatlär öyenä taba borılgaç, arttan ayak tavışları işetelde.

— Rifkat, yöger! Kızlar, kaçıgız!

İldus üze kıçkıra, üze bar köçenä çaba ide. Anıñ artınnan olı-olı atlap ozın buylı, tuzgan sarı çäçle yeget kuıp kilä. Arttan tagın dürtäü yögerä. Ozın yeget İldusnı kuıp citte dä kulın kütärep kizände.

— Mä gitaranı, Änfisä!

Rifkat alar yanına ırgıldı, çabıp kilgän uñayga ozın yegetneñ eçenä kiterep suktı, tegese trotuarga barıp töşte, yatkan kileş ıñgıraşıp kıçkırdı:

— İzegez yegetlär, gitarasın alıgız! Bütän uramga çıkmaslık itegez! — häm ul ber kulı belän eçen totkan kileş, ikençe kulı belän trotuarda yatkan İldusnı dömbäslärgä totındı.

Rifkat anıñ kulın artka kayırıp kiterde dä bar köçenä etep cibärde, yeget suzılıp, kırıydagı agaçlar arasına barıp töşte. Läkin şul arada dürt yeget anı uratıp algan ide inde. Ul İldusnı cirdän kütärde dä, sul kulı belän anı koçaklap, uñ kulın selki başladı. Yegetlärneñ berse Änfisä kulınnan gitaranı tartıp aldı. Ul çäçräp kıçkırdı, aña Galiyä kuşıldı. Şulçak Rifkatneñ yözenä kiterep suktılar. Anıñ küz alları kinät yaktırıp kitte, havada utlı kübäläklär oça başladı. Ul çaykalıp kuydı, läkin yıgılmadı. Aña tagın suktılar, tagın. "Egılmaska, yıgılmaska! — dip kabatladı ul eçennän. — Yıgılsañ, taptıylar, izälär". Menä kemder fonar belän küzlärenä töbägändäy buldı. "Häzer tagın sugalar", dip uyladı ul. Läkin küzlären açsa, karşında faraların yaktırtkan militsiyä maşinası tora, ä tege yegetlär kuak arasınnan çaba ide.

— Banditlar! — dide ul häm avızına tulgan açı kannı cirgä tökerde.

Menä häzer Rifkat urında yata. Şul yegetlärgä bireşep torganga eçendä açu kaynıy. Änise anıñ hälen sizsä dä, sizmägängä salışa: "Arıgansıñdır, ulım, yal it. Bigräklär ozak yörisez şul", — dip söylänä-söylänä aldına çäy kiterep kuya. Rifkat änisenä yılmayganday itä dä teşlären şıtırdatıp kısa. Kinät tüzep bulmaslık bulıp başı avırtırga totına. Äyterseñ kemder baş miyenä kadak kaga, kakkan sayın kadagı eçkäräk kerä. "Tuk-tuk, tuk-tuk" kilä çükeç.

— Häzer, häzer, — di änise. Ul nişläpter urısça söyläşä.

6

Menä baş miyenä kergän kadak äkren-äkren eri, menä ul bötenläy sizelmi dä. Rifkat küzlären aça. Karşında yılmaep vraç basıp tora.

— Yoklıysıñmı, ällä bolay uylanıp kına yatasıñmı? — dide vraç.

Rifkat süz äytmäk bulgan ide, süz çıkmadı, irennäre kıymıldamadı. Vraç apa, hälen añlaganday, iyägen kagıp kuydı.

— Häzer, häzer, — dide dä sulı mamık belän irennären çılattı, mañgayına sulı çüpräk kuydı.

— Uyladım gına...

Rifkat süzläreneñ şundıy köçsez, işeteler-işetelmäs kenä çıguına gacäplände.

— Artık uylamaska tırış. Başıña yal kiräk sineñ. Tüşämgä kara da tik kenä yat.

— Ä min uylamıyça buldıra almıym. Uylamaska tırışam, buldıra almıym, uylar üzläre kilä.

— Yarıy, yarıy, — dip vraç apa anıñ irennären tagın sulı mamık belän sıpırdı. — Alaysa, yahşı närsälär turında gına uylarga tırış.

— Min şulay itäm dä. — Rifkat, vraçnıñ küñele bulsın dip, şaktıy vakıt tüşämgä karap yattı. Yuk, bolay küñelgä ällä nindi uylar kilä. "Okrug gospitalennän hirurg çakırırlık bulgaç, dimäk, hälem şäptän tügel inde. Operatsiyä yasarga kiräk dilär".

Ul elek ukoldan da kurka ide, kaçıp yöri ide. Ä menä häzer — operatsiyä. Annan isän-sau çıgarmı? Baş bit. Uñ kulı da isän tügel. Ätiseneñ dä kulında barmakları yuk. Şahtada özdergän. Ä Rifkatneñ barmak kına tügel bit. Gitarada sul kulı belän uynarga öyränergä turı kiler. Rifkat teşlären şıgırdattı, yözen çıttı.

— Avırtamı, ulım, ällä tagın ukol kadıykmı? — dide vraç.

— Kiräk tügel... Bolay gına ul... — Anıñ süzläre özek-özek çıga ide. — ...Öygä häbär itmädegezme?.. Kiräk tügel... Änkäy belmäsen... Miña hat kilmädeme ikän...

— Sineñ yanga ber soldat kilgän ide. Kertmädek, borçımasın didek. Yaktaşıñ bugay.

— İldusmı?

— Äye, şulay dide kebek. Kötte-kötte dä, kertmägäç, kitte.

— Kertäsegez kalgan. Hat alıp kilgänder.

— Sineñ yanga kilüçelärneñ isäbe-hisabı yuk bit. Barısına da röhsät birsäñ. Rifkat Mirgazizovka kan kiräk, digäç tä böten polkları belän yabırıldılar. Aradan unberen saylap aldık. Kan gruppaları turı kilgännären. Äy söyendelär, bäğırkäylärem! Änä, işetäseñme, işek töbendä şular şaulaşa inde. Kerergä daulıylar.

— Nigä kertmisez soñ?

— Yaramıy.

— Ber minutka gına. — Rifkat, küzlären mölderätep vraçka karadı. — Ber genä minutka...

— Häleñ avır bit... — dide doktor, läkin karşındagı inälüle küzlärne kürgäç, yomşardı. — Läkin ozakka tügel. Üzeñ söyläşmäskä tırış. Tıñlap kına yat. Söyläşkändä başıñ selkenä, yarañ kuzgala.

Soldatlar, tavış çıgarmıyça gına basarga tırışıp, palata türenä uzdılar. Zäñgär beretkaların salıp kullarına totkannar.

— Sälam, Rifkat.

— Tereläbezme?

— Sineñ yanga yakın da kitermilär häzer.

— Biş minutka gına kerttelär.

— İldus kitteme? — dide Rifkat.

— Äle genä kitte. Kapkanı da çıkmagandır. Çakırıymmı? — dip aşıga-aşıga tezep kitte tanış bulmagan soldat häm, cavap ta kötmiçä, şap-şop atlap çıgıp yögerde. Vraç, yözen çıtıp, anıñ artınnan karap kaldı.

Soldatlar süz başlarga kıymıy tora. Mondıy vakıtta ni äytergä ikänen belmi aptırıy alar: yuatsañ, Rifkat balaçaga tügel, kızganırga kilgännär dip añlar, üpkälär, uyın-kölke söyläsäñ dä, urını tügel.

— Bügen böten polknı cıydılar. General sineñ turıda söyläde, — dip, nihayät, süz başladı keçe sercant. Rifkat anı az gına tösmerli, ber-ike tapkır oçraşkannarı da bar.

Volodya isemle bugay, äye, Volodya, Vladimir, Vladimir Çigarev.

Rifkat soldatlarga karap yata. Kübese aña tanış ta tügel. Anıñ uyların belgändäy, Vladimir isemnären atıy başladı.

— Sin yegetlärne belmisender dä äle. Yefreytor Roman Şiltut, ryadovoylar Viktor Burka, Viktor Celyatin, Nikolay Meblev, Vladimir Bogdanov, Konstantin Abaşkin, Vladimir Yarmoşeviç, Mihail Bahteev...

Sercant isemnären atauga, soldatlar ber adım alga atlıylar. Äyterseñ Rifkat alarnıñ komandirları, äyterseñ, ul, stroy aldına basıp ("hi-i... basıp..." — dip uyladı eçtän), soldatların barlıy. Ä alar uñaysızlanıp tagın tın kaldılar.

— Stroyda tormıysız bit, utırıgız, — dide vraç. Alar uñaysızlanıp kına karşıdagı karavatka tezeleşep utırdılar. Utırgaç, kinät kenä barısınıñ da tele açıldı.

— Tınıçrak, tınıçrak, kayda ikänegezne onıtmagız, — dip kisätkäç kenä, kinät añga kilgändäy, önsez kaldılar.

— Rifkat, — dip şaktıy vakıt uzgaç kına Volodya aña endäşte. — Sin çıgargan gazeta haman kazarmada elenep tora äle. Räsemnären bigräk şäp yasagansıñ.

— Rotada bügen sineñ turıda çıkkan härbi listoknı komandir kıçkırıp ukıdı.

— Çast muzeennan praporşik fotoñnı sorap kilgän ide. Polkovnik kuşkan.

Rifkatkä alar barısı da bik yırakta, toman aşa kürengän kebek, ä tavışları kürşe bülmädän işetelgän şikelle.

— Rifkat! Yaktaş!

Palatadagı toman tora-bara sıyıgaydı häm karşında İldus päyda buldı. Üze mış-mış kilä, mañgayına tir börtekläre tezelgän. Ällä inde tir börteklärennän, ällä yılaudan küzläre dä yüeşlängän.

— Min anda bötenese belän tanışıp bettem inde, — dip özek-özek sulış ala-ala tezep kitte ul. Üze irennären cıya almıy yılmaya. Dustınıñ nindi häldä yatuın da onıtıp, nihayät, bolnitsaga Rifkat yanına kerä aluına söyenep betä almıy. Menä ul beraz tınıçlandı, sulışı da tigezlände, karavat kırıyındagı urındıkka utırdı.

— Soldatlar! Vakıtıgız betä, saubullaşıgız, — dide şulçak vraç.

İldus gacäplänü häm inälü katış küz karaşları belän ak halatlı hanımga tekälde.

— Sezgä çıgarga vakıt, ä yaktaşı kalsın.

Egetlär telär-telämäs kenä torıp bastılar, tavış çıgarırga kurıkkanday, pışıldap kına saubullaşıp, işekkä taba çigendelär. Barısı da çıgıp betkäç, işek açıldı, annan Kolyanıñ başı kürende.

— Bez häzer bertugan, Rifkat! Onıtma! — dip kıçkırdı ul. İldus Rifkatneñ başın, kulların, böten gäüdäsen kapşap çıktı.

— İsän, böten cireñ dä isän!

Rifkat, menä kara, digändäy, uñ kulın kıymşatıp kuydı.

— Kul gına — çepuha. Anısı tözäler. Häzer ällä nindi protezlar yasıylar, çın kuldan ayırırlık tügel.

Rifkatkä anıñ süzlären tıñlau rähät ide. Tugan şähäre, dusları isenä töşte.

— Miña hatlar kilmägänme?

— Yuk. Kiler äle! Yazalardır.

Rifkat kinät kenä moñsulanıp kaldı, berkavımga hätta yanında İldus barlıgın da onıtıp, uyga çumdı.

Bu arada nişläp ber hat ta kilmi soñ äle aña? Ällä avırıp kittelärme? Ällä vakıtları yukmı? Anıñ öygä yazganına şaktıy vakıt buldı bit inde. Nilär yazgan ide soñ äle ul? Ğadättägeçä: "İsänmesez, minem öçen iñ qaderle bulgan änkäy, ätkäy, Änfisä, Azat! — dip başlagan ide. — Soldatlar sälame belän sezgä gvardiyä ryadovoyı Rifkat Mirgazizov yaza.

Min yahşı gına yäşim, digäç tä, sez minem niçek yäşägänne küz aldına da kiterä almıysız. Öydägeçä irkenläp yatular, närsä teläsäñ, şunı aşaular, kaya teläsäñ, şunda barular turında hıyallana da almıysıñ häzer, här närsä recim buyınça, här närsä prikaz belän eşlänä monda. Läkin sez anda isän-imin yäşäsen öçen, ilebez tınıçlıgı öçen hezmät itüeñne uylıysıñ da, küñeleñ gorurlık hise belän tula. Cir cimertep yäşär könnär alda äle. Tormış başlana gına bezneñ. Moña qadär küp närsäne añlamaganmın ikän. İñ berençe tapkır samolettan sikergändä genä dönyanıñ nindi matur ikänen kürdem, yäşäü mäğnäsen añlıy başladım bugay. Şulçak böten keşelärgä işetelerlek itep: "Yäşise kilä!" — dip kıçkırırday buldım.

Yarıy, min artık neçkä küñellelänep kittem, ahrısı. Şulay da beraz soldat tormışı turında da yazıp ütäm. Kiçä bezneñ monda bäyräm buldı. 800 metr biyeklektän tagın paraşyuttan sikerdek. Samolettan sikerügä küñel şatlık belän tuldı, bocranı tartkan idem, paraşyut açıldı da kitte. Cirgä töşkäç, paraşyutnı tördek tä cıyılu urınına kittek. Paraşyutlar bik şäp bezneñ, kürsägez şakkatır idegez.

Bezneñ rotada Tatarstannan biş keşe. Dimäk, sagıngan çakta küñel yuatırga yaktaşlar bar. Bötenese äybät, tik menä vakıt kına citmi. Küptän tügel öç kilometrga kross belän yögerdek. Polkta dürtençe urınnı aldım. Berençe öç urınnı algannar otpuskka öygä kaytıp kittelär. Ä min biş sekundka kalıştım. Yarar, barısı da alda äle.

Tämäkene taşladım. Böten köçne sportka biräm. Desant ğaskärläre iñ yahşı, ürnäk ğaskär bit ul. Desantnik bulu bik ciñel tügel ikän. Cide kat tirlär çıga. Hat yazarga da vakıt timi. Menä bu hatnı öçençe kön yazam inde. Tizdän bezdä bik citdi härbi öyränülär bula. Şuña äzerlänäbez.

Häzer äle min "salaga" gına, ber yıldan "fazan" bulam, ä annarı — "dembel". Şulay hıyallanıp yatam.

Yarıy, sau bulıgız! Barısına, barısına minnän küp sälam tapşırıgız.

Rifkat".

Ul, hat azagında yasagan räsemen küz aldına kiterep, kölemseräde. Üzen kiñ cilkäle, kabarıp torgan muskullı itep yasagan ide. Başta — kırın salıngan beret, avız yırık. Kölkele räsemnär yasarga yarata ul. Mäktäptä dä stena gazetasın ul bizäde, çastta da gel ul yasıy ide. Anıñ räsemnären karagaç, şarkıldap kölälär ide. Häzer kölkele räsemnär yasıy almas inde.

Häzer anıñ yılmayası da, köläse dä kilmi. Uzar mikän bu? Anıñ da küñele kütäreler mikän? Moña qadär gomere uyın-kölke belän genä ütkän ikän... Gitara, magnitofon, duslar, şayaru, köleşü. Ber urınga utırıp, ozaklap uylangan çakları da siräk ide. haman vakıt citmäde. Gomer buyı sau-sälamät bulır, şulay uynap-kölep kenä yäşär kebek ide. Karasañ... Häzer anıñ kemgä kiräge bulır ikän? Galiyägäme? Älfiyägäme? Soñgı arada hatları da yuk. Bolnitsadan çıkkaç, bik ozın itep, bötenesen-bötenesen äytep hat yazarga kiräk, he-e, dide ul, üz uylarınnan üze kölep. — Kulsız yazarsıñ inde hat. Nindi hat di äle ul. Kulsız soldat bula dimeni? Terelü belän kaytarıp cibärälär inde anı. İ-ih!

— Närsä, närsä?

İldus Rifkatneñ häräkätsez küz karaşına, akrın gına kıymıldagan irennärenä karap utıra, süz däşärgä dä kıymıy. Ul barı tik: "İ-ih!" — digän uftanu avazın gına işette.

— İh, monda gitara bulsın ide, ä! — dip, tavışın kütärä töşep, küñelleräk bulırga tırışıp başlap kitte ul. — Häterliseñme, Tübän Kamada bolnitsa täräzäse karşında uynap torgan idek.

Rifkat, "äye" digänne añlatıp, kerfek kaktı.

— Saşa täki gel keşe buldı bit. Äytergä onıtıp toram: öçençe kön öydän hat aldım. Saşa diñgez uçilişesına kergän. Orenburgtan ber borılıp kaytkan bulgan. Tagın barıp Odessaga kergän. Kap-kara moryak kiyeme kiyep, şähär uramın köngä ällä niçä urıy, di. Admiral bulganmıni!

— Saşa yeget ul. Admiral da bulır.

— Ul umırtka söyägen sındırıp ta keşe buldı. Sineñ närsä, kul da baş kına.

— Baş kına, — dip mıskıllı yılmaydı Rifkat. Ber häräkätsez yatsa da, ul tänendä köç kaynap torganın sizä. Yarası kuzgalgan sayın böten muskulları cäyägä tartılganday bula. Ä menä uñ kulı belän başı berözleksez sızlıy da sızlıy. Kul vakıt-vakıt onıtılıp ta tora, ä menä baş avırtuı az gına da tuktamıy, ukol kadagaç, suga tıkkan utlı kisäü kebek sürelep ala da berkavımnan tagın yalkınlanıp yana başlıy. Äyterseñ nindider utlı öyermä baş kapkaçı eçenä kerep oyalagan da dulıy da dulıy, utlı kisäüne berözleksez yandırıp tora. Rifkatkä ul mäñge şulay yanar, bu avıru mäñge betmäs kebek toyıla. Avırtunı basarga tırışıp, ul avız eçennän genä köyli başladı:

Soldat bulu bezgä kıyın tügel,
Riza bulsa kızlar kötärgä.

İldus anı sataşa dip belde, ahrısı, vraçka taba borılıp karadı. Ak halatlı hanım, iğtibar itmä digändäy, kulın gına kütärde, däşmäde.

— Siña kan birdelärme äle, Rifkat? - Yuk.

— Häzer birä başlıybız, — dide vraç.

— Ä minnän kan almadılar. Gruppañ turı kilmi, dilär. Niçek inde, min äytäm, turı kilmäsen, anıñ belän bezneñ böten närsä dä turı kilä. Bergä ukıdık, niçä yıl dus buldık, bergä hezmät itäbez. Dimäk, kan da turı kilergä tiyeş.

Rifkat süzgä kuşılmadı. Kinät kenä anıñ ber närsägä dä ise kitmäs buldı. Duslar, yaktaşlar, hatlar, yuatu süzläre — barısı da nindider mäğnäsez närsä kebek toyıla başladı. Vraç ım kakkannı kürgäç, İldus tıp-tın gına palatadan çıgıp kitte. Rifkat anı sizmäde. Ul uyları belän monnan bik yırakta, Kama aryagındagı iksez-çiksez bolın urtasında yöri ide inde.

7

Mäktäptä ukular betep, kanikul başlanuga, här cäyne İlmätkä kaytam, dip atlıgıp tora Rifkat. Kaytkan könne ük, bolınga töşik, yä urmanga barıyk, dip babasın tıkırdatırga totına.

— Sabır it, ulım, sabır itkän — moradına citkän. Yuldan soñ beraz häl cıy. — Haris babay şulay söylänä-söylänä keçkenä sandalga kuyıp, çalgısın çüki başlıy. — Avıl halkı eşsez keşene önämi ul. Beraz peçän dä çabıp kaytırbız.

Bıyıl avıl bigräk üz, yakın toyıldı Rifkatkä. Ällä inde tizdän armiyägä kitäse bulganga, tugan yak belän saubullaşır çak citkängä küñele neçkärä başladımı? Babası çalgılar köylägän arada ul cähät kenä "İzgelär çişmäse"nä dä menep töşte, ineş buyın da uradı. Avılga kayttımı, ällä nindi, üze dä añlıy almıy torgan his bili anı, iñnärenä kanat çıkkanday bula, moña qadär küñelne borçıp torgan vak-töyäk kaygılar da onıtıla. Avılda aña belgäne dä, belmägäne dä sälam birä. "Şäfkatneñ keçe malayı kaytkan!" dip, zurlar yıraktan uk süz kata, şähär hällären soraşa, yegetläre kiçen kapka töplärenä kilep utıra. Şähärdä öylär bötenese ber-bersenä ohşaş, ä monda här karaltı, här yort üzençä. Alarnıñ yortı Haris babaynıñ üzenä ohşagan: kakçarak yözle, ciñel gäüdäle, ä-änä, karşıdagı öy furackasın batırıp kigän tökse yözle keşe tösle, täräzäläre dä karañgı, ä menä monısında kiñ küñelle keşelär yäşider: täräzäläre dä olı itep kuyılgan, kapkaları da köne bu şar açık tora.

Şulay här yortnı kemgäder, närsägäder ohşatıp bara torgaç, avıl başına çıgıp citkänen sizmi dä kaldı. Basuga çıkkaç, dönya yaktırıp kitkändäy buldı. Böten cir sap-sarı, barı basunıñ argı yagındagı kombayn gına, kızıl çikertkägä ohşap, terkeldäp töşep kilä. Tulı başaklı igennär, çäçlärenä çal kungan aksakallar kebek, başların akrın gına selki-selki nider serläşälär, kızıl çikertkägä kütärelep karıylar da, kaçarga telägändäy, tagın aska iyelälär.

— İgennär dä ölgerde... — dip kuydı Haris babay. Söyenä ideme, ällä uftanamı — Rifkat añlıy almadı.

— İh-ih, yäş çagım bulsa, kayırıp ber pakus alır idem dä kerep kitär idem basu buylap!

— Kombayn belän digen. Çalgı belän igen çapmıylar inde.

— Çabalar ide, ulım, zamanında çabalar ide.

— Ul zamannar uzgan inde, häzer tehnika eşli bit. Äle gazetadan ukıdım, ber kombayn ällä niçä yöz atnı, meñläp keşene alıştıra digän.

Haris babay hiç kötmägändä ketkeldäp kölep cibärde. Rifkat aptırap aña karadı.

— Dönya kürmägän keşe yazgan anı, ulım. Kaptırmalı kabartma ul, beldeñme? Dönya kürgän keşe avızınnan mondıy süz çıkmas. Meñ keşene alıştıra diseñme? Alıştıra, çurtım! Keşene alıştıra torgan närsä cir yözendä yaralmagan äle. Yuka başlar süze ul. — Haris babay çalgı sırtı belän cirgä sugıp kuydı. Kisäk häräkät belän kolak apparatın tartıp aldı da kesäsenä salıp kuydı. Açuı çıkkanda, keşe belän söyläşäse kilmägändä şulay itä ul: apparatın tartıp ala da böten dönyada beryalgızı kala.

Annarı inde aña söylädeñ ni dä, söylämädeñ ni. Läkin bu yulı açuı nık kuzgalgan, ahrısı, tıyıla almıy, haman kemneder sügä.

— Tamaklarına arkılı kilgere, uttay urak östendä bakça artında sırt kızdırıp yatalar. Kombaynnarı tik tora, ä ul mälgunnärneñ islärendä dä yuk. Kilgän keşedän nindi iman bulsın inde? Cir qaderen, ikmäk qaderen belämeni alar? Avılda küzgä kırıp salırlık ta yäşlär kalmadı, barısı şähärgä kaçıp bette. Ni dip şul sası töten isnärgä kızıgalardır. Bik isnise kilsä, isle munçaga kerep yatsın ide. Alar anda sigez säğaten tutırıp kayta da, ihaha da mi-haha kilep, tüşämgä tökerep yata, ä monda eşlär keşe yuk. Bıyıl igenne cıyıp beterüläre dä ikele äle. Kombaynnarı tik tora, kul citmi. Änä, şähärdän kitergännär ide. Kürgänseñder, bezneñ ındır artında kızıl sıyır kötüe şikelle kombaynnar tezelep tora. Şähär keşese taş canlıdır ul. Utırıp kala bit igennär, utırıp kala. Äle, ber tişek borını, avız yırıp kölep torgan bula: "Kaygırma, babay, il zur bezneñ, hökümät bay, monda igen bulmasa, çittän kitererlär, mul cirdän", — dip akıl sata. Keşe aşın aşap öyränmägän, bezgä üzebezneke citkän. Gomer-gomergä şuşı basu tuydırıp kilde, çitlärgä yalınmadık. — Haris babay beraz tınıçlana töşte bugay, çalgısın iñenä saldı da atlap kitte. — Şuşı cirne urak belän yıgıp sala idek bez, uç töbe hätle käkre urak belän. Ä häzer kombayn belän kırpak töşkänçe mataşalar. Ä sin... meñ keşene alıştıra diseñ. Alıştırmıy torsın äle. — Ul, artık kızıp kittem digändäy, tuktap tın aldı da Rifkatkä däşte: — Nigä siña söyläp başıñnı katıram soñ äle? Siña närsä, sin — şähär keşese. Sezneñ öçen ipi kibettä üsä. İ-ih, menä sineñ şikelle yegerme-utız gına yeget bulsın ide häzer monda. Bu basularnı yaltıratıp kına kuyarlar ide. Ällä armiyädän soñ, çınnan da, avılga kaytasıñmı, ulım?

— Küz kürer, — dide Rifkat.

— Närsä diseñ, närsä?

— Kaytırmın, babay, kaytırmın.

— Närsä diseñ? — Haris babay kolak apparatın salganın isennän çıgargan bulsa kiräk, Rifkatneñ süzlären işetmiçä, kabatlap soradı.

— Kaytam! — dip, ike kulın avızına büränkäläp kuyıp, bar köçenä kıçkırdı Rifkat. — Kaytam!

Anıñ tavışın igennär dä işettelär kebek, avır başların kagıp kuydılar.

8

Rifkat, uylarınnan arınıp, palataga küz taşladı. Vraç çıgıp kitkän, ahrısı, berkem yuk. Başı da artık çänçeşmi, yıraktan işetelgän kombayn tavışı kebek berözleksez güli genä. "Kaya, keşe yukta torıp karıym äle". Torırga talpınıp karadı, läkin kuzgala almadı. Köçänüdän ayakların közän cıyırganday buldı, tänen kaltırau aldı, bar muskulları kiyerelde, tik başı kütärelmäde, häräkätsez yata birde. Başına kerep oyalagan acdaha, tik kenä yat, kuzgalma, digändäy, kıymşanıp aldı. Kinät aña bu avıru berkayçan da betmäs, ul mäñge şulay häräkätsez yatar kebek toyıla başladı. "Tizräk... tizräk, — dip pışıldadı Rifkat. — Närsä tizräk? Närsä bulsa da, tizräk kenä bulsın... Yuk, ul ülärgä tiyeş tügel!"

Ul berençe tapkır ülemne küz aldına kiterergä tırışıp karadı.

Menä ul kızıl tabut eçendä yata. Tabut karşına soldatlar tezelgän. Komandir nider söyli dä söyli. Yata torgaç, Rifkatneñ cilkäse çänçi başladı. Ul ike kulı belän tabut kırına tayanıp, äkren genä tordı da, cirgä töşep, stroydagı üzeneñ buş torgan urınına taba atladı. Üze atlıy, üzeneñ ayakları berni dä sizmi, äyterseñ havada oçıp bara. Soldatlar "urra!" kıçkıra.

Menä anı, ak käfengä törep, İlmät kartları kütärep bara. Alda Haris babaynıñ tavışı işetelä: "İ ulım, ulım, avılga kaytam, digän ideñ, kaytuıñ şuşı bulgan ikän". Zirat kapkası töbenä kilep citkäç, basu yagınnan tanış güläü işetelä başlıy. Bu tavış köçäygännän-köçäyä bara, kolaklarnı yırıp kerä, başka kaba. Rifkat bargan köygä urınınnan torıp utıra da, kulın kaş östenä kuyıp, tavış kilgän yakka iyelä. Ä anda, igen basuın urtalay yarıp, kombayn kilä. Üze döberdi, şatırdıy, tägärmäçläre, çılbırları äylänä, östennän tuzan bolıtı kütärelä, ä üzeneñ şturvalı artında berkem yuk. Rifkat cirgä sikerep töşä dä, ak käfenen sütä-sütä, kombaynga taba yögerä...

Menä ul üz öylärendä olı bülmä urtasına kuygan karavatta yata. Östendä — soldat kiyeme, kükrägendä znaçoklar. Bötenese yılıylar, anıñ bitennän sıypıylar, soñgı tapkır fotoga töşerälär. Rifkatneñ, yılamagız, dip änisen, ätisen, tugannarın yuatası kilä, läkin avızınnan süz çıkmıy. Kerfekläre aşa sarkıp täräzädän töşkän yaktılık kürenä. "Galiyä kayda?" — dip uylıy ul. Därestän kaytkaç, kiçlär buyı şuşı täräzädän karap utıra ide. Karşıda — Galiyälärneñ täräzäläre. Tege kiçne nilär bulganın öylärenä kaytıp söylägän dä, menä häzer Galiyäne bötenläy diyärlek uramga çıgarmas buldılar. Elek Rifkat aña gel iğtibar da itmi ide. "Sarı baş" belän çäkäläşüe dä Galiyä öçen tügel, ä yegetkä açuı çıgudan, anıñ şulay tupas söyläşüennän, yukka bäylänüennän genä buldı sıman.

Menä häzer ul täräzä töbenä kunaklagan da, cänlek sagalagan auçı tösle, tın da almıyça karşı balkonnı küzätä. Balkon işege açık. Dimäk, ul bügen barıber işek yanına kiläçäk, yabar öçen genä bulsa da kiläçäk. Ä inde kilgäç, balkonga çıkmıy tüzä almayaçak... Änä, pärdä artında şäüläse çagılıp kitte. Änä, zäñgär külmäge tösmerlände. Änä, änä, balkonga çıktı. Çıktı da Rifkatneñ dönyada bar ikänen dä belmägändäy, bu yakka küz taşlap ta karamadı, balkon aratasına tayandı da tik tora birde. Rifkat, täräzä töbennän sikerep töşep, ber bülmädän ikençesenä çabıp yörergä totındı, annarı kinät kenä tuktadı da stenadagı zur közgene aldı. Kıznıñ çäçläre, yöze, iñbaşları koyaş nurına koyındı. Ul bermäl aptırap, berni dä añlamıyça, huşsız basıp tordı, annarı yak-yagına karandı häm, Rifkatne kürgäç, avız tutırıp yılmaydı, nider kıçkırdı. Läkin anıñ yañgıravık tavışı vak kisäklärgä taralıp yukka çıktı, Rifkat yanına kilep citä almadı. Rifkat, koyaş kıypılçıgın kıznıñ yözennän alıp, stenaga küçerde häm közgesen borgalıy-borgalıy häreflär "yaza" başladı. "Ya". Häref şundıy zur bulıp, balkon stenasına köçkä sıydı. Kız, aklaganın belderep, baş selkede, uramnı yañgıratıp kölde. "R". Galiyägä bu uyın bik oşadı bugay, ul kulların çäbäkli-çäbäkli sikerergä ük totındı. "A-T-A-M". Rifkat kalgan häreflärne tiz-tiz genä yazıp beterde dä, cavap ezlägändäy, koyaşnı Galiyäneñ yözenä küçerde. Ä ul, küzlären kulı belän kaplap, beraz tın tordı da kapıl gına öygä kerep kitte, berazdan kire çıktı. Anıñ kulında da şundıy uk zur közge ide. Läkin ul, küpme tırışsa da, koyaş cibärä almadı, alarnıñ yortı külägäle yakta ide. Galiyäneñ şuña bötenläy käyefe kitte, ahrı, ul, salkın közgesen koçaklap, tın kaldı. Rifkat koyaş nurın anıñ közgesenä töşerde, közge, kinät yaltırap, balkıp kitte, Galiyäneñ dä yöze açıldı. Menä ul, közgesen kütärep, Rifkatneñ koyaşın kire üzenä cibärde. Rifkatneñ küzläre, çagılıp, yäşlände, yöräge döpeldäp yarsıy-yarsıy tibärgä totındı. Galiyä, asfaltka pıyala taşlaganday, çıltır-çıltır kilä-kilä uramnı tutırıp kölde dä kölde. Kölep arıgaç, koyaş költäse belän stenaga süzlär yaza başladı. "R-i-f-k-a-t-+G-a-l-i-ya". Şulçak işek açılıp yabıldı. Äniseneñ: "İ, ulım!.." — digän yılamsıraulı tavışı işetelgändäy buldı. Ul, yäşerergä teläp, közgesen täräzä pärdäse artına taba şudırdı, häm kinät böten dönya karañgılanıp kalganday buldı. Stenadagı koyaşlı häreflär dä sünde, Galiyäneñ közgese dä, boz kisägenä ohşap, salkınayıp kaldı, berazdan Galiyä üze dä yukka çıktı. Ul, aptırap, özgälänep, üz-üzen beleştermiçä, kıçkırıp cibärde: "Ga-li-ya!" Ä... tavışı... tavışı... "Äl-fi-ya!" — dip yañgıradı. Ul, ällä sataşammı dip, yak-yagına karandı, hälsezlänep başın täräzä pıyalasına teräde...

— Häzer, şpritslar gına äzer bulsın da, sestra siña kan biräçäk, — dide vraç, Rifkatneñ mañgayına sulangan salkın çüpräk kuya-kuya. — Unber yeget kanı kergäç, bahadirnıñ bahadirı bulırsıñ inde. Yegetläre dä nindi bit äle. Äzmäverlärmeni!

9

Vraç işektän çıguga, kinät kenä Rifkatkä rähät bulıp kitte. İldusnı gına üpkälätte bugay. Ni äytsäñ dä, yaktaş bit. Yakın itep kilgän. Tege vakıtta Saşa turında döres äytmäde äytüen. Üzgärer äle. Gel "äye", "äye" dip kenä tormas. Tormış öyrätä ul. Donor yegetlär häzer şähärdä yörider inde. Terelep çıkkaç, alar belän ber cıyılıp utırırga ide. Moña qadär keşelärne añlap betermägän ikän ul, keşelärneñ qaderen belmägän. Annarı, soldatta küp närsä prikaz belän genä eşlänä bit. Cılı süz bik tansık ul soldatka. Bergäläp uvolneniyegä çıgarlar. Bu tiräneñ tabigate bezneñ yaknıkı şikelle ük matur tügel lä. Şişkin urmannarın, Kama yarların, Vyatka bolınnarın kürsätergä ide alarga. Çınnan da, alar häzer Rifkatkä kan kardäşlär şikelle. Yaz köne ul da donor bulgan ide bit. Kan birep çıkkaç, şähär buylap yördelär. Mondagı halık gel bütän ikän, söyläşüläre dä üzlärençä. Kolak salıp tıñlagaç, kayber süzläre añlaşıla da. "Ällä tatarlar inde", — dip uyladı Rifkat. Hätta ber kızga süz dä kattı. Tegese gorur bulıp çıktı: başın öskä çöyde, cavap kaytarmadı. Çittäräk torgan kara çäçle, karatut yözle apa belän abıy da, kurıkkan sıman, kabalana-kabalana kızların aşıktırdılar.

— Äy, agay, ällä bezneñ yaktanmı sez? Tanış bulıyk, min

— Tatarstannan. Telegez añlaşıla, şuña äytäm, — dip endäşte Rifkat.

Agay artka borılıp karadı da: "Cir yözendä bar adämnär dä ber-bersenä tugan. Şunı añlauçı gına yuk", — dip kitep bardı.

— Bezneñ halıknı, soldat halkın bik önäp betermi alar,

— dip añlattı praporşik. Ul üze Kazan tiräsennän, şuñadırmı, Rifkatne üz itä ide. Buyı ike metr bulır, kulları utın yara torgan ütmäs baltaga ohşagan. Balta diyärlege dä bar şul, kulı belän ber suguda kirpeçne sındıra ul.

— Ä nigä önäp betermilär?

— Soldat halkı bik şayan bit, ber dä tik tormıy. Ä monda kızlar çib-bär!

— Nindi halık soñ alar?

— Kem ikännären dä belmässeñ. Bik küp alar monda. Nu eşçän dä halık inde üzläre. Şuşı kom dalasında ocmah yasap kuygannar bit. Ocmahnıñ berär hur kızı belän tanışasıñ kilmime soñ, yaktaş?

— Belmim...

— Nitkän "belmim" ul tagın? Kiläse uvolneniyedä, kür dä tor, tanıştıram berse belän.

Alar, şähär uramın iñläp, köleşä-köleşä kül buyına töştelär. Kül bik zur, Vyatka kiñlege bulır. Çişenep suga kergäç, Rifkat borılıp karadı. Yar başında, ekskavatordan başın tıgıp, ätise karap toradır şikelle ide aña. "Äti, siña nişläp Şäfkat iseme kuşkannar?" — dip soragan ide ul annan ber tapkır. "Kem belgän inde anı, ulım? Anı-monı uylap tormagannar, totkannardır da kuşkannardır". "Yuk-yuk, alay bulmıy inde". "Nigä dip, şäfkatle bulsın digännärder. Mirgaziz babañ bik neçkä hisle, bala küñelle keşe ide. Şul kuşkandır. Näq sineñ tösle ide inde: aksıl çäçle, ozınça yözle, zäñgär küzle. Kölgändä dä şarkıldap kölmäs, sineñ şikelle rähätlänep yılmaer gına ide. Ul yılmayganda küñellär rähätlänep kitä ide". "Ätkäy, ä nigä aña Mirgaziz dip kuşkannar?" "Kaylardan belep beterim soñ inde, ulım? Bik tä olı canlı bändä ide bit, äüliyä ide inde, çın äüliyä. Keşe sorasa, soñgı ıştanın salıp birergä äzer ide. Gomer buyı izgelek kenä kılıp yäşäde. Şul, gönahı bulmaganga, küñele çista, keşe aldında yöze yaktı bulganga siksän sigez yäşenä citte dä. Bezneñ näsel ozın gomerle ul. Änä, Haris babañ da citmeşneñ öske yagına çıktı. Alla boyırsa, bez dä bireşmäbez. Sin, Mirgaziz babaña ohşagan, yözgä citärseñ äle". "Aña nigä dip Mirgaziz kuşkannar soñ?" Ber süzne kabatlap toru ätiseneñ küñelenä tide bugay, malayın kırt kisterde: "Nigä bulsın, mir gaziz dä cir gaziz, annan kala ir gaziz", — dip söylänä torgan ğadäte bar ide märhümneñ. İ-i, sine kürsä, söyener ide!"

— Rifkat, närsä kakkan kazık şikelle torasıñ? Çum, äydä!

Ul, su çäçrätä-çäçrätä, yögerep bardı da kolaç cäyep yözep kitte. Ägär menä bu su Kamaga barıp çıga, şuña hätle yözä alasıñmı disälär, ike dä uylamıyça "äye" diyär ide. Uvolneniyegä çıkkaç gel şulay tugan yak turında uylıy ul. Äle samoletka utırıp kaytkanday bula, äle poyızd, äle maşina belän kayta. Ä menä bügen yözep kaytırga da riza. Tizräk otpusk citsen ide inde.

Yözep arıgaç, alar ozak kına kaynar kom östendä kızınıp yattılar. Praporşik (Rifkat anıñ isemen dä belmi, bötenese dä "iptäş praporşik" dip endäşkäç, ul da şulay gına yörtä) haman anekdot söyli. Ber cömläsen äytä dä buıla-buıla kölä, tagın äytä dä tagın kölä. Keşe tıñlıy-mı-yukmı, aña barıber. Ul anı keşe öçen söylämi dä kebek.

"Üze söyli, üze kölä, üz küñelen üze kürä", — dip uyladı Rifkat. Ul şulay yul buyı şarkıldap kayttı. Äyterseñ eçenä bäläkäy genä şüräle balası kerep utırgan da kıtık-lapmı-kıtıklıy tegene. Ul kölgän sayın, Rifkatneñ käyefe töşä bara, ällä inde kan birüdän, ällä esse koyaş astında yatudan, ukşıta, başı äylänä.

— Tukta! — dip kıçkıra ul, açuı çıgıp, praporşikka.— Citte, maymıllanma, tuydırdıñ.

Moña qadär üzenä karşı äytkänne işetmägän praporşik aptırap kala. Ber mizgeldä ul şarık-şorık anekdot söyläüçe avıl malayınnan mähabät praporşikka äylänä.

— Närsä diseñ, sa-la-ga? Ällä başında kirpeç yarıp kürsätimme? — Ul kizänä, yänäse, Rifkatne kurkıtmakçı bula. Rifkat cähät kenä çitkä taypıla häm, başı äylänep, çak yıgılmıyça kala. Soldatlar anı, bocra yasap, ul-bu häl kilep çıkmasın dip äyländerep alalar. Praporşik köräk kulın yomarlagan kileş basıp tora-tora da kinät kenä borılıp kitep bara.

10

Rifkat küzen açarga tırışa, läkin küz kabakları cilem belän yabıştırılgan kebek kuzgalmıy. Koyaş nurları, utlı inä şikelle, başnı tişep kerä. Menä ul utlı inälär baş eçendä bergä totaştılar da zırıldap äylänergä totındılar. Rifkat avızında bik tä açı täm sizde, anıñ küz alları, küz alları gına tügel, äylänä-tirä, böten dönya töpsez karañgılıkka çumdı.

Şundıy şomlı töş ide bu. Äle ul samolet propellerına yabışkan da anıñ belän zır kilep böterelä, ayakları, gäüdäse özelep çıgarga citep tartıla, äle ul İlmät urmanına kerep adaşkan da, kaya barırga belmi, babasın çakıra, äle ul bolnitsa täräzäse töbendä inde niçä säğatlär buyı Saşa öçen gitara uynap tora: karasa, uynıy-uynıy barmakları çilänep betkän, äle ul yalkın çornagan traktor kabinasına sikerep kerä dä bar köçenä rıçagnı tarta, ä traktor kuzgalmıy. Menä yalkın anıñ kiyemnärenä kaba, kulları, ayakları peşä, yalkın çäçenä ürli, küz almaları şartlarga citep kızışa häm ul üz-üzen beleştermiçä kıçkırıp cibärä:

-Su!

Anıñ irennäre buylap su agıp töşä, muyını, cilkäse yüeşlänä, kerfeklär kaltıranıp kuya. Östän, yugarıdan, tonık, salkın yaktılık sirpelä, böten cirgä çäçelgän yaktılık torgan sayın cıyıla, keçeräyä bara häm, nihayät, bäläkäy genä noktaga äylänä. Rifkat, baş oçındagı lampoçkanı kürep, ciñel sulap kuya.

— Uyandıñmı? — Vraçnıñ yagımlı tavışın işetkäç, Rifkat, kurkınıç töştän arınıp, yañadan ak palataga kayta.

— Ozak yokladıñ, yeget, kan birgändä dä uyanmadıñ. Nişläp bolay anıñ änisenä ohşatıp söyli soñ äle ul?

Ällä änilär bötenese dä ber-bersenä ohşagan mikän? Uvolneniyegä çıkkaç, aşhanägä kergännär ide. Anda da aş bülüçe apanı änisenä ohşatıp ozak basıp tordı. Yılmayganda böten keşe dä bertösle. Açulanganda, usal çakta gına törle bula alar. Bik küp uylıy bugay ul. Ällä başı şuña avırtamı? Untugız yäşlek keşeneñ dä iskä töşerer närsäse bulır ikän? Yuk, çınnan da artık uylıy bugay, bolay hıyalıylanıp kitüeñ dä bar. Kartlar gına ütkänne uylıy ul. Ä aña kiläçäge turında hıyallanırga kiräk. Avılda "Mirgaziz kart" dip yukka kuşamat takmagannar ikän üzenä. Bötenesen uylıy, ä menä änise, ätise, Azat, Änfisä turında uylarga kurka. Alar iskä töşsä, niçekter küzenä yäş kilä. Äniseneñ küñele yomşarırga gına tora ide bit. Armiyägä ozatkanda da yıladı. "İsän-sau äylänep kayt, ulım!" — dip kat-kat kabatladı. Sizgän diyärseñ. Ozatu mäclesendä dä baştarak küñelle utırdı da azakka taba gel koyılıp töşte.

— Sugışka kitmim bit, nigä yılıysıñ? — digän ide aña Rifkat.

— Dönya hälen belep bulmıy, ulım.

— Ber min genä tügel bit, bar da kitä.

— Anısı şulay da. Minem öçen sin ber genä şul.

— Taşlale, Miñnisa, şul sugan sıguıñnı. Malayıñ soldat bulganga yılarga tügel, söyenergä kiräk. Menä nindi yeget üsterep birdeñ bit. Hezmät itsen äydä, ilne, cirne kuandırsın! Bezneñ näsel, allaga şöker, moña qadär sınatmadı, utka da, suga da kerde, Rifkat tä yözgä kızıllık kitermäs. Şulaymı, änise, şulaymı, ulım, — dip, ätise östälneñ äle ber başına, äle ikençe başına yöri-yöri söyläde. — Äydä, ulım, kunaklarnıñ küñele açılsın, üzebezçä ber köy sızdırıp cibär äle.

— Eret äle yöräk mayın!

— Cır da cırlamagaç, soldat ozatu bulamıni! Kunaklar gör kilep şaulaşa başlagaç, äniseneñ dä yözenä nur kundı. Rifkat üz bülmäsenä kerep gitara aldı da östäl yanına kilep bastı.

— Närsä uynıym soñ?

— hi-hi! Kit monnan, — dide aña cizni tiyeş keşe. — Bu şaltıravıkka kuşıla almıym min.

— Taşlale şul timer çıbıklı ärcäñne.

— Garmun kiräk, garmun.

— Garmunnıñ köye akkan şikelle bit anıñ. Ä bu närsä şaltır da şoltır.

— Yarar inde, agaynelär, — dip, alarnı tınıçlandırdı ätise. — Kemgä närsä bit. Bezneñ kolak şuña künekkänder inde. Soñ, ulım, avıldan öyränep kayttım digän ideñ bit. Kunaklarnıñ küñelen kür äle ber.

Rifkat, gitarasın stenaga söyäp kuydı da, iñ östenä garmun kayışın saldı.

— Yünläp uynıy belmim bit.

— Äydä, äydä, yalındırma!

Ul garmun töymälärenä karıy-karıy uynap cibärde. Şaktıy gına kızıp kitkän kunaklar, beräm-beräm söyläşüdän tuktap, tın kaldılar. Östäl poçmagına utırgan agay gına närsäder äytergä talpına, ä hatını, anı tıyarga tırışıp, tersäge belän törtä. Menä ul, hatınınıñ kulın etärep kuydı da, torıp bastı:

— Ä minem malay barmıy! — dip kıçkırdı ul. — Minem malay institutka keräm, di! — Maktanuı ideme bu anıñ, ällä uftanuımı — berkem dä añlamadı, aña iğtibar itüçe dä bulmadı.

— Tukta inde, cülär, — dip, hatını itägennän tartıp urınına utırttı.

— Ä minem malay barmıy, ä minem malay... — dip haman söylänä birde ul. Läkin şulçak Rifkatneñ ätise cır başlap cibärde, häm anıñ tavışı kümelep kaldı. Cırnı barısı da kütärep aldılar.

Ciz kıñgırau tagıp kına,
Atlarda çabıp kına.
Kaytır idem yäşlegemä
Tik sine alıp kına.

— Äydä, kuşıl, koda.

— Ciñgi, ciñgi, nigä avızıña su kapkanday utırasıñ?

— Ä-äy, kürşe, malay kön dä kitmi bit armiyägä, selketik äle dönyasın!

Ätise belän änise bersen-berse uzdırıp kunaklarnı kıstıy, bolay da kızıp citkän mäclesne tagın da yämleräk, küñelleräk itärgä tırışa ide. Cır kunaklarnı cilketep cibärde, kayberläre sikerep torıp biyergä ük totındı. Rifkat biyü köyen belmi, şuña kürä garmunın özek-özek tartkalap kına tordı. Läkin cır, biyü, kıçkırıp söyläşü avazları astında garmun tavışı işetelmi dä ide. İrlär çügäli-çügäli bii, hatın-kızlar, östälneñ ber başına cıyılgan da, ber-bersen bülä-bülä nider söyläşä:

— Märfuganıñ malayı armiyädän kaytkan, ul kiyemnäre, ul buy-sın, koyıp kuygan görnädir inde.

— İ-i, kızıy, äle genä yılak ber malay ide bit. Änise itägenä yabışıp yöri ide.

— Safuranıkınnan da hat kilgän. Makaron bulıp kalam, digän. Anısı närsäder inde tagın? Soldatlarnı aşatıp toruçıdır yä.

İrlär döber-şatır bii, ä östäl çitendäge agaynıñ üz kaygısı kaygı — karşısında torgan şeşädän sala da eçä, sala da eçä. Eçkän sayın yözen çıtıp kuya da haman ber süzne kabatlıy: — Ä minem malay barmıy. Minem malaynı almıylar. Ul institutka keräm, di, zur naçalnik bulam, di.

Üzen berkem dä tıñlamaganga anıñ käyefe kitä, ahrısı, äle bersenä, äle ikençesenä törtä. Ä kunaklar, borılıp, baş kına kagalar da tagın uyın-kölkegä birelälär. Tora-ba-ra garmunnıñ da kiräge bette, härkem üze yaratkan, üze genä belgän cırnı cırladı: "Port-Artur"ı da, "Drança"sı da, "Balamişkin"ı da kalmadı.

Kunaklar taralışkanda tön urtası citkän ide inde.

— Ulım, saubullaş, — dide änise.

Rifkat härberse belän ayırım-ayırım saubullaşıp çıktı. Agaylarnıñ küñel yomşagan ide: anıñ cilkäsennän söydelär, başınnan sıpırdılar, koçakladılar, ä ul nişlärgä belmiçä, kızarınıp, ber urında taptanıp tordı. İserek abıy, alpan-tilpän atlap, Rifkatneñ kulın tottı da cibärmi genä.

— Äydä inde, saubullaş ta kittek, — dip, hatını kırıyında tıkırdatıp tora.

— Ts-s! — di ul. Üze närsäder äytergä teli, läkin süz taba almıy, Rifkatneñ kulın kıskan kileş tik tora. Hatını başına büregen kidergäç kenä ul, añına kilgändäy, kütärelep karadı da işekkä taba atladı. Paltosın kigändä çaykalıp kitte dä stenaga söyälde.

— İ hodaylarım, mäclestä dä keşeçä utıra belmiseñ bit. Ucımga çıkkan sıyır şikelle kübengänçe eçmäsäñ!

— Ts-s, hatın, — dip yılamsıradı ul häm barmak yanadı. — Ts-s! Ä minem malay barmıy...

— Tukta inde, cülär, tukta, işettek bit, bötenese dä işette. Barmasa, böten keşegä dä armiyägä kitep betärgä dimägän bit.

— Minme cülär? Min cül-lär tügel! Malayıñ cülär sineñ. Bolamık ul, mämi avız. Sineñ eş, sin şulay tärbiyälädeñ. Üçteki-üçteki itep üsterdeñ. İ-ih, bez yäş çakta! Armiyägä kitkändä mine böten avıl ozatkan ide. Böten avıl. Sabantuyda berençe kilgän atnı cikkännär ide. Şölderlär tagıp, sölgelär elep. Yäş çagım bulsa, tagın ber kitär idem! İ-ih!

Hatını aña artık söyläşergä irek birmäde, taza kulı belän kayırıp aldı da törtkäli-törtkäli alıp çıgıp kitte. Podezdda anıñ iserek tavışı işetelde:

Ciz kıñgırau tagıp kına,
Atlarda çabıp kına...

Kunaklar kitkäç, öy kinät tınıp, buşap kaldı. Rifkat, üzenä urın taba almıyça, işekle-türle yörde, annarı, bülmäsenä kerep, magnitofon kabızdı. Kuhnyadan äniseneñ tavışı işetelde:

— Ulım, üzeñneñ cırlarıñnı yazdırıp kaldır äle. Sagınganda tıñlarbız.

— Sagınırsızmı soñ?

— Äy, söylämä äle yuk süzne.

— Yarıy, irtägä köndez yazdırırmın. İrtägä dä kön bar bit äle. Östäl cıyarga bulışıymmı?

— Kit annan, ir keşe eşe tügel ul.

— Moña qadär cıyıştırganda süz äytmi ideñ bit äle.

— Moña qadär äle sin malay ideñ, menä inde häzer ir-at buldıñ.

— Häzer hatın-kızga, ir-atka ayıru bette inde ul.

— Alaysa, nigä Änfisäne armiyägä almıylar soñ? Ayıru betsä, aña da soldat şinele kidererlär ide.

Rifkat cavap kaytarmadı.

11

İnde täräzädän tön şäüläse dä sizelä başladı, ä anıñ haman küzenä yokı kermi. Kürşe bülmädä säğat tavışı işetelä. Kelt-kelt, kelt-kelt. Tagın ber tönnän ul kitäçäk. Kelt-kelt, kelt-kelt. Kara, moña qadär ul säğatkä matur uyınçık kına itep, däreskä barır vakıt citkänne, tänäfes betkänne, ätise eştän kaytırga çıkkannı, kino başlangannı kürsätä torgan serle ber uyınçık itep kenä karıy ide. Baksañ, äytep tä, söyläp tä añlatıp bulmıy torgan vakıt atlı närsäne, gomer uzganın, anıñ häm başkalarnıñ da gomere uzganın iskärtep tora ikän bit säğat. Kelt-kelt... Ätise belän änise dä yoklamıy bugay, stena aşa alarnıñ pışıldaşıp kına söyläşkäne işetelä:

— Ällä Kazanga hätle ozata barasıñmı soñ, Şäfkat?

— Kit inde, bulmagannı söylämä. Keşe kölär.

— Bik kıyırsıtmasalar gına yarar ide inde üzen. Bigräk yomşak küñelle bit. Keşegä kütärelep bärelä torgannardan tügel.

— Alay dimä, änise. Yuaştan yuan çıga, dilär. Babasına ohşasa...

— Anda karavatlar ike katlı ikän. Östägesenä elägep yıgılıp töşmäsä yarıy inde.

Ätise äkren genä kölep cibärde.

— Sin inde bötenläy beterep taşlıysıñ malayıñnı.

— Küñelem tınıç tügel. Töpçek malay bulgangamı, ber dä çitkä cibäräsem kilmi. — Ätiseneñ tavışı işetelmäde. — Ni kuşsañ, şunı eşlärgä genä tora ide.

— İde dä ide... Märhüm keşe turında söylämiseñ bit, — dip kızıp kitte ätise.

— İgezäk bala üsterü avır dilär ide, bolar ikese ber bala karagan şikelle dä bulmadı. Änfisäse dä bik täüfıyklı. Tik menä, Şäfkat, igezäklärneñ berse ozak yäşämi dilär, hakmı ikän şul süz?

— Avızıñnan cil alsın! Kayan başıña kilä mondıy tuzga yazmagan uylar? Ällä, min kürmägändä, şaytan suınıñ katıragın da avız itkänseñ inde?

— Bolay gına äytäm inde, aptıragannan.

— Yokla, äydä, yokla, yuk belän beterenmä.

Änise avır sulap kuydı da tın kaldı. Läkin alarnıñ yoklıy almauların, tüşämgä karap här ikese tiñ üzaldına uylanıp yatuın Rifkat stena aşa da sizep tora ide.

İrtän ul Änfisä tavışına uyanıp kitte:

— Podem! Torırga vakıt, soldat. Kazarmanı cıyıştırası bar. Äydä, palaslarnı kagıp keräbez!

Rifkat beraz gına irkälänep yattı da, sikerep torıp, magnitofonnan muzıka cibärde.

— Häzer, cıya tor!

Öçär-dürtär baskıçnı beryulı sikerä-sikerä uramga yögerep çıktılar. Palasnı, ike başınnan ikese totıp, kaga başladılar. Rifkat kinät kenä nıgıtıp tartıp cibärä dä Änfisä palasnı kulınnan ıçkındıra.

— Min kitkäç, bu palasnı niçek kagarsıñ ikän? — di ul, ä üze kölä.

— Ber başın baganaga bäyläp kuyarmın.

— Ul baganañ da armiyägä kitärgä yöri bit.

— Äy lä, sineñ belän söyläşep tä bulmıy... Kitsä, sinekelär kala bit. Kilennärne çakırırmın.

— Nindi kilennär ul tagın?

— Galiyä belän Älfiyäne.

— İkesen dä beryulımı?

— Äye.

— Çakırsañ soñ, isem kitte...

— İseñ kitmäsä, bohar mäçese şikelle könnär buyı täräzä töbendä utırmas ideñ... Ser itep kenä äyt äle, kaysın yaratasıñ alarnıñ?

— İkesen dä... Kaysı miña hat yaza, kaysı mine soldattan kaytkançı sargayıp kötä — şunısın... Soldat bulu bezgä kıyın tügel, riza bulsa kızlar kötärgä...

12

Kiç alarga dusları, klasstaşları, iptäşläre cıyıldı. Ätise belän änise, yäşlärgä komaçaulamıyk dip, tugannarına kitmäkçe bulgannar ide dä, nikter yahşısınmadılar, Rifkat bülmäsenä kerep utırdılar. Yäşlärneñ süzläre dä bütän, uyın-kölkese dä bütän. Kiçäge kunaklar şikelle tämläp, ozın-ozak itep söyläşmi bolar: äytkänne yarıp äytä, het cir astına kerep kit, cırlasa, ädäp saklap, avız eçennän genä köyläp utırmıy, tüşämnär kütärerlek itep yañgırata. Rifkat tä bügen tanırlık tügel, artık süz söylämiçä, ni äytsäñ dä yılmaep tora torgan malay mäcles üzägenä äylände dä kaldı. Äle kızık süz äytep, kızlarnı kölderä, äle yegetlärne därtländerep ala, äle gitarada uynap, üze cırlıy. Ätise, yomış belän çıkkanday itep, bülmä aşa uzdı. Kürä Rifkat, östälne tikşerä inde: bik tä şaulaşalar, ul-bu yukmı, yänäse. Andıy-mondıy närsä kürmägäç, suıtkıçtan alıp, östälgä şampanskiy şeşäse utırta. Kızlar: "U-u-u!" — dip kuya, yegetlär bötenese bergä "urra!" kıçkıra. Rifkat şeşäsen töbi dä: "Bireläseñme, atam!" — dip kıçkıra. "Bireläm, bireläm". Ul şeşäne ikençe, öçençe keşegä töbi, alar da kulların kütärä.

— Häzer sez — minem äsirlärem. Ni äytsäm, şunı eşlisez, kaya kuşsam, şunda barasız, — dip kölä Rifkat.

— Riza, riza! — dip kıçkıra barısı da.

— Avtomatlarnı korırga! — Ul ryumkalarga kübekle şärab koya.

— Korallarnı äzerlärgä! — Kızlar, yegetlär, komandaga buysınıp, kullarına kaşık, çäneçke alalar.

— Ata-ka-ga!

— Ä tost? — dip sorıy aradan kemder.

— Duslık öçen!

Ryumkalar çäkeşä, tälinkä şaltırıy, uyın-kölke, şayan süzlär sibelä.

— Cır başlarga! — dip barısınıñ tavışın basarga tırışıp kıçkıra Rifkat. Läkin anı işetmilär. Ul, aptırap karap tora da, kulına gitara ala.

— Tege yaña cır niçek äle?

— Soldat turındagımı?

— Başladıkmı şunı.

Utlarga da ber kererbez äle, Bez menärbez äle küklärgä. Soldat bulu bezgä kıyın tügel, Riza bulsa kızlar kötärgä.

Kunaklarnı ozatkanda Rifkat Röstämne üz bülmäsenä çakırıp kertte.

— Mä, Röstäm, — dide ul, büregen aña suzıp. — Miña barıber kiräk tügel. Kartlar äytmeşli, aşau baydan, ülem hodaydan anda.

— Kiräk tügel, kaytkaç kiyärseñ.

— Kaytkaç, malay, tagın da zatlıragın alırbız. Mä, minem tös itep kiyärseñ.

Alar gitara uynap, koçaklaşıp tañga qadär Tübän Kama uramnarın äyländelär. Yokılarınnan uyatmıyk, dip, Änfisä belän çışın-pışın söyläşä-söyläşä işekne açsalar, borınnarına koymak ise bärelde, kuhnyadan taba çıclavı işetelde.

— Kayttıgızmı? — Änise, onlı kulların alyapkıçına sörtä-sörtä, alarga karşı çıktı.

— Pincägeñ kaya? Ällä huligannar saldırdımı? — dip, külmäkçän genä torgan Rifkatkä karap aldı. — Ällä...

— Borçılma, berkem dä bäylänmäde. Birdem min anı.

— Kemgä birdeñ?

— Kemgä bulsa da barıber tügelmeni, — dip Rifkatne yaklarga aşıktı Änfisä.

— Birdem dip... Äyber kızganudan tügel... Kaytmaska kitmiseñ bit... Äyber — keşe şikelle bit ul, kaytkanıñnı kötep torır ide. Kötär äyberse kübräk bulgan sayın tizräk kayta di adäm balası. İ-i, ulım... — dip sukrandı-sukran-dı da änise kuhnyadan tälinkäse belän koymak alıp çıgıp östälgä kuydı. — Aşagız, açıkkansızdır.

Rifkat bu börkep torgan tälinkägä ürelde, läkin, koymakka kagıluga, barmagına ut kapkanday buldı, ul ürsälänep kıçkırıp cibärde:

— Kaynar!

— Närsä diseñ, ulım?

...Küzlären açsa, bernindi öy dä, änise dä, koymak ta yuk, barı tik akşarlangan buş stenalar da ap-ak tüşäm genä.

— Närsä kaynar? Başıñmı?

Şundıy rähät, tatlı uylardan bülenep, gazaplı, borçulı dönyaga kaytkanı öçen Rifkatneñ cen açuları çıktı, läkin üzeneñ kayda ikänen añlagaç, şuşı şıksız palataga yäm birep torgan tanış yözne kürgäç, küñele tınıçlandı. Ul däşmäde, anıñ özelep-özelep cılı öylärenä, uylarında gına bulsa da änise yanına kaytası, tubalday zuraygan, utlı şarga äylängän başı belän änisenä sıyınası kilä ide. Läkin küpme tırışsa da, älege uylar töş kebek bik yırakta kalgan, taralgan, yukka çıkkan ide inde. Vraç apa palata türendä üzeneñ instrumentları belän ävärä kilä: bersen ala, ikençesen kuya, suga sala, mamık belän sörtä. Näq änise kuhnyada kaynaşkan kebek. Läkin monda töçkeltem koymak ise urınına, borınıp yarıp, küñelen bolgatıp, daru ise kilä.

Ber karasañ, bigräk gadi dä inde bu dönya. Keşe tua, üsä, tegeläy itäm, bolay itäm, dip hıyallana, duslar taba, ällä kemnär belän bozılışıp betä, tagın tatulaşa. Şulay şau-gör kilep yäşägändä kinät kenä ülä dä kitä. Nigä mäñgelek tügel ikän soñ bu adäm balası? Karga bulıp, bernindi maksatı, olı hıyalları bulmagan gap-gadi karga da yöz yıl yäşi, dilär. Anısı, ülem bötenläy bulmasa, yäşäüneñ dä täme betär ide. Keşe närsädän bulsa da kurkırga tiyeş. Kayçan da bulsa üläsen, mäñge yäşämäsen belgängä kürä dä eşlänäse eşlären tizräk eşläp, hıyallanası hıyallarnı hıyallanıp beterergä aşıga ul. Ä mäñgelek bulsa, tüşämgä tökerep tik yatar ide. Yalkau keşe ülemgä ışanmıydır ul. Läkin ülem märhämätsez... Ul, uram huligannarı şikelle, hiç kötmägän cirdä sagalap tora da yakaña kilep yabışa. Bu darular belän genä keşene tereltep bulsa... Meditsina häzer teläsä närsä eşli ala, dilär. Yöräkne dä küçerep utırtalar. Minem... baş bit. Başnı küçerep utırtıp bulmıy... Yuk, yuk, ülsäm başta uk ülgän bulır idem inde. Kan da birdelär. Miña ülärgä yaramıy. Min bit avılga kaytırga väğdä ittem, ätkäygä dä, duslarga da "Kaytam", didem. Kaytmasam, aldakçı bulam. Änä, Saşanıñ umırtka söyäge sıngan ide, terelgän bit. Yaz köne avariyägä oçragan soldatka kan birgännär ide. Ul da keşe buldı. Azat abıysı biş katlı yort tübäsennän yıgılıp ta isän kaldı. Ä ni öçen Rifkat kenä terelmäskä tiyeş? Äle ul bernärsä eşlärgä dä ölgermäde bit. Kaytkaç, anı slesar itep almaslar inde, kulı yuk. Älfiyä belän niçek isänläşer ikän?! İsänläşep tormas, koçaklar da alır. Tälğatkä, tehnikumga kerermen, dip yazgan ide, yarar, anısı kaçmas, kötep torır äle. Totar da avılga kitär. Avıl halkınıñ kul yukka gına ise kitmi anıñ. Änä, babasın invalidka sanagan keşe dä yuk. Bütännär belän ber rättä yöri, cir cimertep eşli. Ah, ul tegeläy, ah, ul bolay dip aralamıylar. Annarı, beraz tül cıygaç, küz kürer äle. Çittän torıp ukırga da bula. Nıgıtıp totınsa, keşedän kim ukımas. Öydä, kiç citteme, gel şul uku turında bula ide süz. Änise köndälegen karıy da körsenä, karıy da körsenä. Ä ul yülär keşe şikelle yılmaya gına. Aña bu uku mäñge betmäs, bügen ukımasa, irtägä ukır kebek toyıla. Çirek azagı citäräk eşneñ möşkellegen sizenä başlıy da köne-töne kitap belän utıra. Gel şulay. Sport buyınça mäktäptä aña tiñnär yuk, dusları da küp — barısı da äybät, tik menä könneken-köngä ukıp, däreslären karap bara almıy. Unınçını betergändä dä ike-öç ay kala gına nıklap äzerlänä başladı. "Bulmıy inde sinnän, şul gitara, magnitofon belän cenlänep, çabış atı şikelle basu buylap yögerüdän arı kitä almassıñ", — dip, änise kön dä kolakka tukıy başlagaç, moña da barıp citte bugay, kinät kenä basınkılanıp kaldı, östäl çitenä kitapların öyep kuydı.

— "Zimniy"nı şturm belän alırga buldıñmıni? — dip kölde annan Änfisä.

— Nigä, bez kemnän kim?

— Äydä, äydä, mataşıp kara.

Rifkat däresleklärenä anıñ sayın ücätlänebräk totındı, tön yokıları kaçtı, uramga da çıkmadı, yabıgıp, suırılıp kaldı.

İmtihan tapşırgan könne ul öygä atılıp kaytıp kerde. Kerä-kereşkä: "Änfisä kayda?" — dip soradı häm anı kürügä: "Zimniy"nı aldık!" — dip kıçkırdı. — "Niçäle, "öçle"me?" — "Zimniy"nı aldık", dim bit. Kotla, "dürtle!"

Ä imtihannarnı birep betergäç, küñelendä buşlık sizde ul. Nişlärgä, kaya barırga? Änfisä GPTUga keräm, di. Anıñ yöräge kayadır atlıga, yarsıy, läkin kaya ikäne bilgesez. Änise ukırga kerergä kıstıy, ukımagan keşegä san yuk häzer, dip tä karıy. Ätise tege yakka da, bu yakka da kisterep süz äytmi. Ä Rifkat köçe taşıp torgan äzmäverdäy gäüdäse belän tagın kısan parta arasına kerep utırunı küz aldına da kiterä almıy, ul, kötüdän ayırılıp, üz irkenä çıkkan tay kebek bertuktausız çaba da çaba, tärtä arasına kerer aldınnan soñgı tapkır uynap kalırga aşıga kebek. Anıñ inde küñel türendä nıgıtıp kuygan uyı da bar, läkin häzergä bu turıda bersenä dä äytmi. Çönki öydä: "Malayıbız kem bulır ikän, kayda urnaşır ikän?" — dip, äti-äniseneñ läzzätle borçılu belän tabın yanında söyläşkänen tıñlau aña äytep betergesez rähätlek birä ide. Avgust ahırına hätle şulay yäşlek iläslegenä birelep yörde dä könnärdän berkönne serne açarga buldı.

— Änkäy, min montaclau idaräsenä yazılıp kayttım. Öyränçek slesar itep alalar.

— He-e, — dip aptırap karap tordı änise.

Rifkat bu "he"neñ huplaumı, ällä önäp betermäüme ikänen töşenmäde, şuña kürä, aklangan şikelle, tiz-tiz añlatırga totındı:

— Kiläse yılga barıber armiyägä kitäse. Azrak eşkä öyränermen. Berençe eş hakınnan siña menä mondıy zur büläk alıp kaytırmın.

— Anısı öçen rähmät. Slesar diseñme äle?..

— Äye.

— Nigä, bik yahşı hönär, — dip süzgä kuşıldı ätise. — Malaynıñ timer-tomırga kulı yatıp tora.

— Şulay da bit...

— Kaygırma äle yukka, änkäy, menä kürerseñ, armiyädän kaytkaç ta ukırga kerermen. Ä häzergä eşçe klass bulıp karıyk. Menä sin üzeñ yartı gomereñne şahtada eşlägänseñ, häzer — malyar. İsemeñne gel maktap telgä alalar.

— Bezneñ zamanası bütän ide, ukırga cay çıkmadı, ä häzer böten närsä citeş bit.

— Genetika digän fän belän tanış tügel bugay sin, änkäy. Menä şul fän äytä, ber näsel keşeläreneñ holık-gadätläre, tös-kıyafätläre — böten närsäse buınnan-buınga küçep yöri, di. Dimäk, teliseñme-telämiseñme, sin ällä kayçangı ber babaña ohşagan bulıp çıgasıñ. Ä bezneñ näsel, belgäneñçä, eşçelärneñ ber çılbırı, tabiğat zakonınıñ tabigıy ber çagılışı bulıp çıga.

— İ-i, ällä nindi süzlär belän baş bolgatıp utırasıñ inde. Alma agaçınnan yırak töşmi, ohşasañ, ohşarsıñ ikän...

— Mirgaziz kartka, — dip yomgakladı ätise.

13

Rifkat, uylarınnan arınıp, tagın küzlären açtı. Kiç citä bugay, koyaş nurları süränlängän, palata da tonıklanıp, bäläkäylänep kalgan sıman. Yata torgaç, bik kızık uyın uylap taptı bit äle ul: teli ikän, küzlären genä yoma da şunda uk ällä kaydagı keşelär yanına barıp çıga, alar belän söyläşä, küñel yuata, teli ikän, küz kabakların gına kütärä dä meñ çakrım yıraklıktagı palataga kaytıp töşä. Tora-bara bu uyın belän şundıy mavıgıp kitte ki, ul hätta yanına kilgän keşelär kerep çıguın da sizmäde, ukol kadaganda gına beraz aynıp, närsäder toyganday buldı da tizräk küzlären yomıp, iksez-çiksez äkiyätkä ohşagan tatlı uylar, istäleklär, hatirälär dönyasına aşıktı. Ni gacäp bu, elek alay bulmıy ide, ä häzer küz aldında bar närsä şulkadär açık, kul suzımı citärlek yakın bulıp kürenä. Änä — alar-nıñ kazarması. Urtada ara kaldırıp, ike stena buyına tip-tigez tezelgän ikeşär katlı karavatlar. Här ike karavat arasında — tumboçka. Tumboçka östendä — kitaplar. Änä, iñ östä Rifkatneñ kızıl tışlı bloknotı yata. Anda duslarınıñ adresları, şiğırlär yazılgan. Yoklarga yatar aldınnan kön sayın diyärlek şunı ber aktarıp çıga ul. Armiyägä kilgäç tä, äle "yam-yaşel çakta" uk başlagan ide anı. Berençe bitenä yäşel kara belän soldatnıñ nindi bulırga tiyeşlege yazılgan. Politinformatsiyägä äzerlängändä ber kitaptan taptı bu süzlärne. "Soldat teläsä nindi häldä kalganda da üz aldına kuyılgan burıçnı ütäp çıgarga, monıñ öçen berni belän dä isäpläşmäskä, kiräk çakta tormışın da kurkınıç astına kuyarga, Vatan namusı öçen, iptäşläre öçen gomeren dä kızganmaska tiyeş. Böyek Vatan sugışı yıllarında mondıy kanatlı süz telgä kerde: "Ülärgä mömkin, läkin Vatan prikazın ütämäü mömkin tügel". Sovet soldatı şundıy bulırga tiyeş". Bloknot biteneñ astına ul desant-niklar embleması yasap kuygan ide.

Kazarma tıp-tın. İşek töbendäge dnevalnıynıñ gına vakıt-vakıt taptanıp kuyganı işetelä. Kazarma türendä, agaçnı köyderep bizälgän stena buyında, televizor, küze açık kileş ayagürä yokıga kitkän soldat tösle, tın gına basıp tora.

"İldus kilgäç äytergä kiräk, kızıl tışlı bloknotnı alıp kilsen ide". — Anda nilär yazılganın süzgä-süz häterläsä dä, nikter bloknotın aktarıp karıysı kilde anıñ. "Min — Sovetlar Soyuzı gracdaninı Mirgazizov Rifkat..." Ant birergä äzerlängän çakta şul süzlärne yazgaç, ozak uylanıp utırgan ide. Bigräk tantanalı yañgırıy: Sovetlar Soyuzı gracdaninı. Mäktäptä anı tugızınçı klass ukuçısı, unınçı klass ukuçısı dip yörttelär, yarış vakıtında sportsmen dip äytkälilär ide, ä avılda Miñni-sa malayı, Şäfkat malayı buldı. Ä häzer — Sovetlar Soyuzı gracdaninı. Niçekter küñelgä sıydırıp, mäğnäsen añlap beterep bulmıy bu olı süzneñ.

Vatan aldında tugrılıklı bulırga ant birgäç, alarnı çast muzeena alıp kilgännär ide. Muzey karşındagı alleyada unike batırnıñ, unike Sovetlar Soyuzı Geroyınıñ ba-relefları uyılgan stena tora. Komandir alar hezmät itkän çastnıñ härbi traditsiyäläre, çast uzgan danlı sugış yulı turında söyläde. "Bu traditsiyälär bügenge köndä dä dävam itä, — dide praporşik häm, muzey türenä uzıp, utnı kabızdı. — Menä monda — tınıç vakıtta batırlık kılgan desantniklar turında söyläüçe eksponatlar".

Stendtan näq Rifkatneke tösle forma kigän, anıñ yäşlärendäge ike yeget yılmaep karap tora. Surätläre astında ere häreflär belän bolay dip yazılgan:

"Gvardiyä starşinası Savçenko Anatoliy İvanoviç, 1953 yılda tugan, VLKSM çlenı, berençe klasslı spetsialist, Sovet Armiyäse otliçnigı.

Gvardiyä ölkän sercantı Kotko Viktor Vladimiroviç, 1954 yılda tugan, VLKSM çlenı, berençe klasslı spetsialist, Sovet Armiyäse otliçnigı.

Härbi häm politik eştäge zur uñışları, yugarı härbi ostalıkları häm avır hava desantı tehnikasın "doşman" tılına töşergändä kürsätkän batırlıkları öçen komsomo-letslar A.Savçenko häm V.Kotko Kızıl Yoldız ordenı belän büläklände".

Rifkat üz küzlärenä üze ışanmadı. Küktä turgaylar sayrap torgan tıp-tınıç zamanda niçek itep şundıy zur batırlık eşläde ikän soñ alar? Armiyädä törlese bulırga mömkin: avtomattan da atalar, granata da ırgıtalar, tuplar da görseldi, samoletlar da sızgırıp oça, tanklar da cir selketep yöri — çın sugış bara diyärseñ. Läkin şul çakta iğtibar belän tirä-yaknı karasañ, poligon çitendä çaykalıp utırgan igennärne, zäp-zäñgär tınıç kük yözen küräseñ dä bu härbi öyränülärneñ, ni äytsäñ dä, kinolarda kürgän, kitaplarda ukıgan, babası söylävennän işetep belgän çın sugış tügellegen, ä bälki, bik zur häm kiräkle, bik citdi uyın gına ikänen añlıysıñ. Närsäse beläkder ul bala çakta uynagan sugış-sugış uyının da häterlätä kebek. Bäläkäy çakta, uynıy torgaç, çınlap sugışıp kitkän çakları da bula ide. Çönki uyınga birelep, kızıp citkäç, uynıy torgan iptäşeñ çın-çınnan doşman bulıp kürenä başlıy. Monda alayga uk barıp citmi citüen, ni äytsäñ dä, bala-çaga tügel bit, soldatlar. Ä şulay da öyränülär vakıtında kayçak üzeñ dä sizmästän, onıtılıp kitäseñ, ägär inde şundıy çakta karşında çın doşman da torsa, üz-üzeñne ayamıyça, östenä taşlanasıña ber şigeñ dä bulmıy.

Napoleon zamanınnan kalgan mıltıklarnı karaganda da, törle revolverlar, pistolet-nagannar, avtomatlar, tuplar, sugış trofeyları belän tanışkanda da Rifkat haman şul turıda uyladı. Muzeydan çıgıp kazarmaga kaytkaç ta yılmaep karap torgan ike yeget suräte küz aldınnan kitmäde. "Dimäk, soldat hezmäte — sugış-sugış uyını gına tügel. Ordennı yukka birmäslär ide. Sugış vakıtında da teläsä kemgä birmägännär anı", dide ul eçtän genä üz-üzenä.

14

Närsäder şapıldagan tavış işetelde. Gör kilep palataga berniçä keşe kilep kerde.

— Şuşımıni inde bezneñ geroy? Berär cire tırnalgan mällä? Häzer bez anı... — Tügäräk yözle, itläç borınlı, ak başlıklı vraç, Rifkatneñ çınlap yatuına ışanmagan kebek, şayara-kölä urındıkka kilep utırdı. Baş barmakları belän askı küz kabakların tartıp karadı: ber dä vraç dimässeñ, näq şähär aşhanäsendäge peşekçe abıy inde. — Şaktıy bärgänseñ ikän şul. Saklarga kiräk ide, närsäne-närsäne, ä başnı saklarga kiräk ide.

— Kurkak keşe genä artı belän suga sikerä bit, iptäş doktor, — dip kıyar-kıymas kına süz kattı şuşındıy uk ak halat, ak başlık kigän aksıl-sarı yözle yeget.

— Batır keşe başı belän utka kerä diseñme?

— Äye.

— Anısı döres. Yeget keşe utka da kersen, suga da töşsen — şuña kürä " ceget" dip atagannar anı. Läkin isän çıksın! — Şulay dip kisterep kenä äytte dä, tavışın yomşarta töşep, Rifkatkä endäşte: — Ä sin borçılma, küpkä tüzgänne, azga gına tüzärseñ. Eçendäge yuk-bar uylarıñnı çıgarıp taşla. Kara anı, bersen dä kaldırası bulma, başıñnı açkaç, barıber küräm min anı, minnän yäşerä almassıñ. Bez anı — moment, açıp timer-tomırın alabız da şalt itep yabıp kuyabız. Sizmi dä kalırsıñ. Yarıy, sin äzerlän. Bez kittek.

Rifkat idän şıgırdagannı gına işette, küzlären kütärep karıysı kilmädeme, ällä häle kitteme — tavış-tınsız, ber häräkätsez yatuında buldı.

"İsän çıksın!" — dide vraç. Äytüe genä ciñel. Andıy çakta niçek çıgasıñnı uylap torıp bulamıni? "Açabız da yababız", — di. Alay ciñel genä bulır mikän? Alar şayar-gaç-kölgäç tä, Rifkat üz hälen üze genä belä. Avırtunı basam dip köçänä torgaç, teşläre sızlıy başladı inde. Küñel dä bolgana. Ällä daru isennän inde? Täräzälärne açsalar ide, içmasam. Vraç apa da çıgıp kitkän. Ul da arıgandır inde. Täülek buyı yanınnan kitmi utıra bit, biçara. Artık söyläşmi dä, borçırmın dip uylıy, ahrısı, moñsu küzläre belän aña karıy da şulay säğatlär buyı tik utıra. Täräzä artında särvi kuakları arasınnan alsu kük yöze kürenä. Koyaş inde yortlar artına kerep yugalgan. Dimäk, monda tögäl ber täülek yata. Avıru keşelärgä gomer bik ozın toyıladır ul. Ällä kiresençä mikän? Şulaydır. Alarga äle yäşi dä başlamagan kebekter, böten gomerläre — kiläçäk ma-tur-matur gomerläre aldadır, ä monısı yaman ber töş, sataşu, tabiğat yalgışı kebek kenä toyıladır. Ä minem häl baş-kaçarak bit. Geografiyä däresendä uzgan subülgeç kebek kenä. Subülgeçneñ ber yagında — koyaşlı tau itägennän çelteräp agıp töşüçe saf sulı çişmä tösle untugız yıl gomer, ä ikençe gomer nindi bulır, nindi sular agar anda? Ällä karañgı upkın bulırmı? Häzer ul koyaşlı tau itägenä taba yöz belän basıp kıyataş östendä tora. Ä artka, döresräge, alga, kiläçäkkä, kiläçäk gomere yagına borılıp kararga kurka. Borılıp karauga, töpsez upkınnı kürep, başı äyläner dä şunda oçar tösle. Niçek kenä bulsa da, şuşı taş kıyadan ıçkınmaska kiräk, tırnaklar belän yabışıp bulsa da torırga, läkin yıgılmaska, tüzärgä, bireşmäskä kiräk!

Niçek kenä buldı soñ äle bu? Öyränülär dä ütkän, barısı da isän-sau, ä min monda yatam. Vraç döres äytte, bolay yuk-bar närsä uylap, üzemne gazaplamaska kiräk. Onıtırga, barısın da onıtırga!

Yä bulmasa, vraç äytmeşli, yahşırak närsälär hakında uylarga kiräk...

15

Samolettan sikerügä ul, cil tıgızlıgınnan, cil açılıgınnan saklanu öçen, ireksezdän küzlären yomdı. Närsägäder tayanırga teläp, tırışa-tırışa ayakların aska suzdı, kulları belän totınır cir ezläde. Berni dä taba almagaç, närsä bulsa, şul bulır digändäy, bötenläy bitaraf kaldı. Läkin bu bitaraflık ozakka barmadı, küñelgä berber artlı şomlı uylar kilä başladı. Güyä ul şaulap aguçı tau yılgasına yıgılıp töşkän dä yarga çıga almıyça aga da aga.

Rifkat, kolaç cäyep yözärgä telägändäy, kulların butap aldı da gäüdäse, nıklıgın yugaltıp, böterelä başlavın sizgäç, küzlären açtı. Asta bik zur tälinkägä ohşagan tügäräk kürende. Kinät aña ul üze aska taba töşmi, ä küllär-elgalar, basu-kırlar tezelgän şuşı gacäp zur tälinkä, Cir atlı tälinkä küzgä kürenep yakınaya, öskä taba oçıp kilä kebek toyıldı.

Menä kızıl köçekkä ohşagan koyaş, astan gına ürelep, alsu tele belän tälinkäneñ ber çiten yalıy başladı. Köçek-koyaş başın kütärgän sayın, anıñ kızıllıgı sıyıgaya. Ul äkrenläp üzeneñ altın-sarı tösenä kerä bara — äyterseñ kemder anı yalgış kızıl buyaulı çiläkkä töşergän dä häzer, keşe-kara kürgänçe dip, aşıga-aşıga sörtä ide.

Cılı koyaş nurları, tıgız hava belän örtelgän, şartlarga citep kiyerelgän gömbäz aşa uzıp, salkın şämähä töskä kerde. Kük yöze tulı şämähä gömbäzlär. Küzne kısıbrak karasañ, nindider can iyäläre bolıt-mendärlärgä elenep torgan kebek kürenä. Rifkatneñ şul çak cırlıysı kilep kitte.

Färeştädäy, küktän töşä dä ul,
Cen şikelle kerä sugışka...

Bügen alarga, çınnan da, cen kebek çabarga turı kiläçäk. Rifkat sul kulı belän avtomatın kapşadı. Cir, tälinkä formasın yugaltıp, ğadäti cirgä äylänep kaldı. Asta — kuyı yäşel töstäge dala. Anda-sanda, törle zurlıktagı közge vatıklarına ohşap, küldäveklär yaltırıy. İke kön totaş yaugan yañgırdan soñ cir äle kipşerä dä başlamagan. Koyaş nurları, yaña gına yokısınnan torıp yuınırga cıyıngan malay kebek, irenep kenä, telär-telämäs kenä küldäveklärdä koyına. Rifkat başın kütärep karadı: zäñgär kük yözen isäpsez-sansız gömbäzlär çuarlagan, hätta koyaş ta bolıt arasınnan başın tıgıp karagan sıman kürenep-kürenep kenä kitä. Bu gömbäzlär barısı da töşep citkäç, cirdä basar urın da kalmas şikelle. Könbatış yaktan salkınça cil isep kuydı. Äyterseñ bu hozurlıktan ayırılıp cirgä ayak baskaç, alarnı ni kötäsen iskärtä ide ul. Ällä inde östä genä şulay tın bulgan, töşkän sayın cil köçäygännän-köçäyä bara, paraşyut gömbäzenä kerep sızgıra, anı üzenä iyärtep alıp kitmäkçe bula. Töşep citärgä berniçä yöz metr kalgaç, ul bötenläy çıgırdan çıktı, ofık çitennän şaktıy kütärelep ölgergän koyaş ta, bu minem eş tügel digändäy, uñaysızlanıp kına yılmaya. Ä cil haman sayın kotıra, paraşyutnı yolkıp-yolkıp ala, örep sünderergä telägändäy, koyaşka taşlana, ä koyaş, cil iskän sayın gacäyep zur utlı kümerdäy kızara da, yañadan küksel elpä belän kaplanıp, tonıklanıp kala. Cir östenä şomlı karañgılık iñä, kolak töbendä ulagan cildän küñellär çımırdıy. Äle genä şundıy tınıç, şundıy matur dönya, kemder avırtkan söyälenä baskanday, özgälänä, açuın kemnän alırga da belmiçä, açı cile belän yulında oçragan här keşeneñ bitenä kiterep bärä, dala buylap çäçelep yatkan küldävek yözlären şadralatıp uza, ülännärneñ başın cirgä bärä-bärä kıynıy. Äyterseñ asta, ige-çige kürenmägän dala eçendä, çınnan da mähşär kupkan, äyterseñ anda härbi öyränülär tügel, ä çın sugış bara. Komandir: "Öyränülär sugış şartlarına yakın kiterelep ütkäreläçäk", — digän ide. Anısı şulaydır, läkin bu davıl da komandir prikazı belän kilmägänder bit.

Menä koyaş bötenläy küzdän yugaldı. Paraşyut gömbäze hätle genä bolıt astınnan koyaş ozaklamıy yañadan kilep çıktı, läkin anı bolıtnıñ ikençese — zurragı kapladı. Ofık yagınnan, könneñ tämam bozılganlıgına şik kaldırmıyça, öyem-öyem bolıtlar agıla ide. Ber karaganda alar "doşman" desantniklarına ohşap kürenä, äyterseñ uñay vakıtnı gına kötep torgannar da menä häzer häylä belän artka töşmäk bulalar.

Rifkat üz uylarınnan üze kölep kuydı häm, cirgä yakınlaşuın kürep, avtomatın kulga aldı. "Ta-ta-ta, ta-ta-ta". Kemder aldanrak ölgerde, küktä ber-ber artlı "urra!" kıçkırgan avazlar işetelde. Cirdä atkanda alay bulmıy ide: avtomat iñbaşına kiterep bärgän sayın, gäüdä artka taba etärelep, şuışıp kitä. Menä ayaklar cirgä tide, Rifkat, tez buınnarın yomşatıp çügäläde, ber ayagı çokırga turı kilep, gäüdäse çaykalıp kitte, läkin yıgılmadı, kün itek astınnan çäçräp çıkkan su öskä sibelde. Ul, sul kulına avtomat totkan kileş, uñ kulı belän bitendäge mätele sunı sıpırıp töşerde dä cir östendä tıpırçınıp yatkan paraşyut gömbäzen üzenä taba tarttı. Gömbäz eçenä kerep tulgan cil, bireşergä telämiçä, paraşyutnı alga österi, tägärätep yörtä, ak yıfäkne pıçrak suga manıp-manıp ala. Rifkat tiz genä bauların ıçkındıruga, paraşyut, üpkälägändäy, böte-relä-böterelä cirgä töşä kaldı, ä ul cilgä yöz kuyıp alga yögerde. Berniçä minuttan batalon cıyılu urınında safka tezelgän ide inde.

— Buldırdıgız, yegetlär! havada vakıtta uk ut açıp, sez "doşman"nıñ algı pozitsiyäsendä torgan şartlı köçlären çigenergä mäcbür ittegez. Läkin "doşman" mäkerle, bik köçle. "Doşman" könyak-könbatış yaktan höcüm itep kilä, ul bik nık korallangan. Bez häylä belän anıñ tılına ütep kerergä häm citäkçelek itü punktın kulga töşerergä tiyeş. Başka batalonnar, manevr yasap, "doşman"ga hiç kötmägändä kiterep bäräçäklär, ä bez, böten udarnı üzebezneñ öskä alıp, turıdan höcüm itäbez! Desantniklar, alga!

Soldatlar beretkaların batırıp kidelär dä, alga taba iyelä töşep, yögerep kittelär. Cil bar köçe belän gäüdäne artka etä, avtomat köpşäsenä kerep açı tavış belän sızgıra, küzlärdän yäş çıgara. Ayak astı taygak, üzle balçık yabışıp, kün iteklär kütärä almas hälgä kilde, citmäsä, ber bulgaç, bulsın, digändäy, yözgä bärep yañgır sibäli başladı.

İrtänge hozurlıktan soñ kinät kupkan bu mähşär şundıy da urınsız häm gacäyep toyıla, äyterseñ tabiğat bügen kükne ayaz itim, dönyanı yämländerim, urman-bolınnarnı, basu-kırlarnı söyenderim dip, izge niyät belän ofık kapkasınnan koyaşnı tägärätep cibärgän dä, küz aldında töten börkep, tirä-yünne der kiterep oçuçı samoletlarnı, isäpsez-hisapsız bolıt yırtıgına ohşagan paraşyut gömbäzlären kürgän, häm, min sezgä yahşılık telägän idem, ä sez añlamadıgız, mägez inde, alaysa, kürmägänegezne küregez, digändäy, kotırınırga, böten patşalıgın pıran-zaran kiterergä totıngan.

Soldatlar çılbır bulıp yak-yakka sibelep yögerälär. Komandir artkarak kalgan soldatlarnı därtländerep kıçkıra, şayan süz äytep ala da kinät kenä usal häm taläpçän tavış belän sörän sala: "Çılbır! Çılbırnı özmägez!"

Rifkat çılbırnıñ urtasında, yul buylap bara. Tanklar, maşinalar yörep, yul inde saz botkasına äylängän, urını belän hätta kün itekneñ kunıçı da kürenmi. Komandir anıñ hälen añlıy bugay, ber süz dä endäşmi, barı tik ara-tirä yänäşä ük kilep, bergä yögerep bara da, anı üz urınına kaldırganday, tagın çılbır çitenä kitä. Öyränülärgä äzerlängändä ük berniçä soldatnı cıyıp: "Sez polkta fizik yaktan da, moral yaktan da — kıskası, böten yaktan da iñ äzerlekle soldatlar. Şuña kürä öyränülär vakıtında bütännärne üz artıgızdan iyärtergä, iñ kıyın cirgä başlap kerergä tırışıgız. Desantniklar öçen iñ kiräk närsä: fizik köç, teläsä nindi şartlarda da yugalıp kalmau, tiz oriyentlaşa belü häm ruhi yaktan nık bulu. Min sezgä ışanam!" — digän ide komandir. "Sezgä ışanam, — dip eçtän genä kabatladı Rifkat. — Menä ni öçen miña süz katmıy ikän ul".

İnde manevrga kitkän batalonnar da küptän kürenmäs buldı, ayaklar kaynar suga tıkkan şikelle kızıştı, böten tännän par kütärelä başladı. Ä "doşman" yuk ta yuk. Nihayät, komandirnıñ kırıs tavışı yañgıradı: "Tuktarga! Unbiş minutlık yal".

Läkin tirä-yündä ışıklanırga, cildän kaçıp sıyınırga, baş törtergä nik ber agaç, nik ber kuak bulsın! Ällä nindi canvar avazları çıgarıp ükerüçe cil dä şärä yalannı yarsıy-yarsıy çäbäkläüçe rähimsez yañgır gına.

— Kil monda, palatka korabız! — dip kıçkırdı aña Vo-lodya İşenko. Volodya — muzıkant yeget, torbada uynıy. Gitara uynaganga, cır yaratkangadır inde, Rifkatne gel yakın itä ul, bähäs çıksa da, gel anı yaklıy, härçak bulışırga gına tora. Ällä torbada uynıy-uynıy muskulları tartılgan, ällä tumıştan uk şulay bulgan — ike yak yañagı, avızına yomırka kapkan şikelle, kabarıp tora.

Rifkat, potı-potı belän saz pıçragı iyärgän ayakların österäp, palatka belän kaynaşuçı Volodya yanına kilde.

— Nindi palatka koru di ul? Unbiş minuttan kuzgalabız bit. Korıp ta bulmıy anı bu cildä.

Volodya karşı süz äytmäde, palatkanı cirgä cäyde dä kaytarıp östenä yaptı.

— Börkänep kenä utırabız, kil!

Läkin cil alarga irkenläp utırırga irek birmäde: äle palatkanı baş östennän kayırıp ırgıttı, äle, böterelep kilep, yañgır tamçısı belän yözgä sıpırdı. Yögerep manma tir bulgannar ide, häzer menä tän buylap salkın täpile böcäklär çabışa başladı, annarı, teşlär teşkä tiyep, kaltıratırga uk totındı. Yarıy äle şulçak kütärelergä komanda buldı, yuksa, Rifkatneñ ayakları da oyıp, kuzgala almas hälgä citep kilä ide.

Sikerep tordılar da tagın "atakaga" taşlandılar. Rifkat üz urınına, sorı tasma bulıp suzılgan batkak yulga çıktı. Dereldäp torgan salkın üzle balçık ayaklarnı suı-rıp-suırıp ala. Kırıydan yögerüçelärgä beraz ciñelräk, anda äle cir alay uk aktarılmagan, bolgatılmagan — suı su-lay, cire cirläy ayırı tora, şuña ayakka da alay uk iyärmi. Läkin cile barıber şul uk cil inde...

Rifkat, ayak tavışları işetep, borılıp karadı. Yegerme metrlar çaması gına artta yulnıñ ike yak çite buylap general belän polk komandirı kilä. Alardan az gına aldarak — ölkän leytenant Kireev.

Rifkatneñ aru-taluı kinät yukka çıkkanday buldı, ul, bargan uñayga ayagındagı lämne töşerä-töşerä, iptäşlären kuıp citärgä aşıktı.

General kiläse dip söylägännär ide inde alarga. Läkin menä şulay, hiç kötmägändä, yänäşädä kürermen dip uyına da kitermägän ide Rifkat. Cil-davılga, yañgırga karap tormagan, poligonga çıkkan. Häyer, närsägä şakkatırga, zamanında general da soldat bulgan bit, sugışta mondıylarnı gına kürergä turı kilmägänder aña.

Ällä inde yögerä torgaç, arıldı, ällä arttan komandirlar kilüen sizep torganga şulay buldı — Rifkatneñ cilkäse buylap cılı may agıp töşkän sıman toyıldı. Alda "doşman" kürengändä ul inde cil-yañgırnı da sizmäs däräcägä citkän, anıñ böten täne utlı yomgak tösle kızışkan ide. Şulçak havada raketa kabındı, aldan kitkän batalonnar "doşman"nıñ tılına töşkännär ide, ä Rifkatlär batalonı "mañgaydan" kiterep bärde.

Läkin, "idarä itü punktı" alıngaç ta, "doşman" bireşergä telämäde, üzeneñ rezervın kertep, soñgı köçe belän höcümgä küçte. Monısı inde — iñ soñgı, iñ hälitkeç bäreleş ide.

16

— Granatalarnı äzerlärgä! — Komandirnıñ can açısı belän yırtılıp kıçkırgan avazı, yañgır pärdäsen ütep, soldatlarga işetelde.

Rifkat, saz çapırdatıp yögergän uñayga, granatasın aldı. Karşı iskän cil kerfekne kütärep kararga da irek birmi, tir belän kuşılgan yañgır suı, mañgaydan agıp töşep, açıttıra-açıttıra küzgä kerä. Böten tän: baş ta, ayaklar da, kullar da, gäüdä dä ut yana, häzer menä atılıp bargan şäpkä tank astına taşlansa, anıñ kızuınnan tank yana başlar ide sıman. Barı tik kuldagı granata gına, salkın baka kebek, uç töben kıtıklap tora. Bu kıtırşı salkın timerne tizräk "doşman" östenä ırtıtası, tizräk annan kotılası, bu ige-çige bulmas tösle toyıla başlagan mähşärle köngä çik kuyası kilä. Märhämätsez cil dä, böten tängä genä tügel, hätta üzäklärgä ütep yaugan yañgır da şuşı küz aldına anık kiterep bulmıy torgan "şartlı" doşman eşeder, ul doşmannı ciñügä cil dä basılır, yañgır da tuktar häm, bolıtlarnı kua-kua, tügäräk yözle, yırık avızlı, köläç koyaş kilep çıgar tösle.

Rifkat granata bocrasın tarttı da, uñ kulı belän kizänep, artka kayırıldı. Böten köçenä kiyerelüdän muskullar zıñlaganday buldı. Häzer... häzer... granata "doşman" östenä oçaçak. Ul, ayakların sazdan suırıp çıgara-çıgara, alga atladı. Karşıda bäläkäy genä tauçık kalkıp çıktı. Häzer... menä şul kalkulıknı gına ütä dä... Kinät anıñ sul ayagı havada asılınıp kaldı. Närsä buldı, ällä başı äylänäme, ällä ayagı oyıdı da berni sizmime? Ul, cir katısın toyarga telägändäy, gäüdäseneñ bar avırlıgın sul ayagına küçerde häm, tigezlek saklıy almıyça, yantaep kitte. "Çokır! Ayak çokırga turı kilgän!" Yäşen tizlege belän yaltırap kuygan uydan baş miye ber mizgelgä yaktırıp kitkändäy buldı, küzdän utlı inälär çıgıp oçtı. Nihayät, sul ayak cirne ezläp taptı, läkin totınıp kala almadı, tayıp kitte, häm Rifkat tauçık itägenä barıp töşte. Uñ kulınıñ tersäge ireksezdän yazılıp kitte... häm granata cirgä tägäräde. Rifkat, ni bulganın üze dä añlamıyça, granata östenä taşlandı, eläkterep aldı da anı uçına kıstı. Şulçak baş miyen ötep, köyderep utlı öyermä uzdı. Ul sıtıp yukka çıgarırga telägändäy, granatanı haman sayın nıgrak kıstı. "Dürt sekund!.." — dip pışıldadı ul. Rifkat granata totıp tezlängän cirennän sikerep tordı: tändäge böten aru-talular sıpırıp alganday yukka çıkkan ide. "Tizräk! Tizräk!" — dip tipte yöräge. "Tizräk! Tizräk!" — dip iste cil. "Tizräk! Tizräk!" — dip kolagında kaytavaz yañgıradı, kolagı çıñladı. Kinät alda, kalkulık artında, cir astınnan kalkıp çıkkan kebek soldatlar päyda buldı. Äle genä mişen belän ike arada buş yalan ide bit... Ällä miña gına şulay kürenäme dip, ul küzlären ber yomıp, ber açıp karadı. Äye, alda, annan yırak ta tügel, soldatlar, desantniklar yögerä ide. "Tuktagız!" — dip kıçkırırga häm, bar köçenä yögerep barıp, granatanı alar aldına tomırırgamı? Yuk! Yuk! Dönyaların onıtıp alga omtıluçı desantniklar anıñ tavışın işetmäslär, işetsälär dä, añlamaslar.

Dürt sekund...

Dürt sekundtan granata şartlayaçak! Kaya kuyarga, kaya yäşerergä, kaya tomırırga anı? Ägär tigez, korı cir bulsa, yögerep kilep kizäner ide dä, ällä kaya yırakka oçırır ide. Yuk, yögerep bulmıy, yögerü tügel, batman-batman üzle balçık österägän iteklärne urınınnan kuzgatuları da kıyın. Nişlärgä? Alga ırgıtırga yaramıy, alda — soldatlar, alda — anıñ iptäşläre. "İ-ih, — dip, teşlären şıgırdattı Rifkat. — İ-ih!" Granata ırgıtu buyınça çastta berençe urınnı algaç, komandir anı böten soldatlar karşında maktagan ide. "Mirgazizovka granatomet ta kiräk tügel, ul bo-lay da granatomettan yıragrak ata", — dip şayartkan ide. Häzer kürsä...

Rifkat, granata totkan kulın baş oçına kütärgän kileş, uñ yakka borılıp karadı. Anda da, berni bulmaganday, "urra!" kıçkıra-kıçkıra soldatlar bara. Küz almaları atılıp çıgar däräcägä citep kiyerelde, yöräk yarsıp-yarsıp tipte. Nişlärgä?

Dürt sekund!

Rifkat aptırau häm sorau katış küzlären sul yakka töbäde. Çılbır bulıp suzılgan desantniklar aldagı "doşman "nan başka bernärsä dä kürmi çaba da çaba. Yöräk tibeşe ayırmaçık bulıp çigägä bärä, barmak oçların çänçep-çänçep ala.

Dürt sekund! "Sekund! Sekund!" dip tibä yöräk.

Rifkat, başın borıp, artka karadı häm kul suzımı gına cirdä, üzennän yegerme metr çaması gına yıraklıkta, olı-olı atlap kilüçe generalnı, aña närsäder añlatıp, kolagına iyelgän polkovniknı, mayor belän ölkän leytenantnı kürde. Atılıp çıgarga citeşep tipkän yöräk tagın ber tapkır: "Sekund", dip kuydı da tın kaldı, äyterseñ bötenläy erep yukka çıktı. Ällä kaydan astan, küñel türennän açıttırıp, böten tänne kuırıp nindider dulkın kütärelä. Menä ul kükräk turın yandırıp uzdı, menä ul bugazga kilep tıgıldı. Rifkat ber mizgelgä genä küzlären çıtırdatıp yomdı. Ul nider uylarga, närsäder isenä töşerergä tırışıp köçände. Läkin ber äyber dä hätergä kilmäde: bar dönya, böten istäleklär, barça duslar häm yakın keşelär urınnarınnan kupkannar da bergä cıyılıp östän, küktän, tın gına, süzsez genä karap toralar tösle.

Rifkat soñgı märtäbä yak-yagına küz yörtep çıktı. Anıñ tiräsendäge bocra kısılgannan-kısıla bara ide. Alda häm ike yakta — desantniklar, artta — komandirlar. Ul, granata ırgıtırga urın ezlägändäy, aptıraudan kükkä kütärelep karadı. Anda kaynap, yarsıp, ällä nindi kotoçkıç kıyafätlärgä kerep bolıtlar aktarıla. Kinät kenä anıñ kükkä kütärelep kitäse, şul bolıtlar arasına kerep adaşası, yugalası kilde. Şulçak tamak töbendä buılıp torgan utlı dulkın äkren genä yul yarıp baş miyenä tula başladı häm tizdän anıñ başı utlı tubalga ohşap kaldı. Rifkat inde berni kürmi dä, berni sizmi dä ide. Barı tik kaydadır, küñel türendä genä äytep-añlatıp bulmıy torgan üpkäläü häm aptırau, açu häm ücätlek katış ber his tuıp kilä. Ul böten tirä-yünne, iksez-çiksez dalanı, bar dönyanı yañgıratıp nider kıçkırırga teläde, läkin kiräkle süz tabılmadı, tamak töbennän ıñgıraşuga ohşagan "ah" avazı gına çıktı. Onıtılıp torgan yöräk tagın uyandı, tagın atılıp-atılıp tibärgä totındı, salkın granata, kızgannan-kıza barıp, uç töben, barmaklarnı köyderde. Rifkat can açuı belän kulın suırıp kiterde dä kükrägenä kıstı häm, kemnänder gafu ütengändäy, cirgä tezlände. "Häzer! Häzer!"

— dip pışıldadı ul. Yöräge böten gäüdäsen selketep tibä, böten dönyada şul yöräk tibeşennän başka ber närsä dä yuktır kebek. Yañgır suı bit buylap aga. Ällä küz yäşläre inde? Yuk, ul yılıy almıy, anıñ küñele katkan, barı tik baş miyeneñ ber poçmagında gına söyeneçkä dä, gorurlıkka da ohşaş ber yülär uy kisäge genä şarçık tösle tägäräp yöri. Nindider kurkınıç närsä bulasın sizengän, şunı tuktatıp kalırga, buldırmaska tırışıp ta köçennän kilmägänen añlagan tabiğat yılıy, bolıtlar yılıy, östägelär yılıy.

Kinät, karañgı kükne çärdäkläp, yäşen yäşnägändäy buldı, cir görseldäde, ayak astındagı dala ber yakka taba şuışıp kitte dä toman arasına kerep yukka çıktı. Rifkat, bermäl, hiçnärsä añlamıyça, havada asılınıp tordı, annarı salmak kına kayadır aska, töpsez upkınga töşä başladı. Töşkän sayın dönya karañgılana bardı, küz aldında böterelep torgan utlı şar sünde, kolaklardagı görseldäü şavı tonıklandı...

17

— Duslarıñ kilgän.

Rifkat vraçnıñ upkın töbennän kilgän tavışın işetä, läkin cavap birergä kiräkme-yukmı ikänen añlamıy, küzlären kütärep karamıy, aña häzer tirä-yündäge bar närsä butalgan, üzeneñ elekke ähämiyäten, mäğnäsen yugaltkan kebek toyıla, äyterseñ ul moña qadär añına kilä almıyça, ülem isereklege belän sataşıp yatkan da menä kinät kenä üzeneñ ni eşlägänenä, nindi häldä kalganına töşengän ide.

— Duslarıñ kilgän, Rifkat...

"Ä min monda ällä nilär iskä töşerep, hıyallanıp yatam,

— dip uyladı Rifkat. — Bötenese betkän, bötenese artta, granata şartlavı artında kalgan inde. Häzer... barı tik saubullaşıp kına bula... Hıyallar... Kiräk tügel. Duslar da... saubullaşırga kilgännärder. Okrug gospitalennän hirurg çakırtmaslar ide. Dimäk..."

Rifkat, här närsäneñ şulay kinät kenä yaña tösmer aluına gacäplänep, mıskıllı yılmaerga uyladı, läkin yılmayu barıp çıkmadı, bit muskulları, irennäre anı tıñlamadı.

İşek açılıp yabıldı. Soldatlar, kemneder yokıdan uyatudan kurıkkan sıman, ayak oçlarına gına basıp, Rifkat yanına yakınlaşalar. Alarga üç itkändäy, ayak atlagan sayın, teşlärne kamaştırıp, idän şıgırdıy. Menä alar karavat yanına tezeleşep bastşar da, ni äytergä belmi, tik toralar. Süzne, nihayät, Vağıyz başladı. Ul köçänüdän kızarınıp, bürtenep çıktı, dugalanıp torgan kara kaşları urtadan sındı, küzläre keçeräyep, süränlänep kaldı.

— Nihäl, Rifkat!

Äytte dä, mäğnäsez süz ıçkındırganday, ber urında taptanırga totındı, barmakları belän gimnasterka töymälären barlap çıktı. Rifkat irennären kıymıldattı, läkin süz çıkmadı, annarı, minem hälne üzeñ dä kürep torasıñ, digändäy, moñsu itep karadı da tagın üz eçenä biklände. Anıñ häle yuk ide. Vakıt ütkän sayın, ul muskullarında kaynagan köçneñ kimi baruın, kom säğate tösle kayadır aguın sizä. Menä ul agar-agar da ber zamannı bötenläy betär, bötenläy yukka çıgar tösle. Baş miyeneñ ber poçmagına kerep oyalagan şomlı uy beraz gına onıtılıp tora da tagın tırmaşa başlıy, öskä çıga, annarı böten küñelne aktarıp taşlıy. Yuk, ülem kurkıtmıy anı. Ni öçen alay eşlägänenä dä ükenmi, şulay itkän ikän, dimäk, döres eşlägän, dimäk, anıñ başka yulı bulmagan. Tumagan keşe genä ülmi, dilär bit... Bilgele, äle yäşärgä dä yäşärgä ide. Armiyädän kaytıp äti-änisen söyenderäse, dusları belän bergä uram tutırıp yörise, eşkä urnaşası, ukırga keräse, nıgıtıp ğaşıyq bulası, ğailä korası, nindider zur eşlär maytarası ide. Ä ul äle yäşi dä başlamagan ide, äle ul yäşärgä äzerlängän genä ide bit. Tudı, üste, döresräge, üsterdelär: kiyenderdelär, aşattılar, eçerttelär, mäktäpkä ozatıp cibärdelär, teläge bulsa, ütädelär. Pionerga kerde, komsomol buldı, sport belän cenlände, muzıka-cır belän şaşıp yörde... Läkin bolar barısı da nindider zur eşkä äzerlek kebek kenä ide. Armiyägä kilgäç, alarnı ay buyı karantinda tottılar, soldat mäktäben ütkärdelär, annarı tagın aylar buyına paraşyutnı meñ sütterep, meñ cıydırdılar. Barı tik şunnan soñ gına samolettan sikerdelär. Keşe dä şulay yartı gomeren äzerlek hästäre belän ütkärä, barı tik üzendä köç, nıklık, ışanıç sizgäç kenä kükkä kütärelä. Min keşe gomeren üzemçä añlatam — desantniklarça, ä babay bütänçä söyli ide. Keşe gomere — tau kebek, di ide ul. Keşe tau itägendä tua da yartı gomere buyı öskä kütärelä, menep citkäç, hozurlanıp yak-yagına karana — böten dönya uç töbendäge kebek, bar närsä keçeräyep, bäläkäylänep kalgan, ä ul — zur, ul häzer teläsä närsä eşli alır, anıñ kulınnan bar närsä dä kiler tösle. Läkin... tuktap kala almıy. Vakıt — rähimsez, vakıt anıñ ayakların säğat mayatnigı itkän dä alga-artka, artka-alga yörtä, ul ireksezdän häräkät itärgä mäcbür, ul ireksezdän atlap bara. Keşe başta kaya barganın da añlamıy tora, annarı kinät kenä añlap ala da ayakların teräp tübän töşmäskä tırışa, ä mayatnik tuktamıy, alga-artka, artka-alga yöri dä yöri. Tau töşkän sayın keşeneñ küñele dä töşä, aña şul uk agaçlar da, şul uk ülännär dä, şul uk çäçäklär dä bütänçä kürenä, dönya da karañgılana bargan sıman toyıla. Anıñ küz alları tomalana, ul aldındagı äyberlärgä iğtibar itmi, haman-haman tege yak tau itägen, andagı koyaşlı alannarnı, çıklı ülännärne, sayrar koşlarnı, tauga menü läzzäten iskä töşerä, barı şunıñ belän genä yäşi...

18

Kinät Rifkat siskänep kitte... Ul da bügen köne buyı bala çagın, ütkän könnären uylap yattı bit. Ul da tau töşä mikänni? Yuk, ul äle tauga menep tä citmägänder... Menep citä almıyça yıgılıp töşkänder. Anıñ küz aldına ayırmaçık bulıp tau kilep bastı. Menä alar, alpinistlar kebek ber bauga tezeleşep, kıyaga ürmälilär. Bau oçında: Vağıyz, Tansık, İldus, Volodya, Yura, astarak: general, polk komandirı, ölkän leytenant, ä urtada — Rifkat. Menä ayagı tayıp kitte dä ul upkın östendä asılınıp kaldı, iptäşläre dä, komandirlar da, nişlärgä belmiçä, aptıraşıp karap tora. Berniçä sekundtan alar barısı da upkınga oçaçak. "Yuk!" — dip kıçkıra Rifkat. — "Yuk!" häm kesäsennän pıçak alıp üzen bäylägän baunı kisep cibärä, zur bau tartıludan zıñlap kuya häm Rifkat aska, upkın töbenä oça.

-Ah!

Ul, totınıp kalırga telägändäy, sul kulın havada butadı häm, kulı nindider cılı äyber tapkaç, küzlären açıp cibärde. İldus anıñ östenä iyelgän dä kulın kıskan kileş işeteler-işetelmäs kenä pışıldıy ide:

— Rifkat, tınıçlan, Rifkat, bez monda.

Toman eçennän äkren genä Vağıyz kilep çıktı, annarı Tansık kürende, annarı — Yura...

— Äye... — dide Rifkat.

Ul äle yartılaş kına monda, yartılaş äle ul üzeneñ uyları dönyasında ide. Şuña kürä bu "äye"neñ närsägä äytelgänen dä añlap betermäde: menä kilep tä cittek, taudan tübän tägäri başladık, diyärgä telädeme ul, ällä, yanında dusların kürep, äye, min sezne küräm, äye, min isän, min sezneñ belän bergä yäşäyaçäkmen äle, dip raslarga uyladımı? Anıñ uyları häzer soñ çikkä citep butalgan, äyterseñ baş söyäge eçenä umarta küçe oyalagan ide. Küçneñ göcläve köçäygännän-köçäyä bara, kortlar, irekkä çıga almagan açudan, yandırıp-yandırıp teşlilär, çıgarga yul ezlilär sıman.

Vraç kilep ukol kadagaç, umarta küçeneñ göcläve basıla töşte, häm Rifkat üze yanında keşelär bar ikänen isenä töşerde.

— Ä sin artık üzgärmägänseñ. — Tansık bolay da zur avızın cäyep cibärde, küzläre urınında kara sızık kına kaldı.

Rifkatneñ inde irtädän birle üz-üzen küräse kilä ide. Yözen genä açık kaldırıp, başın bäylägännär — anısın sizä, ä menä küzläre, borınnarı, kaşları, avızı, bite nindi ikän? Berniçä tapkır vraçtan közge sorarga da cıyındı, läkin nikter cörät itmäde. Menä... häzer cayı çıktı.

— Közge... — dip pışıldadı ul. — Üzemne küräsem kilä.

İldus, kabalanıp, gimnasterkasınıñ tüş kesäsenä tıgıldı, tik şul çak, Vağıyzneñ küz karaşın kürep, akrın gına kesäsen yañadan töymäläde, kulın kaya kuyarga belmi aptırap tordı da beretkasın äväli başladı. Rifkat anıñ bu häräkäten kürde, häm, mölderäp tulgan çiläk östenä ber tamçı tamgannan soñ taşıp tügelgän su tösle, küñelendäge açınu hise böten küzänäklärenä taraldı. İldus ta, Vağıyz dä — barısı da ul belmägän nindider yäşeren häm kotoçkıç ber serne belälärder, barı tik annan gına yäşerälärder, aña gına äytmilärder tösle toyıldı aña.

— Bez çiratlap sineñ yanda utırırga telägän idek. Vraç röhsät itmi, — dide moña qadär ber çittä süzsez genä torgan Yura. Ul, gomumän, küp söyläşergä yaratmıy, avız eçennän genä härçak nider köyläp yöri, keşe süzenä kuşılıp kitmi, barı tik kiräkle urında, inde süz äytmäskä mömkin bulmagan cirdä genä ber-ike süz ırgıta da tagın köyli başlıy. — Operatsiyägä qadär yaramıy, didelär.

— Tış-ta... cı-lı-mı? — dip, äytergä ciñel bulsın öçen, här süzne iceklärgä bülä-bülä soradı Rifkat. Yegetlär, süzneñ palatadan tışka çıguına kuanıp, ber mizgeldä balkıp kittelär, alarnıñ yözlärenä nur kundı.

— Cılı!

— Şundıy şäp!

— Äy, havası da havası, sulap tuyarlık tügel.

— Ayak astı da korıdı.

— Böten cirdä — ciläk tä cimeş, şartlagançı aşadık. Yegetlär, bersen-berse bülderep, könne maktıy, alar söylägän sayın Rifkat tä üzen suırıp torgan kurkınıç uylar batkaklıgınnan çıga bara, ul da alar belän bergä söyenä, anıñ da canı talpına başlıy. Vağıyz bötenläy kızıp kitte, ul pışıldavın onıttı, şau-gör kilergä totındı, annarı kinät kulın cäyep cibärde.

— Ä-äy, yegetlär, onıttık tügelme soñ? Rifkatkä küçtänäç alıp kildek bit bez. Kaya äle, İldus.

İldus urındıktagı törgäkne sütep cibärde.

— Bu şaptallarnı aşasañ, terelmäs cireñnän terelerseñ, — dip tezep kitte Vağıyz. — İ-hi, bezneñ yakta inde ul şaptallar — teleñne yotarlık. Menä, öygä genä kaytıym...

— Kaytırsıñ da bezne onıtırsıñ äle, — dip, yüri genä üpkälägängä salınıp, Tansık anıñ süzen bülde.

— Minme onıtam, minme!

Şulçak Yura da süzgä kuşılırga buldı:

— Äydägez, yegetlär, häzer ük kileşep kuyabız, — dide ul. — Armiyädän kaytıp, ber yıl uzgaç, otpusknı bergä turı kiterep alabız häm kayda da bulsa oçraşabız. Mäsälän, berençe yalnı bötenegez dä miña kunakka kilegez, Yaroslavlğä. Min sezgä şähärne kürsätermen, bezneñ şähär bik borıngı ul, här yortı muzey kebek, häzerge şırpı kapları tügel. Ä bezneñ kızlarnı kürsäñ, kızlarnı...

— Kızlar kayda da bar ul, — dip ise kitmiçäräk kenä süzne yalgap alıp kitte İldus. "Şırpı kabı" digängä beraz kürkäse kabardı bugay anıñ. — Bezneñ Tübän Kamanı Yäşlär şähäre dip yörtälär. Menä bezgä kilep karagız äle! Uramnarı bolın şikelle — üze kiñ, üze yäm-yaşel, kırıyında gına — Kama, Kama buyında isäpsez-sansız küllär, narat urmannarı, himkombinat belän ike arada — ocmah bakçaları tösle alma bakçaları...

— hi! Rähätlänep atta çabarlık dalası da bulmagaç, nindi cir di ul? — Tansık, atta çapkan sıman itep, ike kulın cäyde. — Çabasıñ-çabasıñ, ä dalanıñ oçı da, kırıyı da kürenmi. Annarı ozın itep suzıp cırlap cibäräseñ. — Ul, onıtılıp, cırlıy da başlagan ide, läkin barısınıñ da uñaysızlanıp, aña karap toruın kürep, kisäk tuktap kaldı.

— Cır-la... cır-la... — dide aña, özep-özep, Rifkat.

— Yuk... gafu itegez, min... onıtılıp kitkänmen. Sagındırgan... şuñadır.

— Cırla, Tansık, äkren genä cırla, berkem dä işetmäs.

— Yalındırma inde!

Läkin Tansıknıñ küñele utırgan ide inde.

— Alaysa, äydä, üzebezneñ cırnı cırlıybız! — dip, İldus Rifkatneñ baş oçına uk kilep bastı. Rifkat, "äydä" digänne añlatıp, küz kabakların selkette.

Utlarga da ber kererbez äle,
Bez menärbez äle küklärgä.
Soldat bulu bezgä kıyın tügel,
Riza bulsa kızlar kötärgä.

İldus, Rifkatneñ cırga kuşılmavın, döresräge, kuşıla almavın kürep, niçek başlasa, şulay kapıl tuktadı da: "İ-i-ih!" — dip suzıp kuydı.

— İ-ih, kaytkaç...

Barısı da, ällä inde tugan yaklarına kaytkaç närsä eş-liselären uylap, ällä cır moñınnan täesirlänep, tın kaldılar. Kiçke koyaş nurları idän buylap şuışıp kildelär-kildelär dä kıyar-kıymas kına Rifkat yanına, karavatka ürmälädelär. Alsu yaktılıktan küzlär çagıldı, palata sihri töskä kerde, yegetlärneñ yözenä ut kapkanday buldı. Alar, küzlärenä koyaş nurı töşmäsen dip, kulların kaş östenä kıygaçlap kuydılar. Vakıt ütkän sayın tınlık köçäyä bardı, Rifkatneñ yaktı, läkin salkın koyaş nurlarına da ise kitmäs buldı. Ul yegetlärneñ bolay süzsez toruına borçıla, moña üzen ğayeple sanıy, ägär dä şulay yatmasa, süzlärneñ dä, uyın-kölkeneñ dä başkaça bulasın, başka tösmer alasın sizenä häm, iñ kıyını, alar annan närsäder yäşerä, änise ülgän balanı yuatkan kebek: "Kunakka gına kitte, tizdän kaytır äniyeñ", — dip yuatalar tösle toyıla. Bu his torgan sayın köçäyä bardı, ä inde kulları belän koyaştan küzlären kaplagaç, monıñ anık şulay ikänenä ışandı, äyterseñ alar döresen äytmägännärenä, aldaganlıklarına oyalıp küzlären yäşerälär ide.

— Minem täqdimne onıttıgız bugay. Kaytkaç, miña kunakka kiläsez! Çakıru şuşı bulır. — Yura süzdän tuktadı, kaş östendäge kulın töşerde.

— Kaytkaç, kaytkaç... — dip kabatladı Vağıyz. — Samoletta oçkan sayın, täräzägä karıym, tugan yak kürenmäsme, dim. Zurrak su küzgä çalınsa, Kaspiy diñgeze dip uylap, yöräk döp-döp tibä başlıy... Miña kilgändä samolet belän kilegez. Azärbaycan ilen başta havadan, östän kararga kiräk. Yugıysä sineñ dala şikelle, — ul Tansıkka taba borıldı, — takır basu tügel ul. Tauları ni tora, tauları! Yözem, karbız, kavın, anar...

— Närsä ul anar? — dip soradı İldus.

— Anarmı? Sezneñçä niçek soñ äle?.. Eçe tulı kızıl töş inde, kıssañ, äçkeltem şirbät sipterä, teşlärne kamaştıra, äy tämle dä üze! Sezdä niçek dilär soñ äle anı? Hi, istän çıkkan, — Vağıyz kaşların cıyırıp kuydı, annarı kinät kenä kıçkırıp cibärde: — Granat! Granat dilär! Granat aşatam min sezgä!

Şulçak yegetlär barısı da siskänep kittelär, aptırau katış soraulı karaş belän Rifkatkä töbäldelär. Anıñ yözenä gazaplı yılmayu çıkkan ide. Vağıyz dä avızı açık kileş tuktap kaldı.

— Räh-mät... — dip pışıldadı Rifkat. — ...Min... a-şa-dım... in-de...

Bu süzlärne ul şayartıp äytergä, şunıñ belän yegetlärneñ äñgämäsenä kuşılıp kitärgä uylagan ide, läkin anıñ süzläre ahıldauga ohşap çıktı, alarda usal kinaya dä, üzeneñ hälen iskärtergä teläü dä bar ide sıman. Yura Vağıyzneñ yalgışın tözätergä uyladı, ahrısı, süzne bötenläy bütän yakka borıp cibärde.

Moñarçı alar, arıslan çitlegen urap yörgän balalar kebek, iñ töp närsä — Rifkatne böten soldatlardan ayırıp, berniçä sekund eçendä ällä kaya öskä, yugarıga kütärep kuygan vakıyga turında söyläşüdän kürälätä kaçarga tırışalar, güyä, şulay itep, bu turıda bötenläy onıtırga uylıylar ide. Läkin Yuranıñ bütän tüzeme kalmadı.

— Granata şartlar aldınnan min sineñ yänäşäñdä ük idem. Barısın da kürep tordım, — dide ul üzeneñ ğadäti, cırlap çıga torgan suzınkı tavışı belän.

Salkın suda ber çirkançık algan şikelle, yegetlärneñ dä kurkuları bette. Vağıyz karavat başına tayandı.

— Ä min kürmädem, min alda idem, — dide ul.

— Min artta kalganmın. — Monısın İldus äytte.

— Granata şartlavın işetkäç, borılıp karasam...

— Min granata şartlavına da iğtibar itmädem, bırgı avazı yañgıragaç kına tuktadım.

— Bırgını niçek kulga aluımnı da, niçek "otboy" uynavımnı da yünläp häterlämim.

— Yuranıñ "otboy" uynavı buldı, böten soldatlar tuktap kaldı. Bötenebez dä sineñ yanga yögerdek. Sin inde... añsız yata ideñ. Komandir belän vraç başıñnı bäyli. Annarı sine alıp kittelär. Ä bez tagın "atakaga" kütäreldek.

Äle genä granata vakıygasın iskä töşerergä dä kurkıp torgan yegetlär, urmandagı kükkä aşkan zifa agaçnı yıkkanda kızganıp ta, öygä alıp kaytkaç, aña inde tabiğat bizäge dip tügel, ä utın itep karagan, häzer inde anıñ cılısınnan läzzät tapkan agay kebek, härbi öyränülär vakıtında nilär bulganın, kiçä-bügen çastta Rifkatneñ iseme teldän töşmäven ber dä tartınmıyça, hätta irkenläp ük diyärlek söylärgä totındılar. Şulay itep alar, üzläre dä sizmästän, palataga can kerttelär, matur yalganga ohşagan yuatu süzläre, toman sıman taraldı, tirä-yün yaktırıp kitkändäy buldı.

19

Täräzä artındagı särvi kuakları karañgılık koçagına kerep çumgaç, Rifkat üzeneñ ak palatasın kara tön diñgeze buylap yözüçe korablğä ohşattı. Diñgezdä davıl kupkan. Ul, korabın dulkınnarga karşı kuyıp, zilzilä belän köräşkän, rubkasınnan çıkmagan, häm, nihayät, diñgez tınıçlangaç, kayutasına kerep yıgılgan. "Kayuta..." — dip kölemseräde Rifkat. Beraz tın torgaç: "Saşa", — dip körsenep kuydı. Ul, berençe tapkır kürgändäy, palataga küz yörtep çıktı. Östä — kaygıdan arına almagan keşe mañgayı tösle cıyırçıklangan sargılt tüşäm. Karşı yak stenada — dürt knopka belän berketelgän olı gına plakat. Anda ike keşe suräte yasalgan. Berse avızına pıçrak alma kapkan, üze dä bik şapşak. Yäşkä yäş bulsa da, bökrese çıkkan, gäüdägä betäşkän. Ä ikençese kran astında ciläk-cimeş yuıp tora. Anısı — Alıp batır sıman taza, yözläre alsulanıp tora. Plakat astına şiğır belän bolay dip yazılgan:

Yäşim disäñ yöz yäşne,
Yuıp aşa cimeşne!

Rifkat plakatka ozak karap tora almadı, kaçarga telägändäy, küz karaşı belän stena buylap yögerep kitte. Läkin palatada küz nurı töşär urın, küz karaşı tuktap yal itärlek urın yuk ide. Aptıragaç ul, çıgar urın ezlägändäy, täräzägä taba tekälde häm anda karañgı tönneñ çekeräyep torgan olı küzläre belän oçraşkaç, yözen çitkä bordı.

Yomşak çüäkläre belän akrın gına atlap vraç apa palataga kerde. Anıñ ak halatınnan Rifkatneñ küzläre çagılıp kitkän tösle buldı. Äyterseñ küktäge yaktı ay anıñ yalgız yatuın kürgän dä tägäräp töşep palataga kilep kergän.

Vraç, tön tınlıgın bülderüdän kurıkkanday, süzsez genä Rifkatneñ sul kulın sızgandırdı, mamık belän ışkıdı da şpritska daru suırttı. Barı tik şunda gına, telgä kilep, süz kattı:

— Duslarıñ kitteme? Rifkat kerfeklären kaktı.

— Äniyeñä... bergäläp hat yazasıgız kalgan...

— Hat yazası kalgan... Kalgan... Kalgan... — dip kabatladı ul eçtän. — Kalgan närsälär küp äle ul. Ätise belän, änise belän hiç yugı ber tapkır irkenläp söyläşep utırası, küñelendäge bar uyların açıp salası kalgan... Änfisägä väğdä itkän külmägen büläk itäse, Älfiyäne... Galiyäne koçakka alıp ber suırıp übäse kalgan... Babasına peçän çabıp öyäse, avıl malayları belän tuygançı uynıysı, tanışlar belän nıgrak tanışası, duslar belän nıgrak duslaşası kalgan... Tübän Kama uramnarın, Zäy, Kama bolınnarın, narat urmannarın, tügäräk küllären küzläre talgançı karıysı, alarga cılı süz äytäse kalgan... Kalgan... Kalgan!..

Rifkatneñ iren çitlärennän ärnüle yılmayu dulkınnarı yögerep uzdı.

— Häzer siña operatsiyä yasayaçaklar.

Rifkatneñ çırayı üzgärmäde. Vraç, şpritsın öskä karatkan kileş, bermäl uylanıp tordı da, kinät kenä häräkätlänep, inäne kulga kadadı. Niçekter, ğadättägedän avırttırıbrak, hätta beraz dorfarak ta itep yasadı ul bu yulı ukolnı. "Arıgandır, mine karavıllap häldän kalgandır", — dip uyladı Rifkat. Şuşı avıruı belän küpme keşegä borçu kiterde. Äle küpme keşegä kiteräçäk... Şunda, granata şartlauga uk özelgän bulsa...

Ul torgan sayın gäüdäseneñ ciñeläyä barganın sizde, başında utlı söñgelär äkrenläp süränlände, annarı bötenläy yukka çıktı: kulların kütärergä teläde, läkin muskulları anı tıñlamadı, närsäder kıçkırmakçı itte, ämma tavışı çıkmadı. Rifkat, soñgı köçen cıyıp, teşlären kıstı, açu belän kulların yomarladı, häm şul çak uñ kulı beläzektän tübän köyderep alganday buldı. "Ah! Granata!" — digän ıñgıraşu avazı kükräktän özelep çıktı da havada asılınıp kaldı. Läkin ul avaz taralıp betmäde, kiresençä, haman üsä, zuraya bardı, menä ul bolıtka äylände dä bärep-bärep bitkä salkın yañgır yavarga totındı, menä ul öyermä bulıp böterelde, häm Rifkat, şul öyermägä iyärep, kükkä kütärelep kitte.

Gäüdäse mamık kebek ciñel, barı tik başı gına avırayıp aska taba söyri. Cirgä yıgılıp töşmäs öçen, ul sul kulı belän aşıga-aşıga işä. Ä uñ kulın kıymşatmıy. Uñ kulda — granata. Ul dürt sekundtan şartlayaçak. Küz kabakların kütärep torır häl dä yuk, ülep yokı kilä. Yäşel tüşäk tösle dala östenä töşäse dä izräp yokıga kitäse kilä!

Yaramıy!

Dürt sekund!

Yuk, öç, ike sekund kına kalgandır. Asta, tuzgıtılgan kırmıska küçedäy, soldatlar yögereşä. Ägär häzer granata şartlasa, alar barısı da hälaq bulaçak. Rifkat sul kulı belän haman-haman yarsıp işte. Poligon da küzdän yugaldı. Yugarı kütärelgän sayın, cir dä şar kıyafätenä kerä bardı häm berzaman bötenläy olı karbızga ohşap kaldı. Änä tegendä, aksıl zäñgär cep sıman gına bulıp kürengän yılga buyında, anıñ tugan şähäre Tübän Kama bulırga tiyeş, ä monısı — Kara diñgez, Saşa diñgeze, monısı — töten börkep torganı — Kazan, ä tege traktorçı abıynıñ avılları barmak başı hätle genä... Ä... granata?! Granata şartlayaçak! Ägär ul anı kullarınnan ıçkındırsa, ätise dä, änise dä, Änfisä belän Azat ta, dusları, böten tugannarı da şartlayaçak, yukka çıgaçak. Asta — cirdä çakta ul äle bolarnı kürep, añlap betermägän. Anıñ granatası şartlasa, böten cir şarı çelpärämä kiläçäk bit! Ul küz iyärmäs tizlek belän öskä ürelde, mengän sayın sulış alu da ciñeläyde, gäüdäse dä, başı da sizelmäs buldı. Häzer inde kulnı selketäse dä yuk, ul, granata totkan uñ kulın alga suzgan kileş, talpına-talpına kükkä oça, cirdän haman sayın nıgrak yıraklaşa bara ide.

20

— Operatsiyä bülmäsenä kertegez! — dip däşte kemder. Anı ipläp kenä tägärmäçle östäl östenä saldılar da palatadan alıp çıgıp kittelär.

21

Tau artınnan iñ elek koyaşnıñ kızıl tübätäye kürende, annarı ul äkren genä, saklanıp kına kütärelä başladı. Koyaş äle yokısınnan aynıp citmägän, anıñ yöze äle karañgı kızıl töstä ide.

Ul, tüşägennän ayırılıp kitä almıyça, berkavım äsärenep karap tordı da avırlık belän genä kuzgaldı, küzlären açtı häm, iñ berençe eş itep, üzeneñ bilämälären barlarga, ber tön eçendä anda nindi üzgäreşlär bulganın tikşerergä totındı. Koyaş nurları dala kılgannarın sıypap uzdı, öy kıyıkları buylap yögerde, poligon çitendä tezeleşep torgan samoletlarnı sanap çıktı, kazarmalar tübäsennän atlap ütte häm palata täräzäse töbendä tuktap kaldı. Särvi kuaklarınıñ şomlı kıştırdavına beraz kolak salıp torgaç, ul täräzädän eçkä taba ürmäläde, idängä şuışıp töşte, äkren genä karavatka yakınlaştı. Koyaşnıñ yöze agargannan-agara bara ide. Menä ul, karavatka menärgä kurkıp, kırıydagı tumboçka östenä kütärelde, kaynarlangan nurların suıtırga telägändäy, stakan eçendäge suga töşte häm, anda da üzenä urın taba almıyça, kinät tüşämgä sikerde dä tavışsız gına yarsıp-yarsıp biyergä totındı. Läkin bu häl ozakka barmadı, koyaş, añına kilep, aşıga-aşıga karavat buylap şuıştı, anda Rifkatne kürgäç, ber mizgelgä tınıçlandı da, tagın sikerep, kulların sıypadı, açık yatkan yözen sıypadı, cılıtırga telägändäy, kabalana-kaba-lana sıypadı. Läkin Rifkatneñ küzläre açılmadı, kullarına, yözenä cılı kunmadı.

Koyaş aptıraudan, säyersenüdän huşsız kalıp tordı-tor-dı da, ülgän balasın kürep akıldan şaşkan ana tösle, şarkıldap kölep cibärde. Anıñ kölü avazı, baş östendäge turgaylar sayravına äylänep, köçäygännän-köçäyä bardı. Cir östendä yaktı kön tuuın kürep, bar dönya söyende, läkin koyaşnıñ küzlärenä tekälep karauçı bulmadı. Koyaş bügen söyenmi, ä tilmerep, gazaplanıp kölä ide.

Härbi çast — Maleevka — Kazan, 1978-1979 yıllar

Click or select a word or words to search the definition