Şiğırlär - Ravil Fäyzullin

Tugan öydä kürgän töş

Şundıy matur töş!
Böten cir gel —
çäçäk tä göl!

Çişmä dä ineş!
äm şunda...
min, imeş!
...Aynı urak itep göl kistem.
Çümeç yoldız belän su eçtem!
Tugan tel turında ber şiğır

İ kardäşem! Ber hacätsez kayçak
telne şundıy bozıp söyliseñ!
İl kolagın hurlap, halkıñnıñ
ruhın räncetämen dimiseñ!
Meskenlänmä, bakıy gomer kilgän
tel baylıgın itmä qadersez.
Ber uylasañ, ilahi bit, izge —
Keşe äytkän avaz, härber süz!
Kiç märtäbä tügel tugan teldä
ciñ oçına karap söyläşü.
Köçle, gorur söyläş! Kiräk ikän
hakim tellär torsın könläşep!
İrenmä sin, tugan, tugan telneñ
asıl baylıkların açarga.
Bez vayımsız bulsak, çit-yat süzlär
häzinäñne äzer basarga!
Ana telen vatıp-bozıp söyläp,
keşelegeñ genä töşä bit!
Korama tel, yaman çir bulıp,
yaña buınnarga küçä bit!
Küp tellärne belü — yahşı şögıl,
tugan teleñ ügi kalmasa.
Canın salıp äytkän ätkäñ süzen
sineñ aşa balañ añlasa.
Mäğlüm: dönya kötü, zaman öçen
faydalırak tellär barı da...
Tik şunsı hak: fäqat tugan teldä
iman iñä keşe canına!
Kiläçäkneñ başı — bügengedä.
Nindi şatlık kartlık köneñdä —
onıklarıñ siña rähmät äytsä,
matur itep tugan teleñdä!

Biyeklek

Tau östendä naratlar
cillärdä çaykalalar.
Oçları belän küklärgä
nider yazmak bulalar?

Börketlär uzışıp yaulıy
kükneñ yaña katların.
Yanäse, kiñ ofık kürsen
hakimlek kanatların!

Tönge küktän küp yoldızlar
atıla yana-yana.
Biyektänräk töşkäne
küzlärgä señep kala.

Keşe dä ürlämäkçe gel...
Ä ruhınıñ — üz küge.
Kılgan igelege belän
ülçänä biyeklege.


Äni işetmi kalgan cır

Bar küñellärdän cılı,
yomşak sineñ kabreñ taşı.
G. Tukay

Yäş çakta, sau çakta
däryalar, diñgezlär kiçärgä
işkäk tä, kayık ta tabılır.
Davılda adaşsañ,
karañgı tönnärdä yaktırtıp
änkäñneñ yöräge kabınır.

Yäş çakta, sau çakta
danıña, malıña, canıña
duslar da, yarlar da sarılır.
Häsrätkä tarısañ,
dogada, küklärgä ilerep,
tik gaziz änkäyeñ sagınır.

Yäş çaklar, sau çaklar,
bolıttay, mäñgegä kaytmaska,
cillärgä sarılıp agılır.
Ahırgı köndä dä
çäçäklär küzendä kürerseñ —
änkäyeñ karaşı çagılır.
Metamorfozalardan

* * *

Can oçtı Kük buşlıgına.
Kabıgı kaldı Cirdä
kaber-tümgäk bulıp.

* * *

Tau ubılıp üzän-çokır buldı.

Tübän biyekleklär ezläp mikän
yoldızlar töştelär koyınırga
şaulap uzgan yañgırdan soñ.

* * *

Şau yafraklı imän idem.
Sin kitergän häsrättän
çıpçık kunmas
şärä botak kaldım.
Küñelem kattı
çakmataştay.
Kabınırga
teläk, köç tä yuk...
Bolgarda tön

Härabälär tübänäyä.
Biyegäyä Bolgar küge.
Ziyärät kılıp yörgännär,
ni disäñ dä, barıber ügi.

Monda vähşät eze tirän,
mıskıllaular — süzdän tübän.
Suda uhıldap çaykala
yarga bäylägän köymäm...


Üz-üzeñä tayan!

Başıñ imä, cillär
issälär dä kayan!
Kiläçäkkä karap,
ütkäneñä tayan!

Könläüçelär güyä
astan çakkan çayan...
Tezeñä bärsälär,
kullarıña tayan!

Yazmış hanım usal,
kayçak, yüri şayan...
Üsü yullarında
imanıña tayan!

Namuslıga kıyın,—
härkem öçen gayan...
Çit şäfkaten kötmä,
yörägeñä tayan!


Berdänber

Tugan il — berdänber.
Äniyeñ — berdänber.
Ätiyeñ — berdänber.
Sin üzeñ — berdänber.

Kalırsıñ berkönne
dönya karşında
bergä-ber!
Häveflär aldında —
bergä-ber.

Sınaular aldında —
bergä-ber.
Burıçlar aldında —
bergä-ber.
Namusıñ aldında —
bergä-ber...

Başkargan eşeñä
ni diyär —
Vatanıñ,
ätiyeñ,
äniyeñ?

Alarnıñ hökeme —
iñ ğadel, berdänber!

Ätiyeñ, äniyeñ
kuanıp tuyalmas
Äytsälär:
«Ul yeget — İldä ber!
İldä ber!»


Onıtma sin!

Häterläüdän kurıkma sin!
Ütkäneñne onıtma sin!

Bel sin yırak babaylarnıñ
niçek itep kön itkänen,
ni ikkänen, ni çikkänen,
nindi uylar, nindi moñnar
bezgä kaldırıp kitkänen.
İseñdä tot, alarnıñ sin
sugışlarda kan tükkänen,
Tugan cirneñ irege öçen,
zindannarda intekkänen...

Här karış cir sugarılgan
şähit cannar kannarında.
Ütkän yaular şäüläse bar
Tugan yaknıñ tañnarında.

här nigezneñ, här avılnıñ,
här kalanıñ ütkäne bar...
Gıybrät alırlık mirasnıñ
kalganı bar, kitkäne bar...

Gorur süz äyt, sorasalar:
ni kavemnän? Nindi cirdän?
Kiläçäkkä ayık karar
üz tarihın anık belgän!

Häterläüdän kurıkma sin!
İl ütkänen onıtma sin!


Tañ

Tañ ata dip işetkän bar
Äbidän dä, babaydan da;
Ä üzemneñ tañ atkanın
Kürgänem yuk berkayçan da.

Bügen menä şuña kürä
Uyandım da karañgıdan:
«Tañ niçek ata soñ?» — diyep,
Täräzädän karap toram.

Başta üzem kurkıp kuydım —
Karañgıda kürä almam.
Häzer tışta yaktı inde,
Tañ atkanın kürmi kalmam!

* * *

Kosmopolit tügel.
Şöker,
halkım da bar, il dä, Vatan da.
Min tınıçmın: «tatarnıkı» diyep
törtep kürsätmimen al tañga.

«Mineke» dip bülmim kükne, aynı,
möher sukmıym yıl fasılına.
Millät isemen takmıym urman-suga,
agaç-taşnıñ iñ asılına.

Nämmä ğaşıyq, hämmä halık öçen
bar tabiğat — urtak maturlık.
Barıbızga da gaziz Maturlıknı
beräüneñ dä
üzeneke yasar hakı yuk!

Koyaşka häm Kükkä bar da tigez.
Bez tabiğat balaları la!
Bez hämmäbez tigez. Kaya? Kemnär
ak söyäkle, zäñgär kandılar?

Beznekelär İl-tufrak öçen
yaularda baş salmadılarmı?
Urtak Vatan öçen Pariclarnı,
Berlinnarnı almadılarmı?

Doşmanga bez — dähşät. Budık anı,
kiräk çakta, barıp önenä.
Tınıçta da öleş azdan tügel
Urtak İlneñ här ciñüendä.

Şuña kürä gorur, tınıçmın min,
Halkım da bar, il dä. Vatan da!
Urtak moğciza dip karıym koyaşka min,
barıbıznıkı dip karıym al tañga!

Miña citä — halkım. Vatanım bar,
Maturga da bik neçkä küñel.
Kem kılana, — dimäk, citmi. Ä bez?
Bez bolay da bäläkäy tügel!


Minem telem

Minem telem —
meñärlägän işläre kük,
tıynak tel ul.
Gayrätlänmäs, artık havalanmas,
yañgırıym dip kabalanmas,
cegär çigen beler,
yörer ciren...

Basınkı ul:
halıkara kongresslar,
parlamentlar açıp yörmi,
akça, çeklar bitenä menmi.
Sugış açmıylar minem telemdä,
kapitulyatsiyä dä yasamıylar...

Tüzem tel ul.
Okoplarda, törmälärdä, lagerlarda
atılsa da, asılsa da,
ciñü ruhın cuymagan ul.
Gilotina öslärendä
yaşäü cırın cırlagan ul!

Minem telem —
meñärlägän işläre kük,
moñlı tel ul.
Üzenä cay, üzenä yatış anıñ köye.
«Sak-Sok»ları, «Ramay»ları, «Sarman»narı,
«Gölcamal»ı, «Karurman»ı, «Ällüki»e...

Gavämi ul,
bik gadi ul.
Minem teldä igen üsä,
söt parlana, cep erlänä,
neft çıga, tire il änä...
Tuyındıruçılar,
kiyenderüçelär digändä
minem telem iskä töşsen!
Tau häm Üzän

(Monologlar)

Tau

Bez — tau. Hissez bez...
Yuksa küptän oçıp kitär idek...

Dinebez — biyeklek. Tübänlekne tanımıybız.
Bolıtları kagılıp uzsa — Kükneñ bezgä nazı, dibez.

Avaz salabız bik siräk. Cavap kaytarabız endäşkängä.

Kem batır, kurkusız — şul kunak. Mengän ikän,
torsın basıp,—
bezne tagın biyegäytep!
Baş äylängännär aldında hiç yuk ğayep.
Häbär-nisez yugalsalar, Davıllarnı ğayeplämik!

Bez — tau.

Bez Ğalämgä batıp kergän ärkäç-örkäç antennalar.

Bez — Tau!
Üzän

Bez — Üzän. Bütänçä äytsäk, Cir eçenä iñgän Tau bez.

Üzägebez küpçak yäşle: görläveklär, çişmä-ineşlär...

Bez — Yäşäeş uçakları, bez — Yäşäeş kazannarı.
Can iyäse bezdä
tınmıy. Adämnär bala üsterä, çäçä, ura, tözi, kora,
tötenli...
Koşlar näni balaların oçıra,
kırmıskalar kaynıy tümgäklärdä,
bal kortları çäçkälärdän nektar cıya,
tugaylarda kötü-kötü mallar atlıy...

Bez — Üzän. Bez Tormışnıñ kazannarı.
Koyaş nurı bezgä soñrak töşä.

Dönya kötär öçen eçke nur kiräk: tereklekneñ häräkäte.

Bez — Üzän.
Köysezlänep (yaki üç alıp) Täñre-Cir ber ut töçkersä,
Üzännärneñ
Tau buluı, ä Taularnıñ ubıluı bar...


* * *

Küñelem Lenin belän söyläşä.
S. Häkim

Min bügen söyläşmim äle,
Uylana torgan könem.
Belmim bit niçek bulasın
Soñgı kön, soñgı tönem...

Min bügen söyläşmim äle,
Uylana torgan könem.
Belmim bit nigä äyläner
İlem, Telem häm Dinem...

Min bügen söyläşmim äle,
Uylana torgan könem.
Belmim bit, bu uylanular
Ällä töş, ällä önem?..


* * *

Zäñgär küktä ber ak bolıt
cäyge esse çellädä —
Akkoş bulıp tiberänä
cäyräp yatkan küllärdä.

Ä här külneñ üz yuravı:
ak bolıt — aña gına!
Kerfek-kamışlar eçenä
Bu bähet taman gına!

Şul uyda här tımızık su
üze yözendägegä —
koyıdagı, buadagı da,
toyak ezendäge dä...

Ä bolıt yözä çellädä...
Kük yöze — zäñgär-zäñgär!
Bolıtnıñ da üz hıyalı —
«Tulışıp citsäm ägär,
taşlap buşlıknıñ katların,
Cirgä töşep kileşkä,
kuşılır idem tamçı bulıp,
çişmägä yä ineşkä».

Borçılma!

Karañgı tönnärdä,
şomlı cil şavınnan
siskänep uyansañ,
kaderle keşeñ bar —
sıyınu tabırlık,
yuata alırlık
kaderle keşeñ bar —
borçılma!

Kaygılar işäygän
borçulı könnärdä,
küñel tulışıp
sıgılıp töşkändä,
turayıp torırga
tayanır keşeñ bar —
borçılma!

Akılıñ cuyarlık
şatlıklar kilgändä,
Cir hisen yugaltıp,
Kükkä aşam digändä
koçagınnan çıgarmas
ışanır ir keşeñ bar —
borçılma!
* * *
Diñgez bulgan cirdä taular bulır.
Taulı cirdä kıya-taş bulır.
Çıbık törtsäñ, tarantas üskän
cılı koyaş cirdä aş bulır.

Sudan çıgıp, taşka baskan ir zat
küklär belän bertotaş bulır.
Sulı, taşlı, aşlı, ruhlı halık
üz cirendä üze baş bulır.


Ak töş

Küktä — akçarlak.
Suda — ak çabak.
Dulkın östendä —
Kübektä ak at!

Karşıma minem
tomırılıp kilä!
Caydak soñ üze
kürenmi nigä?

Cilfer yallarda
ällä ak häbär?
Ut — toyaklarda
ällä yat häbär?

Canma, tınıçlan,
yanma ul qadär!

...Süzem hak buldı,
töşem ak buldı!
Karşıma kilgän —
hıyalımdagı
akbüz at buldı!

Küktä ak bolıt.
Cirdä — ak kanat.
Sabıy çagıma
kaytıldı kabat.


Ber närsä yuk...

«Cir yözendä ber närsä yuk
Yäşlektän qaderleräk!»

Gomerlekkä söygäneñneñ
irenennän tämleräk!

Sabıyıñnıñ küzenä karap
kölüennän yämleräk!

* * *

Aga su. Äylänä çarık.
Tegermän tarta tora.

Babay akılı çıga tora,
onıknıñ — arta tora.

* * *

Küpme genä kızgansa da,
här telägän Alıp bulmas.
Canda yalkın köçäysä dä,
yangan qadär yanıp bulmas...
Añlaşıla...

Tartariyä —
Tatariyä —
Tatarstan

«Stan» öçen genä kitte
küpme halık cegäre!
«Möstäkıyl Tatar İle»nä
küpme celek kiräge..!

(Ravil Fäyzullin Gabdrahman ulı)
(4.08.1943)
Tatarstannıñ halık şagıyre, Tatarstan Respublikasınıñ
G. Tukay isemendäge Däülät premiyäse laureatı,
M. Cälil isemendäge Respublika premiyäse laureatı

Click or select a word or words to search the definition