Robagıylar

(Nuri Arslanov tärcemäläre)
Böyek şağıyr häm ğalim Gomär Häyyam İranda, Nişapur şähärendä, 1048 yılnıñ 18 mayında dönyaga kilä. Atası İbrahim çatırlar tegü öçen tukımalar (haimalar) tukuçı hönär iyäse bulıp, şağıyr soñınnan üzenä ädäbi kuşamatnı da şunnan ala.

Başlangıç belemne tugan şähärendä algaç, Gomär Häyyam, ukuın dävam itterü öçen, Bälh şähärenä, annan, ul vakıtta mädäni märkäz bulıp sanalgan Sämärkandka küçä. Soñra, şahzadä çakırtuı buyınça Boharaga barıp, saray ğalime vazifasın üti başlıy. Bu vakıtlarda inde Häyyam talantlı matematik, astronom häm filosof bulıp tanıla. «Horasan imamı; ğasırnıñ iñ zur ğalime; hakıykat isbatçısı; yunan fännäre belgeçe; Könçıgış häm Könbatış filosofları ostazı...» – üz vakıtında Gomär Häyyamga birelgän hörmätle häm däräcäle isemnärneñ berniçäse menä şundıy.

Soltan Malik-şah vakıtında Böyek sälcüklär däüläte Kıtay çiklärennän alıp Urta diñgezgä, Hindstannan alıp Vizantiyägä qadär kiñ cäyelgän bula. Şul Böyek däülättä soltan Malik-şahnıñ väzire, zur ukımışlı, talantlı däülät hakime Nizamelmölek hökem yörtä. İldä sänäğat häm säüdä eşläre çäçäk ata. Zur şähärlärdä yaña mädräsälär salına, Bagdad şähärendäge «Nizamiyä» akademiyäse yañadan ayakka bastırıla.

Nizamelmölek Gomär Häyyamnı da yaña däülätneñ başkalası İsfahanga çakırtıp aldıra, häm yäş ğalim soltan sarayınıñ iñ hörmätle keşelärennän bersenä äylänä.

Monda aña, zamanınıñ böyek astronomı bularak, dönyada iñ zur observatoriyä tözü eşe tapşırıla. Şul binada ul, Rim papası Grigoriy HIII kä qadär biş yöz yıl elek, yaña kalendar tözi. Şunısı gacäp: ul tözegän kalendar häzerge bez kullana torgan kalendardan döresräk sanala!

Gıylmi hezmätlären küzdän kiçergäç, şundıy zur ğalim üz şiğırlären kay arada yazdı ikän digän sorau tua. Anıñ robagıyları (dürtyullıkları), tirän fälsäfi fikerlärne kıska häm osta itep äytep birü belän bergä, şiğri maturlıgı, surätlelege, yüvelirlarça näfislege, tögällege belän dä tañ kaldıralar. Tarihi mäğlümatlarga karaganda, Häyyamnıñ şiğırläre kübräk fänni hezmätkä birelep utırgan çaklarında, uylanıp kalgan aralarda, fänni traktatlarnıñ kırıylarına yazılgan bula. Häyyam, şağıyr bularak, Firdäüsi şiğırlärenä bik zur bäyä birep, üze yazgan şiğırlärdän härvakıt baş tartkan. Läkin monda ber närsäne – ul zaman şartlarında dini horafatlarga karşı kilgän, mähäbbät häm şähes azatlıgına maktau cırlagan, ahirät, cännät häm cähännämnärne inkyar itkän şiğırlärne «Min yazdım!» dip äytü – islam nigezenä balta çabunı üz östeñä alu – mömkin bulmagan eş ikänen, älbättä, onıtmaska kiräk. Şulay da, şağıyrneñ üz şiğırlärennän baş tartuına bu kitaptagı anıñ kayber robagıylarında «Häyyam» dip atap äytkän urınnarı küñeldä şik uyata tösle. Mäsälän:

Böten şäyneñ soñı – betmäk-yugalmak,
Şuña, Häyyam, başıñ sauga kuan sin.
– di ul ber robagıyında. Läkin monı halık arasına kiñ taralgan şiğırlärgä «Häyyam» süzen halık üze östägänder dip tä faraz itärgä bula. Bälki, çınnan da, şağıyrneñ üz yazmasında «Häyyam» urınına «bändä» yäki başka süz bulgandır?!.

Gomär Häyyam üz äsärlärendä kuzgatkan fikerläre belän bezneñ tatar halkına ayıruça yakın: ul bezgä bik bilgele bulgan urtak dinne – islam dinen tänkıytli, üzeneñ fänni-fälsäfi şiğırlärendä açı tel belän dini horafatlardan kölä. Häyyam robagıylarındagı küñel açu, gıyşgaşrät motivları da, berençe näübättä, änä şul dini horafatlarnı faş itü çarası bularak kullanıla. Forsatnı kuldan ıçkındırma, bügenge köneñnän faydalanıp kal, läkin teläkläreñdä komsız bulma, türälekkä, däräcä kazanırga omtılma, yäşäüneñ asılı anda tügel. Soltannar, şahlar da, batırlar, maturlar da – barısı da ayausız «fäläk tägärmäçe» astında tuzanga äverelä. Hikmät iyäse teläklärendä tıynak bulırga häm, ber ük vakıtta, üzeneñ keşe ikänen onıtmaska tiyeş, ä keşegä barlık keşelek sıyfatları da has bulu kileşä. Tufraktan yaralgannar tufrakka äylänä,– dimäk tege dönya yuk, ülgäç terelmäk yuk, keşe ber genä yäşi – qaderen bel!– Menä, kıskaça äytkändä, Gomär Häyyamnıñ üz şiğırlärendä alga sörgän töp fälsäfäse şul.

Häyyam üzeneñ fikerläve, dönyaga karaşı belän bezneñ alga tormışka ğaşıyq optimist, materialist bulıp kilep basa.

Baş kütärüçelär tarafınnan Nizamelmölek üterelgäç, soñınnan, küp tä ütmi yäşli Malikşah ta ülep kitkäç, ildä tähet öçen köräş başlana. Bu ıgı-zıgıda Gomär Häyyamnıñ da häle naçarlana. Aña doşman karagruh keşelär häräkätkä kilälär. Häyyamnı ezärlekläülär başlana. Şağıyrgä, «gönahların yuar öçen», hacga kitärgä turı kilä...

Tugan şähäre Nişapurga äylänep kaytkanda inde aña siksän yäşlär çaması bula. Annan soñ ozak ta tormıy, siksän öç yäşe tulıp kilgändä (1131 yılnıñ 4 dekabrendä) Gomär Häyyam dönya kuya.

Ozak yıllar küp kenä ğalimnär anıñ robagıylarınnan altmışlabın gına näq anıñ üzeneke dip kabul ittelär. Läkin soñgı yıllarda şağıyrneñ üz ilendä şaktıy tulı basması çıgarıldı. Anda nnde bez Gomär Häyyamnıñ dürt yözgä yakın robagıyın küräbez. Äle häzer dä şağıyrneñ küpme şigıre barlıgı tögäl bilgele tügel. Üz kulyazmaları äle haman da tabılmagan. Häzergä bilgele bulgan qadärese – ğalimnärneñ küp tırışlık häm köç kuyıp ezlänüläre, saylauları näticäsendä cıyılgan öleşe genä. Kiläçäktä äle yañadan-yaña encelärneñ tabıla toruı mömkin.

Tatar halkına Gomär Häyyam robagıyları elek-elektän tanış bulgan: mädräsä şäkertläre, Şäreqtäge uku yortlarında belem alıp kaytkan zıyalılar şağıyrneñ şiğri äsärlären, nigezdä, originalında, yağni farsı telendä ukıy torgan bulgannar. HH yöz başlarında isä robagıylardan ayırım ürnäklär tatar telenä dä tärcemä itelä başlıy. Şundıylardan, mäsälän, Därdmänd tärcemäsendäge:

Kalmadı ğalämdä mäğlüm bulmagan,
Az bulır äsrare märhüm bulmagan.
Uylagaç citmeş ike yıl tön vä kön,
Añladım: hiçnärsä mäğlüm bulmagan.
– robagıyın kürsätep ütärgä mömkin.

Ä 1919 yılda ğalim häm ädip Gali Rähim (1892–1943), şağıyrneñ ber törkem robagıyların tärcemä itep, «İran şağıyrläre» isemle cıyıntıkta bastırıp çıgara. Gomär Häyyam icatı belän kızıksınu, anı tatar telenä tärcemä itü eşe sovet çorında da dävam ntterelä. Bu yulda bigräk tä Häsän Tufan (1900–1981) häm Zıya Mansurlar zur tırışlık kürsättelär. Alarnıñ tärcemäläre dä kiläçäktä dönya kürer äle.

Min isä ukuçılarga ozak yıllar buyı üzem eşläp kilgän tärcemälärne täqdim itäm. Barlıgı – dürt yözdän artık robagıy. Alar turıdan-turı farsıçadan bulmasa da, originalları belän çagıştırılıp häm rusça, üzbäkçä, kazaqça tärcemälärennän icadi faydalanıp eşländelär. Tärcemälärneñ sıyfatı turıñda fiker yörtü, älbättä, ukuçılar häm ädäbiyät belgeçläre hökemendä.

Gomär Häyyamnıñ monnan küp ğasırlar elek yazılgan robagıyları bezneñ zamanda da haman tere, üzläreneñ fälsäfi tiränlege, köläçlege häm näfislege belän zur estetik läzzät köçenä iyälär.

Nuri ARSLANOV,1985 yıl

Click or select a word or words to search the definition