Skripkaçı Hösäyen

Hösäyen kartnıñ yäşe altmıştan uzsa da, yöräge unsigez yäştän artık tügel ide. Ul yäşellek belän yäşlekneñ mäftüne(*) ide. Anıñ täne dä yäş kileş saklangan: anıñ töşkän teşläre dä yuk, agarıp citä yazgan çäçläre dä äüvälge şikelle kuyı ide. Anıñ şul başın çuklı kızıl käläpüş kaplap tora, anı da ul kırınrak salıp, kupşırak itep kiyä ide. Käveşneñ dä şıgırdavıklısın kiyä, käzäkiyenä dä, üze bay bulmasa da, kızıl märcän töymälär tagadır ide.
Hösäyen kart härber yaznı gayät kötep, rähätlänep karşı ala, yaznıñ härber sulışın, anıñ härber häyätın küzätä, şunnan zur läzzät aladır ide. Üzeneñ öç täräzäle yortı aldındagı mäñgelek yäşel ozın çırşıga kilep kunıp pesnäk sayrıy başlaunı ul fevral ahırında ber zur söyeneç belän karşı ala; şunnan alıp ul talçokka da az menä başlıy, üzeneñ satlık iske skripka, gitara, mandolinaların da onıta, tabiğat tuyı—yaznı karşılau vä küzätü belän mäşgul buladır ide. Berençe märtäbä tamçı tama başlau, uramda görläveklär aga başlau, çıpçıklarnıñ çır-çu kilep gayrätlänep yöri başlauları añarga ber kuanıç birä; öye aldına çıgıp utırıp, avıldan kilgän muciklardan:
— Agay-ene, tukta äle, iminçelekme? Kara karga kildeme inde? — dip sorıy. Alar «kilde» disä,, sıyırçık kilgänne kötä başlıy, öyeneñ başındagı mäçet itep yasalgan oyadan kış buyı gomer itkän çıpçıknı kuıp çıgarıp, sıyırçıkka urın äzerli ide.
Karşılarındagı Şämsetdin bay bakçasına berençe märtäbä kilep kunıp sayrıy başlagan sıyırçıknı kürgäç tä, pıçrak bulsa da, aunamıy kalmıy, bezneñ oyaga kayçan kiler ikän dip kötärgä totınadır ide.
Hösäyen kartnıñ keçkenäräk kenä öyeneñ eçe dä ber bakça tösle ide. Anda göllär küp bula, ike täräzäsenä dä elenep kuyılgan çitleklärdä ike kenäriye dä bula; alarnı ul bik tärbiyä itä, kilgän-kitkängä:
— Menä busı klakulçek, menä busı arganşik! — dip, kenärilärneñ üzençäleklären dä söyläp aladır ide.
Ul karçıgı belän yatmıy, şul kenäriläre, gölläre, tözätergä häzerlängän yäisä satarga algan muzıka koralları bülmäsendä yoklıy ide, çönki, anıñ üzeneñ täğbirençä, karçıgı Hösniye korı keşe, därtsez keşe ide. Kartınıñ yuk-bar närsälär belän mataşuın yaratmıy. Hösäyenneñ irtük torıp, tege kenärilärne sayratu öçen, çınayak tälinkäseneñ astın kırganın da söymi, uyatasıñ dip açulana, Hösäyenneñ « vakıtlı-vakıtsız» skripka belän ozın köylär uynap cibärgä läven dä oşatmıy ide. Anı küp vakıtta:
— Bu şaytan koralın uynap utırgançı, «Hizbeläğzam» ukısañ, cännätkä kerermen dip kurka torgansıñ! — dip tirgider ide.
Hösäyen abzıy karçıgı belän inde utız biş yıl torsa da, anı eçennän yaratmıy, läkin añarga açulanmıy: doşman-lanmıy:
— Üze yıgılgan yılamas! — dip, kenä üzen yuata ide. Bäğze vakıtta tuydırgıç şeltälärdän kaçıp, cäy könnärendä karmaklar belän skripkasın alıp, bezneñ şikelle yäşlärne iyärtep, Bakaltayga kunarga kitäder ide.
II

Kiñ İdel rähätlänep aga; iyünneñ kızu koyaşı da äkren genä, mañgayın gına kürsätep çıgıp kiläder ide. Par kütärelep, tirä-yaknı çolgap algan; bolınnan kolaknı tondırırlık itep tartar tavışları işeteläder ide. Bezneñ karmaklarnıñ cepläre dä İdelneñ agımı belän der-der selkenep toralar, çäynegebez dä äkren genä kaynıy, Hösäyen abzıy üze isä, karmakları yanında hozurlanıp, därtlänep karap, çügäläp utıradır ide. Su kaynap çıgıp, tamçıları astındagı utka töşep çıcıldagannı işetkäç, min yar östenä sikerep mendem.
— Hösäyen abzıy, çäy salıymmı? — didem. Hösäyen abzıy da, ber karmagın alıp, rätläp saldı da äkren genä minem yanıma mende.
Çäy eçärgä utırdık. Hösäyen abzıy, torıp, tal arasına kerep kitep, ber uç karlıgan yafragı alıp kilde. Üzeneñ çikmänen bezneñ çäy yanıbızga salıp kuyıp, östenä kırın yattı da:
— Dönya bik läzzätle närsä ul, ulım! Anıñ böten läzzäte, täme, rähäte belän faydalanırga kiräk. Läzzät taba almasañ, taş arasınnan ezläp tabıp çıgarırga kiräk, menä bulırsıñ çın keşe! — dip, karlıgan yafrakların stakannarga saldı. Ber stakan çäy eçep algaç, skripkasın kulına alıp, ayakların bökläp utırıp, küzlären dä yartılap! yomıp, ber yat köy uynadı. Miña bu köy mäğlüm tügel ber ahäñ ide; min Hösäyen abzıynıñ haman da tatar köyläre uynaganınnan barı şularnı gına belä dip uylıy idem... Bu köyeneñ yörägemä katı bärelüe, tön buyına yoklamıy uzdırganımnı onıttırıp, yokımnı açıp cibärde. Bu köydä çınlap ta ber gacäyep ser vä mäğnä bar ide; skripkanıñ tavışında ber ğadättän tış dereldäü, yılaumı, söyenüme,— närsäder bar ide... Hösäyen abzıynıñ töse dä ğadättän tış ber kıyafätkä kergän, küzläre yartılaş yomılgan, yözendäge cıyırçıklar tagı da artkan tösle ide... Hösäyen abzıy bu serle köyne ike märtäbä kabatladı da, skripkanı kuyıp, kiñ İdel buylatıp ozak karap torıp, ber kiñ suladı:
— Äy mulla Gomär, sin bu köyneñ mäğnäsen belsä ideñ! — dide. Min dä soraşırga totındım.
— Tukta äle, menä şul yasagan stakanımnı eçim dä soñınnan söylärmen! — dide ul.
Üze başındagı kupşı sorı büregen salıp kuydı da, elek başın kaşıp alıp, soñra tirän uyga çumgan kebek, tübän salıp tordı. Ul arada bezneñ baş oçıbızdan bik yugarıda vıcıldap, kıçkırıp, kır ürdäkläre ütep kittelär... Hösäyen abzıy şaktıy ozak utırdı... Kinät başın kütärde dä söylärgä kereşte.

III

— Min unsigez yäşläremdä idem. Täqdir yazgandır inde, atam ülgännän soñ, fäqıyrlek tä basıp kitkäç, kardäşırularıbıznıñ ay-vaylarına karamıyça, Äçterhanga kilep, anda ber ärmän bayına yallanıp, kibetendä ber yıl hezmät itkän soñında, anıñ Kara diñgez buyındagı, Kavkaz şähärendäge kibetenä cibärelgän idem. Ul şähärneñ maturlıgı, andagı zäñgär diñgez, kükkä citkän bantları kar belän örtelgän tauları, andagı küp törle agaçlar, cimeşlär äle dä minem küz aldımnan kitmi. Bezneñ kibetebezgä bik küp keşe keräder ide; şähär halkınıñ bik küp keşese miña tanış bulıp kitte. Könnärdä berkön bezneñ kibetebezgä Allanıñ ber matur mählugı (**) kerde. Min anı kürüem belän, çın canımnan söydem. Zur çem-kara küzläre, ozınça borını, keçkenä avızındagı ence kük ak teşläre, bu kıznıñ minem aldımda basıp toruı miña ber kartinadagı kız basıp torgan kük toyıldı. Bu kıznı kürü belän, min añarga çın hörmät bagladım. Sez, bu çagın-dagılar, gıyşıknıñ närsä ikänen belmisez bugay la! Ul çın söyü ber kämit närsä ikän! Ul tiz tabıla ikän dä, şuşı çıgıp kilä torgan koyaş şikelle, hiç sünmi, yöräkne yaltırata, yandıra ikän... Min bu kızga cünläp mal da kürsätä almadım, min annan ällä nişläp oyaldım; ul ber märtäbä minem kızargan yözemä yılmaep karadı da çıgıp kitte... Vallahi menä min, mulla Gomär, torganmındır ber süz dä däşmiçä basıp ber säğat! Soñra min ul kıznı oçratmammı dip, kön sayın kibetkä çıgam, annan kaytkaç, uramda yörim... Läkin min küp yördem, anı oçrata almadım. Kön-tön min anıñ hakında uylarga totındım. Bernärsä belän dä yuanmadım. Matur agaç kürsäm, häybät, bürtengän göl çäçäge kürsäm, karlı taulardan agıp töşkän şarlavıklarnı kürsäm, Allanıñ tege küzemnän yugalgan mählugı şundadır kük toyıladır ide. Azrak yuanıç birmäsme dip, min şuşı skripkanı uynarga totındım; tiz köndä öyrändem dä. Menä berkön yırak ilem, yugalgan färeştäm hakında uylap, kaygırıp törle köylär uynap utıradır idem, ber hatınnıñ uramda şuşı köyne cırlaganın işettem. Menä bu köyne şulçaklı yarattım, şunı uynaganda tege färeştäm belän söyläşäm kük bula başladı. Şunıñ öçen min bu köyne yaratam; läkin min anı haman da uynamıym, sahrada, hozurda, küñelsenep kitep, Allanıñ mählukatınıñ matur cirendä genä uynarga yaratam. Min anı Hösni yanında da uynamıym, çönki ul yuk-bar süz belän ul köyne mıskıl itüe ihtimal! Läkin şuşı ber minutta söyüem miña mäñgelek rähät birde... Min häzer Allaga şökerlär kılam: yarıy äle min ul kıznı tabıp, üzemneñ söygänemne belderep, anıñ belän tora başlamaganmın... Min bu süzgä gacäpländem:
— Nik? — dip soradım.
— Nik bulsın? Menä karşıñdagı çäçäk nindi matur, nindi soklanırlık! Menä sin şunı yaratam dip özep kara, ul häzer şiñär, häzer korıy başlar; annan soñ häzer tuyasıñ. Ämma sin anı kürep yaratıp kalıp, yämsez kışlarda şul çäçäk turısında uylasañ, şul hıyal anıñ çınısınnan da matur toyılmasmı? Şul uy siña zur läzzät birmäsme?!
Min Hösäyen abzıynıñ bu süzläre turında küp uyladım, läkin, bu minem tabigatemä yat bulganga, añlıy almadım...
Hösäyen abzıy yañadan skripkasın aldı, bolın yañadan moñlı vä serle muzıka avazı belän tuldı.

* Mäftun — kol, baş iyüçe mäğnäsendä.
** Mähluk — bu urında: bändä.


Click or select a word or words to search the definition