Şiğırlär - Şamil Mannapov

Ozak däşmi torgannan soñ

Tel yäşergän yäş kilendäy
küpme yıllar däşmädek,
İl nucasın tarta-tarta,
sabır gına eşlädek.

İmlyabız üzgärtkändä dä
däşmädek, çıdadık bez,
ukmışlı babaylarnı
nadanga çıgardık bez.

Kayber karşı däşkännärne,
«Halık doşmanı!» — diyep,
alıp kitkändä dä kaldık
butalgan başnı iyep...

Däşälmädek
yaman sölek
kanıbız suırganda,
yala yagılgan halıklar
cirennän kuılganda.
Däşmädek!
«Gomum atabız»
belä dip, turı yulnı.
«Halık isemennän» digäç,
kütärdek haman kulnı.

Kütärdek
doşman aldında
kütärelmägän kulnı!
Kulnı kütärtkän Yavızlık
ni teli, şunı kıldı...
Kütärämgä kaldırdı ul
Lenin tözegän İlne.

Nihayät, çıdam tökände,
açarga buldık telne!

Bu ni gacäp,
bik kübebez
däşmiçä yöri-yöri,
anabız öyrätkän telne
onıtkanbız tügelme?
Onıtkanbız tügelme soñ
halkıbız ğadätlären?
Ana söte belän kergän
moñın, märhämätlären?

Upkınga terälgäç kenä
siskänep uyandık bez,
yarıy äle soñ bulsa da,
uyanıp uylandık bez...

Kabat açıldı telebez
İlem süzläre belän.
Karadık üz hälebezgä
Lenin küzläre belän...
Tugan tel iskä töşerde
şäcäräbezne anık:
Bez bit hätta ülgändä dä,
Gazrailne kürgändä dä
däşmi kalmagan halık...

* * *

Ni buldı soñ tabiğatkä:
Yazlar kilä soñarıp?
Yalgışalar almagaçlar
İrtä böre çıgarıp.

Ni buldı soñ bu küñelgä:
Yaznı kötep aldı da,
Aşıkmıy nikter, aşıkmıy
Börelär çıgarırga;

Onıtmıy küñel göllärem
Şul — aldangan könnären,
Çäçäklären kırau sugıp,
Şiñep kalgan könnären...

Kısır çäçäklär kaldılar,
Çınnarı yukka çıktı.
Uzgan kıraularmı suktı
Yazlarga ışanıçnı?

Yaña yazda yaña çäçäk
Atmakçı bula küñel,
Aşıkmıy läkin,
Bu küñel
Ällä mineke tügel?

Nider buldı tabiğatkä...
Bu yaz tagın soñarıp,
Yalgışmasmı almagaçlar
İrtä böre çıgarıp? —

Şundıy uylardan borçılıp,

Karşılıym yazgı tañnı.
Avır tua tañ...
Gazapta
Min tudıram kük anı...

URMAN ŞAVI

Kolagımda haman urman şavı,
Ber şaulıy da urman, ber tına,
Vakıt-vakıt kuya ıñgıraşıp,
Tänenä çapkan balta tauşına.

Esse çakta urman kuyını ciläs,
Salkınnarda — birä cılılık.
Urman bulsa, korı cillär timäs,
Urman yukta — canda korılık.

Kolagımda haman urman şavı —
Kubız itep koyaş nurların,
Babaylardan kalgan moñlı cırnı
Küñelemä sala urmanım.

Ä rähimsez balta haman kisä
Agaçlarnıñ saylap asılın.
Baltanıñ bit anıñ yöräge yuk,
Timer başnıñ nindi akılı?

İlsakçılar öçen kalkan bulgan
Belorussiyä urmannarınıñ
Tuganıday bezneñ bu urmannar,
Cırları da urtak, tanıymın.

Sugış yıllarınıñ suıgınnan
Tuñdırmıyça bezne sakladı,
Tik beräü dä ul çak agaçlarnı
(At koyrıgına takkan komissarday...)
Traktorga tagıp kaytmadı.

Uñnı-sulnı balta belmägängä,
Bu urmannıñ cırı kaygılı.
İskärtä ul güyä balta kullı
Bändälärneñ äle barlıgın...

ABIY

Torgınlık yılları korbanı
Kadıyr abıy istälegenä
Kadıyr...

Belmim, nigä balaçakta siña
Abıy diyep äytmägänmender.
Şunıñ öçen äni:

«Torma tel!» — dip,
Açulana-ärli ide gel.
«Abıy digen!» —

Şulay üzeñneñ dä
Kolagımnan tartkan çakların
Az bulmadı,

Läkin kübräk istä
Cäberlärdän mine saklavıñ,
Nuca yögen üzeñ tartularıñ

Sıyır cigep, arık at cigep,
Glubinkaga aşlık taşularıñ.
Şunnan arıp kaytkaç, aç kileş,

«Menä, enem, «kuyan kalaçı»,— dip,
İpi telemeñ miña birgäneñ.
Min — torma tel, şunda da bit siña

«Abıy, rähmät!» — diyä belmädem,..
Abıy bulgangamı, eşlägäneñ
Toyıla ide üzeñä az kebek.

Dönya yögen tarttıñ,
Glubinkaga
Aşlık iltkän çıdam at kebek.

häm... yıgıldıñ kinät şuşı yulda,
Yäşli çal çäçläreñ—çat kübek...
Kem soklandı... Kemnär kızgandılar...

Kemder äytte: «Yäşi belmäde...»
Bu tormışnıñ sindäy fidailär
Cilkäsendä tora ikänlegen

Kemnär kürde, kemnär kürmäde.
...Barısı da:

«Yarıy äle sin bar,
Abıykayım!» — diyep zurladı.
Ä haksızlık siña ayak çalgaç,
Tayanırlık keşe bulmadı...

Ni ükeneç, min dä sineñ yanga,
Siña parga cigelä almadım.
Bu tormışta enegä genä tügel,
Abıyga da yaklau kiräklegen
Min soñarıp kına añladım...

Su kitkäçten yarda kom kala,
Ükeneçtän canda moñ kala.
Ber kaşık su sıman siña, bäğır,
«Abıy» digän ber süz citmägänder
Küzläreñne soñ kat yomganda...

Cılı süzeñ belän büleşergä
Sin soñlama ikän, soñlama...

KARTLAR KAYTA COMGADAN

Väqar belän, gorur atlap,
Kartlar kayta comgadan.
Güyä alar çıgıp kilä
Uzgan avır yıllardan.
Ös-başları çuk şikelle,
Ayday tügäräk sakal.
Küñeleñä nurlar iñsen,—
Uzuların karap kal.

Kiselgän bulsa da, bakçı,
Bu mäçet manarası,
Kiselgän küp başlar sıman
Kiçkän üz zamanasın.

Bu kartlar da kiçep çıkkan
Sirat digän küperne.

— İ-i, kordaş, uyladık mikän
Kürerbez dip bu könne?

— Ä zalimnär çıgalmadı
Kiçep zaman Siratın.

— Niçek çıksın, aldı alar
Halıknıñ bäddogasın!

— İnşalla, inde bar halık
Yañarta hak imanın.

— İn, yamanı — imansızlık,
Şunnan sakla, hodayım...—

Şulay söyläşä-söyläşä,
Kartlar kayta comgadan.
Güyä alar çıgıp kilä
Uzgan avır yıllardan.

...Çıkkannar tege yıllarda
Şaulatıp täkbir tauşın,
İmannan mährüm itärgä
Telägännärgä karşı.

Yäşlektä şuşı keşelär
Kiçep bar utnı-sunı,
Bezne ilsez kaldırırga
Kilgän faşist ilbasarnıñ
İmanın ukıtuçı.

Üz onıklarına söyläp
Tukaynıñ şiğırlären,
Şul kartlar bit ana telen
Onıtırga birmäde...

İl nucasın tarttı alar
«Ufalla»ga cigelep.
Az suırmadı zamana
Bu insannar celegen.

Ämma açu saklıymıni
Zamanga imanlılar?!
İmanlı küñellärennän
Dönyaga iñgän nurlar.

İlgä-köngä doga kılıp,
Kartlar kayta comgadan.
Güyä alar kerep bara
Alda kiler yıllarga...

GIYBRÄT

Fälah abzıy — avıl veteranı,
Gayar çagı bulgan anıñ bik.
Yukka gına atamıylar anı:
«Bezneñ çabatalı kommun»,— dip.
Urap tormıy, ul turıdan yara,
Tüzemegez citsä, tüzegez:
«Yunsezleklär kayan kilä? — dimsez,
Uylap karıyk äle şunı bez.
Buldı inde... Dinne kisäbez dip,
Manaralar kisep töşerdek.
Din betmäde, barı üzebez genä
Keçeräyep kaldık şikelle.
Ruh şundıy bit: aña teräk kiräk,
Tabiğat ul söymi buşlıknı.
Manaralar urınına tezep,
Hämer şeşäläre utırttık.
İnde kilep, şuşı yaman çirne
Bik tiz dävalamak bulabız:
Hämer zavodların tuktatabız,
Kibetenä yozak kuyabız.
Kütäräbez kat-kat bäyälären,
Tik... kürenmi älegä şifası.
Bäyä belän arta däräcäse,
Ozınaya bara çiratı.
Naçarlıkka çirat arta bara,
Yahşılıkka urın kalmadı.
Bez şaytannı kismi kaldırganbız,
Kiskän çakta manaralarnı...
Tege çakta bik yış butaganday
Uñ yagıbız belän sul yaknı,
Yalgışabız,... Ällä yahşılıknıñ
Usallanuı da berkatlı?..

Hatalardan hali tügel bändä,
Ütkännärdän gıybrät alıyk bez,
Östän kisep yörmik,
Yavızlıknıñ
Tamırına balta çabıyk bez!» —

Şulay söyli avıl veteranı,
Gayar çagı bulgan anıñ bik.
Yukka gına atamıylar anı:
«Bezneñ çabatalı kommun!» — dip.

KAYTIGIZ!

Görläveklär kilep uyattı da
Çirmeşändä şaulap aktı boz.
Cılı yakka kitkän akkoşlarım,

Nik kaytmıysız inde, kaytıgız.
Kaytıgız sez: sabıylarga — täpi,
Ä yäşlärgä alıp mähäbbät,
Sırhaularga saulık kiteregez,
Dönyalarga — rizık-bäräkät.

Kaytmıy kalgannarın kötkännärgä
Sagınu-moñnar alıp kaytıgız.
Sezdän minem kötkän-telägänem:

Yana cırlar alıp kaytıgız.

Ul cırlarda sabıylarga — täpi,
Yäşlär öçen bulsın mähäbbät,
Sırhau keşe annan sihät alsın,
Dönyalarga iñsen bäräkät...

Görläveklär kilep uyatuga,
Çirmeşändä şaulap aktı boz.
Cılı yakka kitkän akkoşlarım,
Bik sagındım sezne,

Kaytıgız!..

BU HAKTA KİYEKLÄR UYLANMAS

Kayçandır, adämgä qadär ük,
Kiyeklär yäşägän bu Cirdä.
- Şuñamı keşedän yatsınu,
Şiklänü — kiyeklär küzendä.

Äytä kük: «Kiyeklär keşeneñ
Tiresen tun itep börkänmi.
Söyäksez...
Tabınga kuyarga..,.
Nişlik soñ keşedän şiklänmi?»

Sez haklı, cirdäşlär,
Küräseñ,
Işanu sezne yış aldagan.
Işanıç yugaltu ciñel dä,
Avır şul yaulavı yañadan.

Büre nik keşegä taşlana? —
Işanmıy üzennän başkaga.
Ä yılan-çayannar nik çaga? —
Yalgışıp östenä baskanga...

Kiyeklär keşegä ışanmıy,
Köçlese ırcaya teşlärgä.
Ä keşe keşegä ışanamı?
İllär nik illärdän şiklänä?

İllärneñ illärgä ışanmavı
Çıgargan nikadär afät-dau.
Hatalar bihisap tarihta,—
İnde dä kiräkme kabatlau?!

Bu hakta kiyeklär uylanmas,
Uylarga tiyeşle — keşelär.
Atomlı zamana härdaim
Şul hakta töşerä isemä...

YaÑGIR TELÄGE

Cäylär korı kilgän yılda,
yañgır bulmagan çaklarda
Yañgır teläge yolasın
yasıylar bezneñ yaklarda.

Üpkäläştän tügel anda,
östeñä su koysalar da,
pıçrak sular börkep, kayçak
käyefeñne kırsalar da.

Çönki beläseñ: bu ğadät —
borıngıdan kalgan yola:
Baştanayak yüeşlänep,
Tabiğattän yañgır sora!

Saflandırgıç yañgırlarga
susagan ide İl kırı.
Ul torgınlık digän çorda
kısıla başladı tını.

Kilde avaz:
«Barıgız da
äydä yañgır telägenä!
Korımagan çişmälärdän
tutır sunı çilägeñä!
Üzgäreş cile kitersen
bolıtlarnıñ avırların.
Cıyılgan kan-yäş tapların
yusın rähmät yañgırları!»

Kuzgaldı İl,
älegä bez
süz belän koyındırabız.
Üpkäläş yuk,
üzebezne
ütkändäge hatalarnıñ
kerennän arındırabız.

Läkin, «Yangır teläge»nnän
faydalanıp, kayberäülär
pıçrak sibä östebezgä.
Nişliseñ bit, yola bulgaç,
moña da tüzäse bezgä...

Teläk izge: yausıñ barı
ruhi irek yañgırları,
duslık, mullık yañgırları
häm tınıçlık yañgırları
yausın gına, yausın barı...
nigä yäşi?

Tabiğattä bar da kiräk, dilär,
Garmoniyä öçen.
Yä, äytçe,

Nigä yäşi donos kıştırdatkan
ıştır bitle şoma äläkçe?
Eşeñ şäp bargannı kürä dä ul,
Tıştan kölep, eçtän kan sıza.
häm Saleri bulıp Motsartlarnıñ
Kasäsenä agu tamıza.
Koyrık bolgıy-bolgıy isnänä ul
Sineñ arttan, kaydan uzsañ da!
Yueş urın tapsa, kinänä ul,
Üz yüeşe gärçä bulsa da.
İzge urınnarga yullıy şunı
Kara konvertlarga tutırıp.
Üze «icat itkän» tamaşanı
Karıy annan
Käyeflänep, çittä utırıp.
Vakıtın häm köçen sarıf itep,
Adäm haklık ezläp yörgändä,
Iştır çıray belän mıştım gına
Yugarıga tırışa ürlärgä...

İl tayanır tugrı yöräklärne
Şuşı lägıyn küpme talkıgan,
«Doşman» digän kara yarlık takkan,
Ayırmakçı bulıp halkınnan...
Korbannarı kanlı küz yäş belän
Çistartkanda näces karasın,
Donosçılar yaña korban ezli,
Cinayätçe yäşi cäzasız.
Ä şulay da nigä yäşi haman
Donosçılar kara tap bulıp? —
Namus yoklamasın öçen mällä,
Ciñsen öçen mällä yahşılık?..

ÄY, TUGANNAR...

Ärepläşep vakıt äräm itmik,
Ärepläşep torır çakmıni?!
Kara digän — totaş karamıni,
Ak digäne — totaş akmıni?

Millätenä, telenä karap kına
Bäyälämik adäm balasın,
här halıkta yahşılıklar bik küp,
Ä kazınsañ, naçar tabılası.

Totaş naçar, dilär, İblis kenä,
Totaş yahşı, dilär, färeştä.
Yukka-barga köçne sarıf itmik,
Akılga yul birik här eştä.

Bähäsläşep vakıt äräm itmik,
Adäm gomere kıska bolay da.
İdealistlar: «Dönya barmı-yukmı?»
Diyep bähäsläşep torganda,
Uylap tapkan kemder, yasap kuygan
Dönya cimererlek korallar...

Ärepläşep, cir büleşep yatmıyk,
Ciñ sızganıp saklıyk bu cirne.
İgelekne kübräk çäçü öçen
Faydalanıyk äle, äy tugannar,
Üzebezgä tigän gomerne.

IŞANA İL

İlemneñ soñ game az ideme,
Dävalıysı avır çirläre?!
Kaygı bezne urap ütmäde hiç,
Ni kilsä dä — bezgä kilgäne.

Yavızlıknıñ birelep kotkısına,
Azärbaycan, Ärmänstanda
Kürşe belän kürşe yakalaştı,
Äverelep dustan doşmanga

Kiñ dönyanı tar dip belä bändä
Tönlek tişegennän karagaç.
Yavızlıkka bik şäp säbäp buldı
Gauga öçen Taulı Karabah.
Ä gaugalar — azık yavızlıkka,
Gailädäme ul, yä İldä.
Yavızlıktan tua yavızlıklar
häm işäyä garip, yätimnär...

Ayrılgannı, dilär, ayu aşar,
Bülengänne aşar bürelär,
Tarih yullarında bu gıybrätne
Halıklar soñ azmı kürdelär?!
— Aldıgızda upkın! Tuktalıgız!!! —
Dip kisätkän Akıl tauşın da
İşeterlek häldä bulmagannı
Kiterergä niçek akılga?
Açu akıl kitäräme ällä? —
Küzlär kürmi, kolak işetmi.
Mondıy çakta tuktaluı kıyın
Berär dustıñ
İzüeñnän totıp selketmi.
Yuk, kiräkmi ide bu faciga! —

Kinät tugız ballı köç belän
Selkette Cir!
Kagıp töşerim dipme
Yavızlıknı üzeneñ östennän.
Teträde Cir!
Tetrände İl-änkä!
Teträü aldı härber küñelne,.
Yavızlıktan cir ciränä,
Cirgä

Yahşılıklar tagın kümelde.
Yavızlık ul änä, kümelmägän,
Yaña gaybät anıñ telendä:
Cir teträüdän faydalanıp, ay-vay,
Ozatalar sezne Sebertä!

Ämma İlem ışana yahşılıkka,
Cir astınnan, taşlar kuptarıp,
Ezli anı,
häm ul yahşılıknı
Kalır, kalır barıber kotkarıp!

ÇİŞMÄ

Ätiyem tapkan çişmä
äytte çıltırap:
«Kitmä!..» —
häm mölderäp karap kaldı,
min çıgıp kittem çitkä.

Kayttım. Çişmä çıltıramıy.
Kalgandır süzläre küp.
Tomalangan,
ätiyemneñ
yomılgan küzläre kük...

Küpme garasattan isän çıkkan,
Soñlasa da öskä kalıkkan
Yahşılıkka ışana İl,
Çönki yahşılık ul
Ayırılgısız İldän, halıktan.

Click or select a word or words to search the definition