Tatar Grafikası

(20 nçe yıllarda çıkkan kitap häm curnallar buyınça)
Revolyutsiyägä qadärge tatar sınlı sängate turında süz alıp barganda häzerge avtorlarnıñ kübese Gabdulla Tukaynıñ tatar matbugatı üzeneñ milli rässamnarına mohtac buluı turında, äytkän mäğlüm süzlären misalga kiterergä yaratalar. Annarı tatarlardan ber genä keşegä bulsa da yugarı hudocestvo beleme alu mömkinlegen tudıru öçen, Galiäsgar Kamalnıñ aldıngı karaşlı intelligentsiyädän akça cıyunı oyıştırıp yörgänlegen iskä alıp ütälär. Bolar, älbättä, şaktıy gıybrätle, ışandıra torgan faktlar. Läkin bolardan çıgıp kına, ul çorlarda tatarlarnıñ üzläreneñ ber genä professional rässamı da bulmagan ikän, dip näticä yasau da döres bulmas ide*2. Kızganıçka karşı, kayber iptäşlär kayçakta näq menä şulay aşıgıp näticä yasarga omtılalar da.

Alar bu mäsälädä üzlärenä ışanıçlı dälil itep menä närsägä tayanalar: imeş, islam dine borın-borınnan tere can iyäläreneñ suräten yasaunı tıyıp kilgän, şuña kürä dä, imeş, tatarlar arasında rässamnar bulmagan. Tatarlarnıñ sınlı sängatenä häm estetik fikere tarihına kagılışlı barlık hezmätlärdä dä diyärlek menä şuşı fiker ütkärelä.

Döres, ul iptäşlärneñ, dä süzlärendä haklık bar. Çınlap ta, islam dine möselmannarga räsem yasaunı tıygan, bu eş belän şögıllängän keşelärne «kyafer» dip sanagan. Ämma şul uk vakıtta älege iptäşlärneñ näticäläre belän dä tulısınça kileşep bulmıy. Ni öçen digändä, asılda eş menä bolayrak tora: Korändä räsem yasaunı tıya torgan ber genä surä dä yuk*3. Alla häm adäm surätlären yasarga yaramıy, barı tik agaç çäçäk, häm şular işe cansız äyberlärne genä yasarga mömkin ikänlegen äytkän süzlär Korän şärehlärenä soñınnan, dini fanatizmnıñ häm ruhanilarnıñ ihtıyarı belän genä östäp kuyılgan bulsa kiräk. Andıy tıyular Koränneñ soñgı basmalarında gına oçrıy.

İslam dineneñ räsem yasauga karşı bulmaganlıgın möselman sängate tarihın bik tiränten öyrängän ğalim B. Denike hezmätlärennän dä kürergä mömkin. Anıñ hezmätlärendä, mäsälän, hälif Abdel-Malik zamanında İyerusalimdagı ber mäçetneñ işeklärenä bik yahşı itep Möhammat suratläre töşerelgän buluı, ä mäçetneñ stenalarına cännät häm tämug räsemnäre yasalgan buluı bik açık itep äytelgän*4. Şul uk ğalimneñ şärık halıklarınıñ räsem sängatenä karagan bütän hezmätlärendä dä mondıy hälneñ ğadäti bulganlıgın kürergä mömkin. Ä bu ğalimneñ fikerlärenä ışanmaska bezneñ bernindi dä nigezebez yuk.

Annarı tagın şunısın da häterdä totarga kiräk: mäğlüm bulgança, tatar halkınıñ üz kul köçe belän kön kürep yäşäüçe küpçelek öleşe elektän dä bik alay dindar bulmagan labasa. Çönki up garäp telen belmägän. Şuña kürä anıñ Korän belän tanışlıgı da çamalı, din ähelläre belän alış-bireşe dä çikle bulgan. Süz dä yuk, ruhanilar elek - elektän gadi halıknı dini itärgä, din kanunnarına turılıklı bulırga öndäp kilgännär. Läkin ul öndäülär barlık keşegä da bertörle täesir itmägän, gel din kuşkança gına yörmiçä, üzläre telägänçäräk eşitüçelär dä, älbättä, bulgan. Bilgele, reaktsion milli izü hökem sörgän ul zamannarda çın mäğnäsendä talant iyälärenä dä üzläreneñ talantların kürsätü bik kıyınga turı kilgän. Läkin, şulay buluga da karamastan, halık arasınnan talantlı keşelär çıga torgan häm alar üzläreneñ eşlären eşli torgannar.

Sınlı sänğat ölkäsendä dä andıy halık talantları bulgan, älbättä. Maturlıknı toyu hise bezneñ halıkta bik köçle bit. Läkin alarnıñ isemnäre tarihka terkälep barmagan, kızganıçka karşı, onıtılgan. Şuña kürä bez alarnıñ üzläre Häm icatları hakında irkenläp söyli almıybız. Şuña kürä bu mäqalädä bez süzne isemnäre häm hezmätläre bilgele bulıp ta, soñgı yıllarda haksızga onıtıla başlagan professional rässamnarıbız hakında gına alıp barırga uyladık.

Eşne Mirzacan aga Baykiyevtan başlap cibäräse kilä. Bu sälätle rässamnıñ icat mirası, kızganıçka karşı, älegä bik az öyränelgän. Riza İşmorat häm Bakıy Urmançelarnıñ 20 nçe yıllarda basılıp çıkkan mäqalälärennän başka, anıñ hakında matbugatta bötenläy berni dä yazılmagan diyärgä bula. Ä bit ul, Penza gubernasınıñ yarlı krestyan malayı, üzeneñ tırışlıgı häm zur sälätle buluı arkasında inde 1893 yılda uk Peterburgta baron Ştiglitsnıñ*5 hudocestvo institutın tämamlagan häm soñınnan Ermitac skulptorları arasında iñ kürenekle urınnarnıñ. bersen totkan rässam. Fatih Ämirhan, Gabdulla Tukay, Mullanur Vahitov sınnarın da tatar skulptorlarınnan berençe bulıp şul uk Mirzacan aga Baykiyev icat itkän. Bezneñ sänğat belgeçlärebez menä bolarnı islärenä alırlar häm M. Baykiyev icatına tiyeşle bäyäne birerlär dip ışanası kilä.

HH ğasır başında icat itkän professional rässamnarıbız räsem sängateneñ törle ölkälärendä eş alıp bargannar. Alarnı sanıy başlasañ, ozınga kitär ide. Şunlıktan bez ul rässamnar icatınıñ tik ber genä yagına — kitap basu belän bäyle grafik miniatyuralarına gına tuktalıp ütüne kiräk dip taptık.

Mäğlüm bulgança, tatarlarda kitap basa başlau HVIII yöz ahırlarında uk barlıkka kilgän häm bu ölkäneñ üzeneñ bik bay tarihı bar. Äbrar Kärimulliinıñ äle uzgan yıl gına Kazanda rus telendä basılıp çıkkan «U istokov tatarskoy knigi» isemle kitabında bu mäsälä şaktıy tulı yaktırtılgan. Läkin, bezneñ karaşıbızça, anda kitaplarnıñ hudocestvo-poligrafik yagınnan niçek eşlängän buluları bik az çagıldırılgan. Kitaplarnı çıgaruda katnaşkan rässam-miniatyurçılarnıñ isemnäre kürsätelmägän. Ä bu mäsälä şulay uk öyränelergä tiyeşle.

Ägär uzgan ğasır urtalarında basılıp çıkkan tatar kitapların kulga alsañ, iñ elek alarnıñ tışlıkları, berençe häm soñgı bitläre, tekst başları, kızıl yuldagı berençe härefläre bik matur itep, iskitkeç zur zävık belän eşlängän bulularına iğtibar itmiçä mömkin tügel. Alar barısı da tatar halkınıñ traditsion ornamentlarına nigezlänep, ber kürüdä küñelgä kerep kalırlık däräcädä üzençälekle itep eşlängännär. 1923 yılda Mäskäüdä basılıp çıkkan «Oçerki istorii ob obrazovannosti i literaturı tatar» isemle hezmätendä Camal Välidi bezneñ halıknıñ keçkenädän ük borıngı miniatyuralarnı häm matur kalligrafiyäne yaratıp üsüen, ukıy-yaza belgän här ata-ananıñ üz balasına matur yazarga häm kitaplarda oçragan räsemnärne küçerep yasap barırga öyrätkänlegen bik haklı räveştä bilgeläp ütkän. Äle HVIII ğasır azagında uk, dip yaza ul, kulyazma kitaplarnı küçerep yazu şäkertlärneñ iñ yaratıp eşlägän eşe bulıp torgan. Şul uk şäkertlär älege kulyazma kitapların şıpırt kına, hälfälärenä sizdermiçä genä, törle räsem - miniatyuralar belän dä bizärgä yaratkannar.

Kazanda tatarça kitaplar bastıra torgan «Aziatskaya tipografiyä» açılgannan soñ kitap bastıru eşendä aktiv katnaşa başlagan berençe rässam-miniatyurçılar da, mögayın, änä şul şäkertlär arasınnan çıkkandır.

Uzgan yöz urtalarında yäşägän kalligraf Gali Mähmudovnıñ iseme bik küplärgä mäğlüm. Anıñ turında kup kenä keşelär mäqalälär dä yazıl çıkkannar. Läkin ul avtorlarnıñ berse dä Gali Mähmüdovnıñ rässam - professional bularak eşlägän hezmätlärenä kagılmagannar disäk, yalgış bulmas. Barı tik kürenekle sänğat belgeçe, Kazan häm Tatarstannıñ kultura tormışında sizelerlek ez kaldırgan P. M. Dulskiy (1879-1956) gına bu mäsälägä kagılıp uzgan häm Gali Mähmüdovnıñ üz zamanında «bilgele miniatyurçı-rässam» bulganlıgın äytkän. («Vestnik Nauçnogo obşestva tatarovedeniyä». № 9-10. 1928.) Halkıbıznıñ revolyutsiyägä qadärge çordagı sınlı sängate tarihın mahsus öyrängändä bu ölkädä eşlägän tagın bütän keşelärneñ isemnären dä açıklarga mömkin bulır dip uylıybız.

Ä häzer milli grafika sängate ölkäsendä ayıruça aktiv eşlägän berençe tatar sovet rässamnarınıñ kayberlärenä kagılıp kitik.

Kazanda şaktıy gına rässamnar buluga da karamastan, Tatarstanda kultura tözeleşe başlangan allarda bezneñ grafika sängatebezneñ häle şaktıy kıyın bula. Monıñ şulay ikänlegenä ışanu öçen 1918-1922 yıllarda basılıp çıkkan kitaplarnı kulga totıp karau da bik citä. Ul kitaplarnıñ hudocestvo oformleniyelären hiç tä äybät dip äytep bulmıy, häm bu añlaşıla da: ozak yıllarga suzılgan imperialistik sugış, yegerme berençe yılgı açlık, poligrafik bazanıñ bulmavı häm, nihayät, rässamnarnıñ barısınıñ diyärlek ul yıllarda modada bulgan törle agımnar — kubizm, postimpressionizm, syurrealizmnar belän mavıguları grafika eşeneñ artka kaluına da yogıntı itmiçä kalmagan. Ämma, şulay bulsa da, revolyutsiyädän soñ bu ölkädä dä zur canlılık başlana. İntelligentsiyä väkilläre genä tügel, elek kimsetelep yäşägän eşçe häm krestyannar da añ-belemgä, kulturaga omtıla başlıylar. Publitsistika tele, agitplakat tele hezmät iyäläre küñelendä zur yañgıraş taba. Yaña tormışnı propagandalau öçen yañaça propaganda çaraları da kiräk bula. Grafika sängatenä iğtibar arta häm rässamnarnıñ kübese şul eşkä bik teläp alına.

Revolyutsiyädän soñgı berençe yıllarda Kazanda eşlägän tatar rässam-grafiklarnıñ iñ küreneklelärennän berse — Gosman Arslanov. 1897 yılda Perm şähärendä tugan, başta rus-tatar mäktäbendä başlangıç belem algan, annarı Permdä realnoyı uçilişeda ukıgan, anı tämamlagannan soñ Perm universitetınıñ fizika – matematika fakultetına kergän häm şul uk vakıtta törle rässamnardan räsem däresläre dä alıp yörgän bu keşe 1918 yılda Permdä yaña açılgan hudocestvo ostahanälärendä eşli başlıy.

Arslanov realnoyı uçilişeda ukıgan yıllarında uk räsem sängate belän bik nık kızıksına. Permdäge räsem söyüçelär cämgıyate tarafınnan oyıştırıla torgan kürgäzmälärneñ barısına da bik kızıksınıp yöri. Anıñ bu mavıguları. dindar tatarlar, arasında näfrät tudıra, şuña anı «kyafer» dip atıylar. Ä äti-äniläre bu «densez» eşlär belän şögıllänüne bötenläy tıyalar. Şuña kürä Arslanovka bu ölkädä sistemalı belem alu mömkin bulmıy.

İhtimal, anıñ rässamlık talantı şul kileş yugalıp ta kalgan bulır ide. Läkin meñnärçä talantlarnı totkınlıktan kotkargan Oktyabr revolyutsiyäse Gosman Arslanovka da üz maksatına ireşü mömkinlegen aça: ul Kazanga küçep kilä häm grafika ölkäsendä eşli başlıy. Yegermençe yıllarda basılıp çıkkan tatar kitaplarınıñ barısı da diyärlek Gosman aga Arslanov tarafınnan illyustratsiyälängän. Ul eşlägän räsemnärne «Kızıl yäşlär», «Oktyabr yäşläre», «Çayan», «Avıl yäşläre» häm başka curnallarda şulay uk bik yış oçratırga mömkin. Älbättä, ul räsemnär arasında aşıgıbrak eşlängän, şuña kürä uñışsız çıkkannarı da bar. Läkin häyran äybät yasalgannarı da baytak. Gosman Arslanovnıñ ul yıllardagı grafik eşläreneñ iñ uñışlılarınnan berse, minemçä, «Bezneñ matbugat» isemle kitapka eşlängän tışlık (Kazan. 1924 yıl). Bu tışlık ike törle tös belän eşlängän. Anıñ vertikal sızıkları — kızıl. Tışlıknıñ yugarı öleşenä öç ak medalon yasalıp, şularga kara töstäge stilläşterelgän garäp härefläre belän kitapnıñ iseme yazılgan. Grafika belgeçläre bu hezmätne uñışlı dip tapkannar häm ul üz zamanında Paricda ütkärelgän kürgäzmägä dä kuyılgan bulgan.

Kızganıçka karşı, G. Arslanovnıñ mondıy uñışlı eşläre küp tügel. Bu häl, küräseñ hudocestvo ölkäsendä anıñ beleme citärlek bulmau belän añlatılırga tiyeşleder. Ämma, niçek kenä bulsa da, bez anı hörmät belän iskä alırga tiyeşbez. Çönki ul Oktyabr revolyutsiyäsennän soñ tatarlardan berençe professional rässam bulgan häm tatar grafika sängatenä böten bulgan tırışlıgın birgän keşe.

Tatar grafikasında cuyılmas ez kaldırgan rässamnarı-bıznıñ ikençese — Faik Tahirov. Faik Tahirov elekke Sviyäcsk öyäzeneñ Olı Açasır avılında ukıtuçı semyasında tua. Unber yäşennän yätim kala häm üz könen üze kürergä mäcbür bula. Başta ul Kazanga kilä, annarı Yıkaterinburgka yul tota. Şunda cideellık rus mäktäben tämamlıy. Mäktäptä ukuı belän ber uk vakıtta yomışçı malay hezmäten dä üti, kitaplar töpläü belän dä şögıllänä. 1920 yılda Yıkaterinburg tatar-başkort pedagogiyä tehnikumına ukırga kerä. Anda ber yıl ukıgannan soñ şunda uk hudocestvo-timerçelek ostahanälerenä eşkä kerä. Annarı Proletkultnıñ, izostudiyäsendä eşli başlıy häm şunda sänğat buyınça däreslär ala başlıy.

1922 yılnıñ aprelendä, sänğat-tehnika institutına ukırga kerü niyäte belän, Faik Tahirov Kazanga kilä. Läkin ul bu institutta uku bähetenä ikençe yılnıñ közendä genä ireşä.

Ul yıllarda inde kitap basunıñ tehnik şartları da sizelerlek yahşıra başlıy. Mäskäüdä häm Leningradta grafika sängaten könküreştä dä kullanu alımnarınıñ, bik yahşı ürnäklären kürsätä torgan rässam-grafiklar üsep çıga. Kitaplarnıñ sıyfatı yahşıra. Başkalanıñ grafika ostaları töp ike agım tiräsenä tuplanalar: beräüläre traditsion - klassik alımnı häm rektrospektivizmnı yaklıy, ikençeläre — konstruktivistlar — kitaplarnı yaña industrial alımnarga nigezlänep çıgarunı alga sörälär. Tatar rässamnarınnan Faik Tahirov soñgıları yaklı, bula. Yazuçı Ğadel Kutuy belän bergäläp, ul 1923 yılda «Sulf» gruppasın oyıştıruda da başlap yörüçelärneñ berse bula, «Bomba» isemle tatar teatr kollektivı eşendä dä aktiv katnaşa häm, gomumän, yegermençe yıllarda Kazannıñ kultura tormışında zur urın tota.

Läkin Faik Tahirovnıñ töp eşe grafika bula. Kıska gına vakıt eçendä ul bu ölkädä bik küp kitaplarga illyustratsiyälär häm tışlıklar eşli. Anıñ G. Kutuynıñ «Könnär yögergändä» (1924 yıl), G. Niğmätineñ «Ädäbiyät dönyasında» (1925 yıl), Ş. Usmanovnıñ «Pamirdan radio» (1926 yıl), K. Näcmineñ «Öyermä» (1927 yıl) isemle kitaplarına eşlägän tışlıkları, bezneñçä, ayıruça osta eşlängän. «Bu yäş ressam — eşendä bik tırış, uylap tabuçan. Şuñä kürä anıñ grafikası, berençe karaşka bik gadi genä bulıp toyılsa da, tege yäki bu mäsäläne häl itkändä bik nık zävıklı, osta häm kıyu eşlängän bula. Üz eşendä ul fotomontac, mozaikalar cıyılması, aktsidentsiyä häm kitapnıñ formasın zamança açıp cibärä torgan yaña tehnik alımnar kullana. Kitapnıñ grafikasın haref cıyu sängate belän tulısınça bäyläp birä». 1930 yılda P. Dulskiy Faik Tahirovnıñ icatın menä şuşılay dip bäyäli.

F. Tahirov icatına 1925 yılda Paricda ütkäreläçäk könküreş sängate kürgäzmäsenä eksponatlar cıygan çakta uk iğtibar itälär häm anıñ grafik hezmätlären dä şul kürgäzmägä alıp baralar. Häm şunısı kızıklı: Faik Tahirovnıñ hezmäte ul kürgäzmädä dä yugalıp kalmıy. Respublikabıznıñ Arça häm Döbyaz rayonnarında eşlängän tösle kün äyberläre, Sabada häm Balık bistäsendä eşlängän yüvelir äyberläre belän bergä Faik Tahirov oformleniyese belän çıgarılgan tatar kitabı da Paric kürgäzmäsenä kilgän tamaşaçılarnıñ iğtibarın cälep itä. Tänkıytçe Ya. Tugengeld älege kürgäzmä näticäläre turıñda yazılgan «İskusstvo narodov SSSR» isemle mäqaläsendä F. Tahirov grafikasına da kagılıp, anı kürgäzmägä kuyılgan milli hezmätlär arasında iñ yahşılarınnan berse dip bilgeläp ütä. (Peçat i revolyutsiyä» isemle cıyıntıknıñ 1927 yılda çıkkan sigezençe kitabı.)

Garäp şriftın açık häm uñaylı itep yazu ölkäsendä dä F. Tahirov küp köç kuygan keşe. Anıñ kalligrafik ezlänüläre nä-ticäsendä kitap häm curnal tışlıklarında garäp şriftların turı sızıklı geometrik räsemnär sıman itep yaza başlau ğamäl-gä kertelde. Yañalif şriftların niçek yahşırak itep yazu buyınça da F. Tahirov küp eş eşläde. Ul uylap tapkan gadi häm añlayışlı şrift formaları hezmät iyälärenä ukırga-yazarga öyrängändä, älbättä, zur yärdäm itkän bulırga tiyeş.

Egermençe yıllar başındagı tatar grafikasınıñ, inde äytep ütkänebezçä, uñışları şaktıy zur. Läkin, şunıñ belän berrät-tän, anıñ ber üzençälekle kimçelege dä bulgan. Hikmät şunda, ul yıllar grafikasında keşe häm gomumän tere can iyäläreneñ surätläre bötenläy diyärlek çagıldırılmagan. Hätta talantlı rässam Faik Tahirov ta keşelär suräten üze yasamıyça, kollac alımı (räsem östenä keşelärneñ äzer surätlären yabıştırıp kuyunı şulay dip atıylar.) belän genä eş itkän. Monda, küräseñ, elektän kilgän traditsiyäneñ täesire bulgandır. 1927 yılga qadär basılgan kitaplarda rässamnarıbız tarafınnan yasalgan keşe surätläreneñ bötenläy diyärlek oçramavın şunıñ belän añlatmıyça başkaça niçek añlatmak kiräk!

Läkin yıllar ütü belän bu ölkädä dä hällär üzgärä. Bezneñ üz rässamnarıbız da keşe surätlären yasaudan tartınmıy başlıylar. Şulay itep, bezneñ üzebezneñ dä grafik-portretçılarıbız barlıkka kilä. Änä şundıylarnıñ iñ berençese itep Dmitriy Krasilnikovnı sanarga kiräkter. Minzälä öyäzeneñ Urta Penäçe avılında keräşen tatarı semyasında tugan Dmitriy avıl mäktäben tämamlagannan arı Minzälä avıl hucalıgı tehnikumına ukırga, kerä.

Läkin, sänğatkä omtılışı zur bulganlıktan, 1922 yılda Perm sänğat ostahanäsenä kitä. Anda ber yıl eşlägännän soñ Kazanga sänğat-tehnika institutına kayta. Şunda 1927 yılga qadär sänğat belän şögıllänä, annarı Mäskäügä barıp, VHUTEMASta (Yugarı sänğat-tehnika ostahanäläre) ukıy.

Krasilnikov icatına bäyä birep, professor P. Dulskiy menä bolay dip yaza: «Anıñ äsärläreneñ stile realistik. Yarat-kan teması — avıl, tabiğat häm keşelär. D. Krasilnikovnıñ grafika tehnikası küñelgä yatışlı, yomşak häm tözek kompozitsiyägä iyä»*6.

D. Krasilnikov respublikabızda basıla torgan törle curnallarda da rässam bularak şaktıy aktiv katnaşıp kilgän. Anıñ räsemnären «Avıl yäşläre», «Kızıl yäşlär», «Çayan», «Bezneñ yul» curnallarında yış oçratırga mömkin. Tatar yazuçılarınıñ kitapların formalaştırıp çıgaru ölkäsendä dä D. Krasilnikovnıñ hezmätläre zur. Andagı bittä D. Krasilnikov tarafınnan icat itelgän häm tatar grafikasında berençe original portret bulıp sanalırga haklı bulgan ike hezmätne täqdim ittek. Alarnıñ berse — zamanında «Bezneñ yul» curnalında basılıp çıkkan Häsän Tufan portretı, ä ikençese — böyek proletar yazuçısı Maksim Gorkiy portretı. Bu soñgısın D. Krasilnikov 1928, yılda M. Gorkiy Kazanga kilgän vakıtta «Avıl yäşläre» curnalınıñ zakazı buyınça naturadan eşlägän. Bu portretlarnıñ ni däräcädä osta eşlänüen uyçılar üzläre hökem itsen.

Tatar rässam-grafikları başlap cibärgän estafetanı yegermençe yıllar ahırında Kazan sänğat tehnikumın tämamlagan yäş rässamnar Ş. Mahämmätcanov, G. Yusupov, G. Kärimov häm başkalar kabul itep aldılar häm uñışlı dävam itterdelär. Monda bez, urın kısan bulganlıktan, alarnıñ tik berseneñ — Tatarstan kitap näşriyätında ozak yıllar buyına eşläp kilgän häm kitaplarnı sänğatle itep formalaştıru eşen yahşırtu öçen küp hezmät kuygan Şakir Mahämmätcanovnıñ ber eşen genä urnaştırabız.

Utızınçı yıllarda grafika ölkäsendä Baynazar Almenov kebek ostalar eşli başlıy. Ä soñgı un-unbiş yılda bu ölkädä yäş rässamnardan İldar Ähmädiyev, Tavil Haciähmätov, Azat Sadıykov, Erot Zaripovlar bik uñışlı eşläp kilälär. Läknn tatar sovet grafikasına nigez salgan iptäşlärne dä bez onıtırga tiyeş tügelbez.

1 Tatar grafikası/Tatarskaya grafika (Obzor gazet i curnalov 20-h godov). Curnal «Kazan Utları» №10,1972.

2 Äytik, şul uk HH yöz başında M. Galiyev, G. Gumerov häm başka rässamnar tatar vakıtlı matbugatına hezmät kürsetep kilälär. Galiäsgar Kamal üze dä häyran aybät rässam bula. (Bu turıda S İşmoratovanıñ 1948 yılda «Gabdulla Tukay» isemle kitapta basılıp çıkkan «Tukay illyustratorları» isemle mäqaläsendä şaktıy tulı äytelgän.)

3 Korän. İ. Yu. Kraçkovskiy tärcemäse häm kommentariyları. Mäskäü. 1963 yıl.

4 Kara: B. Denike. Könçıgış sängate, Kazan. 1923 yıl. Rus telendä.

5 Häzerge V. Muhina isemendäge Yugarı könküreş sängate uçilişesı.

6 «Bezneñ yul» curnalı. 6-7 sannar. 1929 yıl.

EZLÄNÜLÄR CİMEŞE
Egermençe yıllar azagında Mäskäü häm başka zur şähärlärneñ rässam-grafikları, näşriyät hezmätkärläre telendä Kazimir Edşmitnıñ «Basklar, ügızlar, garäplär» digän kitabı yış kabatlana. Bu kitap kibetkä çıgarga da ölgermi, bik tiz satılıp ta betä. Kitaplar denyasında çın-çın sensatsiyä bula ul. Monıñ säbäbe kitapnıñ eçtälegendä genä tügel, başlıça tekstta hudocestvolı añlatma birüdä, kitapnıñ moña qadär kürelmägän üzençälekle grafik bizäklärendä bula.

Kitapnı hudocestvolı bizäüdäge bu yañalık kaynar bähäslär aşa dönyaga kilä. «Komsomolskaya pravda» gazetasında «Tahirovnıñ printsipta kamil häm döres eşe» turında mäqalä basılıp çıga*2. Kitap sängate belän şögällänüçe ataklı belgeçlär: professorlar — V. A. Favorskiy, N. İ. Piskarev, M. İ. Şelkunov katnaşında mahsus poligrafiyä komissiyäse kararınnan soñ gına dönya kürä ul kitap. Ukuçılar da bik tiz bu yañalıkka üzläreneñ mönäsäbätlären belderälär. Mäskäügä, kitapka bizäklärne eşlägän rässam adresına ilebezneñ törle poçmaklarınnan, ayıruça Kazannan bik küp hatlar kilä. Alar barısı da kitapnı yaklap yazalar.

Şundıy şau-şu tudırgan kitap bizäklären eşlägän rässamga ul vakıtta yegerme yäştän az gına artıgrak bulla 1925 yılda, rässamga unsigez yäş vakıtta, anıñ äsärläre (ayırım alganda G. Kutuynıñ «Könnär yögergändä» kitabınıñ tışlıgı) Paricda ütkärelgän halıkara kürgäzmädä grafika sängate belgeçläre tarafınnan yugarı bäyä ala.

Bu vakıtta Faik Şakircan ulı Tahirov Kazan halkına rässam-grafik bularak kına tügel, komsomol aktivı, bik küp yäşlär kiçälärenä, spektakllärgä yasagan dekoratsiyä avtorı bularak ta küptän bilgele bula inde.

«Basklar, ügızlar, garäplär» kitabı çıgıp küp tä ütmi, Mäskäudä kiñ cämäğatçelek katnaşında Faik Tahirovnıñ ikençe hezmäte — ingliz telendäge «Nyu-York» digän kitapnıñ hudocestvo bizäkläre buyınça fiker alışu ütkärelä. Böten denyada tanılgan plakat rässamı Moor (Dmitriy Stahiyeviç Orlov) bu hezmätne «kitap bizäüdä yañalık» dip bäyäli. Fiker alışuda opponent bulıp şulay uk böten dönyaga ataklı rässam, grafika sängateneñ zur belgeçe, professor Vladimir Andreeviç Favorskiy çıgış yasıy.

1931 yılda räsem sängate belgeçe M.P.Sokolnikov bolay dip yaza: «Mäskäülelär Tilangater, Sidelnikov, Tahirov, Yelkin Häm başkalarnıñ eşçänlege kitap bastırunıñ häm kitaplarnı eçtälekneñ töp mäğnäsenä yatışlı räveştä bizäüneñ gomumi kulturası nık üsüe turında söyli»*3.

Ämma tora-bara kitaplarnı bizäü buyınça bötensoyuz külämendä tanılıp ölgergän talantlı rässam Faik Tahirov bu älkädä eşçänlegen kimetä, matbugat basmalarında kullanıla torgan häreflärne kamilläşterü eşenä kereşä.

Utızınçı yıllar başında Faik Tahirov tudırgan «Häref teoriyäse häm praktikası» kursı häref belemeneñ fän bularak üseşen başlap cibärä. Tipografiyä häreflären buldıru buyınça anıñ hezmätläre häm alarnı ilebez zavodlarınıñ üzläşterüe kıymmätle matritsalarnı çit ildän satıp aluga çik kuya. V. İ. Lenin äsärläreneñ dürtençe basması öçen häreflär Faik Tahirov citäkçelegendä eşkärtelä.

Kitaplar bizäü sängatendä çın novator, yaña häreflär tudıru ölkäsendä ilebezdä iñ berençe diyärlek fän belgeçe F. Tahirov Mäskäüdä Leningrad prospektında yäşi. Anıñ kvartirasında berençe küzgä taşlangan närsä — kitaplar. Bik küp kitaplar. Ozın-ozın ällä niçä katlı kiştälär kitap belän tulı. Östäldä dä kitaplar, divan östendä dä...

Min kergändä, Faik abıy belän anıñ tormış iptäşe Aleksandra Nikolayıvna — süz uñayında äytep kitik, ul da tanılgan rässam — kitaplar belän mäşgul idelär. Alarnıñ tormışın, mögayın, kitaplarga mähäbbät bergä bäylägänder dä äle. Mindä ni öçender şundıy fiker kaldı.

Alar inde cidençe distäne tutıralar. Şulay da alarga kilä torgan gazeta-curnallar arasında «Tatarstan yäşläre» dä «Komsomolets Tatarii» da bar.

Kazanda ütkärelgän komsomol yılları äle dä häterendä Faik Tahirovnıñ. Räsem sängatendä yaña formalar ezläü... Komsomol disputları — İrek mäydanında teatrlaştırılgan postanovkalar. Taktaş, anıñ «Cir ulları» tragediyäse... Slavyanovanıñ «Paric kommunası istälekläre» pesası, andagı küreneşlär...

Äye, Kazanda ütkän yäşlek yılların hiç tä onıtası yuk anıñ... Kazanga kilü belän menä digän yeget Ğadel Kutuy belän duslaşa ul. Kazanga kilü belän arhitektura-hudocestvo institutına ukırga kerä häm akademik Nikolay İvanoviç Feşin lektsiyälären tıñlau bähetenä ireşä. Kazanga kilü belän talantlı rässam-grafik, tatar sovet grafika sängaten başlap cibärüçelärneñ berse — komsomolka Aleksandra Korobkova belän tanışa.

Kazanda öyräner närsä dä, öyrätüçe ostazlar da küp bula. Gracdannar sugışı çorında uk anda talantlı graver, Nikolay Sergeeviç Şikalov oyıştırgan rässam-grafiklarnıñ «Caydak» isemle cämgıyate uñışlı eşlär başkara. Bu kollektivnıñ, burıçın N. S. Şikalov bolay dip bilgelägän: «Häzerge zaman rässam-grafikları aldında kitap gravyurasın çın sänğat yugarılıgına kütärü, anıñ, üz kanunnarın, üz grafik stilen buldıru mäsäläse tora.

Bezneñ kollektiv näq menä şuşı stilne ezläü öçen oyıştı.

Monnan tış Rossiyädäge tormışnıñ häzerge şartları bezdän citeşterü ölkäsendä kiyerenke hezmät taläp itä, bez monıñ belän halık massalarına kultura hezmäte kürsätüdä törle däülät uçrecdeniyelärenä yärdäm itärgä tiyeşbez» *4.

Mäsäläneñ revolyutsion üzgäreşlär çorına tulısınça cavap birä alırlık itep kuyılışı yäş rässamnarnı da vayımsız kaldırmıy. Kazan hudocestvo mäktäbendä tärbiyälängän rässamnar, hudocestvo masterskoylarında ostalıkların üsterüçe yäş talantlar: M. G. Andreevskaya, V. E. Vilkoviskaya, D. M. Fedorov häm yaña gına Kazanga kilgän N. İ. Pleşinskiylar «Caydak» tiräsenä tüplana. Soñrak 1917 yılda uk «Cäberläüçelär dönyasın bez cimererbez» digän temaga monumental äsär icat itärgä planlaştırgan häm bu äsärneñ ber öleşe bulası «Marseleza» kartinası eskizların yazgan K. K. Çebotarev, A. G. Platonova, N. M. Sokolskiy h. b. lar «Caydak»nıñ çlennarı bulıp kerälär.

Kitap bizäü ölkäsendä «Caydak» üzen tiz tanıta. Bu çorda ul, mögayın, «rässamnıñ icat energiyäsen tormışnı üzgärtep koruga yünäldergän... rässamda artist häm eşçene berläşterergä omtılgan» berdänber grafiklar kollektivı bulgandır. Ä bit rässamnar annan-monnan bik kıyınlık belän tabılgan käğaz kisäklärenä yazarga, tiyeşle külämdä tehnik mömkinleklär, material, kitap basu caylanmaları citeşmägän şartlarda eşlärgä mäcbür bulalar» *5.

Egermençe yıllar başında hudocestvo masterskoylarınıñ I kursında räsem häm sınlı sänğat buyınça däreslärne «Caydak» çlennarı K. K. Çebotarev häm A. G. Platonova, ä yugarı kurslarda P. P. Benkov belän V. K. Timofeev alıp baralar. Alar citäkçelegendä Kazannıñ yäş rässamnarı näticäle ezlänülär aşa sotsialistik realizm sängateneñ nigez taşların äzerlilär.

Faik Tahirov änä şul fidakar rässamnarnıñ varisı bularak eşkä kereşä. Häm şul revolyutsion traditsiyälärne dävam itterüe näticäsendä kitap dönyasında sensatsiyä tudıruga ireşä.

Kitap eçtälege belän yugarı ideyale, kürer küzgä matur, kızıklı bulırga tiyeş. Tışlık, kitapnıñ konstruktsiyäse, verstkası, bülek isemnäreneñ yazılış forması, teksttagı ayırım urınnarnıñ üzençälekle itep bireleşe—barısı da äsärneñ eçtälegenä täñgäl kilep torsın! Cämäğatçelekneñ änä şundıy taläplären Här vakıt istä totkan yäş tatar rässamı Faik Tahirov üzen, ilebez grafikları arasında iñ berençe bulıp, «kitapnı bizäüdä partiyälelek öçen, yugarı sänğat häm tehnik sıyfatlar öçen, kitapnıñ bizäkçese-recisserı bulu öçen» köräş häräkäten başlap cibärüçe itep tanıta.

F. Tahirov başlangıçına iyärüçelär küp bula. Häm bu başlangıç berençe bişellıklar çorında sänğat häm kultura üseşendä zur rol uynıy. Ul çorda tanılgan kitap rässamı V. N. Yelkin Komakademiyädä yasagan çıgışında bolay di: «Bez kitapnıñ tışlıgın estetik bizäkläü belän bergä, töp iğtibarnı, Tahirov öyrätkänçä, anıñ tekstına yünältergä tiyeş idek...

Bezneñ öçen şunısı möhim ide: bişellık däverendä çıkkan broşyuralarnı cämäğatçelek bik cılı kabul itte. Bişellık basmaların bizäp çıgarudagı bezneñ täcribä başkalar öçen dä ürnäk buldı»*6.

F. Tahirov şul räveşçä üzeneñ icat yözen taba. Ber uylasañ, rässam öçen tagın närsä kiräk inde! Läkin Tahirov tıngısız keşe. Ul sızımnar belän şögıllänä başlıy, yazunıñ genetik nigezlären öyränä, häreflär oyıştırudagı grafik formalarnıñ (ärmän, koreya, borıngı slavyan h.b.) üzençäleklären, zakonçalıkların tikşerä, ezlänä. Bu yaña eşkä ul tormış iptäşen, rässam-grafik Aleksandra Nikolayıvnanı da tarta «Azat hatın» curnalınıñ berençe sannarı Aleksandra Nikolayıvna oformleniyesendä eşlänä.

İreşelgännär belän kanäğatlänmäü, yañalık ezläü, ber urında katıp kalgan, müklängän närsäne kuzgatırga, saflandırırga tırışu sıyfatları, mögayın, Faik Tahirovka ätise Şakircan Tahirovtan kuçkänder. Ul da zamanında tanılgan keşe bulgan. Anıñ iseme tatar kulturası tarihında ayırım ber sähifä bulıp tora.

Şakircan Tahirov—tatar yazuında garäp fonetik tözeleşen kullanuga iñ berençe başlap şik beldergän zıyalılarnıñ berse. Ul üzenä tugan tiyeşle Kayum Nasıyrinıñ mäğrifät älkäsendäge barlık progressiv eşçänlegen kaynar yaklauçı bula.

İñ berençe... Berençe başlap... Bu suzlärne Şakircan Tahirov eşçänlege turında söylägändä küp kullanırga mömkin. Ämma iñ elek şunı äytergä kiräk: Şakircan aga HIH ğasırnıñ siksänençe yıllarında uk tatarlardan iñ berençe Rossiyä hudocestvo komissiyäse karşında räsem ukıtuçısı hokukı alu öçen imtihan birä. Ä soñrak tatar telendä räsemle älifba bastırıp çıgara.

Äye, Faik Tahirov yaña häreflär buldıru probleması belän yukka gına şögıllänmägän. Näseldän kilgän traditsiyä ul. Ätise Şakircan aga inde onıtıla yazgan kalligrafiyä fänenä möräcäğat itä. Garäp yazuınıñ genetik nigezlären öyränep, gomumi zakonçalıklarnı ezli. Häzer bez häm bezneñ balalar da Şakircan Tahirov eşkärtkän turı yazılışlı häreflär belän yazabız. Äye, äye, näq menä Şakircan Tahirov rus genetik alfavitın kalligrafik yaktan eşkärtä häm bu bezneñ ğasır başında uk iñ uñışlı yazu ürnäge bulıp isäplänä. Rossiyä Mäğarif ministrlıgı anı uku yortlarında öyränü öçen täqdim itä.

Gayät zur sälätkä, belemgä (ul nemets, törek, garäp, farsı, rus tellären yahşı belgän, hätta farsı telendä geometriyä däreslege yazgan) iyä buluına karamastan, Şakircan Tahirov uçitelskaya şkola ukıtuçısı däräcäsennän yugarı kütärelä almagan. İşle ğailäne tuydıru (anıñ undurt balası bulgan), karagruh din ähelläre häm burcuaz millätçelär belän daimi ızgışu bu talantlı keşeneñ sälamätlegen kakşata, häm ul altmışka da citmiçä dönya kuya. Yağni revolyutsiyädän soñ, ike ay gına yäşäp kala. Ämma Şakircan aga balalarında hezmätkä mähäbbät, yañalıkka omtılu kebek kürkäm sıyfatlar tärbiyälärgä ölgerä. Küñele belän ul internatsional ruhlı keşe bula. Bu ruhnı annan balaları da miras itep kabul itälär. Menä şuña kürä Şakircan aga kızı Zöhräneñ HH ğasır başında uk 4 nçe Kazan gimnaziyäsendä rus tele ukıtuı oçraklı tügel*7.

Faik ğailädä töpçek malay bula. Unike yäşennän ük üz könen üze kürä başlıy. Monıñ uñay yagı da bula: bik yäştän eşläp kön kürü, ber urınnan ikençe urınga küçep yörü anıñ harakterın nıgıta, añarda kıyulık, üz-üzenä ışanıç tärbiyäli. Ul rässam bulırga hıyallana häm üz digänenä ireşä.

Faik yazmışı bik küplär öçen könläşerlek: tatar sotsialistik kulturasınıñ berençe çıganakları anıñ iseme belän bäyle, Gosman Arslanov, Dmitriy Krasilnikovlar belän bergä ul tatar grafika sängatenä nigez sala, Ğadel Kutuy, Kavi Näcmi, Musa Cälil, Şamil Usmanov kebek tatar sovet ädäbiyätınıñ kürenekle väkilläre belen kulga-kul totınıp eşli.

Egermençe yıllarda yäşägän sänğat keşelärenä tañ kalasıñ. Alarnıñ eşçänänlege gayät küp yaklı. Misal öçen Ğadel Kutuynıñ Faik Tahirovka yazgan ber hatına möräcäğat itik.

«...Sin tagın, «sulf»nı*8 uñgarak ztärüçe» Kutuy, dip yazgansıñ.

Eş bolay tora.

:— «Sulf» bıyıl üzen-üze kürsätergä tiyeş. Bezneñ öçen «sulf»nıñ tanılgan böten şähsi köçläre ber uñaydan mäydanga çıgarga — eş birergä tiyeşlär. Bu ber. İşmorat*9 teatrga alındı. Ul sullık belän sähnä eşendä tırmaşır. Ä siña, Mäskäüdäge yañalıklardan faydalanıp, icatıñnı (räsem, proyıktlar, grafikalar, başkalar) «Bezneñ yul», «Yäş eşçe» häm kitap tışları aşa bulsa da... canlandıra barırga kiräk. Ä min (şulay uk Tufan*10 da) matur ädäbiyät eçenä kerep kaynarga häm kaynatırga tırışırbız.

Menä şular belän ber rättän Vil Urazay*11 kebeklärne dä uyatıp, ber comgakka tuplanıp, «sulf»nıñ yöräk tibüen massa yöräk tibüenä totaştırırga kiräk. Monı tuktatırlık karşılıklar oçramas şikelle. B. Simolin*12 kayttı. Bu uñışlı eş. Mine litrabotadan ukıtuçı itep teatr tehnikumına algannar bugay. Dimäk, min Sibarışında uk bäylängän — şuña kürä sulfçılarnıñ Kazan aktivı ber tirädä diyärlek.

Şul!

Curnal! Bu minem bik küptännän uylap yörgän azıgım, bilgele, monı hıyaldan tormışka küçerergä kiräk. Läkin niçek?

Tatgiznıñ häle avır. «Gacur»*13 ülep bara. Taktaşnı da kıskarttılar*14. Curnal öçen başka yaknı kararga kiräk. Monısı turında beraz oyışkaç söyläşerbez..

Tagı ber häbär. .

Nadan yäşäp, tormıştan töşep kitärlek bagac belän kön itep bulmıy, bik küp uylañdım. Häm litlingvistika bülegenä (Kazan)*15 ukırga kerdem. Berençe kursı minem öçen bik ciñel bulaçak.

Sin belgän yäş yazuçı F. Äsğat*16 avırıp yata. Ülär tösle. Yarıy, häzergä huş, Uzeñä Mäskäügä yazırmın...»

Bu hat 1926 yıllıñ 8 sentyabrendä Faik Tahirovka Geläncik şähärenä yazılgan. Ul vakıtta VHUHEMas (Yugarı hudocestvo - tehnika masterskoyı) studentı Faik Gelänciktä icadi praktikada bula. Kurgänebezçä, yegermençe yıllarda ädäbiyät häm räsem sängate eşlekleläre «üz kabıkları eçenä yäşerenep», üz dönyaların gına kaygırtmagannar, zur kolaç belän fiker yörtkännär. Alarnı gomumi keşelek yazmışları, ilebezneñ katlaulı tormışı dulkınlandıra, alar üzlären kultura üseşe öçen cavaplı itep toyalar, belemnären usterü, dönyaga karaşların kiñäytü turında citdi uylanalar.

Älbättä, alarnıñ eşçänlegendä adaşular da bulgan. Şul uk Kutuy, «sullık» belän mavıgıp, kayber mäsälälärdä çamadan uzdırıp ta cibärgälägän. Ämma bez beläbez: ezlänülär buşka kitmi, ul ädäbiyät tarihına kerep kalırlık «Tapşırılmagan hatlar» povesten häm şiğırlär icat itä.

Äye, här närsäneñ säbäbe häm näticäse bar. İreşelgännär belän kanäğat bulmau, yañaga omtılış, ezlänülär keşene keşe, rässamnı rässam itä.

Faik Tahirov küñele belän dä, eşçänlege belän dä haman yäş ele. Soñgı yıllarda ul Aziyä, Yakın häm Yırak Könçıgış halıkları öçen häreflärneñ ayırım grafik formaların eşläde. Şulay uk ärmän, gruzin, koreya, hindi, päncäp häm başka halıklar alfavitları öçen häref räsemnären ul eşkertte. Faik abıy Tahiravnıñ häzerge zşçänlege—egermençe yıllardan kilgän kaynar omtılışnıñ, citdi ezlänülärneñ dävamı häm cimeşe ul.

1 Ezlänülär cimeşe/V poiskah i borbe Curnal «Kazan Utları» №7,1974.

Tagirovı - izvestnaya semya tat. prosvetiteley i deyateley kulturı. Rodom iz d. Bolşiye Açasırı Sviyäcskogo uyızda Kazanskoy gub. Glava semi - Şakirdcan Ahmedcanoviç (1858-1918) - odin iz pervıh tat. hudocnikov, prepodaval risovaniye i matematiku v Russko-tatarskoy uçitelskoy şkole v Kazani, avtor posobiyä po kalligrafii i uçebnika po geometrii, napisannoy im na persidskom yazıke; yıgo doç Sufiyä Şakirdcanovna (1888-1970) - bıla odnoy iz pervıh tat. curnalistok, prepodavala russkiy yazık v 4-y Kazanskoy censkoy gimnazii, v 20-h gg. sostavila bibliografi̇yü po tatarovedeni̇yü; starşiy sın - Rifkat Şakirdcanoviç (1903-1977) - v çisle pervıh iz tatar zaşitil doktorskuyu dissertatsi̇yü, bıl professorom Kazanskogo pedinstituta; mladşiy - Faik Şakirdcanoviç (1906-1978) - hudocnik-grafik, okonçil VHUTEMas v Moskve, odin iz pervıh illyustratorov tatarskoy knigi, izvesten takce kak talantlivıy razrabotçik novıh şriftov dlya poligrafiçeskoy promışlennosti. İzvestnoy hudocnitsey bıla snoha Ş. Tagirova - Aleksandra Nikolayıvna Korobkova (1905-1981) - pervıy oformitel curn. «Azat hatın» (Osvobocdennaya cenşina) i illyustrator proizvedeniy Musı Dcalilya.

2 «Komsomolskaya pravda», 5 yanvar, 1929 yıl,

3 «Curnalist», 1931, 2 san. 20 bit,

4 «Caydak» kollektivınıñ berençe grafika kurgäzmäse. Kazan. 1920. 4 bit.

5 «Caydak» almanahı. Kazan. 1920. 1 san. 3 bit.

6 Proletar sänğatneñ üseş mäsäläläre, Komakademiyädäge diskussiyä materialları. Rus telendä. Mäskäü, 1931, 135 bit.

7 Zöhrä Tahirova - Sälihova şulay uk tatar hatın-kızlarınnan berençe curnalist bulıp ta isäplänä.

8 Sulf — ädäbiyätta häm sänğattä sul front.

9 Dramaturg Riza İşmorat.

10 Şağıyr Häsän Tufan.

11 Vil Urazay — yäş şağıyr, soñınnan icat eşennän çitläşä.

12 Baris Simolin — yazuçılarnıñ Kazan «lef» oyışması çlenı. «Sulf» belän tıgız bäyläneştä bula.

13 «Gacur»— gazeta häm curnallar näşriyätı, ul çorda şaktıy ekonomik kıyınlıklar kiçerä.

14 Şağıyr Hadi Taktaş ul yıllarda «Azat hatın» curnalında cavaplı sekretar bulıp eşli.

15 1926 yılnıñ közendä G. Kutuy Könçıgış pedagogiyä institutına ukırga kerä. Häzerge KDPİ.

16 Fähri Äsğat (1901-1926 yıllar) talantlı yäş şağıyr, «Sulf»nıñ aktiv çlennarınnan berse.

EGILMAS İNDE SINALGAN CAN...
(Şağıyr Yakov Yemelyanovnıñ tuuına 125 yıl tulu uñayı belän)
Yakov Yemelyanov iseme kiñ katlau tatar ukuçılarına 1935 yılda, anıñ kayber şiğırläre «Sovet ädäbiyätı» curnalında (9-10 sannar) basılıp çıkkaç kına mäğlüm buldı. Keräşen tatarları arasında isä anıñ icatı inde HIH ğasırda uk şaktıy populyar bulgan. Alar üz aralarınnan çıkkan şağıyrne, olılap, «cırçı Cäkäu» dip yörtkännär. Älbättä, halıknıñ şağıyrne şulay üz itüe yukka gına bulmagan. Ya. Yemelyanov äsärlärendä halık üzeneñ iñ tirän hisläre: avır tormışka, sotsial-tigezsezlekkä karata näfräte häm kiläçäk yaktı könnärgä bulgan ışanıçı surätlänüen toygan. Şağıyrneñ poeziyädä bilägän urının bilgeläp, ädäbiyät ğalime Hatip aga Gosman bik haklı räveştä bolay dip yaza: «Anıñ äsärlärendä halıknıñ sotsial tigezsezlekkä karşı kütärelgän stihiyäle açu toygısı gäüdälände. Çirkäü Yemelyanovnı elektän kilä torgan tatar yazma poeziyäse traditsiyälärennän ayırıp kuydı. Anıñ karavı, Yemelyanov tatar halkınıñ borıngıdan kilä torgan avız icatınnan, teldän äytelä torgan poeziyäsennän, tiränräk çumırıp, bay traditsiyä aldı, bu poeziyädä başka şağıyrlär kürä belmägän yaña mömkinleklärne açtı, açıgrak äytkändä, tatar irekle şigıreneñ orlıgın tabıp çıgardı häm üsterä başladı».

...Yakov Yemelyanov 1848elda häzerge Balık bistäse rayonınıñ Alan avılında tua. Alan ul vakıttagı tatar avıllarınnan ber yagı belän dä ayırılıp tormagan diyärlek. Hör küñelle, cor tabiğatle Alan keşeläre, kara kazakilärın, pima-eşläpälären, ak tulaların kiyep, kiçlären cıyınga çıga torgan bulgannar. Yäşläre tügäräk uyınnarı oyıştırgan. Kartları, öy nigezlärenä tezelep utırıp, olannarın çittän genä küzätep tora torgan bulgannar. Şundıy cäyge cıyınnarda köygä salıp bäyetlär cırlagan, süz ostaları äkiyätlär söylägän, mir kartları halık rivayätlären iskä töşerep, alarnı yäşräk buınnıñ häterenä señderep kalırga tırışkan.

Yäş Yakov änä şulay halık cırların, avıldaşları arasında taralgan äkiyät, legendalarnı işetep üsä, şul çakta uk anıñ yörägenä soñınnan tuaçak yalkınlı şiğırläreneñ orlıkları salına başlıy. Läkin usal yazmış bu orlıklarga şıtıp çıgarga yul kuymıy. Tugız yäşe tular-tulmas Yakovnı, köçläp, udelnoyı uçilişega birälär.

— Yılama, tile, menä kürerseñ Cäkäüeñnän bolıç pisare yasap kaytarırlar, — dip «yuata» Yakovnıñ änisen avıl starostası. Mamadış öyäzeneñ Cükäçe avılındagı volost pisarlare äzerli torgan bu uçilişega Yakovnıñ üzeneñ artık ise kitmi. Uçilişenı tämamlagaç, ber avıldaşı annan:

— Ya, Cäkäü, häzer kem bulırga uylıysıñ?— dip sorıy.

—Avılıma kaytam, ukıtuçı bulırga telim,— di Yemelyanov.

Mondıy cavapka tege häyran kala: niçek inde ukıtuçı? Älifbasın onıtıp betergän Alan keşelären niçek ukıtmak kiräk?!

— Äye,— dip döresli Yakov.— Üzem işe avıl malayların ukıtırga telim.

Läkin anıñ bu izge niyäte tormışka aşmıy kala. Zur eşne yulga salırga yärdäm itärdäy keşelär tabılmıy. Alay gına da tügel: «ukıtırga dokumentıñ yuk» dip, anıñ üzenä dä adım sayın karşı töşälär. Läkin, üze mäktäp aça almasa da, Yakov Yemelyanov ul çagında inde halıkka belem birü öçen tırışuçılarnıñ barlıgın belä. Yakovnı, barınnan da bigräk keräşen tatarları,öçen ukıtuçılar häzerli torgan Timofeev mäktäbe üzenä tarta. Çönki aña ukıtu öçen dokument kiräk. Şundıy maksat belän, 1864 yılda Yakov Yemelyanov, Kazanga kilep, Timofeev mäktäbendä ukıy başlıy. Ukıtunıñ saf tatar telendä buluı, yegetlärneñ, häm kızlarnıñ bergä ukuları belem aluga küptän susagan Yakovka başta nık oşıy. Biredä ul ana telendä yazarga öyränä, üz telendä çıkkan kitaplarnı kürä.

Tora-bara ul üze dä şiğırlär yazgalagan häm rusça kitaplar çıgargan Timofeev belän duslaşıp kitä. Yemelyanov anıñ arkılı zamannıñ, kürenekle keşeläre kazaq mäğrifätçese Altınsarin häm tatar ğalimnäre Fäyezhanov, Hälfin, Nasırilarnıñ hezmätläre belän tanışa. Alar yäş şağıyrneñ dönyaga karaşın kiñäytälär, anı icat eşenä ruhlandıralar.

Timofeev mäktäbe ber Yakov öçen genä tügel, anda ukuçı başka bik küplärgä dä zamannıñ aldıngı karaşlı keşese bulıp formalaşırga bulışa. Yakov Yemelyanovnıñ sabaktaşları arasınnan udmurt älifbasın tözüçe Boris Gavrilov, kazaq dalalarıñda berençe mäktäp açuçı İgnatiy Timofeev kebek mäğrifätçelär çıguı ber dä gacäp tügel. Patşa hökümäteneñ nıklı küzätüe astında toruıña, tikşerep kitüçelär tarafınnan «samodercaviye ruhında tärbiyäläü» yahşı bara dip bäyä aluına da karamastan, Timofeev mäktäbeneñ şundıy aldıngı karaşlı ukımışlılar çıgara aluı iğtibarga layık, älbättä.

Nihayät, Yakov Yemelyanov moradına ireşkän kebek bula. 1869 yılda ul ukıtuçı bulıp tugan yagına — Urey Çallısı avılına kayta. Läkin biredä dä Yemelyanov irkenläp eşläp kitä almıy, anıñ eşçänlegen hökümätneñ 60-70 yıllarda bik köçäyep kitkän ruslaştıru politikası bülä. Bu yıllarda İlminskiy kebek patşa yalçıları neçkärtelgän metodlarga küçälär — tatarlarnıñ üz aralarınnan ruhanilar häzerlärgä kereşälär. 1874 yılda Yakov Yemelyanovnı da Kazanga çakırıp alıp, Duhovnaya akademiyägä kerergä kıstıylar. Yemelyanov bu akademiyägä kerä häm annan dyakon bulıp çıga. Ä 1880 yılda ul inde protopop bula.

Bilgele, anıñ yugarı din ähele bulıp kitüen, çirkäü belän tulısınça kileşüe dip añlarga yaramıy. Yemelyanov üz çorındagı ictimagıy tärtiplär belän, çirkäü belän kanäğat bula almıy. Anıñ urınnan-urınga küçep yörüe dä şul turıda söyli. 70 yıllarda ul Vyatka gubernasınıñ, keräşen avıllarında eşläsä, soñga taba Mamadış öyäzendäge Çura avılına küçä. Ozaklamıy Täñkägä, annarı Şomırtbaşka kilä. Ä ülär aldınnan, ruhanilıkka bötenläy kul seltäp, yañadan Urey Çallısına ukıtuçı bulıp kayta. Bu yıllarda şağıyr küñelendä kaynagan hislär turında «Yarlı tormış», «Äläk», «Olısımanlık» häm «Saran bay» şiğırläre bik açık söylilär. Ä Tatarstan Üzäk arhivınıñ İlminskiy fondındagı donoslardan kürengänçä, Yakov Yemelyanov «kahärlängän poplar» isemlegenä-kertelgän bula. Menä bu şigıren şağıyr şundıy donoslarnı küzdä totıp yazgan, küräseñ:

Tor ğadel,

Yör şiksez,

Bul izge,

Kıl yahşı,

Uyla turı,

Söyläş çın —

Buyar äläk!

Kaygır, köyen

İntek, inäl,

Cıla, tilmer,

Uyla, şöylä,

Uyıñnı cäymä,

Teleñne bäylä —

Yabışır äläk!

Kaladan — ilgä

Cirdän — suga,

Suıktan — utka,

Töşlektän — töngä,

Taudan — atauga —

Küç, kaya —

Tabar äläk!

Şuşı yaman

Tintäk başlı,

İñ akılsız

Çak kargadan

Bik tizennän

Kotılmasak —

İtär harap!

Läkin şundıy gıybrätle süzlärne äytä algan şağıyr üze mondıy — kabahät atmosferadan kotılu yulların taba almıy. 1893 yılnıñ 2 fevralendä äle 45 kä dä citmägän kileş Urey Çallısında ulep kitä. Anı cirlärgä, tabutı yanında baş iyärgä yırak-erak avıllardan bik küp keşe kilä.

Häzer bezne şundıy sorau kızıksındıra: ä şağıyr şiğırläreneñ yazmışı niçek soñ? Alar Yakov Yemelyanov üze isän çagında halıkka barıp citä algannarmı?

Yakov Yemelyanovnıñ berençe şiğırlär cıyıntıgı 1867 yılda oyıştırılgan «Bratstvo sv. Guriyä» cämgıyate tarafınnan rus härefläre belän basılıp çıga.

Şuña kürä garäp şriftında ukuçı tatarlar bu kitap belän üz vakıtında tanışa almıylar. Ä çirkäü cıyıntıknıñ tatarlarnı din ruhında tärbiyäläügä bernindi faydası bulmaganlıgan tiz añlıy. Kazan yıparhiyäse vikariye şağıyrneñ bu cıyıntıgı turında «keräşennärneñ añın uyatıp, alarñıñ tatarlık hisen genä köçäytte» dip yaza.

Älbättä, mondıy süzlärdän soñ, Yakov Yemelyanovnıñ 1884 yılda ikençe cıyıntık çıgaru teläge tormışka aşmıy — kitap tulısınça konfiskatsiyälänä. Şağıyrneñ icatın tikşergän A.N. Grigorev süzlärenä karaganda, bu cıyıntıkta:

Balkı, koyaş, yaltıra!

Cirneñ yöze yañarsın.

İrtänge kırau,soñgı salkın

Aşlık töşep almasın...—

ruhındagı, yaktı ömet belän sugarılgan şiğırlär dä bulırga tiyeş. Kızgañıçka karşı, älegä kadar bu cıyıntıknıñ tabılganı yuk. Läkin A.N. Grigorevnıñ anda köçle optimistik şiğırlär bulırga tiyeş digän fikere, hiçşiksez, döres. Çönki tormışı nıñ soñgı yıllarında Yakov Yemelyanov, din yulın taşlap, çın mäğnäsendä halıkka hezmät itä başlıy. Şul yıllarda ul halıknıñ nıklıgına, anıñ yaktı kiläçägenä ışanıp, «egılmas inde sınalgan can» dip yaza.

Emelyanovnıñ «sınalgan canlı» halkına äle şağıyr ülgännän soñ da küp kıyınpıklar kiçerergä turı kilde. Roman Dauley kebek, keräşen tatarları arasınnan çıkkan ukımışlılarnıñ üz ana tellärendä gazeta yäki curnal oyıştırırga tırışuları hätta Berençe rus revolyutsiyäse yıllarında da uñışlı tögällänmäde. Klerikal nastroyıniyelär belän sugarılgan missionerlar keräşen tatarların niçek kenä bulsa da üz täesirläre astında kaldırırga, alarnıñ añın tomalap totuga böten köçlären kuygannar. Läkin yaña revolyutsion kütäreleş yılları keräşen tatarlarına da vakıtlı matbugat birde. Anıñ bitlärendä Yemelyanov traditsiyäsen dävam itüçe halık ullarınıñ äsärläre basıla, talantlı şağıyrlär kürenä başlıy. Şulardan iñ küreneklese, Yakov Yemelyanovnıñ şiğri estafetasın turıdan-turı kabul itüçe—David-Grigorev. Ul keräşen tatarları arasında berençe bulıp Hösäyen Yamaşev, Gabdulla Tukay, Galiäsgär Kamal, Mullanur Vahitovlarnıñ isemen propagandalauçı keşe. Döres, anıñ da tormışı häm icatı katlaulı. Grigorevnıñ turı yuldan taypılgan, missionerlık nastroyıniyelärenä birelep kitkän çakları da bulgan. Läkin Fevral revolyutsiyäsen ul ruhanilık eşennän baş tartıp karşılıy, ä Sovet vlaste yıllarında internatsionalizm ideyalären taratuga kup köç kuya.

Kil, kıtay, hindiyäle,

Kil, garäp, angliçan,

Kil, yapon, kil, german,

Kil, polyak häm frantsuz.

İzelgän, intekkän,

Bar eşçe, bar krestyan

Kür bezne, kil bire,

Bul iptäş, kulıñ suz,—

dip däşä ul hälitkeç köräş yıllarında.

Bezgä David Grigorevnıñ «Teatr pesaları», «Sandugaç», «Proletariat kuäte» h. 6. kitapları bilgele. Bolardan tış, ul küp kenä kollektiv cıyıntıklarda katnaşkan, gazetalarnıñ iñ aktiv häberçelärennän bulgan.

Kürgänebezçä, halık Yakov Yemelyanov traditsiyälären dävam itüçelärne, üz halkınıñ ruhı belän yäşäüçelärne, anıñ bähete öçen Yemelyanovça köräşüçelärne tudırıl torgan. Ä alar Yemelyanov kebeklärneñ ülemsezlegen raslıylar.

DULSKİY MİRASI
(Sänğat tarihınnan)
Çıdam kızıl kirpeçtän salıngan, küpne kürgän, ämma äybät kenä saklangan bu yort Kazannıñ näq üzägenä urnaşkan. Buş ara çıkkan sayın künelem şunda tartıla. Anıñ işeklären açın, agaç baskıçlarınnan verandasına menäm dä, açık täräzäläre yanına kilep utıram. Yze ber bähet bu. Çönki monda, Fedoseev uramınıñ gadi genä yortında, kemnär genä bulmagan da, nindi genä fikerlär äytelmägän: Ğalimcan İbraHimov, Nikolay Feşin, Fatih Ämirhan, David Burlyuk, İgor Grabar, Konstantin Yuon, Pavel Radimov, Sadri Ahun, Militsa Neçkina... İlebezdä Häm dönya külemendä ataklı keşelärneñ bu isemlegen dävam itep bulır ide. Ä häzer bu şöHrät kazangan yortnın ber bulmäsendä pöhtä genä kiyengän, söykemle kıyafätle yalgız karçık yäşi.

— Ätkäy märhüm, Kazanga 1898 yılda kilep, bu irken kvartiranı 1911 yılda satıp algan ide. Şunnan birle gel monda inde...

Lyudmila Petrovna söylävendä nindider ber monsulık bar. Ni öçen disägez, atası äle dä anın küz aldında kebek. Menä anın kitapları, üze töşergän räsemnäre. Stenadan, bronza belän inkrustatsiyälängän kısa pıyalası astınnan bezgä Petr Maksimilianoviç Dulskiy üze karap tora. Yöze açık, irennäre yılmayulı. Ana bıyıl yöz yäş tulgan bulır ide.

...Uramda inde kiçke eñgermeñger. Täräzä aldında kanäfer kuakları. Lyudmila Petrovna bügen üze dä yäşärep, canlanıp kitkän sıman.

— Äti menä şulay utırularnı yarata ide,— di ul.— Süzgä saran kebek ide, läkin gomere buyı bik yagımlı buldı. Şuna kürä dä öyebez gel görläp tordı. İnde tanış-beleşläre kilsä, äti bik şatlanıp, oçıp kına yöri ide. Kitaphanäsenä alıp kitär ide. «Kayber yañalıklarnı karamassızmı, üzegezdä nindi unışlar?» — dip, keşe belän gäp korırga atlıgıp toruçan ide.

Şundıy igelekle keşe bezneñ yaklarga elekkege Bessarabiyä gubernasındagı Orgeev şähärennän kilgän ikän. Petr Dulskiynı Kazanga sänğatneñ «mäñgelek avazı» tartkan bulsa kiräk. Çönki HIH ğasır azaklarına Kazan hudocestvo mäktäbeneñ yahşı danı böten Rossiyägä taralgan ide inde. Şunısın da istä totarga kiräk: bezneñ yaklar ataklı rässamnar V. S. Gurin, İ. İ. Şişkin, N. İ. Feşin, K. F. Gun, V. İ. Yakobi, A. V. Grigorev kebek isemnär belän nık beäyle. Ä inde Kazanga kilgäç, P. M. Dulskiy üze bezneñ öçen onıtılgan yaña isemnär açtı.

Sänğat dönyasına Petr Maksimilianoviç kıyu adım belän kilep kerde. Anın 1914 yılda basılıp çıkkan «Pamyatniki kazanskoy starinı» digän kitabı bugen dä beznen öçen ähämiyätle, ä inde dönya kürgän hezmätlären sanıy başlasak, şaktıy vakıt alaçak...

Bezneñ iğtibarıbıznı bigräk tä şunısı cälep ntä: Dulskiy hezmätläreneñ yartısı diyärlek tatar sängaten öyränu häm propagandalauga bagışlangan. Menä şul eşläreneñ tik ber öleşe genä: «Kazan kalligrafı Ali Mähmüdov» (Kazan, 1930); «Kazan tatarlarınıñ sängate» (Mäskeäü, 1925); «Kazan tatarlarınıñ ornamentı» (Kazan, 1928); «Tatarstanda halık sängate» (Mäskäü, Leningrad, 1931); «Revolyutsiyä yıllarında tatar sängate» (Kazan. 1929); «Tatar rässamnäre» (Kazan, 1929)...

Bolar rus telendä çıkkannarı gına.

Ä inde 20 - 30 nçı yıllarda çıkkan tatar gazeta-curnalların aktarıp karasak, sınlı sänğat häm kitap grafikası tematikasına yazılgan äyberlärneñ kübese haman şul Petr Maksimilianoviç Dulskiynıkı bulır. Ul — 1925 yılda Paricda bötendönya dekorativ-könküreş sängate kürgäzmäsendä Tatarstan ekspozitsiyäseneñ oyıştıruçısı häm konsultantı bulgan keşe.

«Zur Sovet Entsiklopediyäse»-neñ berençe basmasında tatar sängatenä bagışlangan mäqaläneñ avtorı da — Dulskiy.

Älbättä, Petr Maksimilianoviçka bezneñ ihtiramıbız yugarıda atalgan hezmätläre öçen genä tügel. İñ elek, ul bezgä icadi ruhı belän yakın, bez anı internatsional sovet kulturası formalaşıp kilgän çorda böten köçen häm säläten birep eşlägän, üz ölkäsendä küp närsälärne başlap açkan, başlap cibärgän keşelärneñ berse bularak ta hörmät itäbez.

Çınnan da, tañ kalırlık... Gracdannar sugışı bara, azık-tölek, kiyem-salım citmi, ä buyga keçkenä genä ber keşe kultura mirasın saklap kalıp, anı yaña tormış koru hezmätenä kuyu turında köne- töne kaygırtıp yöri. Kayandır käğaz tabıp, üzeneñ barlı-yuklı akçasına kitaplar çıgara.

20 nçe yılnıñ başlarında ul, üz tiräsenä Sovet platformasında torgan Kazan zıyalıların tuplap, ilebezdä berençe häm ul çakta berdänber «Kazanskiy muzeynıy vestnik» curnalın çıgara başlıy. «Kazanskiy bibliografiyä» digän almanahnı da M. P. Dulskiy näşir itkän. Almanah ta (1920 - 23 yıllar) ilebezdä berençe häm berdänber basmalar rätendä tora.

Halık arasınnan sälätle rässamnar üsep bargan çorda yäşlärgä döres yünäleş, estetik tärbiyä birep, alarnıñ berençe täcribäläre turında iptäşlärçä tänkıyt fikere äytu Petr Maksimilianoviç cilkäsenä töşte. Ul eşne Dulskiy Tatarstan respublikası tözelgänçe ük üze teläp başlap cibärgän bulsa, räsmi formada sotsial zakaz algaç, kultura frontınıñ fidakarenä äverelde. Yaz-köz dip tormıyça, ul Kazan yagı tatar avıllarına yul tottı.

Maturlıknı toyu hise tatar halkında elek-elektän bik köçle bulgan. Üzebezdä başkarılgan dini kulyazmalarnı kulga alıp karasak, iñ elek alarnıñ tışlıkları, berençe Häm soñgı bitläre, tekst başları, kızıl yuldagı berençe härefläre bik matur itep, iskitkeç zur zävık belän eşlängän bulularına iğtibar itmnçä mömkin tügel. Ätnä — Saba tirälärenä urnaşkan kayber yortlarga küz töşersäk, tagı da häyran kalırlık. Dekorativ-könküreş äyberläre yasau ostalıgı da borıngıdan uk yäşäp kilä.

Çın sänğat äsärläre ruhı belän Härkemgä anlayışlı Häm yakın bula. Petr Maksimilianoviç tatar sängate ürnäklärenä soklangan çaklarında, änä şul hakıykatne otıp algandır. Şuña kürä dä avıllardan kaytkan sayın ul tau-tau material alıp kaytuçan bulgan. Läkin Dulskiy dissertatsiyälär yazmagan. Köne-töne oyıştıru, propagandalau eşenä çumıp yäşägän.

Kürenekle sänğat belgeçe gomereneñ altmış yılın Kazanga bagışlagan. Revolyutsiyägä qadär ul Kazan realnoyı uçilişesında ukıta, annarı muzey fondlarınıñ hranitele bulıp eşli. Şul uk vakıtta ekspeditsiyälärdä yöru, arhivlarnı kütärü, arhitektura pamyatnikların öyränu, ataklı ğalimnär belän oçraşu, hatlar alışu... Sovet çorında Dulskiy — Kazan hudocestvo masterskoyında, Narkompros Gıylmi üzägendä icat ezen kaldıra, hudocestvo institutında, poligrafiyä mäktäpllärendä ukıta, tözüçe incenerlar institutın oyıştıruçılar arasında bula.

Mäsälän, arhitektura professorları İ. T. Gaynetdinov belän A. G. Bikçäntäyev yäş çaklarınnan uk olı tormışka P. M. Dulskiydan häyer-fatiha algan keşelär. Ä 20 nçe yıllarda tatar teatr tehnikumın tämamlagan danlı artistlar, dramaturglarıbız kuñellärendä Dulskiy däresläre onıtılgandır disezme? Yuk, älbättä.

Dulskiy mirası digändä, bez anıñ üze yazgan kitapların, kulyazmaların gına istä totmıybız. Anıñ mirasına meñnärçä. hatlar, fotoräsemnär, bik siräk oçrıy torgan material kultura ürnäkläre kerä. Äytelgännärennän tış, Petr Maksimilianoviçnın mirası isäbenä Kazanda iñ bay, iñ kıymmätle sanalgan şähsi kitaphanäsen kertsäk tä, hata bulmas. Çönki kitap söyüçe, kitap kulturasın armıy-talmıy propagandalauçı Petr Maksimilianoviç bu häzinäne gomere buyı cıygan, Häm dönyadan kitär aldınnan halıkka vasıyät itkän. Dulskny kitapları arasında dönyadagı ataklı keşelärneñ avtografların da oçratırga mömkin.

Häzer P. M. Dulskiy kitapların, kulyazmaların Häm bütän materialların RSFSR-nıñ Hudocniklar soyuzı. Kazan universitetının fänni kitaphanäse, G. İbraHimov isemendäge Tel, tarih Häm ädäbiyät institutı, Tatarstan däülät muzee, Tatarstan sınlı sänğat muzee fondları arasında tabıp bula. Bähetkä karşı, barısınıñ da diyärlek adresları bilgele.

___________