Sähärdän Soñ

Sähär aşagannan soñ üzaldına tänemdä ber uñaysızlık, avırayganlık sizä başladım. Baş äylänä, kolaklar şaulıy, küz alları karañgılangan şikelle bula häm sul yak kabırgası astında ällä närsä çänçi ide.
— Yatıp tor soñ azrak,— dide karçık.
Niyätem irtä namazın ukıp yatu bulganga, az bulsa da ciñellek tapmammı dip, cäygän urınga çişenmi genä barıp yattım.
Şul arada kürşebezdäge kart möäzinebez kilep kerde dä yanıma utırıp häl beleşergä totındı.
— Närsägäder azrak käyefem bozılıbrak tora äle,— didem.
— Kartlıktandır iñde, kem kürşe, kartayabız bit ikebez dä,— dide, şunıñ artınnan uk: — Äle min siña şunı gına äytergä kergän idem1: bügen bez, mäçet kartlarıbız belän barıbız da bergä cıyılışıp, dogaga çıkmakçı bulıp torabız. Bütän mähällä kartları belän dä bu hakta süz kuyıştık. Alar da irtä belän koyaş çıgar aldınnan cıyılışıp bilgelängän urınga barmakçı buldılar. Kart häzrätlärebezdän tege üzebezneñ mulla imam torıp, istiska namazı* ukıtaçak; Rähim kari Misır mäqame** belän Korän ukıyaçak. Kartlar barsı da kıybla yagına yözlären yünälderep, başların kükkä kütärdekläre häldä, täkbir-tählillär*** äytep, allahe täğalägä çın küñeldän täzärrıg**** kılaçaklar—şuşı bolşeviklar kulınnan bezne kotkarunı sorayaçaklar...— dide.

*İstiska namazı — korılıktan yañgır teläp namaz uku.
**Mäqam — däräcä, totkan urın.
***Täkbir — allanı olılau süzläre (allahe äkbär). Tählil — allanı olılau süzläre (doga).
****Täzärrıg — tübänçelek.

— İzge eş, bik izge eş, küptän şulay kiräk ide,— dip urnımnan tordım. Bu häbärne işetügä küñlem üzaldına ber tınıçlanıp kitkändäy buldı.
— Äydä inde häzer kuzgala başlarga da vakıt, Peçän bazarına barıyk, annarı şunnan cıyılışıp kitärbez,— dide möäzinebez.
Çalmamnı alıp kidem, mäçet tayagımnı aldım.
Kittek.
Karçık artıbızdan häyerle yul teläp ozatıp kaldı.
Bez uramga çıkkanda inde sızılıp tañ atıp kilä ide. Çalma-çapannardan bik küp mäçet kartları, bezneñ şikelle akrın gına alga taba baralar häm üzara söyläşälär; ara-tirä alarnıñ:
— İstiska...
— İstiska...
— Häzrät...
— Rähim kari...— digän şikelle süzläre özek-özek bulıp işetelep kitä ide. Bu kön inde miña şatlıklı gayıt könnären iskä töşerä başladı.
Kuzgalıp kittek...
Yaña bistäne uzıp, kırga çıkkanda zirat östendäge kuyı agaçlar artınnan yaltırap koyaş ta çıktı.
Yaña bistädän tagı ber törkem çalmalılar belän ällä nikadär säüdägärlär kıçkırıp täkbir äytä-äytä,bezgä kilep kuşıldılar. Möäzinebez alarnıñ barsın da tärtip belän saf-saf itep tezep çıktı.
Närsägäder altınlı tärelär belän poplar kilälär. Alar artınnan yuan korsaklı, maylap taralgan, tügäräkläp kırkılgan çäçle häm börmäle bişmätle urıslar yalanbaş kileş närsäder ulap baralar ide. Barsı da bezneñ artka kilep tezeldelär.
Kara şinel kigän Gobäydulla unter şunda kılıçın butap, närsäder aktarılıp yöri, kulların butıy ide. Anı kürgäç küñlem üzaldına ber kiñäyep kitkändäy buldı.
— Älhämdelilla, älhämdelilla*, bu könnärne kürü dä nasıyp bulır ikän bezgä...— didem eçtän.
— Yul biregez, cämäğat, yul: zurlar kilä! — dip kıçkırdı Gobäydulla unter. Kartlar da zur itep yul açtılar.
Şomırt kebek ike kara at cigüle dışlolarga utırıp Sadri Maksudov, Safa Bayazitov, Ğalimcan mulla häm İşmi işannar kilep töştelär. Barıbız belän dä baş iyep küreştelär. Tagın bik küp rezinovıy hodlı faetonnar kilep tuktadı. Alarnıñ barsına da yahşı kiyemle baylar utırgan ide.
Keşelär cıyılıp betkännän soñ, möfti Ğalimcan häzrät şul räveşçä süzgä kereşep alıp kitte:
— Cämäğat,— dide,— min barıgıznı da Ufa bayları isemennän täbrik itäm... Rähmät üzegezgä şulay cıyıluıgız öçen, läkin bezgä häzer sezneñ belän monda istiska ukıp torırga turı kilmäs, çönki sez änä tege yaktagı ozın kara zavod trubasın küräsezme? Menä şularday bezgä häzer kaçarga, bu cirlärne taşlap, Uralnıñ aryaklarına taba hicrät** itärgä turı kiler. Şunsız, cämäğat, eş bula torgan tügel. İnde eş istiska namazları belän genä yärdäm itüdän uzgan, kuyıgız inde anı, yuknı ömet itep-nitep tormagız; äydägez barıgız da minem arttan. İsegez kitkän ikän ber Rähim kartnıñ tavışına! Kiräk bulsa, bez anı Ural tavı aryagında da kıçkırta alabız iç,— dide.
Saflar üzaldına bozıldı, halık ärle-birle kilep yöri, tavışlana başladı. Poplar belän mullalar, çalmalı möselman bayları belän börmäle bişmät kigän urıslar bergä aralaşıp kittelär. Tege dışlolarga ällä kemnär ärle-birle kilep aşıgıp-aşıgıp närsälärder töyi başladılar.
Şähärdäge zavod morcaları berdän bik katı kıçkırtırga kereştelär. Bik nık tavış kütärelde, güyä kıyamät*** kuptı. Kürşebezdäge möäzin yanımnan çabıp uzıp kitte. Çalması sütelgän, tösläre bozılgan ide. Ul beraz çabıp bardı da, çalmasına uralıp yıgıldı. Böten keşe şarkıldaşıp köleşergä totındılar. Möäzin:
— Kölmägez, cämäğat, Uralga barganda şulay kölergä yarıymıni?! — dide.
Kinät tirä-yak karañgılandı, tik ber lampanıñ yaktısı gına kaldı. Keşelär dä inde azaygan tösle buldılar. Şul arada kayandır karçık çabıp kilep çıktı; suzıp kına:
— Möf-f-f... i kaya tora?! — dide. Min dä:
— Uf-f-f... ada! — didem.
Karçık bik katı şarkıldap kölde dä, avızın lampa morcasına kuyıp:
— Äye, Uf-f-f... ada şul! —dide.
Lampa kinät sünde. Tirä-yak döm karañgı bulıp kaldı. Yıraktan berse açı tavış belän karavıl kıçkırırga totındı. Min dä kurkıp... uyanıp kittem.
Böten cirem şabır tirgä batkan, yörägem dä bu kurkınıçlı şomlı töştän du kiterep tibä ide.
Töşemne karçıkka söylädem. Ul mäğnäle genä itep:
— Sadaka birergä kiräk... — dide. Uyladım-uyladım, monı närsägä yurarga da belmädem
häm şul kileş namaz ukıgannan soñ, tagı yokıga kittem. İrtägesen bazarda malaylar açı tavış belän:
— Yaña gazetalar bar, abzıylar: kızıllar Ufanı algannar,— dip kıçkırıp yörilär ide.

*Älhämdelilla — allaga şöker, allaga dan bulsın.
**hicrät itü — küçep kitu.
***Kıyamät — dönya betkän kön (dini).