Şiğırlär - Gabdulla Tukay

Kyarhanädä

Köndez eş, kiçen eş,
Ber minut yuk tınıç,
Acdaha-maşina! —
Kararga kurkınıç.

Cähännämdäy esse,
Kaynagan ciz, bakır.
Eşlider, tik eşli
Eşçe miskin, fakır.

Argaygandır üze,
Sargaygandır yöze;
Bökräygänder bile,
Nursızlangan küze.

Ul töten, ul töten! —
Alıp ta bulmıy tın!
Köpçäklär döberdi,
Çıgarırlık kotıñ.

Kaçaside monnan,
Bu yämsez tämugtan!
Ällä kay cirlärgä,
Yam-yaşel kırlarga;

Şul cirlärgä: kayda
Sayrıy koşlar, anda
Arış, boğday üsä,
Cir ciläklär peşä.


Mucik yokısı

(Şağıyr mäşhür Koltsovnıñ şigırennän
tärcemä vä iqtibas itelmeşter)

Nik yoklıysıñ, mucik?
Yaz citte, häm üste
Çirämnär yortında;
Tor, uyan,kütärel!

Üz-üzeñä kara:

Kem ideñ, kem buldıñ?

Närsä bar milkeñdä?

Indırda yuk orlık,
İgen yuk urırlık;
Atıñ bar bik naçar,
Öç täñkä torırlık.

İgeneñ urmagan,
Kibäneñ kuymagan,
Sin üzeñ dä yalkau,
Hatınıñ «bulmagan».

İseñnän çıgarma:
Sine bay vaktıñda
Dustlarıñ maktadı
Aldıñda, artıñda;

Sin kayda barsañ da,
Urnıñ ide türdä,
Akçasız küp artık
Tınıç yatu gürdä.

Sindä mal betkänne
Dustlarıñ beldelär;
Aldıñda, artında
Kul çabıp köldelär.

Urmagan arışıñ
Yata kırda yätim;
Hätereñ kalmasın,
Ber-ike süz äytim:

Urmagan arışıñ —
Berellık tabışıñ;
Anı cil koyadır,
Çıpçıklar cıyadır.

İnde kış ta kerde,
İgenne beterde;
Çanalar astında
Ak karlar şıtırdıy.

Üzendä yalkaulık,
Hatnında añkaulık;
Kayda kışka azık
Açlıktan saklarlık?

Kürşelär yök töyäp
Kalaga sattılar
häm, cıygaç küp zapas,
Bot suzıp yattılar.

Ciktelär par attan,
Öy salıp narattan;
Sineñ yortta aş yuk
Tuyarlık tarakan.

Sineñ öy balçıktan,
Bökräygän karçıktay;
Kimrep iske ipi,
Aşıysıñ tansıktay.

Hatınıñ, balañ aç,
Aşarga bulmagaç;
Bu könne kürgänçe,
Öyeñne taşlap kaç.

Kürşelär bay buldı,
Aşları may buldı;
Sin,yalkau, yoklagaç,
Yançıgıñ say buldı.

İttelär ömälär,
Cıydılar gömbälär;
här mihnät soñında
Rähätle kön dä bar.

Tik yatkaç, Hodayım
Birmi mal säbäpsez:
Bişmäteñ talangan,
Külmägeñ sädäpsez.

Hak süzne äytkängä,
Kiñ küñleñ taraysa,
Urnıñnan kuzgalma,
Yoklıy kür, alaysa.

Hörriyät hakında

Kayda kitte tsenzurlık,
Kollık, tarlık, kim-hurlık?
Artka karasak borlıp,
Erak anlar kaldıya.

Tigez buldı zakonda
Tatar, urıs, yapon da;
Ak alyapkıç, zipun da
Tam azatlık aldıya.

Barça tsenzur yabılgaç,
Därtkä därman tabılgaç,
Kızıl kara yasagan
Kyarhanälär böldiyä.

Küp yäş yegetlär ülde,
Mäyetlär dönya tuldı,
Namnare bakıy buldı
Ta kıyamät tidiyä*.

Şäkert, student — barı,
Darga asılgannarı, —
Sez bu arıslannarı
Onıtmagız tidiyä.

Kızganmadı malların,
Korban kıyldı cannarın,
Can birgändä, şatlanıp,
Kölä-kölä üldiyä.

* İsemnäre mäñge kaldı.
Tam — tulı.
Kyarhanä — masterskaya, zavod-fabrika.

İnde kitte elgäre
Zıncırlangan telläre,
Millätneñ bılbılları
Sayrap-sayrap tordıya.

Kitte häsrät, älämnär,
İrkenläde kalämnär;
Bulsın küp-küp sälamnär
Ruhlarına tidiyä.

Mämnün bulsın ruhları,
İzge bulsın duhları;
Bolarnıñ ah-uhları
Hörriyätne birdiyä.

Duslarga ber süz

Menä, dustlar, min sezlärgä ber süz söylim,
«Yosıf-Yağkub kitabı»nıñ köyen köylim;
Uşbu millät yırtıgınıñ cöyen cöylim,—
Cebem — kara, inäm kaläm bulsın imdi.

İ kardäşlär, kul totışıp alga barıyk,
Başka millätlärneñ hälen karap karıyk;
Mädäniyät mäydanında urın alıyk,—
Egla-tora alga taba atlıyk imdi.

Gıylem belmäs hayvannarga bez ohşamıyk,
Tırışmaktan, tırmaşmaktan hiç buşamıyk;
Diñgez yakasında torıp, bez susamıyk,—
Hörriyätneñ diñgezläre taşıy imdi.

Çinovniklar bezneñ kannı bik küp imde,
İmälmäslär, citär inde, citär inde!
Mäzlümnärgä yaktı, nurlı könnär kilde,—
Azatlıknıñ koyaşı tuğdı imdi.

här millätlär Maksudların hasil itä*,
Deputatlar yasap, Peterburgka kitä;
İnde näübät bez biçaralarga citä,—
Cıylıp-cıylıp deputatlar saylıyk imdi.

Bezdä küze açık keşelär dä bardır,
Bu zamanda gafillärgä dönya tardır;
Bu hörriyät — Manifeste gosudardır,—
Kadren belep, kiräklärne sorıyk imdi.

Zıncırlangan — çılbırlangan.
Äläm — açınu.
Mämnün bulu — şatlanu.
* Teläklären tormışka aşıra.
Mezlum — cäberlängän (keşe).

Bu eşlärdä zähmätlämik mullalarnı,
Din eşendä başçı ittek bez alarnı;
Yahşı bulır tapşırsak bez dönyalarnı
Abrazaunıy yegetlärgä tämam imdi.

Barıp kerik hörriyätneñ koçagına,
Täräkqıyneñ küklärenä oçmagına;
Bu yegetlär bezne dönya ocmahına
Kuldan totıp citäklilär, beleñ imdi!

İttifaq hakında

Küren patşa häzräten,
Cuydı halık häsräten;
Kürgäç fetnä käsräten,
Kiñlek birde, bädävam.

Faydalanıyk kiñlektän,
Vaz kiçik min-minlektän;
Köçle-köçsez tiñlektän
Fayda alıyk, bädävam.

Tırışıyk, i has vä gam,
här kön üzgärä zaman;
Citär, yoklamıyk haman, -
Tañnar attı, bädävam.

Kızganamın sezlärne,
Nik açmıysız küzlärne?
Kiläçäktä bähetlär
Kötä bezne, bädävam.

İtik, dustlar, ittifaq,
Betsen, kadalsın nifaq;
Tänemez ayrım bulsa da,
Ber can bulıyk, bädävam.

Yaktı könnär aldale,
Cähel bezne aldalıy;
Bülik bez ber almanı
Biş kisäkkä, bädävam.

Cıynalıp mäcles yasıyk,
Ber-beremezdän kaçmıyk;
Nadanlıkka yul açmıyk, —
Bik küp izde, bädävam.

Kayçanga çaklı tatar
Uşbu uykuda yatar;
Ber-bersenä uk atar,
İttifaqsız, bädävam.

Açıyk ittifakqa yul:
Uşbudır iñ tuğrı yul;
Sıñar ciñnän ike kul
Çıgarıyk bez, bädävam.

Gafil — vayımsız, passiv (keşe).
Abrazaunıy (obrazovannıy) — ukımışlı.
Täräkqıy — progress, alga kitü.
İttifaq — berläşü.
Kesrät — küplek.
Has vä gam — ädäbiyätta borıngıdan kilä torgan täğbir: «barıgız da,
barlık halık» mäğnäsendä.
Nifaq — ikeyözlelek.
Aldale — alda äle.
Cähel — nadanlık.

Yaz ğalämätläre

Yazlar citte, karlar eri başladılar,
Tolıplılar tolıpların taşladılar;
Kiyemsezlär irken yöri başladılar,
Tunsızlarga nurlı könnär kilde imdi.

Kata, çana tabannarı yal itälär,
Şıltır-şıltır yuldin arbalar kitälär.
Trantaslar, velosiped, karetalar
Uramnarnı çuarlıylar ber-ber imdi.

Katkan, tuñgan agaçlarnı häzer kara:
härberese yäşäreşep yafrak yara;
Bu urmannar bakça bulır bara-bara,
här agaçta sandugaçlar sayrar imdi.

Cide kat boz astındin çıgar baka,
Batkaklarga, balçıklarga bata-bata;
Kuyı kamış arasındin baka-baka:
«Baka-kaka, baka-kaka», — diyer imdi.

Şul bakalar yarga çıgıp bakıldaşa,
Bersen-berse añlaşmıyça takıldaşa;
Ällä närsä kiñäşälär, akıllaşa:
Ahrı, mantıyk ukıgannar bunlar imdi.

Kışlar ütep, yaz könnäre kiler isä,
Sähralärdä yomşak säba cile isä;
Ah, bu könnär gamkin küñellärne kisä,
Ütkän gomer ber-ber iskä töşä imdi.

Däryalarda bozlar aga tau-tau bulıp,
havalarda koşlar oça bolıt-bolıt;
İ Hodayım, fazlıñ berlä könne cılıt,
Ülgän dönya yaña cannar alsın imdi!

Uykuda — yokıda.
Baka-baka — (baga-baga), karıy-karıy.
Mantıyk — formal logika.
Säba cile — tañ cile.
Gamkin — kaygılı.
Fazlıñ berlä — rähmäteñ belän.

Keçkenä genä ber hikäyä

Bar ide bezdä Safi atlı keşe,
Bik yuaş, biçara, berkatlı keşe.

Tire satıp, con alıp çıkkan teşe, —
Bar eşe şul, yuk keşe berlän eşe.

Tirgäşe yuk, sugışı yuk, törteşe;
Räncemi, tayaklasa da ber keşe.

Dine taza, bik katı täqva keşe,
Dikqate bar, dindä bik äqva keşe.

Bik matur korılmış ide tormışı,
Yahşı ide, bik çibär kön kürmeşe.

Bar ide ber Fatıyma nam hatını;
Yazamın bu hatınıñ ber katını.

här eştä bu Fatıyma uñgan ide;
Maktıymın: uñgan ide, bulgan ide.

häm dä yämsez tügel ide töskä dä,
Modnıy forma külmäk ide östä dä.

Bu hatınnıñ häybätilä gayräte
här zamanda cälep itärdi häyräte.

Safi — abıstay ide, bu — abzıydır,
Dönyada mondıy Safilar azmıdır?

Safi abzıyga bötenläy baş ide,
Safi — muyın,

Fatıyma apay — baş ide.
Hatınıñ ber katını — hatınınıñ ber ğadäten.

häybätilä gayräte — kurku sala torgan gayrätlelege.
Cälep itärdi häyräte — häyran itä ide.

Täqva — izge.
Äqva — östen.
Nam — isemle.

Safi abzıynı izär körpä kebi,
Kabarıp üze ata kürkä kebi.

Safi abzıyga orışnı mul birer,
Safi abzıy här zamanda yul birer.

Başın iyep, arık at kebi torır,
Fatıyması argamak kebi torır.

Fatıyma apay tarlana härnärsägä,
häm diyer: bu närsägä, bu närsägä?

Yä samavır yäki çäynek şeltäse,
Lampa yanmıy — kıska ikän filtäse.

Küz açırmas, Safi abzıynı talar,
Ällä kaydan fetnä çıgarır, tabar.

Monda yazaem bälaneñ bäğzesen,
Meñ dä bersen, bäğzesennän bäğzesen.

Berzamanda Fatıyma apay irenä:
— Uşbu eşlärne kiter! — di, — cirenä:

Kalfagım iskerde, yañası kiräk,
Encese dä, märcäne dä bik siräk.

Kürmiseñme sin fälänneñ kilneni,
Kufta kigän, min alardan kimmeni?

Min dä söyämen kiyemne bik kenä,
Nik miña da almıysıñ sin, nik kenä? —

Şul süz ilä mesken iren törtkäli,
Karşı äytsä, yañagına sörtkäli.

Safi abzıy kitäder başnı bögep,
Küzlärennän esse küz yäşne tügep.

Bäğzesen — kaybersen.

Sarf itep bazarda aktık tiyeneni,
Kaytadır alıp hatınnıñ kiyemeni.

Küp tä yazdım, kariem, sez ardıgız
häm çıdamas märtäbägä bardıgız.

İnde yazam Fatıymanıñ tormışın,
Nä räveştä tormışın häm yörmeşen.

Ber köne kilde moña karçık yavız,
Bädbähet, yöze kara, ber calmavız.

Uşbu karçık yörmeş ide azdırıp,
här hatınnı tuğrı yuldan yazdırıp.

Monda da kilde bu kön bu karçıgım,
Muynına asıp mäkerlär kapçıgın.

Dide: «Kızım, min sine bik kızganam,
Kızganuımnan yörimen, kuzgalam.

Sin, kızım, nurlı yözem, bik yäş äle,
Yäşlegeñ dä cir yözenä faş äle.

Yäş hälendä torma bu kartıñ ilän,
Söymä kartıñnı, utır artıñ ilän.

Gomreñne ütkärmä, torma ir ilän,
İr ilän torgançı, tor sin çir ilän.

Torma ber kön dä ireñ berlän, kızım,
Tormasana, yoldızım, i kondızım!

Nik torasıñ sin ireñ berlän, kızım?
Ütä kaygıda kiçäñ häm köndezeñ.

Ber tiyengä tormıy bu kartıñ sineñ,
Yäşlegeñ, maturlıgıñ — altın sineñ.

Yaki, ireñ yoklagaç, yäşlärne tap,
Ber süze cäühärgä almaşlarnı tap.

Yäş yegetneñ kuynı — ocmah, ağzı — bal,
Yözläre alsu-kızıldır, buyı — tal».

Uşbu süzlär Fatıymanı cilketä,
Yäş yöräk — cülär yöräkne selketä.

Berniçä könnär soñında Fatıyma
Yörtä başladı yegetlär katına.

Ber yeget übä kilep, ike yeget,
Fatıymanıñ da kala auzı cebep.

Kayvakıtta bargalıydır bakçaga:
Gıyffäten satarga yuk-bar akçaga.

Ala başladı yegetlär kuynına,
Yoklıy ide kul salubän muynına.

İrene dä sanlamıydır ber dä hiç,
Safi — abıstay ikänen äyttem iç.

Kiçä-köndez uynamak ta uynamak,
Uynamaknıñ ahrını yuk uylamak.

Safi abzıy hatınına yalına,
Belsä dä häm belmämeşkä salına.

Hatınınıñ här eşennän küz bua,
Kara karganı sabın berlän yua.

«Yuknı äytäsez, — di, — sez, Fatıyma paq,
Paq hatın— sudan, dähi dä söttän ak».

Safi bulmış Fatıyma apayga mörid,
Şul säbäptän täfgale häp ma törid.

Kariem — ukuçım.
Gıyffät — namus, kız saflıgı.
Mörid — iyärçen.
Täfgale häp ma törid — (Fatıyma) ni teläsä, şunı eşli.

Niçä kärrä yatlar ilä kürdelär,
Hatının soldatlar ilä kürdelär, —

Safi abzıyım hämişä aklıydır,
Hatınında ber ğayep tä tapmıydır.

Bu räveştä ütte-kitte biş sänä,
Soñra altınçı sänä kilde yänä.

Bu sänä dä Fatıyma — şul Fatıyma,
Çakıra, yörtä yegetlär katına.

Safi abzıy da haman ayırmıydır,
Hatınıñ bu hälenä kaygırmıydır.

Fatıymañ şulay disäñ — inanmıydır,
Bu eşä nindäy yöräklär yanmıydır.

Nişläsen? — Bar ber ugıl, ber kız bala,
Änkäse kitkäç, bolar üksez kala.

Niçek ayırsın tizük yuldaşını
häm gomerlek yarını, kuldaşını.

Şul säbäptän itä almıydır talak,
Gomrene täncis itä, itä hälaq.

Safi abzıy añlamıydır şärgıy dä,
Kunmamış başına şärgıñ märgıy dä.

Şärgıñ ise kermägänder bornına,
Tire urnaşmış şäriğat urnına.

Sufilıkka Safi abzıy sufidır,
här namaznı soñga kalmıy ukıydır.

Buş sufi nigä yarıy din belmägäç,
Bornına dinneñ ise dä kermägäç?

Belsä din, Fatıymanı totmas ide,
Kön sayın agulı ut yotmas ide.

Totmas ide karşısında fähişä,
Fähişälek kaysı dindä yakışa?

Kurkqanı: üksez kala ike bala.
Nigä kurkıym? Kalsın unike bala!

Şul ide här dämdä hal vä hadisä*,
Kiçmäde şul häldä sale sadisä**.

Fatıymabız şul eşendä daimä,
Bar eşe şul — kaimä häm naimä.

Kürşelärneñ ränciyerdi cannarı,
Tüzmäyerdi cannarı, vöcdannarı.

Çönki kürşedä könen-tönen zina, —
İctimağ itmäz zina berlän gıyna***.

Kürşeneñ aş bulmas ide aşları,
Tügelerdi bu eşä küz yäşläre.

Kürşelär sabrittelär, sabrittelär,
Ahırında Safinı cäber ittelär.

Kärrä — tapkır.
Hämişä — haman.
Sänä — yıl.
Hatınıñ — hatınınıñ.
Täncis itä — pıçrata.
Şärgıy dä — şäriğatne dä.
Şärgıñ märgıy dä — şäriğatne saklau kiräk dip uylau da.
Şärgıñ — şäriğatneñ.

* härvakıt bulıp tora torgan häl.
** Şul häldä altınçı yıl uzıp bara.
*** Fäheş belän baylık-mullık bergä sıyışmas.
Daimä — dävam itüçe.

Kaimä häm naimä — uyau çakta da, yoklaganda da.
Ränciyerdi — ränci ide.
Tüzmäyerdi — tüzmi ide.

Didelär: «Sin yahşılık berlän ayır,
Uşbu şahşıdan kanatıñnı kayır.

Yugıysä sin tiz barırsıñ sudlara,
Gomreñ ütär sudlara, podsudlara».

Kariem, uylap kara bu nindi ir?
Mondıy irne yotmıy tüzgän nindi cir?

Uşbu tänbihlär soñında, çar-näçar,
Safi abzıy hatınıñ gaiben açar.

«Kit häzer, — di, — inde minnän ihtıyar,
Karçıgıñ kayda çakırsa, şunda bar».

İ hatın, çüplekkä töşkän yoldızıñ,
Bähtiyär itmäs sine kart duñgızıñ.

Fatıyma kitte alubän yastıgın,
Muynına asıp azık-su kapçıgın.

Fagıyläten, fagıyläten, fagıylät*,
Pişkadäm ostazımnıñ ruhı şat.

* Garäplärdä şiğırneñ nindi ülçäüdä (şiğri iceklär sanı — ritm
buyınça) yazılganın kürsätüçe traditsion alım (betem).
Tenbih — kisätü.
Çar-näçar — irekle-ireksez.
Bähtiyär — bähetle.
Pişkadäm — mädräsä tämamlap, şunda mögallimlek itüçe yäki hezmät
urını kötep yatuçı.

Bähre sani

Mondıyn soñra Fatıymapay irsez kaldı,
Aşsız-susız häm dä yortsız-cirsez kaldı;
İnde karıyk, nişlär ikän, çirsez kaldı,
Kalgan gomre niçek ütär, karıyk imdi.

İnde irken çıgıp yöri uramlara,
Barıp yata yafrak astı urmanlara,
İseme kerde hikäyäçek, romanlara,
Ütkän hälen köyläp-köyläp yazam imdi.

Eş ütkän şul, bik küräse kilä iren,
Balaların, gomer itkän yortın-ciren;
Belde inde kart şäytanga bulu kilen, —
Bigräk tä naçar eş ikänen sizde imdi.

Yalgız yöri bakçalarda, urmannarda,
Oçırıylar salkın yañgır-burannar da;
Gomer itä, büre kebi, urmannarda, —
Urman — yeem, urıs — irem, diyer imdi.

Bu köngäçä bulgan hälne monda yazdım,
Yaza-yaza artık yazıp kitä yazdım;
İ Fatıyma, kızganamın — nigä azdıñ?
Azmagannı hiçber kaläm yazmas imdi.

Tagı nilär kürseñ, şularnı yazarım,
Yazu yazmaktan ma gadä yuk bazarım;
hiç äksüksez, yazarım digäç yazarım, —
Başlangan eş taşlanmasa kiräk imdi.

Bähre sani — ikençe ülçäüdäge (şiğır).
Kürsen — kürerseñ.
Ma gadä — başka.
Äksüksez — kimetmiçä, yäşermiçä, tulısımça.

Sorıkortlarga

Aristokrat-sorıkortlar, kalın korsak, keçek başlar;
Aşıylar soñ birän bulgan keşelär, nu gacäp, ay-yay!

Vä härberse — gubernator, kikerälär döber-şatır;
Tamak tuygaç töker-kakır, — böten eç may gına, may-may!

Çıgıp iskene buşatır, buşatkaç suzılıp yatır;
Könen sartir, tönen sartir — menä himmätläre, ay-hay!

Halık batsın da betsen, tik bolarnıñ eçläre küpsen;
Avızları açık bik kiñ, niyeñ bar: «Day syuda, day-day!»

Aşar bezne dä bu korsak, basar tiz, bez bolay torsak;
Äya korsak, väya korsak, cihannı kapladıñ, vay-vay!

Bolarnıñ härbere Kaf yäki Kavkaz tauları miqdar;
Bolar ni yotmagan inde, belämseñ, Miñlebay* babay]

Matur bulır bu korsaklarga karşı çaralar korsak;
Totıp yarsak bolarnı bez zaman ütkärmi, kartaymay.

Yarıyk, dustlar, yarıyk, dim, çönki bezneñ bähtebez şunda;
Şular yotkan bezem iqbalemezne ber dä kızganmay.

Citär inde, citär inde, davayte, sızganıyk ciñne;
Salıp taşlıyk kiyemne: hiç ömid yuk ciñne sızganmay.

höcüm kiräk işannarga — sorıkort, gömbä başlarga;
Beter! Sındır, kırıp taşla, mäğalurra vä bilbanzay!

Päygambärdän kalan din urnına kilgän çegännärdän
Üzenä başka ber din, kaydadır islamımız, hay-hay!

* Tarihi vä milli tatar isemeder. (G.Tukay iskärmäse.)
İqbal — yaktı kiläçäk.
Mäğalurra vä bilbanzay — «ura», «banzay» dñp kıçkırıp. («Banzay»
süze yaponnarda bezdäge «ura» diyäse urında äytelä.)
Kalan — kalgan.

Eze dä kalmagan dinneñ, basıp kitkän mäcüsilär;
Monı sizgän möselmanga çıdau mömkinme can canmay?

Aşap yatkan sorıkortka kadaldım misle häncär min;
Bolarnıñ mäsläge — bezne talau bit, ber dä kotkarmay.

Yaza kürmä, citär, artık, Tukayıv, vastrok bar bit;
Kuyarlar astırıp darga, yatıp tor ber dä kuzgalmay.

Yazam, yuk, tuktamıym min hiç, alardan ber dä kot çıkmay;
Nidänder cannarım bu kurkulardan ber dä sızlanmay.

Çeben canımnı çın yulda biräm beñ kärrä, kızganmıym,
Minem çön mäslägem-yulım bötenläy sotsiallarday.

Bu mäzhäb — ber zähäb mäzhäb: fälyahi estäsäñ, fäzhäb*;
Monıñ salikläre, ülgänçe, yalgannarga aldanmay.

* Bu yul — altın yul; kotılunı teläsäñ, şul yul belän bar.
Misle — kebek.
Mäsläk — totkan yul.
Vastrok (ostrog) — törmä.
Beñ kärrä — meñ tapkır.
Salik — tarafdar.

Kemne söyärgä kiräk

Belü möşkil — kiräk kemne söyärgä?
Üzeñ ausañ da, audarmıy söyärgä?

Sin ülsäñ (bet!), sine kem kızgana soñ?
Sineñ zähmeñgä kemnär sızlana soñ?

Bu dönyada sine kem irkäli soñ?
Bälalärdän sine kem kirtäli soñ?

Sineñ soñ häsräteñ kemnärgä häsrät?
Gameñneñ käsräte kemnärgä käsrät?*

Keşe satmas keşe tapmak asatmı?
Sine soñ kaysı dust doşmanga satmıy?

Sineñ yaktı köneñ kemnärgä tansık?
Kiräksä, yäş cirenä kara kan sık!

Sine kemnär genä tuydırmıy ber dä?
Küñelsez hälgä kem kuydırmıy ber dä?

Kem ülçi barıyşın sineñ barıyşka?
Böten süzen, eşen sineñ karışka?

Tırışma, ezlämä yuknı ärämgä,
Tabılmas — yuk! Äräm cähdeñ, äräm lä.

Siña, dustım, bu süz ahırgı süzem:
Üzeñne söy! Yarat üzeñne-üzeñ!

Köz

Kürämsez, dustlarım, köz kilde tışta;
Ozak tormas, kiler ak tunlı kış ta.

Kitä başladı bezdän inde koşlar;

Alar bezdän yırak cirlärdä kışlar.
Misale zäğfıran sargaydı urman,
İgençelär igennärne dä urgan.

Takır kaldı tatar başı kebi kır;

Azık ezli — oça turgay da pır-pır.
Çıgıp baş kalkıta sahrada ucım,
Yaşel hätfä şikelle itä cem-cem.

Koyaş ta yaktısın kimette şaktıy;

Täässef! Bastı zolmät, kitte yaktı.
Kolaknı şaulata inde suık cil,
Tulıp eçkä, örä, misle kuık, cil.

Niçäytsäñ dä, küñelsez köz, küñelsez,

Çäçäksez köz, ülänsez häm dä gölsez.
Mäzarstanga ohşap kaldı kırlar,
Çirämsezder tigez cirlär, çokırlar.

Ülep torsam ide min altı ayday,

Erep ber yoklasam min sarı mayday.
Şulay yoklap, bähar citkändä torsam,
Torıp tagı yäşel cirdä utırsam, —

Bähetle şul zaman, min bik bähetle,

Bulırmın şah, bähetle häm tähetle.

*
Kaçan soñ, i fäqıyr millät, bähareñ!
Kaçan kitär kiçeñ, kiler nähareñ?
Kiler mällä kabergä min sörelgäç,
Kıyamät köndä min ülep terelgäç?

* Zur kaygıñ kemnärgä genä zur bulıp kürenä soñ?
Möşkil — çiten.
Zähmeñgä—cärähäteñä, avıruıña.
Barıyş (barış) — fayda.
Cähed— tırışlık.
Misale zäğfıran — zäğfran kebek.
Täässef — ükeneç.
Zolmät — karañgılık.
Misle — kebek.
Mazarstan — kaberlek.
Bähar — yaz.
Nähar — köndez.

Gosudarstvennaya Dumaga
(«Ay bäğrem, Nägıymä» köyenä)

Nik bik tiz betteñ sin, Duma,
Nik cir-irek almadıñ? —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Eşlägän eşeñ buma?*

Nik bik yäşläy kartaydıñ soñ,
Nik mäñgegä kalmadıñ? —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Eşlägän eşeñ buma?

Nik bezne kızganmadıñ soñ,
Kollıktan kotkarmadıñ? —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Eşlägän eşeñ buma?

Zalim başlıklarnı totıp,
Nik yörägen yarmadıñ? —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Eşlägän eşeñ buma?

Nik kuıldıñ sin üzeñ soñ, ,,;
Nik kumadıñ üzlären? —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Eşlägän eşeñ buma?

Nik baş bökteñ zalimnärgä,
Nik tıñladıñ süzlären? —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Eşlägän eşeñ buma?

Aç-yalangaç muciklarga
Kayda irek, kayda cir"

* «Bumı» süze «Duma» belän rifmalaştıru öçen «buma» räveşendä
kullanılgan.

Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Eşlägän eşeñ buma?

Biräm dideñ, väğdä birdeñ.
Kürsät cireñ? Kayda? Bir! —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Eşlägän eşeñ buma?

Deputatlarnı kudılar,
Çerki tösle, köş tä köş! —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
İtkän gayräteñ buma?

Samıy vacnıy general da
Tülke kürsätte kükeş,
Ah canaşım, Duma, Duma,
Kıylgan gayräteñ buma?

Äydä, dustlar, ber tibränik,
Aknı Täñre yaklar bit. —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Barlık gayräteñ buma?

Karanı ber kön karaltıp,
Aknı ber kön aklar bit. —
Ah sin, Duma, Duma, Duma,
Eşlägän eşeñ buma?

Üz-üzemä

Telim bulırga min insane gali,
Teli küñlem täğali bittävali.

Küñel berlän söyäm bähten tatarnıñ,
Kürergä canlılık vaktın tatarnıñ.

Tatar bähte öçen min can atarmın:
Tatar bit min, üzem dä çın tatarmın.

Hisapsız küp minem millätkä väğdäm,
Kırılmasmı vavı*, vallahe äğläm?

Kırılmasmı vavı — süz uynatu: «väğdäm» digän süzneñ baştagı
«v»sı kırılsa, «yuk» digän mäğnädäge «äğdäm» süze kilep çıga. «Väğdä
küp bulsa da, bar da buşka, yukka bulmasmı?» digän mäğnädä.

İnsane gali — böyek keşe.
Täğali bittävali — tuktausız yugarı kütärelüne.
Vallahe äğläm—iñ yahşı belüçe Allah.

Maktanışu

(«Bakırgan» nan)

İşan, işäk ökeşer,
Ökeşmäktä mäğnä bar;
İşäk äyter: «Min baymın,
Mindä nukta cögän bar».

İşan äyter: «Ükermä,
Min sinnän dä bay äle:
Minem çalmam astında
At urlarga cögän bar.

Sin bulsañ da nuktalı,
Bik maktanma, tuktale;
Min maktanıym, sin tıñla,
Minem süzne tot äle.

Mine işan digännär
härberse sindäy işäk,
Minem izgelegemä
hiçberse kitermi şäk.

Anlarnı min nuktalıym,
hiç kızganmıyçuk talıym;
Zur korsaklı baylarnı
Kayızlamıy tuktamıym.

Bulsañ sin hayvan nadan,
Sinnän bigräk min nadan;
Yalkaulık ta nadanlık —
Büläk bezgä Alladan.

Bez halıknı aldıybız,
Agunı bez «bal» dibez;
Korsak tulgaç, millätkä:
— Sin aş-susız kal, — dibez.

Tatarlarnı min cigäm,
Minem kulımda cögän;
Nik cikmäskä, tatarlar
Cebegän bit, cebegän.

Siña süzem şul, işäk:
Yahşı bulır kileşsäk;
Yözik yalgan eçendä,
Sin kayık bul, min — işkäk.

Bulçı sin miña mörit,
Mine arkañda yöret;
Açıyk ğamäl kibete,
İğtikyaflärgä kerik».

Ökeşü (ökeneşü) — maktanışu.
Şäk — şik.
İğtikyaf — urazadan soñgı un könne mäçettä uzdıru.

Mädräsädän çıkkan şäkertlär ni dilär

1

Küp yattık bez
Mädräsädä
Añlamadık
Ber närsä dä;
Selkenmädek
Taş tösle bez,
Cilber-cilber
Cil bärsä dä.

2

Çarşau kordık,
Koyaş bezgä
Nurın çäçep
Cibärsä dä;
Karşı tordık,
Kudık, bezgä
Yaktılıktan
Ni kilsä dä.

3

Yurgan yabıp
Yoklap yattık,
Uyganmadık,
Tañ atsa da;
Uylanmadık!
Bähtemezneñ
Koyaşı ba-
ep batsa da.

4

Gamsez yattık,
Sası cirdä
Çergän tires-
täy çersäk tä;
Çirkanmadık,
Bu hällärdän
Vakıtsız gür-
gä kersäk tä.
5

Kibep bettek,
Sargaydık bez,
Korıp bettek
Tayaklarday;
İsnäp näces
Läzzätländek
Bötenläy kır-
gayaklarday.

6
Ählak, vöcdan,
İnsaflarnı
Sörep çıgar-
dık istän dä;
Bozıldık şul-
kadär naçar,
Uzdırdık bez
İblistän dä.

7
Aşsız-susız,
Utın-şämsez
Tar cirlärdä
Yattık sasıp;
Gayıtlärdä
Töş kürgändä,
Koyındık bez
Bozga basıp.

8

Kapçık yasap
Cilännärdän,
Baylar sayın
Teländek bez;
Uram sayın
Yögergäläp,
Kapka sayın
Teräldek bez.

9
Kürde millät
Arzan bezne
Agaçtan ya-
ki taştan da;
Yaurupada
Gaziz bit bez
Küz östendä- .
ge kaştan da.

10

Oyat satsak
ta, aç buldık,
Azgan-tuzgan
Kızlar tösle.
Betläp yattık
Açlıktan bez
Betlägän <...>
<...> tösle.

11

Ukıp mantıyk,
Buldık palaç,
Çäynäp sagız-
lar laç ta laç;
Ni on tügel,
Kamır tügel, —
Buldık bez peş-
mägän kalaç.

Yaurupa — Evropa.
Mantıyk — formal logika.

12

Yalkaulıkmı
Kiräk bezdä,
Añkaulıkmı
Kiräk bezdä;
Bulgan, peşkän,
Uñgan şäkert
Meñnän berdän
Siräk bezdä.

13

Yäş könnärne
Nadanlıkka
Korban ittek
tä çaldık bez;
Sugan sattık,
Borçak attık,
Bärbär buldık:
Saç aldık bez.

14

Baylar itte
Büläk bezgä
Aksak-tuksak,
Kalgan kızın;
Şularga kol
Buldık, gallya-
mä bulgaç, ki-
çen, köndezen.

15

Oçrasa bez-
gä tol karçık,
Hatınnar gär,
Yortka kerdek;
Gönah hiç kıyl-
masak ta, bez
Cähännämgä —
Utka kerdek.

16

Ni hurlıklar,
Ni zillätlär
Kürmädek bez
Bu millättän;
Kürmi izde,
Miskin! bezne
Küzendä bul-
gan gıyll ettän.

17

Hurlau tügel
Tatarlarnı
Bu süzlärdän
Bezneñ maksud;
Küzsez bulgaç,
Nişläsennär:
Dönyada yuk
Sukırga sud.

18

Süz yuk küzsez
Tatarlarga,
Süz bar küzle
Häzrätlärgä.
Çakırmıylar
Halıknı bez-
neñ hälne az-
maz rätlärgä.

Bärbär — parikmaher.
Gallyame — bik belgeç.

19

Kürdek aklar-
dan tik korsak,
Alay borsak,
Bolay borsak;
Ay-hay, tirän
Birän korsak,
Tuymas korsak,
Tulmas korsak.

Zillät — tübänlek, mäshärä itelü.
Gıyllät — avıru.

20

— İslah! — didek,
Küñel gärçä
İslah bulmas-
nı sizsä dä;
Kuzgalmadık
Poçmaklardan,
Cannar bik küp-
tän bizsä dä.

21

Huş, huş! häzrät-
lär, bez kittek;
Sezdän izge-
leklär köttek;
Kötmädek tü-
gel, küp köttek;
Kittek şul bez,
İnde kittek.

22

Alga, alga!
Alga taban,
Alga, dustlar,
Basıyk taban;
Moñgar çaklı
Cähel bezne
Artka tartkan
da aldagan.

23

Äydä halık-
ka hezmätkä,
Hezmät eçen-
dä yözmäkkä;
Bu yulda här-
törle hurlık-
ka, zorlıklar-
ga tüzmäkkä!

Şağırgä

(Mihail Yuryeviç Lermontov häzrätläreneñ,
ber näsıyhäte)

Niçek dilär? Sine «şağıyr» dilärme?
Şiğır yazmak belän şagıyl dilärme?

Sämavi süz! Halık añlar mikän soñ?
Anı añlauçılar anlar mikän soñ?

İtäm tänbih: kızıkma bu isemgä,
Bu tänbihne töşer härdäm iseñgä:

Gomerdä sin bu at berlän atalma,
Torıp cirdän, sämalardan at alma.

Sine kürsätmäsen hiçkem dä, dip: «Bu
Menä şağıyr, möhärrir bu, ädip bu».—

Yavar östeñgä böhtannar, häsädlär,
Korılır yulıña härtörle sädlär.

İslah— tözätü, reforma.
Cähel — nadanlık.
Zorlık — avırlık.
Şagıyl — şögıllänüçe.
Sema — kük (sämavi — kükneke).
Tänbih — kisätü.
härdäm — härvakıt.
Möhärrir —yazuçı.
Böhtan— yala, nahak süz.
Häsäd — könçelek.
Säd— kirtä,, totkarlık.

Tartar koşı sayrıy

(yaki tatarskiy marş)

Tora tatar! tora tatar!

Uykudan tiz tora tatar;
Tora! tora! tora tatar,

Baş kütärgän ber tatar!
Ütte tönnär, ay batar,

Çulpan kalkar, tañ atar!
Tora tatar, di, tora tatar, di.

Sayrıy tartar: «Tar-tar-tar».
Tor! Tartış! Tiz bar, tatar...
Tor! Selken! Kuzgal, tatar!

Alga adım sal, tatar;
Bul sin galiyel-galdän gali,

Sezneñ bit iqbal, tatar,
härber millät ciz torbanı

Sezne kuşıp tartadır;
Kıçkırtalar: toralar, toralar!

Tora tatarlar — tora tatar!
Gıylmä räğbät sal, tatar,

İt sin şunı altatar;
Korsın tuplar! Mäktäplär —

Bezneñ arsenal, tatar.
Nadan bulu — ğär, tatar,

Añgar dönya tar, tatar;
Alsañ öleş här fännän,

Bähteñ bulır yar, tatar,
härber akbaşka aldanmas,

hiçşiksez, aldar tatar;
Kurıkma, zinhar, azdırmıy

härber tar çalbar, tatar.
Ütsen kışlar sezdän dä,

Açılsın yazlar, tatar;
Sayrasın bılbıllarıñ,

Çalınsın sazlar, tatar.
Çıksın şämseñ, ersen kar,

Şaltırap aksın yırmaklar;
Yatmasın mäñge, citär! —

Misle sälec Sangatar.

Galiyel-galdän gali — iñ yugarılardan da yugarı.
İqbal — yaktı kiläçäk.
Gıylmä räğbät — gıylemgä küñel.
Ğär — ğarlek.
Şäme — koyaş.
Misle selec Sangatar — Sen-Gotard (Alp) tavındagı kar kebek.

Telänçe

Kış, buran, salkın hava, yafrak qadärle kar töşä,
Cil kua karnı, haman da kar «töşäm» dip tartışa.

Sızgıra cil, ıcgıra, tik kar buranın arttıra;
Şul vakıt mäsced katında döm sukır ber kart tora.

Kiçä-köndez uşbu cirdä, Täñreneñ yazmış köne,
Kapçıgın totkan, sorana cäy vä köz, yaz, kış köne.

Kızganıç häl! Kızganıç häl, bik kıyın bit, bik kıyın;
Birsäñezçe ber tiyen tik, täñkä tügel bit, «tiyen»!

Äytsäm äytim inde sezgä: bu keşe bik bay ide,
Eçkäne baldan, şikärdän, aşları tik may ide.

Berzaman totkan ide şöhrätläre dä dannarı

Bu sukır kartnıñ Kazan, lankirmän, Ästerhannarı.

Ul kibetlär, min siñaytim, ul hisapsız malları,—
Kaysın alsañ, şunsı häzer: gölläreme, alları?

Ul troyka atları, ul bik matur fäytunnarı, —
Kayda ul tölke tolıplar, kayda, ay-hay, tunnarı!

Şäp ide! Bik şäp ide, min şunnan artık ni diim?
Şır yalangaç bit, kürämsez, birsäñezçe ber kiyem.

Barça häzrätlär idelär bu babay mäftünnäre,
Kalmadı bu kart öçen hiç itmägän äfsünnäre.

Başların salındırıp häm käkre-bökre borgalap
Yördelär bu kart yanında yurga tayday yurgalap.

Kayda bay hälendäge cannan söyekle dustları,—
Kayda kaçkan barçası: Gaynükläre, Ähmüşläre?

Kızganıç häl! Kızganıç häl, bik kıyın bit, bik kıyın;
Birsäñezçe ber tiyen tik, täñkä tügel bit, «tiyen»!

Biş namaz sayın namaz ählenä kul suzıp kala;
Kürmi häm häzrät bu kartnı, tik kırın küzne sala.

Ä şulaymı? — Akça barda bar da dust şul, bar da yar,
Akça ise çıkmıy torsa, bar da yanıñnan tayar!

Mäftün — iyärçen.
Äfsün — serle doga.

Sin bulmasañ

İ matur! Min yanmas idem — yandıruçı bulmasañ;
Tammas ide cirgä yäşlär — tamdıruçı bulmasañ!

Ber minutta taşlar idem bu tomanlı moñlarıy,—
Sin mine miskin kıylıp moñlandıruçı bulmasañ!

Mäücä-mäücä ulmazdi, bolganmazdi gıyşkıñ diñgeze,-
Rihe sar-sar tösle, sin bolgandıruçı bulmasañ!

Äklänerdem berkadär min şämsä yä bädrä bakıb,—
Anlari hösneñlä läşäy sandıruçı bulmasañ!

Tärk idärdem vähşäti, — tik kändeñä tartıp bäni,
Kyainatä karşı yam-yamlandıruçı* bulmasañ!

Halisän kollık idärdem Täñriyä, därviş kebi,—
Küñlemi täşvişlä şäytanlandıruçı bulmasañ!

Canıma kasd äylämäzdem häsrätemdäy gyahe gyah,—
Kändemi kändemgä doşmanlandıruçı bulmasañ!

Kayvakıt Mäcnün kebi kölmäs vä şatlanmas idem,—
Sin agaç at östenä atlandıruçı bulmasañ!

Şiğrä biñzärde beraz bihudä äşgarem bänem,—
här kaläm totkanda istän taydıruçı bulmasañ!

* Robinzon risaläsen ukıganlarga mäğlümder (G. Tukay iskärmäse).
Mäücä — dulkın.
Rihe sar-sar — bik katı suık cil.
Şämsä yä bödrä — koyaşka yä tulgan ayga.