«Pohoronka»

(Hikäyä)

h h h

İke börtek tavıgı belän kart ätäçenä cim salıp kergän Galläm kart, nindider möhim eş eşläp yörgän keşe kebek, nık-nık basıp, tür östäl artına kilep utırdı. Söyälgä katkan barmak çatakların östäl östenä kuşırıp kuydı. Başın artkarak taşlap, küzlären yomdı...

- M-m-m-m... M-m-m-m-m-m-m...

Şulvakıt kayandır yıraktan, hätta tirännän – küñel töpkelennän, döresräge, yazmış çoñgıllarınnan sızılıp-sızılıp ütä dä moñsu köy agıla başladı. Bu köy üzeneñ yaralgan urınında uk hälsezlänep, tonıklanıp, iske öyneñ büränä yarıklarına çıtırdap yabışıp ta, elägep kala almıyça, şärä, şıksız divar buylap, baz salkını börkep torgan idängä sörlegep töşte...

- M-m-m-m... M-m-m-m-m-m-m...

Galläm kart eçennän genä köyläp, üzaldına iñräp-ıñgıraşıp şaktıy utırdı. Dönya gamen yugaltıp, ruhi gamgä, küñel ihtıyarına birelgän mäle ide anıñ.

Yuk, cır tügel bu. Bu – can avazı, hätta yazmış avazı. Gomer avazı. Yäşäü avazı. Bälki... ülem avazıdır... Bälki barısı bergäder? Artık moñlı, sagışlı şul ul – can iñräve...

- M-m-m-m... M-m-m-m-m-m-m...

Menä bervakıt östäl östendä yatkan kullar, ber-bersennän telär-telämäs kenä ayırılıp, aska şuıp töşep kittelär, östälgä cäyelgän, küptän inde üz tösen yugaltkan cäymäne öskä kaytarıp, çit-çitläre tetelep betkän sarı käğaz kisägenä kagıldılar...

- Nihäl, duskay? Sin... Sin isänme äle?.. Min dä isän... Älegä isän... M-m-m-m... M-m-m-m-m-m-m... Bez oçraşmaganga, söyläşmägängä küpme inde? Un yıl? Yegerme yıl? Yuk, alay gına tügel. Tögäl utız ike yıl... Näq utız ike yıl elek, Zäytünämne kümep kaytkaç, sine kulga algan idem. Niçä yäş ide bezgä ul vakıtta? Zäytünägä – ille öç, miña – ille biş, ä siña... Siña – yegerme biş yäş. Çın yegetlär yäşe... Häzer sin dä kartlar yäşenä kerdeñ. Ä min... Min inde gomerneñ argı yarına ayak bastım... Ahirätkä iltä torgan yulga kerdem... M-m-m-m... M-m-m-m-m-m-m...

Galläm kart tınıp kaldı. Tamagına töyer, küzlärenä yäş tıgıldı. Läkin küzläre küptän kipkän ide inde anıñ. Yäş tügel, sagış, moñ, hätta nindider bilgesez şom tomalap algan ide anıñ küz karaşların...

- Söyenäseñme? - Ul tagın tege sarı käğazne kulına aldı. – Söyen, söyen... Niçek kenä söyensäñ dä käyefemne cibärä almassıñ. Kayçandır ülem yullap yörsäñ dä, min ozın gomer yäşädem... Hodayga rähmät, üz bändäsen taşlamadı... Siña üpkäm yuk...Sin dä üpkälämä. Min bit siña üç itep yäşädem. Hätär borçularga duçar bulsam da, barıber bireşmädem, Hoday şahit, gomeremne yazmış yulına arkılı salmadım. M-m-m-m... M-m-m-m-m-m-m...

Köy dävam itte. Bu yulı ul tagı da kırısrak, şomlırak yañgıradı. Menä ul kinät tuktap kaldı. Kartnıñ cıyırçıklı yöze tartışıp aldı.

– Häterliseñme, sine algan könne Mihiram üzenä kul salmakçı bulgan? Miña iyärep ahirätkä kitärgä telägän... Öç kön bäyläp totkannar meskenkäyne. Annarı gına tınıçlangan. Häterliseñme? Ällä zaman cile sineñ küzlärne dä sukırayttımı? Häterliseñ... Küz yäşlärenä sine niçä märtäbälär genä yugandır ul... M-m-m-m... M-m-m-m-m-m-m... Ä tagın ber yıldan... Anı taşlap kitkänem öçen räncep sükkän-sükkän dä, yalgızı kaygıga batıp yatmas öçen, soragan berençe keşegä kiyäügä çıkkan da kitkän. M-m-m-m... Ä min ul yılnı gospitallärdä aunap ütkärdem...

- Beläm, barısın da beläm...

- Ä? Närsä? Kem bu? – Galläm kartnıñ canı ubılıp kayadır töşep kitte. Ul, sagayıp, tirä-yagına karana başladı.

- Min bu, min... Sineñ ülemeñ. Çınlıkta, ülemeñneñ “kara häbäre”.

- Sin? “Pohoronka?” Sin... söyläşäseñmeni?

- Söyläşäm. Min bit “pohoronka” gına tügel, äyttem bit inde, min – sineñ ülemeñ.

- Alay ikän... Äcäl bulasıñ inde, kem... agayne?

- Şulay disäñ dä yarıy.

- Añlaşıldı... Elegräk Gazrail digän färeştä zatı ülem sorap tinterätä ide. Häzer, ıznaçit, andıy färeştä urınında tuzgan käğaz kisäge yöri?

- Yä, yä, räncetmä mine, Gallämetdin... Min bit yuktan bar bulgan närsä tügel... Min... yazmışıñnıñ kara şäüläse...

- Yarıy, yarıy, üpkälämä tagı... Ni genä, kayan gına bulsañ da, sin - mineke, üzemneke... Üzemneke bulgaç, barıber yakın, qaderle... Tfü!.. Närsä söylim soñ min? Täübä-täübä, ästäğfirulla...

- Alaysa, kurıkmıysıñ inde?

- Yuk şul, kurıkmıym, utız ike yıl elek bulsa, kurkır idem. Ä häzer yuk. Nişläp kurkıym min? Minem tänemdä ber cärähät tä, küñelemdä ber şik tä yuk...

- Yukka kurıkmıysıñ. Min bit bu yulı alıp kitärgä kildem. Ä min sine barı tik kurıkkan oçrakta gına alıp kitä alam. Ülem karşında der kaltırap torgan oçrakta gına... Tege vakıtta da şunıñ öçen ala almadım min sine – un ülem çigen ütep tä: “Yäşim! Yäşim!” - dip yattıñ bit sin gospital tüşägendä. Sugışta ciñep, Mahiräñ yanına kaytu teläge ülemnän köçleräk bulıp çıktı. Bügen bötenläy başkaça. Mahiräñ dä, berkemeñ dä yuk. Sugış ta yuk. “Ciñäm-ciñäm!” dip köräşkän doşmanıñ da yuk. Sin bügen yalgız. Yapa-yalgız. Ä yalgızlık ul sugış afätennän dä, cärähät-yaralardan da hätärräk. Yalgızlık keşene köçsez itä. Sin bügen köçsez. Şuña kürä dä min sine alıp kitäm... Cıyına başla...

- Tuktale, tukta, kem, agayne... Aşıkma, aşıktırma... Cigelmägän atnı kuma... – Galläm kart kulındagı sarı käğazne östäl östenä kuyıp, algarak etärde. Güyä ul şul räveşle ülemnän, äcäldän yıragayırga teli ide...

- Kumıyça da bulmıy, kordaş. Minem dä vakıt isäple...

- İsäple-isäple... Tartıp çıgarmasam, yatar ideñ äle tagın yegerme-utız yıl ...

- U-hu-hu! Tagın şulkadär yäşämäkçe ideñme?

- Yuk... Min bit “yaşär idem” dimim, “yatar ideñ” dim... Menä şul, agayne, alsañ alırsıñ, tik min bu dönya belän keşeçä saubullaşırga tiyeş. Siña beraz kötärgä turı kiläçäk, açulanma, yäme. Soñgı süzem şul...

- Şunnan? Närsä eşlämäkçe bulasıñ inde? – Äcälneñ bu süzläre “Yarar, alaysa, beraz vakıt biräm,” digän kebek yañgıradı.

- Närsäme? Yaktı dönya belän saubullaşam. Ä yaktı dönyada saubullaşır äyberlärem küp minem. Yä, cannı ürtäp, çekeräyep karap tormale, soñgı säğatläremne tanış, gaziz cannar arasında ütkärergä mömkinlek bir...

- Bar... Läkin kara anı! Ütkändäge tanışlık hakına gına...

Galläm kart bütän süz ozaytıp tormadı, üzençä cähät kenä torıp, tışka çıgıp kitte. “Ülem häbärçese”, işek cilennän kalkınıp kuydı da, kanatları zägıyflängän koş kebek, kabat östäl östenä cäyelep yattı...

h h h

Uram tınıç ide. Nik ber can äsäre, tavış iyäse kürensen! Yazgı çellädä tämam hälsezlängän agaç yafrakların selketerlek tä cil yuk. Küz karaşı iyärep kitärlek häräkät yuk... Ayaz, yaktı küktän küzlär sızlıy, koyaşnıñ essese, canga töşep, sarunı kaynata...

Barıber rähät. Çönki bu – yaktı dönyanıñ üze... Monda sulış aluları irken, monda ofıklar kiñ, keşelär äybät... Änä – kürşe yegete Ğadel kilä... Şul, şul. Käyefe yahşı kürenä. Ällä kayan kölep, sälam birep tora bit:

- Ak babay, isänme?

- İsän äle, balam, isän... Älegä isän...

- Nigä alay diseñ, Ak babay? “Älegä” diseñ...

- Dimen şul... Ozaklamıy min kitärmen inde, balam...

- Kaya, Ak babay?

- Kaya bulsın – ahirätkä, bakıy dönyalıkka... Ata-babalarnıñ ruhları yanına...

- Üläseñmeni?

Gadelneñ turı bärep soravınnan Galläm kart kauşap kaldı. “Karale, bu süz bigräk äşäke yañgırıy lasa,” – dip uylap ta kuydı. Bu kıyın häldän anı Ğadel üze ük kotkardı:

- İ-i, Ak babay, şulay şayaralar dimeni... Ülem hakında uylarga irtä äle siña. Yuk belän baş katırma. “Väğdä – iman” dilärme äle? Çalgı utırtırga öyrätäm digän ideñ , bu - ber, seberke bäylärgä öyrätäm dideñ, bu – ike, ä bura sipläüne, at tärtäläüne kaya kuyasıñ?! Bu birgän väğdäläreñne ütämiçä ülü yuk äle siña, Ak babay, uylama da...

- Şulay ikän şul... Väğdäne ütämiçä kitärgä yaramıy şul... Iznaçit, äle genä kitep bulmayaçak...

Elmayıp kına cavaplasa da, Galläm kartnıñ süzlärendä ütä dä citdi ber ahäñ yañgıradı. Bu ahäñ belän bergä, küñeleneñ kaysıdır töpkelendä matur, moñlı ber köy, näq menä ömet häm bähet köye kuzgalıp kilä ide: “M-m-m-m... M-m-m-m-m-m-m...”

Annarı Sähilä kortka oçradı. Avız-irennären yaulık çite belän kaplap yörüçe bu karçık yäş çagında Mahiräneñ yöräk yarasına küp toz salgandır. “Pohoronka” kilgäç, tol hatınnı ikençe keşegä dimläüçe ahiräte şuşı karçık bula bit inde. Galläm sugıştan isän-sau kaytıp töşkäç, anıñ yanına iñ berençe yılap kilgän keşe dä ul. “İsän ikäneñne belmädek läsa, şuşı käğaz kisägenä ışandık bit!.. Kiçerä genä kür inde, zinhar, kürşekäyem!.. Min sezne kabat kavıştıram, kabat kuşam, süzemdä tormasam, ayak astında cirlär ubılsın, billähi gazıym, äytkänem iman bulmasa, mäñge rähät kürmim!..” – dip açırgalanıp, kanlı küz yäşläre belän yılıy-elıy örän saldı da Mahirä yanına yögerde.

Hatın baştarak ire yanına kaytırga telämägän ide. “Oyatım tota, küzenä kararlıgım yuk, ä üzen haman ülep yaratam!” – Mahirädän kilgän berençe häbär şul buldı. Galläm çit-yat keşe yortınnan hatının üze barıp aldı. Bitärlämäde, tirgämäde, kısıp koçaklap, ozaklap üpte dä citäkläp alıp çıgıp kitte. “Ülgän” keşe bit ul. “Pohoronka” iyäse... Ä ülgän artınnan ülep bulmıy. İsän keşe yäşärgä tiyeş. Kabat yazmışın, bäheten tabarga tiyeş... Moña hakı bar. Hatın-kız hakı - Täñre hakı. Ä Täñredän uzarga yaramıy... Galläm şulay uyladı. Ällä uylamagandır da... Ul üzeneñ hälälen gomerennän dä östen kürep yarata ide. Barı şul gına...

Alar kabat nikahka kerdelär. Matur, tigez gomer kiçerdelär. Bala taptılar, anı miherbanlı itep tärbiyäläp üsterdelär, Armiyägä ozattılar... Galläm üz gomerendä ber genä märtäbä dä hatının başka irgä kitep baruda ğayeplämäde. Alarnıñ matur dönyasına karap, avıl halkı da bu gıybrätle tarihnı üz häterennän töbe-tamırı belän yolkıp attı...

Malaylarınıñ Kıtay çigennän kilgän “pohoronka”sın haman şul Sähilä kertep birde. Biteneñ töse kaçkan. Küzläre şeşenep betkän... Mahirä belän Gallämgä kaygı yäşen azrak kaldırıym, dip yılagandır inde... Üze bertuktausız söylänä: “Kayta ul, kayta, ul qadär beterşemik äle, Mahiräkäyem... Änä bit, Galläm dä kaytıp kerde tege vakıtta... “Pohoronka” närsä ul? Käğaz kisäge... Hoday Täğalä üz bändäsen alay tiz genä birmäs, yuk...”

Läkin Galläm başkaça uyladı. “Yuktır, ülem ul qadär tintäk tügelder. Beryulı ike märtäbä yalgışa almas ul...” – dip izalandı.

Ulı kaygısınnan avıru bulıp kalgan Mahirä ozak yäşämäde, berdän-ber könne iren üz tüşäge yanına çakırıp kiterde dä can täslim kıldı. Ä anıñçı: “Rähmät siña, tege vakıtta ber avır süz dä äytmädeñ... Çın yaratuıña inanıp kitäm... Zinhar, bakıy dönyada da mine taşlama...” – dip äytergä ölgerde äle.

...Sähilä karçıknıñ yäşi-yäşi neçkärep betkän çäreldek tavışı uy gamenä birelgän Galläm kartnı siskänderep cibärde.

- Gallämetdin di-i-im... Kaya yugaldıñ si-i-in?.. Ütkän comgada miç kararga keräm digän ideñ i-i-iç?.. Yañgır yaugan sayın şarıldap agıp utıra bi-i-it... Şunı kerep rätläp çık inde si-i-in!..

Kart kürşe karçıgına yartı-yortı gına väğdä birep, at abzarlarına taba kitte. Abzarlarga qadär ineş suın çıgası bar... Baksañ... İneş aşa salıngan küperçek nık kına tuzgan ikän. Galläm anı yıl sayın ber rätläp kuya ide, bıyıl, nişläpter, kulı citmiçäräk kaldı... Ul ülsä, kem karar soñ bu basmanı? İh, ölgerä almadı, küper rätlärlek tä vakıtı kalmadı şul anıñ...

Atlar poşkırıngan tavış Galläm kartnı, yarımcimerek küperdän ayırıp, öskä – ür buyına kütärelep kararga mäcbür itte. Ä anda... Elekkege hucaların sizenep, başların çaykıy-çaykıy, öç mähabät at ürä baskan. Alar yanında uk yılmaep Näzir tora. Üzennän soñ, Galläm kart kolhoz atların şuşı yäş yegetkä kaldırgan ide. Atlarnı yahşı belä ul, atlar da anı tanıy, üz itä...

Küptän kilgäne yuk ikän inde bu yaklarga... Atlar yanında beraz yuangaç, Galläm kart Näzirgä iyärap abzarga ütte, yaña tugan kollınnar yabılgan arannı karadı, kiñäşlären birde. Näzirneñ nider sorıysı kilgänen dä toyıp, sizep aldı.

- Yä, häzer äyt inde, nindi soravıñ bar?

- Ak babay! - dip, “ak” süzenä basım yasap endäşte Näzir, – Respublika Sabantuyına “Buran”nı äzerli başladık. Östenä Azamatnı utırttık. Şular belän ber-ike kön şögıllänep almassıñmı, dip soramakçı idem... Ä, Ak babay?

Galläm kart tiz genä cavap birergä aşıkmadı. Baş kakkanga da kurkınıp çitkä sikergän kolınnar yanında bulaştı; alarnı äle yäşel ülän yafrakları belän, äle kesäse töbenä cıyılgan ikmäk valçıkları belän sıyladı... Näzir tagın kabatladı:

- Ak babay, ä?

- Bu yulı bulmas, Näzir balam. Tän buınnarım kakşabrak tora. Canım da tıngısızlana... Nıklap väğdä itä almıym, açulanma...

Kaya açulansın inde. Ak babayga açulanıp bula dimeni?! Ak babay yanda bulsa, tagın da tınıçrak, ışanıçlırak bulır ide, dip kenä soravı ide Näzirneñ.

- Avırma gına, Ak babay, äle bergä-bergä ütkäräse sabantuylar küp bulır...

Atlar yanınnan kitkäç, Galläm kart üz cayı belän genä Cidegän çişmä sukmagına töşte. Cırlarda cırlangan bu çişmne kayçandır ul üze açkan ide. Borıngılar: “İzge çişmä koyaşka karap çıga”, - digännär. Bu çişmä dä koyaşka karıy. Ni öçen “Cidegän”me? Urgılıp “tibep” yatkan üzäk çişmä tiräsendä tagın altı çişmä bar. Aları – salmagrak, hälsezräk. Bu çişmälär üzläreneñ köçen älege üzäk, tamır çişmägä birep tora kebek...

Galläm kart, kilgän uñayga uk, çişmä ulagınnan çumırıp su aldı, anı bitenä börkede. Annarı kuşuçlap yözen, sakal-mıyıkların sıpırgaladı... Şunnan soñ gına uñ uçına su cıyıp, irennärenä tiderde... Nindider tanış, läzzätkä tiñ täm toyıp, küzlären yomdı... Bu tämdä barısı da bar ide – berençe söyeşep-übeşüneñ tatlı täme dä, yalanda peçän çapkanda kara ikmäk belän aşalgan yua täme dä, sugışta okop kazıganda sulış tını belän avızga kerep tula torgan dımlı kom-balçık täme dä...

Galläm kartnıñ isenä şunduk öydä kalgan “pohoronka” käğaze kilep töşte. “Nişläp yata ikän anda, mälgun?!” – dip, usal itep uylap kuydı ul. Äcäl, imeş, Gazrail imeş... Birermen min siña Gazrailne... Äle tiz genä kaytmayaçak ul ülem şaukımı kergän öyenä... Tilmerep kötä-kötä kötek bulıp betsen şunda ülem häsräte!.. Yörise cire, küräse keşeläre bar äle anıñ... Änä, şundıylarnıñ berse kilä. Näkıya kilen... Küptän küreşkännäre yuk... Ä bit ul bu kıznı kayçandır ülem tırnagınnan tartıp algan ide. Ülän arasında kalgan çalgıga abınıp, ayagın cärähätlägäç, çaptırıp agıp yatkan kanın tuktatkan ide. Älege dä bayagı frontta kürgännäre yärdäm itte. Sugış kırında andıy kan çişmäläre adım sayın... Tik nigä bolay tuzıngan soñ bu hatın? Yılap, şeşenep ük betkän... Yözeneñ kararlıgı yuk...

- İ, Galläm abzıkayım... Yärdäm itsäñ, sin genä yärdäm itä alasıñ... Dönya beterep sine ezläp yörüem ide... Öyeñdä dä yuk, bakçañda da yuk, uramda da kürenmiseñ... Närsä buldı ikän, dip kurkıp bettem...

- Tuktale, kızıy, ipläp kenä söylä... Nindi yärdäm hakında täteldiseñ sin? Kemgä närsä buldı? Yä?

- Malayıbızga ällä närsä buldı. Abınıp kına yıgılgan ide, avırtınıp yörde-yörde dä, häzer ayagına da basa almıy...

Galläm kart başın çaykıy-çaykıy tıñlap tordı, annarı iyäk kagıp kına kaytu yulına işaräläde, “Äydä, tizräk kürsät”,- yänäse...

Öygä kerep, tüşäktä uynap utıruçı balanı kürü belän, kartnıñ küñele urınına utırdı.

- Berni dä bulmagan, sabıy yıgılganda färeştä kanatın cäyä ul... Üskän çakta äzräk yıgılmıyça da bulmıy, şulaymı, kem?..

- Täüfiq... – hatın cähät kenä malayı yanına kilep bastı, anı başınnan koçıp aldı...

- Matur isem, mäğnäle... Sin, Näkıya balam, bolay eşlä... Ber tustaganga söt salıp al da şuña kara ikmäk iz. Annarı şul rizıknı balañ belän bergä utırıp aşa. Mondıy çakta bergä aşagan rizık savaplı bula, şät, tereler...

Uramga çıgu belän karşısına tıkırık başında yäşäüçe Gölyözem oçradı. Yäş çagınnan uk üzeneñ tıngısızlıgı, hätta pırdamsızlıgı belän mäğlüm ide ul.

- Uf! Tuydım dönyasınnan! İrennän tuydım! Yäşävennän tuydım! Ak babay, açulansañ açulan, äytäm, irlärneñ irlege bette bit häzer... Bozauga, çüpräkkä äyländelär, änä, mineke dä, närsä kuşsañ da: “Yarar, kararmın...” dip tik tora. “Yarar! Eşlärmen! Buldırırmın!” – diyärgä kiräkter ul. Uf alla...

Galläm kartnıñ sabır savıtları tuldı.

- Yäle, çäpçemä, adäm balası!.. Sin beläseñme soñ ul “uf” digänneñ närsä añlatkanın? Ul “tuydım”, “garık buldım” digän süz. “Dönyasınnan tuydım” diseñ bit sin “uf” digän sayın... “Uf alla” di̇yüeñne dä taşla. “Alladan tuydım” dip kıçkırıp yörüeñne beter! “Uf” digän sayın avızdan yalkın börkelep çıgar, digännär borıngılar...

Kartnıñ süzlärennän Gölyözem kauşap kaldı. Ul, avızın uçları belän kaplap, cirgä çükkändäy buldı. Läkin anıñ “söyäksez” tele tagın “açıldı”:

- Yünle irem bulsa, gönahına batıp, bolay söylänep yörer idemmeni min, Ak babay?

- Ğailägezneñ havası agulangan, Näkıya balam. Sabırlık, ber-beregezgä hörmät betkän sezdä...

- Nindi sabırlık ul, Ak babay, ni söyliseñ sin? Bolay da, sabır bulam dip, iremneñ bot arasında niçämä yıllar yäşädem bit inde...

- Sabırlık ul, balakay, tar sukmak kebek – anıñ ber yagında bähet, ikençe yagında bähetsezlek, sagış...

- Min monıñ şulay ikänen üzem dä añladım inde...

- Belep tor: ir tän bulsa, hatın can bulır, digän päygambärebez. Sin, Näkıya balam, can bula bel... Şunnan barısı da rätläner... Bütän zarlanıp yörmä, zarlanu keşene kartayta gına ul...

Şulay kileşep ayırılıştılar. Kartnıñ aruı ayagına töşkän ide. Läkin ul barıber tuktalmadı, kaytır sukmakka çıktı. Öydä anı zarıgıp kötälärder... Tizräk kaytırga kiräk, häl itäsen häl itep beterergä dä... Äye... Här keşe hakıykattän tua, hakıykatkä kitä... Här tuu – hakıykatänge raslau, här ülem şulay uk hakıykatne raslau... Ä närsä soñ ul – hakıykat? Hakıykatme... Ul – Hak Täğalä yulı digän süz... İzgelek yulı... Ä izgelekkä dälil kiräkmi...

Galläm kart yırak kitä almadı, anı tarantaska cigelgän at kuıp citte. Avıl sovetı räise Ämircan ikän. Ul şulay cäy buyına, elekkege zamannardagı kebek, at belän yöri. Yuksa, maşinası da bar üzeneñ...

- Ni hällär, Ak babay?

- Äybät, balam, äybät. Hällär naçar bula dimeni...

- Bu aralarda kürengäneñ yuk, şuña äytäm.

- Kürenep nişlim inde. Minem bit yäşäse tormış yäşälgän, kiçäse gomer kiçelgän...

- Säyer söyläşäseñ äle sin bügen, Ak babay. Niçekter, saubullaşkan kebek, bähilläşkän kebek söyläşäseñ...

- Bähilläşergä dä vakıttır inde, kem, Ämircan ulım. Tege kahär sugıştan soñ da yartı ğasır yäşädem bit inde. Şul sugış haman minnän gomer ömet itep tora kebek... Burıçlı kebek kaldım min aña...

- Ber dä alay tügel, Ak babay. Sin bit dönya kartı, gadi genä keşe tügel. Ciñü alıp kaytkan batır. Cir cimertep eşlägän krestyan! Sineñ hakıñ zurdan. Sin... Sin bezneñ Ak bababız! Şunıñ belän äytelgän dä betkän!

- Rähmät, kem... Ämircan ulım, äybät süzeñä. Anısına rähmät... Ä menä ülem karşında adäm balası köçsez... Dörese - mäñgelek aldında köçsez... Ser birmäsä dä, ul anı tanırga tiyeş, yazmışına kabul itep ala belergä tiyeş...

- Bäy, Ak babay, çınlap ta nider bulgan, ahrı, siña. Ällä niçek söyläşäseñ...

- Ber dä ällä niçek tügel. Sin bit avıl citäkçese, kolagıña kirtläp kuy: cıyılışıp ozatkaç, yäşägän yortımnı tübän oçta gomer itüçe Häyernisa isemle hatınga birersez. Öçençe yıl iren agaç baskan ide bit?.. İke balasın ayakka bastırası bar... Aña taman gına bula ul...

- Ak babay, ni söyliseñ sin?! Sabantuylar belän därtlänep yörgändä küñelgä şom kertmäle, zinhar!.. Mäydan türendä ak sakalıñnı sıpırıp utırasıñ bar äle sineñ!

- Sin... Ämircan ulım, min äytkänne işetteñ. Äyttem dä özdem. Vasıyatem şul bulır... Ä häzer miña kitärgä kiräk. Öydä mine... kötälär...

Ämircan huşın cıyıp ölgergänçe, Galläm kart kitep tä bardı. Küñele belän sizenep bardı: avıl sovetı räise hätsez vakıt anıñ artınnan karap tordı äle...

Öyenä yul turı bulsa da, yırak bulıp çıktı. Ülem game belän yörgän keşe niçek inde ziratnı urap ütä alsın?! Galläm kart kargalar tavışınnan yañgırap torgan zirat eçenä niçek barıp keüen sizmi dä kaldı. İñ elek Mahiräseneñ kaberen ezläp taptı. Eçennän genä doga ukınıp, tın kalıp tordı. Annarı malayınıñ Kızıl Yoldızlı çarduganı yanına barıp bastı. Tagın tın kaldı, ihlas dogaların ukıdı, ürelep, kaber östendäge çüp ülännären yolkıdı. Annarı gına ike kaber yänäşäsendä üzenä urın yünätä başladı.

Artık susıllıktan, dımnan kuyı yäşel töskä kergän çiräm östendä moñayıp utıruçı mätrüşkäne Galläm kart beraz vakıttan soñ gına şäyläp aldı. İrtäräk bit äle... Çäçäk atarga irtäräk... Bu vakıtta kaysı dönyalardan gına kilep çıkkandır ul? Ällä mäñgelek ileneñ häbärçe färeştäse şulay çäçäk kıyafätenä kerep yörime?

Galläm kart, salmak kına tezlärenä töşep, cete keläm östendä balkıp yatkan şämähä çäçäkne özep aldı. Kükrägenä kıstı... Annarı, cähät kenä torıp, aşıga-aşıga kaytıp kitte...

h h h

Bu yulı anı berkem dä tuktatmadı. Ul kaytıp kergändä öy işekläre şar açık, täräzägä elengän pärdälär tomalangan ide. Tınlık. Nindider säyer tınlık... Bu tınlık kolaklarnı tondırırlık däräcädä çıñlap, hätta iñräp tora ide... M-m-m-m... M-m-m-m-m-m-m...

Şunda Galläm kartnıñ başı äylänep kitte. Ul, keçeräyep, bäläkäylänep, üzeneñ yäşlegenä, üsmer çagına, balalıgına kaytkan kebek buldı... İmeş, ul – yätim ber narasıy... İmeş, kemder anıñ başınnan sıypıy: “Sin yätim tügel, sineñ atañ bar... Ul – Hoday Täğalä”,- di...

Östäldä tanışı yata - Äcäl, yağni mäsälän, “pohoronka”. Änä niçek kanatların yak-yakka cäygän ul... Häle betep yıgılgan koş balası diyärseñ... Can koşı... Nişläp can koşı bulsın – can aluçı koş lasa ul, ülem häbärçese...

- Kayttıñmı?

Galläm kart, siskänep, yak-yagına karandı. Kem bu, nindi ön, kem tavışı?

- Närsä, onıttıñ damıni?

Kara-kara, östäldä yatkan käğaz kisäge söyläşep yata tügelme soñ? “Pohoronka”?

- Sin haman monda mıni? Tagın närsä kiräk?

Niçek kenä ser birmäskä tırışsa da, Galläm kart “pohoronka” belän äñgämägä kermiçä buldıra almadı. Anıñ ülemennän häbär bit ul, ä ülem – barıber tormış-yaşäyeşneñ ber mizgele...

- Sin bigräk kızık adäm ikän. Baya söyläşkändä barısın da kileşkän idek bit inde, häzer tagın borın çöyeräseñme?

Galläm kart östäl artına kilep utırdı da, aldında yatkan sarı käğazgä töbälep, telär-telämäs kenä äytep kuydı:

- Närsä, vakıtım citte meni?

- Äye, vakıtıñ citte. Säğateñ suktı, Gallämetdin...

- Yulga cıyınırgamı?

- Nindi yulga?

- Soñgı yulga...

- Yuk, cıyınırga kiräk tügel.

- Häzer ük kuzgalırgamı?

- Yuk didem bit inde, cıyınma da, kuzgalma da...

- Niçek inde? Nik kildeñ soñ, alaysa?

- Kildem şul. Min bit sineñ gomereñ betkän dip uylagan idem. Ä ul betmägän bulıp çıktı... Vakıtıñ çıkkan, ä gomereñ betmägän... Menä şundıy hällär...

Galläm kartnıñ zihene tämam butaldı. Ul inde bütän soraşmadı, “Nişlätsäñ, şunı eşlät”, - digän kebek, iksez-çiksez sagış tulgan moñsu küz karaşı, tagın da kartayıp kitkän, tirän cıyırçıklarga çornalgan yöz çırayı belän üzeneñ Äcälenä – Hoday Täğalä ihtıyarı bulıp östälendä yatkan käğaz kisägenä karap tordı.

- Gomereñ betmägän bulıp çıktı... Min yalgışkanmın... Sin bu dönyada yalgız tügel. Sin keşelärgä kiräk. Alarga sineñ belän yäşäü ciñelräk, rähäträk. Sineñ belän alar bähetleräk hätta! Menä bit nidä hikmät... Böten närsä Allahı Täğalä ihtıyarında, keşeneñ yazmışı da, anıñ üleme dä Hoday karamagında... Sineñ yazmışıñ keşelek yazmışınnan ayırılıp citmägän. Şuña kürä dä älegä min sine ala almıym. Sin insannar dönyasında kalasıñ. Beläseñme, min beraz sinnän könläşäm dä. Läkin yazmışıña kızıkmıym... Şulay da, onıtıp betermä: sineñ mäñgelekkä alıp kitäçäk yulıñ bilgelängän inde. Sin mine monnan soñ här könne, här säğattä kötärgä tiyeş bulasıñ... Köt mine, köt, köt, köt, köt, köt, köt...

Şulvakıt Galläm kartnıñ can-bägırenä nindider avırlık iñde. Ul dönya avırlıgı gına bulmıyça, ğaläm, cihan avırlıgı ide. Anıñ küpne kürgän yöräge avırsınıp kına, köç-häl belän tibä başladı. Kart, ıñgıraşırga da yegärlek taba almıyça, başın iyep, mañgayın östäl östenä kuydı. Şulvakıt anıñ zihen kügennän: “Ülem mine almaska bulgaç kına üläm bugay, ah, kızganıç!” – digän uy çagılıp ütte... Anıñ uylarına cavap itep, Äcäl haman äle üzeneñ moñlı da, şomlı da süzen täqrarlap torgan kebek ide: “Köt-köt, köt-köt, köt-köt...”

Bu moñlı tavıştan Galläm kartka ciñel bulıp kitte. Mondıy ciñellektän anıñ canı gına tügel, täne dä oçıp kitär hälgä kilde. Anıñ sayın tavış köçäyde, yakınaydı: “Köt-köt, köt-köt, köt-köt...”

Menä bervakıt can digännäre tän kabıgınnan suırılıp çıga başladı. Läkin tänneñ cannı üzennän yırak cibäräse kilmäde. Ul anı tın-sulış itep tä, uy-häter itep tä, izge doga itep tä üze belän alıp kalırga teläde... Şuşı gazaplı tartışu vakıtında Galläm kart dertläp uyanıp kitte... Ul kurgaş kebek avıraygan küz kabakların kütärgändä açık kalgan işektän kergän ike tavık belän kart ätäç idändä cim ezlänep yöri ide...

- Köt-köt, köt-köt, köt-köt...

Galläm kart, östäl östendä yatkan sarı käğaz kisägen cähät kenä cäymä astına tıgıp kuydı da, köpä-köndez yoklap utıruına üzen-üze bitärläp, koş-kortların şegaldına kuıp alıp çıgıp kitte. Ul hätta izüenä kıstırıp kuyılgan mätrüşkä çäçägeneñ, idängä töşep, tüşäk astına tägäräven dä sizmäde...

30 i̇yül, 2007 yıl.

YODRIK
(Hikäyä)

Şaulap kilep kergän bu ike yegettän vagon basılıp, kısılıp, hätta, ıñgıraşıp kuyganday buldı. İkese dä şaktıy kızmaça, küp eçüdän şeşenep, bürtenep çıkkan yözlären sakal-mıyık baskan, kıska itep ıspay aldırılgan çäçläre taralmagan, kagılıp karagız, häzer çänçep üteräm, digän kebek, törle yakka tırpayıp, döresräge, çekräyep karap toralar... Cirän çäçleseneñ kulında bärelü-sugıludan kırşılıp betkän gitara, ikençesendä eçennän şeşä başları ürelep karap torgan asılmalı sumka.

Kara yözle, zäñgär küzle, yañagındagı çirkangıç yara cöyen kaplabrak söyläşä torganı iñ berençe buş urınga kilep utırdı da, yanı belän kisken etenep, yokımsırap utırgan ber yegetne eçkäre şudırdı, tege cirän çäçlesenä dä yanınnan urın birde.

Berençe süzlärennän ük añlap aldım: bolar Çeçnyada bulgannar. Bulıp kına kalmagannar, andagı mähşärneñ üzägendä bulgannar, ülemneñ bugazına kerep yörgännär... Läkin bu ike yeget baştan uk miña oşamadı. Niçekter küñelem kabul itmäde. Vatanın, ilen yaklap sugışkan alıp batırlardan ber närsä dä yuk ide alarda. Layıkıl iserek bu ike adäm zatı, kiresençä, gayrätne çigärerlek däräcädä keşelektän çıkkan kebek toyıldı miña. Arakı katış kosık ise señgän buşlatlarınıñ izüennän kürenep torgan buy-buy telnyaşkaları da alarga karata başka törle his, hörmät hise uyata almadı. Şulay da, bu yegetlärne añlarga tırışıp karadım. Sugış avızına kerep çıkkannar bit... Ülemneñ küzenä karagannar... Cannarı izalanıp, bäğırläre tetkälänep betkänder şul... Äle yarıy isän kalgannar...

Karşılıklı toygılarımnı yögänläp, uy-hisläremne töynäp beterä almadım, cirän çäçleseneñ karlıkkanrak tavışı kolaknı yırtıp kerde:

— «Duh»larnı äytäm... Nu canga tidelär dä soñ... Beläseñme bez alarnı nişlätä idek?..

— Beläm-beläm, bez dä näq şulay eşli idek, — Monısın kara-kuçkıl yözlese äytte. Üze kölgän kebek kılana. Ämma ul keşegä kölä almıy, borın señgergän tavışlar çıgarıp, buıla-buıla yütälli genä...

— Kulga töşkän snayper kızlarnı, malay, ike botınnan ike tankka bäyläp, tarttırıp kuyabız da, minsiñaytim, böten vzvod belän, çiratlap bäräbez. Kem niçek teli... Bu tamaşanı yegetlär «ekstaz» dip atıylar...

— Het nişlät, alar barıber tezlänmilär... Kolagın kisep, küzen törtep sıt, yalınıp-yalvarıp yıgılmıylar, ägär ul çın çeçen bulsa, beldeñme? Min küp kürdem andıylarnı. Hätta bu yaklap, hörmät itärgä bula üzlären...

— Ä bezdä şundıy ber häl buldı. Tıñla äle, äle barası barıber yırak...

— Äydä, bazarıñnı başla...

— Urgunga kergändä ürä katıp basıp torgan taular räten häterliseñme?

— Beläm-beläm, min şunda yaralandım da inde...

— Menä şundagı «Yodrık» isemle ber tauga un kön buyı yabışıp yattık. 27 desantniknıñ başına citte ul tau. Ğalämät häl: küktän dä dömbäslibez, yannan da, arttan da, aldan da, digändäy... Koroçe, taş östendä taş kaldırmıybız. İnde bette, inde tınıp kaldı dip, şul tauga ürmäli genä başlıybız, oçındagı taşlar arasınnan tagın ut yava başlıy. Ber-ike üle gäüdä österäp aska çigenäbez. Tagın dömbäslibez, tagın menäbez, tagın çigenäbez... Bezgä ul tau tere bulıp kürenä başlagan ide inde. Här taş, här kıya, här kuak bezgä töbäp atadır şikelle... Pozitsiyäne dä alıştırıp karıybız. Ällä nindi genä siher köçe belän, östäge ut noktası da şul yakka küçä, koroçe, bäläkäy genä cähännäm kebek...

Äle yarıy avıl yakın. Säyer avıl ul. Böten halkı — hatın-kızlar da balalar. Öç ir zatı bar: Aslan isemle ir avıl hakimiyätendä hezmät itä, anıñ yärdämçese — Zıya isemle aksak çeçen kartı — bezgä aşarga kiterä, «dömekteregez şularnı» digän bulıp, därtländerep kitä. Tagın Baray isemle ber mähluk can butala yanda, «citep betmägän» bu keşegä ällä ni iğtibar birüçe dä yuk; etlärgä söyäk atkanda, berär kalca it çıgaralar üzenä, şul az gına sıyga da can asrap yäşi ide ul adäm aktıgı. Ä! Tagın ber yäşüsmer yeget bar ide avılda. Anıñ iseme dä üze kebek bik matur — Ramazan.

Berençe könnärne ük avılda säyer hällär başlandı. Sizmi dä kalganbız: Aslan küzgä kürenmi başladı. Soraşabız, Groznıyga taba kürsätälär. Kitte, yänäse. Annarı Zıya yukka çıktı. Säyer hällär... Ä Yodrık tavı tiräsendä mähşär dävam itä. Tuktalırga uylamıy da. Östän «vertuşka»lar dömbäsli torgaç, tege tau yartılaş işelde. İşelüen işelde, ämma oçındagı pulemet tıkıldap ut çäçüennän tuktamadı, arabızdagı iñ şäp yegetlärne çüpläven dävam itte.

Menä Baray da, suga töşkän kebek, ğaip buldı. Şulay itep, atna ahırına avılda ir-egetlärdän ber Ramazan gına torıp kaldı.

... Köne buyı dömbäsläp, taunı tämam kıyıp-cimerep, tege ut noktasın tuktattık. Ämma töngä karşı Yodrık östenä menärgä batırçılık itmädek. Şturmnı irtängä kaldırıp, sak kuyıp yoklarga yattık.

Tön urtasında kolak tondırırlık atu tavışınnan uyanıp kittek, malay... Sakçıbız, tile bärän kebek, tämam miñgeräülängän, üze ık-mık itä, üze ım belän genä Yodrık-tau yagına kürsätä, yänäse, böten ser şunda... Berazdan tınıçlandı. Totlıga-totlıga bulsa da:

— R-ram-m-mazan t-tau e-e-ç-çenä k-kerep k-kit-t-te, — di bu.

— Niçek inde tau eçenä? — Üzebez soragan bulabız, üzebez kölärgä dä, yılarga da belmibez.

— N-niçek d-dip... B-bardı da t-tau eçenä kerep yuk b-buldı...

— Yä, citte inde siña! Kurkudan küzeñä kürenä başladı bugay inde, bar, kerep yat! — dip, komandir sakçını blindacka kudı.

İrtän höcümgä kuzgalırga gına cıyıngan idek, Yodrık-tauga tagın «can kerde», bez yatkan alannı arkılıga-buyga ülem kamçısı tetkäli başladı... Kayan atalar soñ? Kem ata? Niçek isän kalgan ul? Berär siherder bu, yä bulmasa, ruhtır, pärider? Här taunıñ iyäse bula di bit. Taunıñ tınlıgın saklıy, di ul, baylıgın, iminlegen saklıy, di. Ällä şul ruh mikän? Ruhlar bit ülmilär. Tagın küpme vakıt gönahsız cannarnı kaydırıp, şul Di̇yü-Acdaha avızına karap yatarbız ikän, ä? Çınlap ta, änä bit ul — Acdaha avızı kebek ırcayıp tora; taunıñ askırak ber öleşendä karañgı yarık ta bar... Tukta-tukta, ul bit eçkä kerep kitä... Rotnıynı çakırdım. Tagın biş «beret»nı alıp, şul tauga töbäp şuışa başladık. İñ berençe bulıp tau avızına barıp yattım. Karasam... Tege tau yarıgına sukmak kerep kitä. Döresräge, menep kitä. Sak kına menä başladık. Ä östäge pulemet hiç tınmıy — yaudıra gına kurgaşın. Ä bezgä... berni yuk! İñ kızıgı şunda — mäğarä eçendäge bu serle koridor idänenä baskıçlar uyılgan, ayak astındagı taşlar şomarıp betkän, dimäk, bik yış yörilär monnan... Bervakıtnı östäge tau tavışı yugaldı, annarı tagın päyda buldı. Dimäk, yakınayabız...

Karañgı, kısınkı mäğarä tişegennän öskä kilep çıkkaç, baştarak tau çitendä atınıp yatkan Ramazannı şäylämägänbez dä. Tiz genä tışka çıkmadık. Küz iyäläşsen, didek, caylırak vakıt köttek. Aşıkmıy da bulmıy, berazdan «vertuşka»lar kilep citäçäk, bötenebezne bergä ukmaştırıp ülem tabasında kızdıraçak.

Nihayät, täväkälläp, därräü öskä, açık mäydangan kilep çıktık ta, Ramazan östenä yabırıldık. Şul kızu belän pulemetın aska tondırdık, üzen isä, bäyläp, tışaulap mäydançık urtasına ırgıttık. Şunda gına şäyläp aldık: ber çittäräk, kıyalar ışıgında biş üle gäüdä yata. Menä siña mä! Menä siña äkämät! Bezneñ küptänge tanışlar lasa bolar! Aslan, Zıya, Baray... Tanış tügel ike ir... Häm menä — yarım ülek Ramazan. Çınlap ta, ul inde bezgä qadär ük berniçä märtäbä yaralangan bulgan. Yañaklarınnan, kolaklarınnan, tersäklärennän kan aga, bolay da yabık yöze tagın da tartılıbrak kitkän. Ä küzläre! Küzlärendäge betmäs-tökänmäs açudan küz almaları menä-menä şartlar, böten tirä-yünne mähşärgä kümär tösle...

Ramazannıñ gäüdäsen aska alıp töşkändä ofık çitendä «vertuşka»lar göreltese işetelä başlagan ide inde. Bez bu Yodrık tavınnan tizräk kitärgä aşıktık. Vertoletlar dömbäsli başlagançı berençe yortlarga barıp citärgä, nıklap yäşerenergä kiräk.

Tik menä Ramazan belän nişlärgä soñ? Atıp kına üteräse dä soñ... Barıber ozak yäşämäs ul. Tik yegetlär moña hiç riza tügel. «Pokazatelnıy sud» yasamakçılar. Min monı başta añlamadım. Alaysa, sanitar ni öçen anıñ kanın tuktata, yarasın bäyli soñ? Kızganıç ta üze. Bala gına bit äle... Stop! Nişläp bala bulsın di ul! Yartı kön eçendä 7 desantniknıñ başına citkän, 24 keşene yaralagan boyıvik bit ul! Beryulı bu qadär yugaltkanıbız yuk ide äle bezneñ... Yegetlär şuña da kotırınalar.

Min üzem Ramazanga ällä ni kagılmadım. Rota belän, çiratka basıp, eçenä, kükrägenä, böyerenä, kasıgına tipkäläp çıkkanda da katışmadım. Niçekter... ayak barmadı. Yuk, cällämädem dä min anı. Çak-çak sulış alıp yatkan bu malay aktıgı üzeneñ yazmışın üze küptän häl itkän inde. Şul uk Aslan kebek, Zıya, Baraylar kebek... Min şunı añladım: çeçennarnı ciñep bulmayaçak. İñ elek şul: ir zatınnan bulgan böten çeçen da — boyıvik. Bezneñçä boyıvik inde. Alarça äytsäk — izge sugış ähelläre. Annarı... Annarı här bala — boyıvik. Avıllarga barıp keräseñ, balalarnıñ küzlärenä iğtibar itäseñ. Ölkännär häyläkärräk, alar karaşların yäşerä belälär. Bala keşe üçle, utlı karaşın yäşerä belmi. Şuña da bala inde ul. Üterep, canıñnı aykap karılar alar. Bu küzlärgä karau kurkınıç. Bik kararga tırışmıy idem min balalar küzlärenä. Karasam, minem karaşımnı häterendä kaldırır da, kayçan da bulsa artımnan kilep, canımnı kıyıp kitär tösle...

— Şunnan?.. Ramazan belän närsä buldı soñ? Nişlättegez ul sobakanı?

— Ä, anımı... Ul arada kayandır BTR kilep citte. Ramazannıñ yarım ülek gäüdäsen şunıñ östenä saldılar da avılga alıp kittelär. Rota BTR artınnan iyärde.

Avıl urtasında mäydançık bar ide. İñ üzäktä olı kara taş tora. Yanda gına nindider katı, nık agaçtan kisep utırtılgan bagana. Anda izge korban malı suya torgan bulgannar. Kıskası, izge urın, izge mäydan bulgan bu.

Şul mäydannıñ tap urtasında tar, tirän çokır kazıgannar. Bagana utırtırga kazıylar bit, näq şulay. «Närsä eşlärgä cıyınasız?» — dip sorıym. «Tereläy tıgabız», — di starşina. «Gönahısın kaya kuyasıñ? Tereläy yaramıy bit...» — dim. «Miña yarıy, min Allaga ışanmıym», — di tege. Anıñ belän söyläşü mömkin tügel. Şul süzem öçen genä dä boyıvikka karagan kebek karıy başlagan ide bugay ul. Timer başlı botinkası belän kütkä tondırgançı dip, tizräk çitkä kittem.

Baştarak ışanası da kilmägän ide. Starşina döres äytkän ikän: Ramazannı şul çokır yanına söyräp kiterdelär, niçek kiräk alay aska töşerep, bastırıp kuydılar. Çokır şulkadär tar kazılgan, ber tamçı häle bulmasa da, basıp torırga mäcbür ide ul.

Ramazan inde bu dönya keşese tügel ide. Böten dönyası kangan ukmaşkan. Bigräk tä avız-borınnarı kätlitkä äylängän. Bezneñ rotada «zubnoy tehnik» digän kuşamat yörtüçe ber urıs yegete bar ide. Familiyäse dä turı kilä — Zubov. Menä şunıñ ber ğadäte bar: kulga töşkän boyıviklarnıñ iñ elek teşlären koyıp çıgara ul. Timer yodrıgı belän ber-ike genä bärä — utız ike teş utız ike yakka oça... Belep suguın äyt äle sin anıñ... Ramazan belän dä ul eşlägän, ahrı. Änä bit — avızı tulı kan...

Ul arada Ramazan töşerelgän çokırnı kümä dä başladılar. Akrın gına, köräklärne almaşa-almaşa, köleşä-köleşä, nindider täm tabıp kümdelär anı. Muyınına qadär kümgäç, bagana utırtkandagı kebek, balçıgın töygäläp kuydılar. Çıkmasın, yänäse... Ä Ramazan çıgarga uylamıy da ide. Şulay da, uñ kulın öskä çıgarıp, tersägen iyäk astına şudırıp kiterä aldı.

Kalganı bik tiz arada eşlände. İyäktän alıp baş tübäsenä qadär kümü öçen niçä genä köräk balçık kiräk bulgandır, belmim. Ämma ike-öç minuttan cir öste tip-tigez ide inde.

Olı eş kırgan kebek, küplär, tämäke kabızıp, cirgä çügälädelär. Söyläşmädelär. Nindider säyer halät ide bu. Ramazan kümelgän urında dulkınlanıp-kıymıldap torgan cir balçıgına karasañ, berär törle afätkä oçrarsıñ, yäisä kargışka yulıgırsıñ kebek...

Berençe bulıp starşina kuzgaldı. Beraz cirdän kalkıp torgan yaña balçık öyemenä laçkıldatıp tökerde dä, avtomatın kulbaşına salıp, palatkalarga taba kitep bardı. Başkalar da aña iyärde. Ramazan kümelgän urınga tökerenep, taralışa başladılar.

Läkin, inde taralışıp bettek digändä genä, ällä nindi hikmätle hällär başlandı. Yaña kaber urınında nindider zähär iñräü-ıñgıraşu tavışı işetelde. Barıbız da artıbızga — äle genä Ramazan kümelgän cirgä borılıp karadık. İñ kotıçkıçı alda bulgan ikän äle. Menä berzaman ıñgıraşıp yatkan kızıl balçık öyeme selkenep kuyganday buldı, annarı, şul urınnan taptap-katırıp kuyılgan cir öslegen kuptarıp-cimerep ber yodrık kilep çıktı! Akıldan şaşa yazdık, bu kahärle cirdän çitkä taypıldık... Kanga, balçıkka buyalıp-sılanıp betkän ul yodrık äle dä töşemä kerep cäfalıy. Yuk, büränä kebek yuan, köçle, yegärle yodrık tügel, hiç yuk, buının äle genä nıgıta başlagan sabıylar yodrıgı ide ul. Küz aldına kiter äle şul kartinanı. Kızıl balçık öyeme. Koroçe, kaber. Ä anıñ östendä — tere yodrık!

— Nişlättegez soñ ul yodrıknı? Şulay kaldımı?

— Yuk la, alay kaldırırga yaramıy ide anı. Ämma yakın barırga da şikländek. Kürşe uramda torgan tankistlarga ber molodoynı yögerttek. Tank tank inde, ıcgırıp kilde dä, yodrık östenä menep, ike märtäbä äylänep kenä kuydı. Şunıñ belän vässälam, bratok...

...Cirän çäçle desantnik, söylävennän tuktap, uyçanlanıp kaldı. Kara-kuçkıl yeget tä berni däşmi. İmanım kamil: bu minutta alarnıñ ikeseneñ küz aldında da tege kanlı, balçıklı, ämma ciñelmäs, kakşamas yodrık kalkıp-tırpayıp tora ide...

Üzemne beleştermiçä, tez ösläremdä yatkan kullarıma karadım. Alar kire kayırıp, cäyep bulmaslık däräcädä katıp kalgannar, hätta, kan çäçräp çıgar hälgä citep, zäñgärlänep, kügärep toralar ide...

Şundıy halät: yodrıklarım bar ikänne toyam. Menä alar — taş kebek ike çukmar. Alıp batır çukmarları. Şul çukmarlarım belän karşımda söyläşep utıruçı tege ike yegetne dömbäslisem, bärgälisem, ällä nişlätäsem kilä... Ämma... berni dä eşlätä almıym... Nişliseñ... Yodrıgıñ alıpnıkı bulu belän meni, yörägeñ çıpçıknıkı bulgaç...

Berni kıla almadım. Ämma bu elektriçkada başkaça bara da almıy idem inde. Häm menä, taştay yodrıgımnı kükrägemä kısıp, cide tön urtasında çit-yat stantsiyädä töşep kaldım.

Aprel, 2001 yıl.

YOLDIZ
(Novella)

1.

Nurullanıñ yäşise kilmägän çakları bulmadı tügel, buldı. Läkin bu qadär dä yaktı dönyadan tuygan çagı yuk ide äle anıñ. Niçek tuymasın – ällä nikadär burıçka batıp, firma açkan ide – anısı töbe-tamırı belän “yandı”, ZAGSka gariza birgänneñ ikençe könendä söygän yarı başka keşegä kitep bardı... Barısı bergäräk töşte şul. Borçu-kaygısın onıtırga teläpme, öç kön buyı öyendä arakı çömerep yattı da, canın cılıtırlık, küñelen tınıçlandırırlık yuanıç taba almagaç, Nurulla yaktı dönyadan kitärgä karar kıldı. Avgustnıñ yoldızlı ber tönendä, miñgeräülänä başlagan başın alıp, biş katlı “hruşevka”nıñ tübäsenä menep kitte... Menä ul çardak boldırınıñ işegennän atıla-bärelä çıktı da, küktä cemeldägän yoldızlarga başın bärüdän kurıkkan kebek, iyelä-bögelä, tübäneñ iñ kırıy çitenä kilep bastı...

Yuk, tiz genä üläse kilmäde anıñ. Gaziz gomerkäyennän yazgançı, başın kütärep, yoldızlarga karap tordı äle ul. Ä alar... ürtägän şikelle, cemeldäşep yögereşep yörilär... “Yoldız cile” digännäre şul mikän ällä? Kiçä ülsä, anıñ ni ikänen dä belmi kalır ide Nurulla... Annarı... Ülärgä cıyınmasa, şul “yoldız cile”nä kayçan karar ide äle?! Bu cemeldävek diñgeze şulkadär serle, ımsındırgıç ikän, anı hiç kenä dä ülem belän, başka dönyalar belän bäyläp karıy almassıñ... Här keşeneñ üz yoldızı bula, ülgäç, ul üz yoldızına kitä, imeş... Yuktır... Keşe, can oçıruga, üze yoldızga ävereläder... Bolay döresräk, moña nıgrak ışanası kilä...

İh, şulkadär yäşärgä teläge bar ide Nurullanıñ! Bulmadı şul, bulmadı!.. Nindider ber mäldä gomer yulınıñ oçın, yäşäveneñ mäğnäsen yugalttı ul... Berniçä kön eçendä hälle, hörmätle, iñ möhime, bähetle yeget asılınnan bölgän, meskenlekkä töşkän, çitkä tibelgän häm talangan ber höräsängä äverelde... Ä mesken bulıp yäşäügä karaganda yäşämäveñ meñ märtäbä artık...

Ülem çigenä kilep baskaç, älläni kitäse dä kilep tormıy ikän şul... Ul bit kürşedäge kibetkä kerep çıgu gına tügel...Änä bit nindi dönya kala... Üzeneñ betmäs-tökänmäs utları belän şul uk kükne häterlätüçe olı böten şähär kala!.. Äybätme, naçarmı – keşelär kala... Tegendä nindi ikän soñ alar? Şundıy uk şäfkatsez, astırtın häm väğdäsezme? Ällä barısı da, ilahi-izge färeştälär sıman, izge zatlar gına mikän?

Tagın... yoldızlar kala. Nişläp kalsın?! Şul yoldızlarga kitä bit inde Nurulla. Tizdän üze dä yoldızga ävereler... Ul barıp kuşıluga küktäge yoldız buranı tagın da kuyılanıp, küperep kitär...

Nurulla uylarınıñ oçın töynäp beterde dä ayakların tübä kırıyınarak şudırdı. Citär, tizräk häl itärgä kiräk, bolay küñel yazıp, yöräk yarsıtıp torunıñ mäğnäse yuk... Yoldız imeş... Cirdän üz yoldızıñnı taba almagaç, anı küktän ezlärgä turı kilä şul...

Nurullanıñ tabanı tübä kalayınıñ küperep torgan katı çiten ayırım-açık toya inde. Berniçä katlap böklängän kalay cöyen yahşı belä ul. Student çaklarında tözeleş otryadlarında kalay belän küp eşlärgä turı kilde. Mondıy cöylärne tübä yabuçılar “yozak” dip yörtälär. Alarsız tübä taralıp, çäçelep kitär ide. Nurulla gına üz gomereneñ yozak-açkıçların taba almadı, ahrı... Şuña da anıñ tormışı, yazmışı çäçelep, taralıp yata...

Tukta, asta ni bar ikän anda? Karañgılık... Ara-tirä genä utlar cemeldäşä... Şulay da, cirgä qadär ara küpme ikän? İsäpläp çıgarırga bula anısı... Biş kat... Här katı 3-4 metr... Dimäk, 20 metrlap cıyıla... Küp tügel. Kükkä qadärge aralık belän çagıştırganda küp tügel... Kükkä yıgılu hätärräk...

Nurulla küzlären yomdı. Gäüdäsen algarak taşladı... Etenep torası da yuk ikän, ber talpınıp alasıñ da aska tomırılasıñ... Bulmagan kanatlarıñnı cäyep, oçasıñ da oçasıñ... Şunıñ belän barısı da tämamlana... Ällä başlana gınamı?

Nurulla oçıp töşep kitä almıy kaldı, dönya urtalay yarılganday, cihan töpkelennän ber moñlı tavış işetelde:

- Barısın da uylap beterdeñme? – Moñlı gına tügel, şomlırak ta ikän äle ul. Kıskası, sihri ber ahäñ...

- Sin kem? - Böten borçuların, kaygıların onıtıp, Nurulla kükkä karap baktı.

- Barısın da häl itep beterdeñme?

- Sin kem? Färeştäme? Cenme, şaytanmı?

- Kem bulsa da yaramıymıni? – Az gına pauzadan soñ mölayım tavış dävam itte. – Alaysa, färeştä digen... Üzeñ kem soñ?

- Minme? Min... Min - Nurulla.

- Nişliseñ monda? Ällä can oçırırga cıyındıñmı?

- Äye... Ülärgä ide isäp...

- Şunnan?

- Menä... Häzer kitäm...

- Küräm. Bu yaktı dönya belän huşlaşu öçen bik citdi säbäp kiräkter ul, ä?

Bu yulı inde Nurulla tüzep tora almadı, gönahlı niyätennän bülgän färeştäne bitärlärgä kereşte:

- Tuktale, nik sorau alasıñ minnän? Kem sin ul qadär?! Sineñ ni eşeñ bar minem yazmışımda?!

- Bar şul, min bit – färeştä, mäläk!

Nurulla şunduk basınkılanıp kaldı.

- Sine Hoday cibärdeme?

- Bez barıbız da Hoday ihtıyarında. Ä menä sin üzeñne Allahıdan östen kuymakçı bulasıñ.

- Ä barmı soñ ul? Bulsa, minem tırışlıknı kürer ide, minem küñelemne añlar ide... Başkalarga da añlatır ide...

Bu söyläşü Nurullaga kızık bulıp kitte. Ul hätta söyenep tä kuydı: yarıy şuşı färeştä buldı äle, inde küptän aska töşep dömekkän bulır ide... Aldan äytep tä bulmıy içmasa – ällä ocmahka elägäseñ, ällä tämug utına töşep yanasıñ...

Läkin Nurulla barıber hätär niyätennän kire kaytmagan ide äle.

- Närsä buldı?

- Närsä dip... Buldı inde... Bu bik möhimme? – Tavış kilgän yakka bik borılıp karıysı kilsä dä, Nurulla, nindider ber sihri köç şaukımı belän, karşındagı yoldızlı kük däryasına bagıp, hätta gıbadäti tabınıp toruında buldı.

- Möhim. Yäşäüdän baş tartu öçen zur säbäp kiräk bit...

- Säbäp? Ä menä sin niçek uylıysıñ - barmı ul säbäp? Säbäp bulmasa, min şuşı tübä çitenä kilä alır idemme?

- Belmim... Bälki kiler ideñ dä... Adäm balası kayçan närsä eşlägänen belep betermi bit...

- Yuk, säbäp bulmasa, min kilmäs idem...

- Nindiräk säbäp inde? Nindi kaygıñ bar? Ata-ana häsräteme? Bala kaygısımı?

- Yuk. Ätiyem dä, äniyem dä isän saular, Hodayga şöker...

- Tugannarıñ, yakınnarıñ, näseleñ kahärlädeme?

- Yuk. Tugannarım belän tärtip...

- İmanıñnan yazdıñmı? Ruhıñnı, dineñne sattıñmı? Vöcdanıña hıyanät itteñme?

- Yuk...

- Yuk? Alaysa nigä mendeñ monda? Nigä üz telägeñ belän äcäl karşına bastıñ? Ülem avızına etärä torgan säbäp yuk bit sindä...

- Bar, nigä bulmasın?! Eşem tuktaldı, firmamnı tartıp aldılar, mäñge tüläp beterä almaslık burıçka battım, tagın...

- Närsä – tagın?

- Söygänem kitte... Min anıñ belän dürt yıl yörgän idem. Dürt yıl dürt kön tügel bit ul... Väğdäläşkäç, öyläneşergä süz kuyışkaç kitte... Añlıysıñmı sin şunı?! Annarı...

- Annarı – närsä?

- Annarı... Minem prosto yäşisem kilmi... Nigä cannı ürtäp soraşıp torgan bulasıñ? Alsañ al da inde, eşne beter! – Färeştäneñ soraularına nık kına ürtälä başlagan Nurulla tavış kilgän yakka borılıp karavın sizmi dä kaldı. Anıñ karşında - tübäneñ urta ber cirendä - kömeş nurdan koyılgan zifa kız şäüläse basıp tora ide. Keşegä ohşagan kebek tä... Läkin keşe kebek tä tügel... Zifa sını, yözeneñ balkışı belän ul näq menä färeştälär zatına turı kilä...

“Bälki ul yoldızlardandır? – Nurullanıñ küñel kügennän matur uy çagılıp ütte. – Bälki... ul üze yoldızdır? Bähet yurauçı, gomer ozaytuçı yoldızdır... Ällä?.. Keşelärneñ gomeren aluçı, mäñgelek-bakıy yulga ozatuçı yoldızmı? Nurullanı alırga kilgänme?.. Yuktır... Änä bit ul niçek söyläşä. Ülmä, yäşä sin, yäşä, digän kebek söyläşä...”

- Min bit “yäşiseñ kiläme?” dip soramıym, - färeştäneñ yöze tagın da ayırım-açık bulıp çagılıp kitte. Anıñ kıygaç kaşları, dönyaga kiñ açılgan nurlı küzläre, tigez, ak mañgayı, mañgayına töşep torgan ay çäçe cirneke tügel, näq menä ilahi kükneke ide, ä anıñ monda päyda buluı şul küktä yäşäüçe kodrätle Hoday Täğaläneñ ihtıyarı ide... – “Nindi säbäp bar?” dimen. Ä säbäp yuk. Akça, mal diseñ... Üzeñ dä añlıysıñ, sin bit baylık cıyuga belep totındıñ – baylık ul ber aylık... Anı ber ayda cıyıp bula, ber ayda tuzdırıp bula. Gomereñ sau-sälamät, canıñ kör, täneñ taza bulsa, kulıñ eş belsä, bügenge zamanda mal cıyu avır eşme? Küñelgä kilsäk inde... Anısın gına tärtipkä kiterep bula... Hiç töşenmim - nigä sin başka küñellär hakında uylamıysıñ, nigä üz küñeleñne genä iläsländerep yäşiseñ? Äti-äniyeñ isän-sau bit äle sineñ. Sin ülsäñ, alar nişlär soñ? Alarnıñ küñele nişlär? Sin alarnı açı kaygıga duçar itep, gomerlären genä kıskartaçaksıñ...

- Anısı şulay ikän...

- Ä bit säbäp üzeñdä. İñ elek üz-üzeñne añlarga kiräk siña...

Nurulla däşmäde. Färeştä belän kileşmiçä mömkin tügel kebek.

Läkin anıñ barıber dä üläse kilä ide äle. Nurulla, üze dä sizmästän, küñelennän genä färeştä zatı belän bähäsläşä başladı: ”Yaña tormış başlaunı ciñel dip beläme ällä bu hur kızı? Yaña eş başlau, yaña firma açu ciñelme ällä? Küñeldä niçeklär genä yaña mähäbbät utı kabızasıñ? Ul utnı kabızırlık keşesen kayan tabasıñ? Yarıy la menä sineñ kebek sılu ber zat oçrasa... Sezneñ kebek asıl zatlar ocmah bakçasında gına yäşider şul... İh!.. Üz küñeleñne añlau belänmeni?! Añlarga tügel, anı dävalarga kiräk! ä monıñ öçen däva, şifa tabarga kiräk...”

- Sineñ bähetle bulganıñ barmı? – Färeştäneñ bu soravı Nurullanı siskänderep cibärde. Şulay da ul huşın bik tiz cıyıp aldı.

- Bulgandır... Buldı...

- Kayçan? Äytä alasıñmı?

- Bala çagım bähetle buldı... Tınıç. Tuk. Kaygısız. Yäşlegem dä matur buldı. Min anda bähet mizgellären küp tatıdım... Tukta, sin nigä ul çaklarnı soraşasıñ äle?! Alarnıñ bügenge facigale könemä ni katnaşı bar?

- Bar şul. Ber tapkır bähetle bulgan keşe ul inde gomerlek bähetle keşe. Çönki ul änä şul kayçandır kiçergän bähetle mizgelläreneñ kabatlanuın kötep, şul bähetenä ımsınıp, omtılıp yäşi. Sin dä üz bäheteñnän tiz genä baş tartırga tiyeş tügel, añlıysıñmı?!

Nurullanı tanıp bulmıy ide.

- Añlıym, nik añlamaska. Min bit tile tügel. Minem barı tik yäşisem kilmi!

- Şul gınamı?

- Şul gına. Bu azmı?

- Alaysa bar, siker!

Närsä-närsä, Nurulla bu qadäresen ük kötmägän ide.

- Niçek inde – siker? Sin bit färeştä, izge ruh... Sin alay dip äytergä tiyeş tügel!

- Närsä, sikeräseñ kilmime ällä?

- Sikeräsem kilmi, dimädem bit äle. Sin mine ülemgä ügetlärgä tiyeş tügel genä dim...

- Nu... Gafu, alaysa... Küz köyege bulıp torma, niyätlägänseñ ikän inde, siker, dimäkçe idem.

- Ä min sin barda sikermim.

- Nigä inde?

- Meskenlänäsem kilmi...

- Ä bit sin, avırlıklardan kurkıp, yäşäüdän vaz kiçüeñ belän ük meskenländeñ, tübänlekkä töşteñ...

- Karale, sin nik teleñä salınıp torasıñ äle Bar, kit monnan! Minem sikeräsem bar...

- Min bit sine çakırıp kitermädem, üzeñ kit, cannı ürtäp torma!..

Nurullanıñ tämam açuın kiterde bu färeştä kisäge. Ul nindider barlı-yuklı şäülä aldında bütän meskenlänergä telämäde, kırt borılıp, aska töşep kitte... Öyenä kerep, berniçä kön inde cıyılmıyça yatkan tüşägenä audı. Berni uylamadı. Tüşämgä karap yattı da yattı. Ni gacäp, berazdan anıñ küñel borçuları basılganday buldı. Yaktı dönya belän huşlaşu teläge dä yırak küñel töpkeleneñ kaysıdır poçmagına töşep yugaldı...

2.

Ul serle töndä oçragan färeştä kayan gına belep äytkän digen, çınlap ta eşe gel uñay kilep tordı – Nurulla ber ay digändä elekkege firmasın ayakka bastırdı, säüdäsen cayga saldı, burıçların tüläp beterde. Eşe caylangan sayın küñele dä, ruhı da üz urınına kayta bardı, Ul, elekkeçä, därtlänep, bersennän-berse matur hıyallar korıp yäşi başladı...

Söygän yarı gına kaytmadı. Nurulla bu hälgä älläni borçılmadı da kebek. Härhäldä, iğtibar birmägän sıman yörde. Äye, ul inde söygäneneñ kitüenä dä ul qadär köyenmi; berazdan ütkändäge söyüdän küñelendä kalgan yarsulı, sagışlı hislär dulkının tege häyersez köndä oçragan färeştä hakındagı uylar öyermäse bötenläygä kualap çıgardı. Uftanıp uylap ta kuydı äle Nurulla: “İh, tormışta da bulsa ikän andıy färeştä kızları! “

Ul sihri zat Nurullanıñ küñelenä şulkadär nık kerep kaldı ki, yeget, üze dä sizmästän, uramda oçragan här hatın-kıznıñ yözenä karap ütä, añarda tege färeştä-mäläkneñ yaktı yöz çalımnarın, nurlı küz karaşların tanırga, tabarga tırışa...

Ä berdän-ber könne şul ilahi ruhnı uramda oçratıp, tämam huşın, akılın cuya yazdı. Üz yortları karşında uk kürde ul anı. Alarnı... Nindider sılu yeget belän köleşä-köleşä kitep bara ide. Köläç ide, bähetle ide!

Şul, üze inde! Nurulla anı şunduk tanıp aldı. Kıygaç kaşları da, yomrı bitläre, uynak çäçläre dä tanış... Bigräk tä küzläre, dönyaga kiñ itep açılgan karaşları... Annan da bigräk tavışı... Tagın da sereleräge – şul yaktan kilüçe sihri dulkınlanış, ilahi nurlanış bik tä, bik tä tanış ide Nurullaga.

Läkin Nurulla tile tügel. Ul belä: uramda oçragan kız färeştäneñ üze tügel. Çın färeştä küktä, härhäldä, tübädä yäşi. Anısı inde çın-çınlap ilahi, ruhi, sihri zat... Hoday ihtıyarı belän yäşi torgan mäläk, hur kızı...

Nurulla, nihayät, uylap taptı. Tagın ber oçratırga, kürergä tiyeş ul anı! Kaydamı? Tübädä! Tege yoldızlı töndä ul ruhi zatnıñ ilahi nur bulıp iñgän urınında! Ber kilgän ikän, tagın da kiläçäk ul. Nurullanıñ kötkänen belep, üze dä anı yuksınıp, sagınıp kiläçäk...

Uylap ta beterde, eşläp tä kuydı – Nurulla şul kiçtä ük ürmäläp tübägä menep kitte. Häm... totaş tılsımnan, äkiyättän torgan yaña ber dönya açtı.

İñ elek şul açıklandı – bu tübägä annan başka da menep yörüçelär bar ikän. Çardaktan çıguçı boldır ışıgında uk pöhtä itep cäymä cäyelgän eskämiyä tora. Yänäşäsendä täbänäk östäl... Anıñ östendä berniçä kipkän çäçäk botagı... Onıtılıp kalgan kitap... Şiğırlär... Nurullanı iñ elek şul kitap cälep itte. Ul nindider käğaz kıstırılgan ber bitne açıp, ukıy başladı:

Könnän yaktı alıp,

Küktän yoldız baktı.

Sineñ karaşlarıñ

Yoldızlardan yaktı!

Könnän därt-moñ alıp,

Bılbıl sayrıy irtän.

Sin cırlagan cırlar

Moñlıraktır, irkäm...

Könnän söyü alıp,

Yazmışıma bagam.

Barır yullarıña

Tezep yoldız yagam...

Könnän sine ezlim,

Bılbıl, yoldız bulıp...

Galäm karap tora,

Küzläreñä tulıp...

Şunda uk yazulı käğaz, hat kisäge... Kızlar kulı... Säyer... Yırtılıp taşlangan hatnıñ ber öleşe kebek kenä ul... Ärnüle hislär öyermäse genä. Änä bit – kemgä atalgan buluı da añlaşılmıy: ”...İzge-sihri kük astında väğdälär bireşkänne onıttıñmı ällä?.. “Sin minem sünmäs yoldızım!” – dip nazlaganıñnı, irkälägäneñne dä onıttıñmı? Hıyallarıbıznı kükkä baglap, yoldız cilenä iyärep yörüebezne nik hätereñnän çıgardıñ? Min siña üpkälämim. Räncemim dä... Barı tik sorıym gına... Kaya kitep yugaldıñ, nik däşmiseñ, mähäbbätem minem?!. Sälam belän – Yoldız.”

“Bu tübä bik kızık, säyer bulıp çıktı äle, - dip ireksezdän uylap kuydı Nurulla. – Säyer bulmasa, färeştä töşämeni bu urınga”,- dip üzen bitärläp tä aldı.

Şulvakıt çardak işege yagınnan ayak tavışları işetelde. Nurulla açkan sihri dönyaga - färeştälär töşep yöri torgan nurlı-yoldızlı tübägä kemder aşıga-aşıga menep kilä ide... “Ällä färeştä üzeme?” – Nurullanıñ zihenen tatlı uy yaktırtıp ütte...

Nurulla şunduk boldır çitenä postı. Ürelep, kulındagı kitabın sak kına kabat östäl östenä kuydı. Hat kisägen dä üz urınına urnaştırdı...

Ul arada işek avızında menep kilüçe keşe kürende. Döresräge, işek açıluga, eçtäge ut yaktısı belän bergä urgılıp, tanış färeştäneñ güzäl sını kilep çıktı... Läkin ul kübräk cir kızlarına ohşagan ide. Çönki ul yılıy ide...

Menä ul kızu adımnar belän Nurulla yänäşäsennän uzıp kitte, östäl yanına kilde, annarı şuşı küktän, şuşı aydan, yoldızlardan hiç kıyınsınıp tormıyça, sulkıldap yılıy-elıy sumkasın aktarırga kereşte, annan ber fotosurät alıp, yarsıp-yarsıp, hätta iñräp-ıñgıraşıp yırtkalarga totındı... Şunda nider buldı... Kız, canı-täne belän ber kaltıranıp aldı da kinät basınkılanıp kaldı, yarsulı, tetränüle halätennän kire kayttı, berazdan bötenläy gacizlänep, kükkä, yoldızlarga kütärelep karadı...

Nurulla zihenendä tugan berençe uylar tanış färeştä hakında bulsa da, ul küñeleneñ iñ sizger, näzberek kılları belän bu kıznıñ cir game, keşelek borçuları belän bäylängän buluın toya ide. Ahır çiktä, Nurulla öçen bu möhim dä tügel ide. İñ möhime – kem genä bulsa da, ul – bar, ul – tabıldı!

Ruhi dönya belän keşelek dönyası arasındagı çiklär yuıla başalagan mäl ide bu...

Çınlap ta şulay – bu tere nur yomgagı, ütä kürenmäle ak külmäk kigän zifa sın – “ah”lı gına tügel, gönahlı cir dönyasına töşkän yaktı yoldıznı häterlätä läsa! Nigä häterlätä genä? Ul çınnan da Yoldız bit! Änä – hatınıñ ahırında da yazgan: “Sälam belän - Yoldız”, - digän... Kük yoldızı bulmasa da, cir yoldızı ul! Şundıy uk serle, mähäbbätle, izge... Häm... bähetka layık! Ul änä niçek yarata, änä nindi akıllı fiker yörtä, üz yazmışı belän añlaşıp yäşi belä...

Tuktale, yazmışı belän añlaşıp yäşägäç, bu karañgı, şıksız tübädä nigä zar yılap basıp tora soñ äle ul? Ällä?..

Nurulla uylap beterä almıy kaldı, kız, därräü kubarılıp, tübä çitenä taba atladı. Menä ul kayçandır Nurulla basıp torgan kalkulık urınga citte, kisken tuktap kaldı, ber mälgä aska – karañgı, salkın, afätle upkınga töbälde...

Nurullaga üz yazmışınnan uk tanış süzlärne äytäse genä kaldı:

- Barısın da uylap beterdeñme?..

5 aprel, 2007 yıl.

LİFTTA
(Hikäyä)

12 säğat 18 minut

Uramga çıgıp, cillänep kenä keräm digän idem. Yazılıp betkän romanıma nokta kuya almıyça integep utırdım-utırdım da, kalämemne östälgä atıp, uramga çıgıp kittem. Läkin çıgıp citä almadım. Liftta yabılıp kaldım. Öçençe katta gına toram yugıysä... Yuk bit, utırıp töşärgä kiräk!

Minem belän bergä tagın dürt keşe yabılıp kaldı. Bişençe kattan Maysärä isemle hatın. Cidençe katta yäşäüçe İsmägıyl abzıy. Sigezençe kattan Näkıya apa häm unınçı kattan Adelya isemle kız.

Başta rähätlänep köleştek. Annarı, kıçkırıp, keşelär çakırırga totındık. Berazdan işekne döberdätä başladık. Alay da berkem kilmägäç, tibenergä kereştek. Belep torabız: tiz genä çıgıp bulmayaçak monnan. Yal köne bit. Yorttagılarnıñ kübese daçalarına taralgannar, lifter hatın töşke aşına kaytıp kitkän...

İñ elek Maysärä telgä kilde – altınçı sıynıfta ukuçı malayın sügä başladı:

– Dömekteräm! Üteräm şul malaynı! Ul bulmasa, şuşı hälgä kalır idemmeni min?! «İkele» alıp kaytkan bit, yünsez! Ukıtuçısı: «Çirekkä «öçle» çıgaram», – dip şıltıratmasa, ayagımnı da atlamas idem. Monnan isän çıga alsam, üteräm, dömekteräm şul çukınçık malaynı!

Maysäräne Näkıya apa cöpläp aldı:

– Ä mineke kiçä layakıl iserep kaytkan. Töne buyı ufıldap, uhıldap çıktı... Bügen baş tözätergä arakı sorıy. Şul mörtätneñ ah-uh kilep yatuın işetmäs öçen genä çıgıp kitkän idem... Kotılıym gına äle şuşı törmädän!.. Kaytıym gına!.. Kürsätermen menä yöz grammnı!

İsmägıyl abzıy da açuın çak-çak tıyıp torgan ikän:

– Hatını hatın kebek tügel! Yä äytegez, kemneñ ire kibetkä sötkä yöri? Yuk andıy ir! Eşen dä eşliseñ, äyberen dä tabasıñ, östävenä kibetkä dä çabasıñ... Monnan soñ ayagımnı da atlamıym! Üze yörsen! Citte!.. Belep toram: öydä söyenep utıradır äle, küz aldımnan olaktı, dip... Nu çıgıym gına äle!..

İñ ahırdan Adelya süz aldı. Anıñ yılamsırak tavışı bolay da neçkärgän küñellärne tämam cebetep cibärde.

– Äniyem... Äniyem mine kuıp çıgardı. Öç säğattän dä irtäräk kermä, dide. Yanına Damir abıy kilde, şuña şulay di ul... Ne-na-vi-cu!

Tagın yärdämgä çakıra başladık. Kemder lift stenasın töyärgä, döberdätergä kereşte, kemder sikerenä, tibenä başladı, kemder yözen yäşerep kenä küzlären sörtkäläde...

13 säğat 42 minut

Bernikadär tın kalıp, moñsulanıp utırgannan soñ, Maysärä borçulı tavış belän söylänep kitte:

– Nişläp kenä yöri ikän balakayım? Tamagı açıp betkänder inde meskenkäyemneñ... Soñgı vakıtlarda yabıgıp ta kitte. Yabıgır da şul. Änise könnär buyı eştä yöri. Yal könendä... menä... liftta biklänep utıra... Başsız tugel bit ul. Häzer eläkterep alırga tora. Beraz küz-kolak bulu gına citmi. İ Hodayım, kiçerä kür mine, äybät ana da bula almadım şul balama... Zinhar saklap yört cankisägemne, täüfıyklı, imanlı it. Nişlärmer min ansız? Ä ul minsez nişlär?.. İh! İsän-imin çıksam, ber tirgämäs idem üzen, irkäläp-nazlap kına yörter idem. Bala canı nazga nıgrak kilä bit ul... Monnan soñ däresen dä karap torır idem, mäktäbenä barıp, ukıtuçısınnan da soraşıp-beleşep yörer idem... Ya Rabbi, çıgar bezne monnan, gaziz balam hakına bulsa da çıgar!

Näkıya apanıñ tavışı da bu yulı yomşak-yagımlı gına:

– Mineke dä ul çaklı yünsez tügel tügelen... Kulları altın, yöräge yalkın digändäy. Eçüen dä bik siräk eçä. Bik kiräk bulganda gına kaba. Kiçä dä daçabızga bura söyläşep kaytkan... Yarata ul mine. Minem öçen bötenesen eşlärgä dä äzer. Bu yulı da eçüen eçkän, ä öç börtek çäçäk kıstırırga onıtmagan... Yugıysä çäçäk bireşergä bala-çaga tügel bit inde bez... İh, monnan çıga alsam, billähi dip äytäm, öf itep kenä totar idem dä üzen... Çıgıp kına... bulmas... şul...

İsmägıyl abzıynı da tanırlık tügel. Anıñ şundıy mölayım häm samimi çagın min berençe küräm äle.

– Monnan soñ ipi-sötne irtän irtük alıp kerep kuyam. Bolay vakıtlı-vakıtsız yörü kileşmi. Hatın-kıznıñ öydäge eşe dä citärlek bit anıñ... Barısına da niçek ölgersen ul?! Bu yulı isän-sau kalsam, niçek yäşärgä ikänen beler idem inde... Çökerdäşep kenä gomer sörer idek apañ belän...

Adelya isemle kız, kiresençä, olılarça, akıllı häm mäğnäle süzlär söylände:

– Min dä äniyemne añlamıym. Gomere buyı üze genä yäşi bit ul. Minem belän bulsa da, haman yalgız... Berkeme yuk bit anıñ, ä minem ätiyem yuk... Damir abıy da berençe genä kilä äle. Äniyemä ul bik oşıy. Damir abıy da anı oşata. Min monı beläm, sizäm... Min alarga bähet kenä telim. Alar bähetle bulsa, min dä bähetle bulam bit... Monnan soñ äniyemne ber dä, ber dä açulandırmas idem!.. Tizräk açsınnar gına...

14 säğat 58 minut

Nihayät, lift işegen açtılar. Bezne kısan, tınçu, karañgı törmädän azat ittelär. Häbär itep ölgergännär: işek töbendä härkemne üzeneñ qaderle, gaziz keşese karşı aldı.

Maysärä şunduk malayına barıp yabıştı. Yabışıp kına kalmadı, anı tozlap-borıçlap tirgi başladı:

– Nişliseñ sin, malay aktıgı?! Nişlätäseñ sin anañnı? Ülsen, dömeksen, diseñme? Birermen min sina «ikele»ne! Närsä citmi siña? U-u, kibäkbaş, öygä genä kerik äle, kürsätermen min siña niçek ukırga kiräklegen!

Näkıya apa da, lifttan atlap çıgu belän, ber çittäräk basınkı, yuaş kıyafättä basıp toruçı irenä karap kıçkırdı:

– Nu alkaş, söyendeñme inde? Böten açuıñnı çıgardıñmı? Söyen! İkençe märtäbä, häleñä keräm dip, uramga torıp yögermäyäçäkmen! Het ül şunda! Bütän tereläy kabergä keräsem yuk! Kolagıña kirtläp kuy, iserek bükän!

İsmägıyl abzıy ötälänep kötep torgan hatının bötenläy kürmägängä salıştı. Ämma şunda da teş arasınnan gına häläl cefetenä berniçä açı süz äytep ölgerde:

– Mäñge söt kapmaslık itteñ sin mine! Söten-niyeñ belän çukınıp kitmiseñ şunda, ıh ta itmim...

Adelya da yılap-şeşenep betkän änisenä üçle häm ränceşle ide:

– İli – ul, ili – min!.. Bütän kilep yörmäsen, äyt üzenä! Miña kiräkmi ul. Min ansız da yäşi alam... Bez... yäşi alabız...

Ä miña närsä? Olı, şıksız avızın ırcaytıp karap torgan lift töbendä yalgızım basıp kaldım. Gıybrät, älbättä. Anıñ karavı, romannı tögällärgä cay tabıldı. Şunda uk, öyemä kerep, tämamlanmagan äsäremneñ soñgı cömläsen yazıp kuydım: «İman üzgärä, holık üzgärmi, dilär. Döres ikän».

10 may, 2003el.

SÖYGÄNEMNEÑ İSEME SİRİNÄ
(Novella)

Kotoçkıç mähşär belän güzäl äkiyätneñ butalgan mäle.

Tön. Yañgır. Yafrak öyermäläre...

Şähärnen yözlägän fonar belän yaktırtılgan mäydanı kön üzägendäge kebek yalt itep tora. Yözlärne kamçılap yauuçı közge yañgır bu tönge manzarada totaş nurdan torgan pärdäne häterlätä. Küktän iñep torgan dulkın-dulkın balkışka cavap räveşendä cirdä dä säyer häräkät başlana – koyıp yaugan yañgırdan kaçıp, tuktalış ışıgında basıp torgan kızlar törkeme, maşinalar uzgan sayın, utka oçkan tönge kübäläklär kebek, kulların bolgıy-bolgıy mäydan urtasına yögereşep çıgalar... Başına yäşel yaulık börkängän kızıy gına alarga iyärmi, berni bulmaganday, tuktalış çitendä söyälgän kileş basıp kala. Äyterseñ lä, bu nurlı balkışka, uram gamenä anıñ bernindi dä katnaşı yuk...

Ällä yañgırda çılanudan kurkıp, ällä bu mähşärdän şöbhälänep, maşinadagılar tuktarga uylamıylar da, su tuzanı tuzdırıp, kıçkırta-kıçkırta kitep baralar...

Şulvakıt, mäydan urtasında yögereşep yörgän kızlarnı gacäpkä kaldırıp, tuktalış yanına ak maşina kilep tuktadı. Yaulık börkängän kız yagınnan işege açılıp kitte.

- Utırıgız!

Kız kıymşanmadı da, tuktalış baganasına söyälgän kileş, bu yüeş häm gönahlı dönyada bötenläy game yuk kebek tora birde.

- Utır dim! Ozak kötärgä yaratmıym min... Yä?! – Bu yulı maşina hucasınıñ tavışı korı çıktı. Ällä şuşı tavış täesir itte, ällä üz uyların nihayät töynäp beterde, kız cähät kenä maşina eçenä kerep utırdı. Tönge uramga akça eşlärgä çıkkan kızlar törkeme küldäveklärne yıra-era kilep citkändä, ak maşina üzäk uramnarnıñ bersenä borılıp kerep bara ide inde.

- Sezgä kaya?

Kız nık kına kauşagan ide. Ul, isenä kilep, cavap birergä ölgermäde, yeget tagın sorap kuydı:

- Sin... alar belänme?

- Äye...

- Alaysa döres utırgansıñ. Tik... sin alarga bötenläy ohşamagansıñ...

Yañamı ällä?

- Äye...

- Karale, sin “äye”dän başka süz beläseñme soñ?

- Äye... Oy! Beläm.

- Nu, söylä! Niçek kilep eläkteñ monda? Üzeñ, änä, yaulık yabıngansıñ... Möselman kızımı?

- Äye...

- Alay da bulamıni? Hoday Täğalä ni karıy anda, ä?

Barmagın baş oçında uynatıp algan yegetkä kız cavap birmäde, başın tezenä qadär iyep, mıştım gına baruında buldı. Maşina iyäse haman telenä salındı:

- Närsä genä disäñ dä, barıber säyer bu - yaulıklı... – Yeget, telen teşläp, tuktalıp kaldı, kıznı da, üzen dä räncetäçäk avır süzne äytmi kaldı. Anıñ karavı, kıznıñ “tele açılıp kitte”:

- Min... ikençe kön genä äle.

- Da? Yä, söylä...

- Veterinariyä institutında ukıym. Caylı gına bara ide. Bıyıl ukırga kilsäm, bezneñ byudcet gruppasın kommerçeskiy itep kuygannar. Obşagadan da çıgargannar. Öç yıl ukıgaç, kitäse kilmi... Menä... ber tanış kızıma iyärep, uramga çıktım... Äybät kenä akça kerä, dide...

- Keräme soñ?

- Yuk... Älegä yuk... Karagız äle, nigä minnän bolay soraşasız? Kölmäkçe bulasızmı?

- Yuk, kölmim. Prosto kızık... Sin başkalarga ohşamagansıñ. Min dä sin uylagança uk bozık tügel. Şuña da sineñ yanga tuktaldım...

Kız şunda berençe märtäbä yegetkä kütärelep karadı. Anıñ ap-ak sılu yöze, kük kebek saf küzläre, çem kara ay kaşları yegetneñ yözen yaktırtıp cibärgän kebek buldı. Ä bälki künele dä yaktırıp kitkänder, kinät ul böten ziräklege belän kıznıñ yazmışına yabıştı...

- Min sine... belep kilgän kebek, ällä kayan kürep, niçekter... yakın itep kildem. Hätta çittäräk tuktap, küzätep tordım...

Süzneñ kaya taba barganın kız bik tiz töşenep aldı. Bu bit akçasız gına mähäbbät uynamakçı!

- Töşeregez mine! Miña akça eşlärgä kiräk. Kiçä dä ber tiyensez kayttım...

- Niçek inde?

- Şulay. Minem yanga berkem dä tuktamadı. Ä maşinalar artınnan yögerep yöri almıym min... Töşeregez!..

- Yuk, töşermim. Miña bit çınlap ta tön kunarga keşe kiräk. Sin miña ohşıysıñ. Sin bik çibär. Akça belän problema bulmayaçak... Riza bulsañ, häzer ük miña kaytabız.

- Töşeregez... Tutatıgız...

- Nik, tülämäs diseñme ällä? Äydä, häzer ük birep kuyam. Küpme?

- Närsä küpme?

- Tön kunu küpme tora?

- Yuk, ber tiyen dä kiräkmi, kaldırıgız mine!

- Menä, küpme bar – barısı da sineke. Zinharlap sorıym, minem belän tön kunıgız, ä? Annarı... Min sine belmim, sin – mine... Kileştekme?

- Töşeregez...

- Töşeräm... Köçlärgä uylaganım da yuk. Tik ber şart belän. Sin dä tıñla minem tarihnı... Min bit sineken tıñladım. Ütenep sorıym, tıñla... Niçekter, küñelgä yakınayıp kitteñ sin... Beraz vakıtıñnı alam, açulanma, annarı iltep kuyam, yäme...

- Yarıy...

- Beläseñme, bügen min söygän kızım belän açulanıştım. Bez inde öyläneşergä süz kuyışkan idek. Bergä ukıdık, bergä eşlädek, bergä... Bergä yäşise genä dä bit, yuk, aña ikençe keşe kiräk bulgan. Bügen min söyekle Luizamnı başka keşe belän tottım. Uyın eş tügel: öslärenä barıp kerdem... Akıldan şaşam dip toram. Äytmägänemne äytep çıgıp kittem... Başta üläsem kilde, annarı ikesen bergä dömektermäkçe buldım. Ahırdan uylap taptım: min üzem dä hıyanät itärgä tiyeş! Menä şulay sineñ yanga kilep çıktım...

- Min riza...

- Närsä - riza?

- Sineñ belän tön kunarga riza. Siña bügen üzeñä genä kalırga yaramıy. Bügen sin Hoday kulında tügel...

- Kızık söyliseñ sin. Ä üzeñ soñ, üzeñ kem kulında?

- Beläm, min dä şaytan kulında. Min dä gönah iyäse. Şuña da bez bergäder, küräseñ...

- Tuktale, bez haman “sin” dä “sin” dip söyläşäbez. İsemeñ niçek soñ sineñ?

- Sirinä.

- Sirinä? Sirinä... Matur isem. Min – Caniyär.

- Kızık... Andıy isem dä bulamıni?

- Bula, nişläp bulmasın?! Äti kuşkan bulgan. Ämma mäğnäsen äytep-añlatıp kaldırmagan. Min anı törleçä añlıym. “Can iyärläü” dip tä, “dönya karşında can i̇yüçe” dip tä... Niçek tä yarıy. İñ möhime, “can” süze bar. Dimäk, can bar mindä, can bar, añlıysıñmı şunı?!

- Añlıym... Caniyär, ber närsä sorıymmı?

- Sora soñ.

- Ätiyeñ turında “kuşkan bulgan” diseñ. İsän tügelmeni ul?

- Yuk ul. Äniyem belän ikebezne kaldırıp, başka keşegä kitep bargan. Şuña da üz yarın, üz parın taşlap, başka keşegä karauçı bändälärne küralmıym!

Sirinäneñ üze yanında tön kunarga riza buluınnan käyeflänep kitkän Caniyär tagın moñsulanıp kaldı.

Bu küñelsez söyläşü ni belän betär ide, äytüe kıyın, yarıy äle kaytıp cittelär.

Caniyärneñ fatirı ber keçkenä bülmädän häm annan da keçeräk kuhnyadan gıybarät ide. İr-egetlär yäşägän kebek tä tügel – bülmälär kurçak öye kebek itep cıyıştırılgan. Ällä kayan kürenep tora: tüşäk östenä küpertep kuyılgan bu ak mendärlärdä, divarlarga elengän çigüle sölgelärdä bik osta häm pöhtä keşe kulı uynagan.

Sirinä, kilep kerü belän, änä şul mendärlärne, sölgelärne centekläp kararga kereşte. Monı Caniyär kürmi kala almıy ide.

- Sin... avıldanmı ällä?

- Äye...

- Minem änkäy dä avıldan. Änä bit – küpme gomer yäşäsä dä, avılçanlıgınnan kotıla almıy. Böten öyne çigüle çarşaular, sölgelär belän tutırdı. “Bu çigülärdä borıngılar ruhı bar”, - di...

- Kayda soñ ul? Äniyeñ?

- Ul başka fatirda yäşi. Yırak ta tügel. İrtä belän cıyıştırırga kerep çıga. Aşarga peşerep kuya. Tirgäp tä ala... Änkäylärçä inde...

Sirinä haman çigüle yapmalardan ayırıla almıy äle.

- Äybät sineñ äniyeñ. Bolay matur itep çikkän keşe naçar bula almıydır ul...

- Ä sin... Sin çigä beläseñme soñ?

- Beläm... Avıldagı öyebezdä çigü küp bezneñ.

- Dimäk, sin dä äybät keşe?

- Yuktır... Bolay yörgäç, äybät tügelder şul...

Kıznıñ moñsulanuın kürep, Caniyär anı tizräk tınıçlandırırga aşıktı:

- Ä beläseñme, Sirinä, üz yarıñnan yäşerep, başka keşe belän yoklap yörgänçe, sineñ kebek, izge maksat belän keşe tüşägenä yatu meñ märtäbä äybäträkter ul...

- Şulay diseñme?

- Şulay. Alay disäñ inde...

Süzen äytep betermiçä, kinät nider uylap, totlıgıp kalgan Caniyär tämam koyılıp töşte.

- Äytä başlagaç, äytep beter, Caniyär.

- Yuk, bolay gına...

- Äyt, Caniyär, kaldırma. Kalgan süz keşene eçtän kimerep yata di ul...

- Nu, yarıy, äytäm, tik belep tor – üzeñ soradıñ. Menä şul: minem änkäy ike yäşlek ulı belän, yağni mäsälän, minem belän, uram urtasında yapa-yalgızı torıp kalgan. Can asrar öçen tügel, bala asrar öçen dä keşe tüşägenä yatmagan ul... Uramda boz çapkan, keşe kütärmäse yugan, yulga asfalt tüşägän, ämma uramga çıgıp tänen satmagan, beldeñme?..

- Caniyär, min kitäm, aç işekne...

- Üzeñ soradıñ, ürtälmä! Tik utır! Äle bezneñ tön başlana gına. Başta uk gafu ütenep kuyam – holkım naçar minem, katı süz äytep räncetsäm, kiçerä kür... Şuña kürä dä küp itep akça tülim min siña... Annarı... Kolagıña kirtläp kuy: min üz itkän keşegä genä turısın äytä alam...

Barısına da riza bulıp, Sirinä başın aska ide.

Bülmä eçendä säyer tınlık urnaştı.

Oçraklı gına oçraşıp, kötmägändä ber-bersenä üz bulıp kitkän, yazmışları tarafınnan nık kına räncetelgän bu Hoda bändäläre, küptän bergä yäşägändäy, parlaşıp çäy östäle äzerlärgä kereştelär. Türdä torgan täbänäk östäl bülmä urtasına çıgarıp kuyıldı, suıtkıçtan iñ zatlı rizıklar, täm-tomnar alındı, iñ ahırdan östäl türenä küzne kamaştırırlık şärab şeşäse menep kunakladı. Bokallarga altınsu şärab koygaç, Caniyär kanatlıların yak-yakka kiyerep cäygän färeştä- şämne kabızıp cibärde. Utnı sünderde...

- Äydä, eçäbezme?

- Yuk, min eçmim...

- Alaysa... min dä eçmim. Bälki bolay döresräkter dä. Bu eş ayık baştan eşlänergä tiyeş. Yä, kil äle monda...

- Nigä?

Sirinäneñ tavışı kaltıranıp çıktı. Ul Caniyärnıñ kulına kilep kergän belägen tartıp alırga tırışıp karadı da, yazmışına buysınıp, tınıp kaldı. Ämma kaltıranuı barıber kimemäde.

- Sin, Sirinä, bik säyer keşe. Uramga çıgıp, akça eşläp yörergä kıyulıgıñ citä, ä menä minem alda der kaltırap torasıñ...

- Caniyär, äyttem bit inde, kiräkmi ul turıda...

- Yä, bette-bette. Gafu!

- Min kurıkmıym, miña oyat kına, Caniyär...

- Ällä miña oyat tügelme, Sirinä? Min dä kızlar aularga bügen berençe märtäbä çıktım bit... Berençe tapkır hıyanät yulına töştem...

- Bik yarata ideñme?

- Anısı sineñ eş tügel inde, kızıkay. Fu!.. Tagın kızam bugay... Älbättä yarata idem. Yaratmıyça keşe belän yazmışıñnı bäyläp bulamıni?! Ällä yaratmadım mikän? Häzer şulay dip tä uylıym. Yaratkan bulsam, bu yaratuımnı sizep, ul başka berkemgä dä karamas ide. Şulay tügelme?

- Belmim, Caniyär...

- Närsä beläseñ soñ sin, ä? Yaratıp karaganıñ da yuktır äle. Şul ukuıña çukınıp gomereñ ütkänder... Menä äyt, moña qadär yegetläreñ buldımı?

- Äytmim...

- Min bit yäşermim, ä sin nik yäşeräseñ?

- Buldı, ber yeget oşıy ide...

- Yokladıgızmı soñ?

- Yuk. Min berkem belän dä yoklamadım.

- Anısın äytmäsäñ dä beläm. Dimäk, sin çın mähäbbätneñ, söyü-söyelüneñ, söyeşüneñ ni ikänen tamçı da belmiseñ? Ä bit “Can mähäbbäte”nä tüzärgä bula. Ul ärnetä dä betä... Ä menä “tän mähäbbäte”nä tüzep kara sin, tän nazın onıtıp kara! Minem Luizam tüş astına yuha yılan bulıp kerä ide... Anıñ übüe dä kübäläk kanatınıñ cilpenüe kebek kenä ide, beläseñ kilsä... Häzer... Minem belän bulmagan da kebek bu mähäbbät... Bik matur, ämma bähetsez betä torgan kino karap çıkkan şikelle genä... Ä avırtu bar...

Ozaklap çäy eçtelär. Süzneñ artık ikänen ikese dä bik yahşı añlıy ide. Här süz gazap bulıp çıga, här hatirä küñelgä ärneş bulıp yata torgan çak ide bu. Küz karaşları belän genä söyläşep-añlaşıp utırdılar. İkese dä küñellärendä nindider yaña toygı, yaktı his uyanuın toydı. Läkin ikeseneñ dä bu toygı-hisne can türenä bik yakın cibäräse kilmäde, ahrı.Änä bit, süz kuyışkan kebek, därräü torıp, çişenä başladılar. Tonık kına yangan şäm yaktısında alarnıñ külägäläre oçarga talpınuçı, ämma haman oçıp kitä almauçı koşlarnı häterlätä ide...

Bülmä türendäge cılı tüşäkkä iñ elek Caniyär kerep çumdı.

- Sirinä, kil inde, tiz bul...

Sirinäneñ kıyusız, hätta beraz kurkıngan tavışı işetelde:

- Caniyär, siña üteneçem bar...

- Yä, tıñlıym, tik “timä” dip kenä äytmä, yäme...

- Anısın äytmim. Barısın da ipläp kenä eşlä, dim...

- Yarar, Sirinä, ipläp kenä eşlärmen...

Ällä kıznıñ bayagı süzläre täesir itte, Sirinä, ayak oçlarında gına kerep, tüşäkkä borının törtkäç tä Caniyär hätsez vakıt kuzgalmıyça yattı. Kız da kıymşanmadı. Anıñ sizeler-sizelmäs kenä kaltıranuı berazdan Caniyärnıñ yöräk tibeşenä küçte.

- Sirinä, dulkınlanasıñmı?

- Äye...

- Mindä dä bar beraz...

Tagın tın kaldılar. Säyer tınlık ide bu. Bu tınlıkta alarnıñ yöräk tibeşläre dä ayırım-açık işetelä ide...

- Sin äybät kız.

- Köläseñme?

- Yuk, kölmim, çınlap äytäm.

- Sin dä äybät, Caniyär.

- Köläseñme?

- Çınlap äytäm.

- Rähmät.

- Caniyär...

- Äü.

- Änkäñ turında söyläle.

- Min inde söylädem, häzer sin söylä. Kayda ul – avıldamı?

- Avılda.

- Sineñ häleñne beläme?

- Yuk. Belmäsen dä. Aña bolay da kıyın. Kolhoz taralgaç, ätiyebez eşsez kaldı. Balta ostaları brigadası belän, keşegä yallanıp, yort salıp yörgän ide, bervakıt eçkeçelekkä birelep kitte. Avırıp yıgılgaç kına taşladı. Häzer öy tiräsendä genä bulaşa. Änkäy dä avırıy. Gomere buyı kolhozda sıyır saudı ul. Häzer barmakları totmıy, kulları sızlıy... Niçek äytäseñ inde alarga? Keşe bulası ike enekäş bar äle minem. Şularnı da karap beterä almıylar...

Sikerep torıp utırgan Caniyärnı tanırlık ta tügel ide.

- Närsä soñ bu, Sirinä?!

- Ni buldı, Caniyär?

- Närsä bu? Berär bähetle keşe barmı bu dönyada, ä? Minem kürgänem yuk, ä sineñ kürgäneñ barmı?

- Bar.

- Kem ul?

- Sin, Caniyär.

- Min? Menä siña mä! İke säğat buyı zarımnı söylim, ä ul mine “bähetle” dimäkçe bula!

- Bähetle şul. Sineñ äniyeñ bar, Caniyär. Sineñ öçen canın birergä äzer äniyeñ bar...

- Sineñ dä änkäñ bar. Ber dä bähetle kürenmiseñ äle...

- Min dä bähetle, Caniyär. Bu avırlıklar ber ütäçäk, min beläm. Alarnı kiçkändä änilärdän kilüçe igelek belän izgelek bezneñ tayanıçıbız bulaçak...

- Ä bit çınlap ta şulay, Sirinä. Äytäm iç – sin bik akıllı kız. Häm... iskitkeç mähäbbätle... Kil mondarak... Min häzer sine koçaklarga tiyeş, beläseñme şunı? İñ kızıgı: min monı teläp, yaratıp eşlim... Kil, Sirinä...

- Caniyär...

Yuk, bu ike üksez cannıñ säğate älegä sukmagan ikän äle. Ber-bersenä ımsınıp ürelgän ike par kul havada elenep kaldı, östäldä yatkan kesä telefonı açı tavış belän sızgırıp cibärde...

- Kem bu? Luiza?.. Kiräk tügel idem bit äle... Äydä irtägä... Bügen?.. Kayda? Yarıy, söyläşerbez... Kötäm...

Caniyär, telefonın kuygaç, bermäl tın kalıp tordı. Annarı, cähät kenä sikerep tordı da, kiyemnären alıp, akça barlıy başladı.

- Menä akça. Siña kitärgä kiräk, Sirinä...

Sirinä barısın da añlap algan ide inde. Ul, östäl çitendäge akçaga iğtibar da itmiçä, annan-monnan gına kiyende dä, ber süz däşmi-nitmi, çıgıp kitte.

Uramda cil köçäygän. Yañgır da sibäläp kenä tormıy inde, çiläge belän koya. Asfalt östenä tüşälgän yafraklar yüeş yözläre belän ayaklarga kilep sarılalar, üzlärençä irkäläp yuatmakçı bulalarmı, ällä, açulanıp, kabat cılı öygä kuıp kertmäkçelärme?

Atlavınnan uk kürenep tora – Sirinäneñ kaytır urını da, barır urını da yuk. Anıñ küz yäşlärenä yuılgan yözen, çarasızlıktan sıgılıp töşkän buy-sının, bähetsezlekkä targan canın sıyındırır poçmak ta kürenmi. Uramda su çäçrätep, uzıp-kitep yörüçe maşinalarnıñ da, siräk-miräk kenä oçrap torgan cäyäülelärneñ dä añarda eşläre yuk...

Ähä, bar ikän! Änä, yäşen yäşärgä, eşen eşlärgä ölgergän ber ölkän apa, Sirinäne tuktatıp, centekläp soraşırga kereşte:

- Ni buldı siña, kızıy? Tösläreñ kaçkan... Ällä yılıysıñ inde?..

- Yuk, yılamıym... Yañgır gına ul...

Hatın Sirinä yanınnan tiz genä kitärgä cıyınmıy ide.

- Berärse räncetmägänder bit?

- Yuk...

- Kaytır cireñ barmı?

- Yuk...

- Bäy, niçek inde? Bu tormışta här keşeneñ üz urını bulırga tiyeş läsa. Keşe bar ikän, ul yäşi ikän – anıñ kaytır urını bulırga tiyeş, kızım... Ä sin “yuk” diseñ...

- Mineke... yuk...

- Bulmasa, bulır. Äydä soñ, miña kaytabız... Mindä urın citärlek – kaytkaç barısın da söyläşerbez. Äydä, torma bolay suga töşkän çebeş kebek... Küzläreñne sört, küz yäşe tügep kenä caylap bulmıy bu tormışnı. Yäşäp kenä köyläp bula anı...

Sirinä, ni eşlägänen añışıp ta betermiçä, yulında oçragan älege izge zat artınnan iyärde. Aña häzer barıber ide. Bu suık, mähşärle tönnän, tänne genä tügel, cannı kıynıy-kıynıy yaugan közge yañgırdan arınıp, cähännäm utına töşärgä dä riza ide ul bu minutta.

Menä alar tau qadär mähabät yortnıñ işegaldına barıp kerdelär. berençe oçragan işekne açıp, eçkä üttelär, ber avız süz söyläşmiçä liftta mendelär, kiñ timer işek karşına kilep bastılar...

Öygä kergäç tä söyläşmädelär. İñ elek öy hucası üze çişende. Yäşkä bik ölkän bulmasa da, anıñ çäçlärenä çal töşep ölgergän – kız iñ elek şuña iğtibar itte. Çäçlärenä çal kunsa da, häräkätläre yäş äle anıñ. Küzläre kebek, küñele kebek...

Hucabikä, yüeş kiyemnärennän arıngaç, haman äle kaltıranıp basıp toruçı Sirinäneñ plaş töymälären ıçkındıra başladı. Analar kulına has salmak häräkätlär belän, kıznıñ yaulıgın çişte, öske kiyemnären saldırdı, annarı, belägennän totıp, zal bülmäsenä alıp kerde. Ber çitenä mendärlär öyelgän divanga kürsätep:

- Menä şunda tayanıp tor, kızım, häzer cılı çäy alıp keräm, - dide dä kuhnya yagına çıgıp kitte.

Şul gına kiräk bulgan diyärseñ, Sirinä, üze dä sizmästän, pöhtä itep öyep kuyılgan mendärlärgä barıp totındı. Läkin, siskänep, kulın kire tartıp aldı. Tagın çigüle mendärlär! Ul alarnı Caniyär fatirında ber kürgän ide inde! Şul uk çäçäklär, şundıy uk bizäklär!.. Närsä bu? Hoday şayartuımı? Cen-şaytan ürtäveme?

Hoday yagı ciñde – Sirinä, nindider qaderle äyberen tapkan kebek, kulına eläkkän berençe mendärne koçaklap, divanga kaplandı... Küz töplärenä mölderäp tulgan yäş tamçıların da tıyarlık häle yuk ide anıñ. Böten borçu-zarların, kürgännären-kiçergännären, argannarın onıtırga teläp, ul çıtırdatıp küzlären yomdı...

Öy hucası çınayak belän cılı çäy kütärep kergändä Sirinä, ber yılıy-elıy, ber kölä-kölä, cidençe töşen kürep yata ide inde. Hucabikä çınayagın östäl çitenä kuydı da, kıznıñ östenä cılı şäl kiterep yaptı, annarı, divan poçmagına çügep, belgän dogaların ukırga kereşte...

Bik ozak utırdı ul uramnan alıp kergän yaña tanışınıñ ayak oçında. Karaşların oçı-kırıyı bulmagan gomer ofıklarına töbäp, böten tormışın kabat küzdän kiçerde, küñeldän barladı, ahrı...

Menä ul kinät säğatkä kütärelep karadı. Nider sizengändäy, sikerep tordı, çäçlären, kiyemnären rätläde. Tagın kıznı isenä töşerde. Anıñ dımı da kibep betmägän küz töplärennän, yomrı bit oçlarınnan, zifa yañaklarınnan, ap-ak mañgayınnan, kuyı kara çäçlärennän sıypap çıktı, annarı işek katına kitte...

Ul arada işek kıñgıravı çıltırıy başladı.

- Ulım, sinme bu?

- Äye, änkäy, min.

- Nik bolay soñlap yöriseñ, balam?

- Kızlar yanında buldım, änkäy. Üzeñ gel bitärliseñ bit. Kızlar belän yörmiçä alarga öylänep bulmıy, diseñ... Menä... Kızlar yanınnan kaytıp kiläm...

- Şunnan?

- Närsä - şunnan?

- Kem soñ ul?

- Ä? Nindi kızmı? Bik äybät kız ul, änkäy. Üze çibär, üze akıllı. Alay bulmıy diseñme? Bula ikän şul. Tormışta cay gına çıkmagan aña... Bähet tä yılmaep tormagan... Ä minem belän ul bähetle bulaçak. Çönki minem sin bar, ä sineñ belän bähetle bulmıy kara!..

- Yä, yä, teleñä salınma, iseme niçek soñ anıñ?

- Söygänemneñ iseme – Sirinä, änkäy. Matur isem, äyeme?

- Kem soñ ul, ulım, sineñ tirädä andıy kızlar yuk ide bit?..

Şulvakıt, ber-berse belän çökerdäşä-çökerdäşä çäy eçep utırgan ana belän balanı telsez-önsez kaldırıp, zalnıñ açık işege yagınnan ütä dä mölayım häm gaziz tavış işetelde:

- Min ul... Min – Sirinä...

11 mart, 2009 yıl.

CİR ASTINDAGI YaZMIŞLAR
(Hikäyä)

Min ul keşene küptän beläm. Tukay mäydanındagı «cir astı yulı»nda kön dä oçratam min anı. Yış kına, tuktalıp, talyanda uynaganın, moñlı itep cırlaganın, köylägänen tıñlap toram.

Ul bigräk tä «Sibelä çäçäk»ne matur itep, yöräkkä, canga ütkäzep uynıy. Nindider yaña borılışlar östi, hätta beraz iñräü, ıñgıraşu avazları kuşıp cibärä... Anıñ bu cırı gadi genä cır tügel kebek, döresräge, ul üze gadi genä, keşeçä genä cırlamıy, nindider möhim, hätta ilahi ber eş başkargan kebek, hälitkeç missiyä ütägän kebek cırlıy, güyä ul bu vakıtta bötenläy başka dönyaga küçep tora, häm ozak vakıtlar şul sihri dönyadan bu gönahlı häyätka kayta almıy cäfalana...

Gölbakçaga kerämseñ,

Gölbakçaga kerämseñ lä,

Göl çäçägen özämseñ?

Özelgän göl çäçge kük,

Ayırılunı sizämseñ?

Sibelä çäçäk cillär lä iskändä,

Özelä üzäk, isläremä töşkändä.

Bu vakıtta anıñ bolay da yazmış cilendä karayıp, cıyırçıklanıp betkän yözenä, keçeräyep eçkä batkan küzlärenä gazaplı, hätta ärnüle kıyafät çıga; läkin bu gazap, bu ärneş nindider tatlı gazap, tatlı ärneş, cırdagı moñ, gam dä güzäl moñ, güzäl gam ide.

Gölbakçaga keräm min,

Gölbakçaga kerdem min lä,

Göl çäçägen özdem min;

Özelgän göl çäçäge kük,

Ayırılunı sizdem min.

Sibelä çäçäk, cillär lä iskändä,

Özelä üzäk, isläremä töşkändä.

Cır arasında söyläşep alabız. Läkin moñdaşım küp söyläşmi. Hätta bötenläy dä söyläşmi, minem soraularga «Äy», «Yuk», «Belmim» dip kenä cavap birep tora. Min moña hiç borçılmıym. Miña anıñ söyläşüe ul qadär möhim tügel bit. Miña anıñ uynavı kiräk, köye, moñı, cırı kiräk! Kalgan böten närsä – dönya mäşäqate, tormış vaklıgı...

Kem ul? Kayan? Aña närsä bulgan?

Cavap ällä ni katlaulı bulırga tiyeş tügel. Kem bulsın – berär sukbaydır. Bomc! Änä bit – ni töse, ni kıyafäte... Tämam keşelektän çıkkan. Yäşärlege kalmagaç, iske garmunın totıp, cir astına uk töşep utırgan...

Yuktır, bötenläy ük betkän keşe tügelder ul. Ber dä keşe talap yörmi bit, kibettän, bazardan rizık telänep, häyer estäp tä yörmi... Eşläp taba, häläl köçe, häläl ruhı belän uynap-cırlap yünätä üzeneñ tamak hakın.

Köyen, cırın tıñlap ber hörmätem artkan bulsa, üz könen üze kürüe hakında uylap, tagın da nıgrak üz itä başladım häm keşe yazmışlarına siskänergä genä torgan küñelemä bik yakın aldım min bu sukbay garmunçını.

Läkin iñ kızıgı bu tügel äle.

Boları – hikäyämneñ başı gına.

Anıñ yanına kön sayın diyärlek ber yeget kilep yöri. Zatlı kiyemnän, çista, pöhtä, zamança çıraylı, açık, ğadel karaşlı bu yeget cir astındagı garmunçı belän bötenläy diyärlek aralaşmıy. Ütä dä sabırlık belän «Sibelä çäçäk» yañgıraganın kötep tora-tora da, ihlas tıñlap beterügä, cirdä yatkan katırgı kap eçenä mul gına akça kuyıp, aşıgıp kitep bara.

Gel şulay. Säyer bu «cir astı» digännäre. Ällä şul «cir astı» bulganga säyer mikän?

Çınlap ta, bu yeget kem tagın? Garmunçınıñ berär tanışımı? Ällä garmunçı anıñ tanışımı? Tügelder. Menä min dä, anıñ berkeme bulmasam da, bu cirgä yış kiläm bit. Şul uk «Sibelä çäçäk» öçen kiläm. Çönki ul cır tatarnıñ canı, imanı kebek. Ul anıñ yazmışı gına tügel, yäşäü yäme, yäşäü game dä, şuşı yäşäüneñ asıl mäğnäse dä! Bu cır – minem änkäyemneñ yaratkan cırı. Bu cır belän kart ätiyem frontka kitkän, şuşı cırı belän kaytıp kergän... Annarı bu cır totkınnar, äsirlär cırı bularak ta dan algan. Cälilçelär näq menä şuşı cırnı cırlap ülemgä bargannar...

Ä barıber beläse kilä! Hoda bändäseneñ, bu yegetneñ tormışın, yazmışın beläse kilä. Çönki şul mäğlüm bit: ägär dä ike serle, säyer can bergä kilep oçraşa ikän, dimäk monda ber gıybrät bar!

Nihayät, berdän-ber könne tege ıspay yeget belän yakınnanrak tanışırga cay çıktı.

Ul könne, nişläpter, garmunçı kilmägän ide. Köy yañgıramagaç, cir astı moñsulanıp kalgan. Dönyası da kitek kebek, ütep-sütep yörgän bändälärneñ dä küñelläre buş, yözläre borçulı, kaygılı sıman toyıla...

Minem küñelgä dä salkın, şomlı uylar ürmäläp kerä başladı: «Nik kilmägän? Närsä bulgan? Niçek yärdäm itärgä? Niçek?»

Ozaklamıy tege yegetkäy dä päyda buldı. Kürep toram – borçıla. Yak-yagına karana-karana, tüzemsezlänep ezlänä...

– Bügen kilmägän...

Baştarak minem süzgä iğtibar da itmägän kebek ide. İşetkän ikän. Yakındagı kolonna artlarınnan äylänep kilde dä, basınkı tavış belän cöpläp kuydı:

– Kilmägän şul...

Ayanıçlı ide anıñ tavışı. Bu tavış barı tik ber histän: «İh, nigä qaderen belmädem ikän, häzer kilmäs tä inde», – digän ükeneç hisennän genä tora ide.

«Kem ul siña? Nigä ul qadär beterenäseñ, gacizlänäseñ? Yä äyt, kem?»

Soraşırga niyätläp, tämam neçkärep kalgan küñelemne açı yazmışlarga köyläp betergän genä idem, yeget üze süz başladı.

– Ätkäy ul... Min anıñ berdänber ulı. Şuña da kön sayın kilep yörim...

– Ä änkäñ kayda? – Nindider hätär yazmışka yulıguımnı añlap, kiräkmägän närsä hakında sorap kuyuımnı sizmi dä kaldım. Ükendem, ämma soñ ide inde. Yegetkäy isä hiç kıyınsınmadı, avırsınmadı, bu sorauda açılıp kına kitte, güyä änkäse anıñ küñelenä kerü öçen serle açkıç, izge ber ım-işarä genä bulgan...

– Änkäy yuk inde... Küptän yuk. Min bit detdom balası. Ätkäyne soñ gına ezläp taptım. Ezlämäs tä, tapmas ta idem. Änkäy öçen üç alasım kilde. Ul bit änkäyne tereläy kabergä kertkän, aña kön kürsätmägän... Kıynalıp, izelep yäşägän-yaşägän dä, berdän-ber könne gazizem, biş yäşlek malayın kaldırıp, tınıç kına bakıy dönyaga küçep kitkän. Min ezläp tapkanda ätkäy bik beteşkän ide. Ülem çigenä citkän ide. Ä minem, ukunı beterep, ayakka nıklap baskan çagım. Akıl kerä başlagan çak... Ä bit min, detdomda çakta, anı tabıp dömekterergä antlar eçkän idem. Barmagımnı kisep agızgan cılı kanımnı kabıp süz birdem. Häncär äzerlädem. Anı kön sayın ütkerläp kuya idem. Uramdagı iserek, holıksız irlärne kürgän sayın, ätkäy tügelme dip, alarga barıp yabışasım, üçemne kaytarasım kilä ide. Hoday sakladı. Alarnı da, mine dä. Çit keşegä timädem, üz ätkämne ezläp taptım. Şuşı cir astında taptım. İserep, tuñıp, äcäl belän yakalaşıp yata ide. Bu minutta min äcäl yaklı idem. Ätkäyneñ canın kıygan bu bändäne mäñgegä şuşında kaldıram, dip uyladım. Kuyınımdagı häncäremne kısıp totıp, östenä kilä başladım... Ä ul... torıp bastı da... «Sibelä çäçäk»ne uynap cibärde! Yörägem meñgä telgälänep, canım oçıp çıgıp kitä yazdı! Akıldan yazam dip toram... Kulıma ütken häncär totkan kileş niçek çitkä taypılganımnı, stenaga söyälep, üksep yılap cibärgänemne dä anık kına häterlämim... Änkäyneñ cırı ul. Min üzem änkäyne belmim. Ä menä cırı, moñı istä. Tavışı istä. Detdomda çakta, kıynalıp, kara kan kosıp yatkanda da, soñınnan, armiyägä alıngaç, Çeçnyada öç kön sugışıp yörep, tämam hälsez kileş, kıya töbenä sıgılıp töşkändä dä mine şul tavış, şul cır saklap alıp kaldı. Başımnı kütärergä, sınımnı turaytırga, yörägemne tibärgä mäcbür itte!.. Änkäy cırı... İnde häzer ätkäy cırı da... Beläm, ul da bik sagına änkäyne. İnde küptän täübägä dä kilgän. Üzençä yaratkan, häzer dä yarata bit ul änkäyne. Ul vakıtta da barı tik tile holkın gına tıya almagan. Häzer isä holkı basınkılangan, küñele utırgan, çistarıngan, läkin ul bik tä, bik tä bähetsez... Min ul könne cırga karşı pıçak kütärä almadım. İkençe könne dä, annan soñ da... Ber çittä basıp toram-toram da, açuımnı yotıp, yäşemä tıgılıp kaytıp kitäm... Annarı bötenläy tınıçlandım. Barısı da ütte. Üçem dä, açuım da, hätta kan çıgarıp birgän antım da... «Sibelä çäçäk» cırı gına kaldı. Häm menä... ätkäy...

– Ä nigä ul monda? Nigä bergä yäşämisez? Aru gına tormışlı keşegä ohşagansız...

– Aptırıysız, beläm. Aptırarlık äyberlär bardır şul. Äye, min anı kiçerdem. Läkin bu äle, üz itep, yarata başladım, küñelemä yakın cibärdem digän süz tügel. Min älegä qadär anıñ belän bergä yäşäüdän kurkam: tege çaktagı balalık üçem kuzgalıp, antım yañarıp, berär hätär närsä kılıp kuymagayım, dip şiklänäm. Ay-hay üzäkkä ütkän ide şul üksez, yätim çaklar! Borçılmagız, min anı barıber taşlamıym, üzen-üze kararlık, keşe itep asrarlık, yäşärlek akçadan hiç özmim, küptän tügel genä, kaytıp kunarga, fatir da yünättem. Monda bit ul mohtaclıktan, meskenlektän çıkmıy, yalgızlıkka çıdıy almıyça, küñelen yuatu öçen, yäşäü öçen çıga!..

– Barıber dä añlau çiten sezne...

– Ä minem üzemä barısı da açık. Ätkäy miña çit keşe tügel...

– Üze bu hakta beläme soñ?

– Yuk, belmi. Sizenä, ämma belmi. Nindider izge ber bändä igelek kılıp tora, dip kenä uylıy. Şul citä. Nigä anıñ kanına toz salırga? Nigä avır yaraların kuzgatırga? Min yäş keşe, avırlık mindä genä bulsın, min anı kütärä alam. Minem eş bu, minem yazmış. Annarı... Hoday Täğalä eşe...

Ul arada, sälämä kiyemnären cilferdätep, tanış garmunçı kilep citte. Kilep citep, kırşalıp, tuzıp betkän katırgı ärcäsen cirgä taşladı da, garmun kayışın baş arkılı cibärep, berniçä akkord yañgıratıp aldı. «Kiçerä küregez, bügen soñgarak kaldım», digändäy, kıyınsınıp, tübänçelek belän, bezgä taba karap kuydı. Annarı, başın garmun östenä yantaytıp, küzlären yomdı da, berara tın kalıp torgannan soñ, hislänep, iläslänep, «Sibelä çäçäk» köyen uynap cibärde...

Bu mäldä alarnıñ ikesenä dä rähät ide. Yuk bähet tügel äle bu. Bähet bötenläy başka törle bula. Läkin bähetsezlek tä tügel. Bu ike can ber-bersenä kiräk, alar inde yalgız yäşi dä almayaçaklar. İñ möhime şul.

«Sibelä çäçäk»neñ sihri şaukımınnan çak-çak arınıp, min tizräk cir östenä menep kittem. Miña kitärgä, öskä, kön yaktılıgına çıgarga kiräk ide. Çönki minem yazmışımnıñ bu yazmışlar belän bernindi urtaklıgı da yuk ide.

2 noyabr, 2005 yıl.

YORT İYÄSE
(Hikäyä)

1.

İlüsä avılga küçep kaytkannarınıñ ikençe könendä genä uramga çıktı. Baştarak käyefe bulmadı. Hiç kenä dä kaytası kilmägän ide anıñ. Ätise bulmasa, häzer ul Kazannıñ matur ber poçmagında dus kızları belän gäp kuyırtıp utırır ide. Yäisä İdel buyındagı berär komlıkta aunap gomer ütkärer ide... Ber dä bulmasa, Fuks bakçasına çıgıp, östälendä moñayıp kalgan Gabriel Markesnı ukır ide...

Ätise söyräp diyärlek alıp kayttı anı. “Ata-babañ tugan cirne kürep kitärseñ, içmasam, avıl havasın sularsıñ, anıñ saf suın eçärseñ, miña da bulışırsıñ”, — dip, yul buyı kolak töbendä tukıp kayttı. Nindi avıl?! Nindi hava?! Nindi su?! Kırgıy ber cir bu! İke öyneñ berse taşlandık häldä, kıyşayıp, sömräyep betkän yort härabäläre, kaysıdır kurkınıç äkiyättän töşep kalgan kara şäülälär kebek, küñellärne şomlandırıp toralar.

Avılga kaytıp kergäç, ätise üze dä bik nık aptıragan ide. Kaytmaganına unbiş yıllap kına, şul arada şaulap-görläp torgan, bay, matur avıldan şıksız, cansız uramnar gına kalgan... Ara-tirä, anda-sanda kart-korı kürenep kitä... Akrın gına kıymıldap, uramnan ütep baruçı älege kart-karçıklar da, bu dönya keşeläre buludan bigräk, nindider çit-yat dönyadan kilgän säyer zatlarnı häterlätälär...

Uñ yak kürşedäge Mästürä äbine isäpkä almaganda... Menä ul tereneñ dä terese, içmasam! Cen karçıgı! İlüsälär kaytıp töşkäç, meñ kerde inde. Äle mätrüşkäle çäyenä çakırgan bula, äle yaña bäräñgesen yäisä yaña saugan söten kertä, ciläk-cimeşennän avız itterä... Söyläşep, häbärläşep utırırga gına bulsa da kerep çıga...

— Ramil balakay, ozakka kayttıgızmı soñ? — dip ber genä märtäbä soramadı inde ul.

Ramil üze dä belmägänne niçek äytä alsın?!

— Belmim äle, yakın äbi, min bit häzer irekle koş. Armiyägä yegerme biş yılımnı birdem dä... pensiyägä çıktım.

— Bäy, sin dä pensiyädämeni?

— Äye şul, min dä pensioner häzer. Bez sineñ belän kollegalar häzer, yakın äbi...

“Kollega” digänne añlamasa da, Mästürä karçık, bu süzdä nindider yakınlık, tuganlık sizep, Ramil belän İlüsä tiräsendä tagın da nıgrak böterelä başladı.

Küp yeller buyı buş torgan yort-cirdä eş küp ide. İlüsäneñ däü ätise belän däü änise soñgı yıllarda şähärdä yäşädelär, öç yıl elek ber-ber artlı dönya kuydılar. Alardan soñ änise dä küp tormadı... Yörägenä yasalgan operatsiyädän soñ mantıy almıyça, can täslim kıldı. İlüsä belä, belmäsä dä, sizenä: ätiseneñ avılga küçenep kaytuına da märhümä änise säbäpçe. “Kaya gına barsam da, närsä genä eşläsäm dä — böten närsä Mönirämne isemä töşerep tora, bergä yäşägän çaklarnı häterlätä”, — dip söylängäne bar anıñ. Bik yaratışalar ide şul alar. Gomerlek kaygısınnan üzençä kaçarga telider inde, bütän närsä tügel...

Ätise avılda torıp kalsa da, İlüsä üz tormışın Kazannan başka küz aldına da kiterä almıy. İñ elek ukuın tämamlıysı bar. Vraç bulgaç ta Kazanda eşkä kalaçak ul. Annarı kiyäügä çıgaçak, balalar üsteräçäk... Här atnada äniseneñ kaberenä barıp yöriyäçäk, aña üzeneñ tormışı, uñışları hakında söyläp toraçak...

İlüsäneñ küñele yomşadı, küzlärenä mölderämä yäş tuldı. Ul, halat kesäsennän kulyaulık alıp, dımlı küzlären sörtkäläde... Tukta, närsä bu? Kız, siskänep, başın kütärde. Läkin tirä-yagında berkem dä kürenmäde. Ämma ul toydı bit. Kemder anıñ küñelenä kerep, canına ütep karap tora sıman... Kem ul? Kayda ul? Bu buş, taşlandık avılda kem bulsın, şuşı cirneñ iyäseder, ä bälki Hoday täğalä üzeder... Yäisä ahirättän karap-küzätep toruçı äniseneñ sınaulı karaşıdır... “Nişläp yörisez bu karañgı avılda? Närsä citmi inde sezgä?” — dider ul...

İlüsä, bu avır karaştan kotıla almıyça, kürşedäge iske, zur yort belän ike araga korılgan täbänäk koymadan ayırılıp, öygä kerep kitmäkçe buldı.

— Kem tide? Nik yılıysıñ?

Tavış iyäsen ezläp, İlüsä yak-yagına karandı. Berkem dä kürenmäde. Ällä kolagına gına işeteldeme? Ätise elegräk äytä ide bit: “Böten ruhlarnıñ, böten izgelärneñ tavışları avılda yäşi, avıl — cannarnıñ bişege”, — di ide. Bäläkäy İlüsäne kurkıtır öçen genä äytkänder lä... Ä kem belä...

İlüsä öy işegenä barıp totındı. Tagın tege tavış:

— Närsä buldı? Nik yılıysıñ?

Bu yulı İlüsä tögäl äytä ala: yagımlı tavışnıñ iyäse — çıp-çın keşe, häm ul kaydadır şuşında gına.

Şulay bulıp çıktı da. Yakındagı kuşkayın artınnan ozın buylı, çista, ak yözle, altın yögertelgän küzlek kigän yeget kilep çıktı. İlüsä ser birmäde.

— Sin kem?

— Ä sin?

— İlüsä...

— Nik yılıysıñ?

— Yılamıym...

— Yılıysıñ-elıysıñ... Nu, kem räncette? Häzer kirägen biräbez anıñ!..

— Yuk, yuk... Berkem dä timäde. Bolay gına... Üzennän-üze yäş çıga. Äniyem iskä töşte.

— Kayda soñ ul?

— Ülde...

— Ülde? Gafu...

— Ä sin kem? Küktän töşteñme ällä?

— Yuk, cirdän. Menä şuşı yortnıñ iyäse min. Dimäk... kürşelär bulıp çıgabız?

— Äye...

— Sez ozakkamı, İlüsä?

— Ä sin?

Eget beraz uylanıp tordı, annarı, küzlären yomıp, yözen kükkä kütärde...

— Beläseñme, İlüsä, minem canım bu cirdä inde meñ yıl yäşägän kebek. Şulay da bula ikän... Ä sin üz canıñnı toyasıñmı?

İlüsä aptırap kaldı. Nindi säyer söyläşü bu? Nindi säyer keşe? Nindi säyer cir bu? Avıl digännäre şuşı bula mikänni? Mondıy avılda, mondıy säyer, yuk-yuk, serle zatlar belän yäşäü bik kıyındır ul... Niçek katlaulandıralar alar bu tormışnı... Kük, cir, can hakında söyläşälär... Küzeñne sörtsäñ dä: “Nik yılıysıñ? Kem räncette?” — dip sorıylar... Ä şähärdä barısı da gap-gadi... Şähärdä yäşäü niçek rähät!

— Belmim...

İlüsä yegetneñ soravına “Toymıym” dip cavap birmäde. Ä bälki toyadır da. Bu hakta belep kenä betermider... Şuña da “Belmim” dide.

Äye, näq şulay. Ukuçım döres uylıy. Kılanmışları bik säyer toyılsa da, kürşe yegete İlüsägä oşıy başlagan ide inde. Yuk, iğtibarlı, itäğatle buluı belän genä tügel, şähärdä oçramıy torgan nindider ihlaslık, hätta samimilek, tabigıylek börkelep tora ide bu dönya bändäsennän. Anıñ pöhtä itep aldırılgan tıgız, kara çäçläre, zifa, tigez ay kaşları, keçkenä genä bulsa da, ütä yagımlı küzläre, turı, matur borını, mähäbbätle, därtkä tulıp, küperep torgan irennäre, urta ber cirendä uyılıbrak kitkän iyäkläre — bolar cirdän genä tügel, küktän dä küp kürkämlek algannar ide. İlüsä ällä nişläde, küñelendäge kaysıdır bik näzbrek kıl tartılıp kuydı, yöräge kızurak tibä başladı, küzlärenä oçkın kundı, iñ möhime, anıñ kiläçäk tormışı belän bäyle hıyallarına moña qadär bilgele bulmagan, ämma tatlı da, beraz gına şomlırak ta mäğnälär östälde...

— Sez ozakkamı? — kürenep tora, yegetneñ İlüsä belän ayırılışası kilmi ide.

— Min... belmim. Ätiyem kalsa inde...

— Ä sin?

— Min bit Kazanda ukıym. Niçek kalıym inde...

— Eş bit sineñ kalu-kalmauda tügel, İlüsä. Canıñnıñ kayda yäşävendä...

— Min sine tagın añlamıym.

— Yäşäüneñ mäğnäse, tormışnıñ asılı — küñelneñ kayda buluında. Bu da añlaşılmıymı?

— Añlaşıla... Kızık sineñ belän...

— Kızık bulsa, irtägä tagın çık. Min irtägä öyne cıyıştıram, şulay uk küñelemne dä nık kına tärtipkä kiteräse bar... — Küzlären kiñ açıp, aptırabrak karap torgan İlüsä kürşe yegeten tagın da şul uk soraunı kabatlarga mäcbür itte. — Monısı da añlaşılmıymı?

— Añlaşıla... Monısı añlaşıla...

2.

İkençe könne İlüsäne ätise bik irtä uyattı. Kıznıñ torası kilmäde. Açık täräzädän kergän avıl havası anı tämam izrätep cibärgän ide. Citmäsä, bik soñ yokıga kitte. Kürşedäge säyer yeget hakında uylanıp yattı. Berkemgä dä oşamagan ul. İlüsä yeget kürmägän kız tügel. Bu yulı bötenläy başkaça. Ällä mähäbbät digännäre şuşı bulamı?

— Ätiyem, yatıym inde beraz gına, ä?

— Yuk, häzer ük tor, söyläşäse bar...

— Ätiyem, tagın ber genä säğat...

— Yarıy, yartı säğattän tışta bul. Çirämdä çişmä suı belän çiläk tora, çümeçe dä şunda. Yuınıp alırsıñ... Annarı söyläşerbez.

— Ätiyem, närsä hakında söyläşäbez? — İlüsä sikerep torganın sizmi dä kaldı.

— Yokla dilär siña!

— Ätiyem!..

— Närsä inde?

— Sineñ canıñ kayda yäşi?

— Närsä-närsä?

— Canıñ... kayda sineñ?

— Kızım, närsä buldı siña?

— Ätiyem, äyt inde...

Ätise, kızı yanına kilep utırdı, anıñ mendär östendä dulkınlanıp yatkan çäçlärennän sıypap kuydı, annarı yurganın rätläşterep, kabat torıp kitmäkçe bulgan ide, İlüsä, ücätlänep, tagın soradı:

— Ätiyem?..

— Kızım, bu soraunı birä algan keşe — akıllı keşe. Beläseñme, min akıllı kız üstergänmen... — Beraz uylanıp torgaç, Ramil süzen dävam itte. — Yugalttım min anı... Canımnı... Ber öleşen armiyädä yörep yugalttım. Kaysıdır poligonda mina çokırına töşep kalgandır... Ber öleşe däü ätiyeñ belän däü äniyeñ ülgäç yukka çıktı, soñgı kisägen äniyeñ alıp kitte... Avılga kaytuım da şunnan bit, kızım. Berär börtege kalmaganmı, dip ezläp kayttım...

— Kalganmı, ätiyem? Taptıñmı?

— Belmim, kızım, küñelem haman utırıp citä almıy. Yortıbız, nigezebez, anıñ iyäläre bezne haman kabul itärgä telämilär kebek...

— Nindi iyälär alar, ätiyem?

— Här yortnıñ üz iyäse, üz ruhı bar dilär bit, ul iyälär, ruhlar şuşı nigezdä tugannarnıñ cannarın saklıylar, imeş...

— Şunnan, şunnan?

— Şunnan şul: bezgä kabat şähärgä kaytıp kitärgä turı kiläçäk.

— Nigä, ätiyem?

— Söyläşer süzem dä şul hakta ide. Döresen äyt, kızım: siña avıl oşamadı bit? İke kön inde käyefsez yöriseñ? Siña oşamagaç, miña da kıyın; eşkä dä, tormışka da küñelem kütärelmi... Monı yort iyäläre dä sizälär, şuña da üzlärenä yakın cibärmilär...

— Ätiyem, ber süz äytimme? — İlüsä torıp uk utırdı. Citdilände. — Äydä kalabız. Miña monda oşıy başladı...

— Ä? Çınlapmı, kızım?

— Çınlap, ätiyem. Havası da, suı da, yort iyäläre dä oşıy... Äydä monnan soñ cannarıbıznı avılda yäşätäbez...

— Äydä...

— Sin avılda yäşärseñ, ä min Kazanda ukırmın, kaytıp yörermen, ä? Ukıp betergäç, mondagı kartlarnı — yakın äbilärne, yırak äbilärne dävalarmın...

— Kızım, sinme soñ bu?

— Ätiyem, min bit ber “yort iyäse” belän tanıştım.

— Ä? Närsä?.. Ber-ber häl bulmagandır bit, kızım?

— Buldı, buldı, ätiyem! Buldı-ı-ı!.. — İlüsä, sikerep torıp, oçına-oçına işegaldına çıgıp kitte, ata keşe, anıñ artınnan iyärmäkçe bulgan ide dä, işek başındagı “Ayatelkörsi”neñ ber yakka avışıp torganın kürep, tözätergä ürelde...

...Kön bik tiz ütep kitte. Küp eş eşlände. Mästürä karçık yärdäme belän öyne yuıp çıgardılar, miçne agartıp kuydılar. Küp söyläşmädelär. Härberseneñ üz uyı ide. İlüsä kiçke oçraşu hakında uylandı. Kürşe yegete närsä eşli ikän anda? İşegaldında da kürenmi, ul yaktan tavış ta işetelmi. Ällä?..

Yuk la, üzendä bulgan ikän. Kiçke yakta, matur kiyemnären kiyep çıkkan İlüsäne küktän töşkän kebek kenä päyda bulgan tanış yegetneñ yañgıravık tavışı siskänderde:

— İlüsä! Sälam!

— Sälam!.. Ä min sineñ isemeñne dä belmim. Kem ikäneñne, kayan ikäneñne belmim...

— Sin nindi — min näq şundıy. Bernindi ayırma da yuk. Ä isemem minem — Ruh. Şundıy isemne işetkäneñ bar ideme?

— Yuk. Sin bötenläy bütän keşe, Ruh. Äybäträk, hätta izgeräk... İsemeñ ük äytep tora.

— Nigä inde alay kimsetäseñ? Minem sinnän östen bulasım kilmi...

— Kimsetmim. Şunı gına äytä alam. Bu cirdä kemder yäşi ikän, matur, böten tormış korırga hıyallana ikän, ul inde äybät keşe, ul inde izge can... Ä minem berençe könne ük avıldan gayrätem çigä yazdı. Sin bulmasañ... ällä kayçan Kazanga kaytıp kitä idem inde. Menä şundıy hällär, iptäş Ruh...

— Ä häzer kitmiseñme?

— Yuk.

— Min bik şat. Min bähetle!

— Sin... bähetle? Ni öçen? Min kitmägängäme?

— Yuk, aña gına tügel. Sin mine añladıñ, şuña bähetle. Bu az tügel inde... — Ruh, ürelep, İlüsäneñ aksıl-sargılt çäçennän sıypap aldı, barmak oçları belän genä kıznıñ bit urtasındagı “mähäbbät çokırları”na kagılıp ütte. — Ä sin... bähetleme?

— Belmim... Bähet alay bik tiz kilmider ul. Bähetne kötep, yaulap, köräşep alırga kiräkter...

— Kem äytä anı?

— Kitaplarga şulay yazalar.

— Kitaplarnı kübräk akıllı, ämma bähetsez keşelär yaza.

İlüsä beraz uylanıp tordı.

— Ä sin kem, Ruh?

— Min näq menä şul kitaplarnı yazuçı inde.

— Yazuçı? Tukay kebekme? Cälil kebekme? Ällä... dogalar, äfsennär, yäisä cırlar yazuçımı?

— Soñgısı döresräk bulır.

— Ruh, äyt äle, avılda yazuçı nişli ala? Menä min — vraç. Ukunı betergäç, kaytıp keşelär dävalıy alam. Ä sin nişli alasıñ?

— Min dä dävalıym. Sin alarnıñ tännären, ä min cannarın dävalıym. Min keşelärgä tormışnıñ ürnägen häm gıybräten kürsätäm.

— Işanam. Sin hätta mine dä üzgärtteñ, Ruh. Min çınlap ta monda ör-yaña hislär, bähetle minutlar kiçerdem...

— Menä bit... siña da bähet kagılgan... Ser birmägän bulasıñ...

— Şulay bulıp çıga. Sin ciñdeñ, Ruh.

— Sin üzeñne üzeñ ciñdeñ, İlüsä...

...İlüsä bik soñ kerde. Ruh belän avıl artındagı çişmälärgä qadär barıp çıkkannar. Urap kaytkaç ta ayırılışa almıyça şaktıy tordılar äle. Ruh aña üz hıyalı belän tudırgan keşe yazmışları hakında söyläde. İlüsä anıñ böten yazgannarın ukıp barırga väğdä birde.

Ätise yugaltkan, yoklamıyça kötep utırgan. İlüsä belä, häzer tagın ber tärbiyä därese başlanaçak.

— Kızım, kayda bolay ozak yördeñ?

— Avıl maturlıgına soklanıp, vakıt uzganı sizelmi dä kalgan, ätiyem. Açulanma, yäme.

— Äle berkön genä avıl oşamıy ide bit... Kayçannan oşıy başladı soñ äle ul?

— Häzer oşıy, ätiyem. İke kön elek min tile ber şähär kızı bulganmın, ä häzer andıy tügel... Häzer min bähetle...

— Kem inde ul? Bu avılda sine bähetle itärdäy kem bar? Kızım, yä, nik köläseñ bolay ätiyeñnän?

— Kölmim. Andıy keşe bar. İrtägä ük tanıştırırmın, yäme. Ä häzer... tämle yokı! Töşeñdä änine kür. Barıbıznı beryulı kür, yäme, ätiyem?

— Yarar, kızım, siña da tämle yokı, tämle töşlär! Kanatlı töşlär!

Şulay buldı da. Töşendä İlüsä, Ruh belän bergä, kük yözendä oçıp yörde. “Niçek oçabız soñ bez, Ruh? Keşelärdä kanat bulmıy bit?” — dip karasa da, Ruh anıñ sayın nıgrak oçtı, uynadı, şayardı. İlüsä anıñ artınnan çak iyärep ölgerde. Ruhnıñ cavap süzläre cil tavışı kebek kenä işetelep kaldı: “Keşeneñ kanatları canında, İlüsä, şunı onıtma!..”

3.

Ätise onıtmagan ikän, irtän işegaldı koymasına berketelgän yuıngıç yanına kilep baskan İlüsäne kürügä, soraşa da başladı:

— Yä, kem inde ul?

— Ruh. Kürşe yegete.

— Kem, kem?

— Ruh dim bit...

— Nindi ruh?

— Kürşedä toruçı Ruh. Ruh isemle yeget.

— Nindi kürşe? Nindi yeget? Nindi Ruh? Kürşedä berkem dä tormıy bit, kızım. Min belä-belgännän birle tormıy!

İlüsäneñ Ruh hakındagı häbären ata keşe, nişläpter, küñelenä artık yakın kabul itte. Anıñ kızı hakında borçıla başlavı ällä kayan kürenep tora ide. Kapkadan Mästürä karçık kilep kermäsä, bu söyläşü ällä nindi üpkä-bitärlär belän betär ide, mögayın.

— Nihällärdä genä torasız, kürşelär?

Ramil, yözendäge citdilekne yuıp töşermiçä genä, şul uk vakıtta kürşe karçıgına karata itäğatlelek saklarga tırışıp, cavap birde:

— Hällär yarıysı, yakın äbi...

— Şulay bulsın, Ramil balam. Ä sin, kızım, sin niçek?

Kızı öçen dä Ramil cavap birde:

— Anıkı tagın da äybäträk. Töne buyı ruhlar belän bakça artında yörgän...

Ramilneñ törtterüle-şeltäle süzlären Mästürä karçık añlamadı.

— Täübä digen, balam. Ruhlar belän şayarırga yarıymıni?! Teleñä dä alma bütän, bolay da böten dönyanıñ astı-öskä äylängän.

Bu yulı İlüsä däşmi kala almadı,

— Yakın äbi, kürşe yegete bit ul. Tege yakta toruçı Ruh. Ätiyem şuñardan şiklänep ülde inde...

— Kem-kem? Tege yakta diseñme, balam?

— Äye, tege yakta... Äybät yeget ul...

— Äybät diseñme?.. — Mästürä karçık sagayıp kaldı, hätta tavışın basıbrak söyläşä başladı. — Bäy, ul yakta berkem dä tormıy bit, kızım...

— Tora, nişläp tormasın! İke kön buyı söyläşäm inde min anıñ belän. Ruh isemle yeget...

— Ruh... Ay Allam, tagın nindi sınaular cibärdeñ ikän inde bu korıp-kibep yatkan avılga? — Karçık, kükkä karap, kulların baş oçına kütärep, üze genä belgän teldä nider mıgırdanıp aldı da tagın İlüsägä endäşte. — Karale monda, kızım, menä minem küzläremä kara, tutırıp kara.Yalgıştırmasalar gına yarar ide...

Tämam aptıragan, yılarga da, kölärgä dä belmiçä torgan İlüsä, nihayät, zihenen, huşın cıyıp ala aldı:

— Işanmasagız, äydägez kerep karıybız. Üzem tanıştıram. Äybät keşe ul...

Mästürä karçık belän Ramil ber-bersenä karaşıp aldılar. Ämma İlüsä belän kerergä şunduk riza buldılar.

Kapkada bau, işektä yozak ide. Ruhnıñ äsäre dä, eze dä kürenmäde. Abzar-kuraga taba bardılar — häräkät-mazar sizelmäde. İlüsä niçek kenä kıçkırıp, däşep karasa da, ike kön elek tanışkan, şul arada küñelläre, hıyalları belän bäylänep ölgergän yeget kürenmäde. İlüsä, tämam gacizlänep, karşısındagı täräzä yanına kilde, ürelep, eçke yakka karadı, aña iyärep, ätise dä, Mästürä karçık ta yan-yaktagı täräzälärgä kaplandılar.

İñ elek alarnıñ iğtibarın östäl östendäge ak kaurıy cälep itte. Şunda uk ak käğaz bitläre yata... Şulay bulmıy ni, yazuçı dide bit ul üzen...

— Äydägez, iyälärne ürtäp yörmik, çıgıyk tizräk, — dip, Mästürä karçık kinät aşıktıra başladı. Üze bertuktausız yak-yagına karanıp tökerde, dogalar, äfsennär ukındı...

Üz yaklarına çıkkaç, İlüsägä tagın şul uk soraularga cavap birergä turı kilde.

— Niçek buldı bu?

— Kıyafäte nindi ide?

— Närsä dide?

— Kulı belän kagılmadımı?

— Tagın kayçan oçraşasız?

İlüsä, irenmiçä, kürgännären niçek bar şulay söyläp birde. Nihayät, anıñ küñelenä dä moña qadär tanış bulmagan şikle uylar ürmäläp kerä başladı: “Bu yeget çınlap ta öy ruhı, öy iyäse buldı mikänni? Meñ yıl şuşında yäşim, dide bit... İyälär, ruhlar, cennär genä şulkadär yäşider ul... Ä üze çın keşegä ohşagan... Şundıy äybät, akıllı, hätta izge... Menä şunısı şikle dä inde anıñ! Kayan bulsın häzer andıy akıllı, itäğatle yegetlär?!”

İlüsäneñ tämam zihene taraldı, küñele cilkende, yöräge yarsıp tipte. Ul, bu häldän kotılu çarası ezlägändäy, küñelennän genä tagın ber märtäbä soñgı könnärdä bulgan hällärne küzennän kiçerep, isenä töşerep çıktı. Häm... taptı! Kotılu çarasın taptı! Ul bit üzen yazuçı dide! Änä — östälendä kaläm-kaurıyı da, käğaz bitläre dä kalgan... Cennär, ruhlar hava kebek bit alar; kullarına kaläm totıp, östäl artında yazışıp utıra almıylar...

İlüsä bu hakta şunduk Mästürä karçıkka äytte. Tegese kerfegen dä selketmäde. “İyälärneñ närsä eşli algannarın Hoday üze dä belep betermi äle, şuña kürä dä cirgä sörgän ul alarnı...” — dip kenä kuydı. Ä yazuçılık eşen ul bolay añlattı: imeş, här yortnıñ iyäse şuşı yortta bulgan hällärne mahsus kenägägä yazıp, terkäp bara. Kıyamät kupkanda bu yazularnıñ barsın da Hoday täğalägä tapşıra...

Menä siña mä! Ul Ruh digännäre üz kenägäsenä İlüsä belän oçraşuın da yazıp kuydı mikän? Kızık, bik kızık bu. Ämma kurkınıç!

Ul arada Mästürä karçıknıñ imanlı başında yaña fiker tudı.

— Yort iyälären üzläre yäşägän yort hucalarına ohşagan bula dilär, kızım, äyt äle, nindiräk kıyafättä ide ul?

— Yakın äbi, meñ söylädem bit inde...

— Tagın ber söylä, kızım, söylägän sayın çınrak bula bara ul...

— Nigä söyläp torırga inde, ul yortta yäşägän keşelärneñ fotoların alıgız da karagız!

İlüsäneñ ällä kayan gına kilep “başına sukkan” fiker barısına da oşadı. “Minem kartım belän töşkän fotoları bar ide”, — dip, Mästürä karçık öyenä yögerde, Ramil kürşe-tirädäge kartlarnı cıyarga kitte, şul räveşle, ike kiç buyı İlüsä belän söyläşep yörgän serle zat hakındagı ğalämät häl akrınlap böten avıl gamenä, halık borçuına äverelde...

60 nçe yıllarda uk töşerelgän, sargayıp betkän surätlärdä İlüsä üzeneñ Ruhın şunduk tanıp aldı. Mästürä karçıknıñ kararı katgıy ide:

— Şul, şul — Näcip bu! Ölkänäyep betkäç şähärgä kitep bardı ul. Küptän inde... Ber dä kaytkanı bulmadı... Kaytmaslık itep cibärdelär şul... Bervakıt, yaña, uñdırışlı sort çıgaram dip, ındırına boday çäçte. Ul vakıtta kolhozdan uzıp aşlık çäçärgä yaramıy ide. Känsälärgä çakırtıp intekterdelär meskenne. Indırında şaulap uñıp utırgan igenne ut törtep yandırdılar... Şunnan çıgıp kitte Näcibebez... Ber malayları bar dip işetkälädek işetüen... Hatını şul malaynı tapkanda ülgän didelär... Üze dä can oçırgandır inde... Şuña da yort iyäse uyanıp, borçılıp çıkkandır. Bähillätergä kiräk anı, berär niçek hälenä kerergä kiräk. Yuksa... avılga bäla kiteräçäk ul...

Halık cıyıldı. Utız-kırıklap keşe, bersen-berse bülep, kayçandır avıldan çıgıp kitkän Näcip, anıñ ğailäse hakında äñgämä korıp cibärdelär. İlüsägä bolarnıñ barısı da töş, äkiyät kebek kenä toyıldı. Ul kinät menä şuşı säyer töşennän uyanır da, mölayım, itäğatle, akıllı Ruh yäşi torgan çın, ihlas dönyaga kabat kaytır sıman... Yuk, İlüsä çın, ihlas dönyaga kayta almadı, tege töş, äkiyät haman dävam itte: keşelär, ber nıklı kararga kilep, Näciplär yortına yünäldelär, baya kergännän şar açık kalgan cil kapkadan ütep, bikle işek karşındagı çirämgä tezelep bastılar. İlüsä kermäde, uram yagında kalıp, açık kapka aşa gına karap tora başladı.

Bu “cen tuyı”na im-tomga ostalıgı belän danı taralgan Mästürä karçık huca ide. Ul, alga çıgıp, keşelärdän soraşa başladı: “Kem ipiyen tozsız peşerde? Kemdä töçe koymak bar?” Berniçä hatın, süzsez genä baş kagıp, öylärenä yünäldelär. Mästürä karçık tagın soradı: “Kemdä öç könlek çişmä suı bar?” Andıy keşe dä tabıldı.

Öylärenä kitkän keşelär kabat cıyılgannı da kötmiçä, Mästürä karçık yort iyäsen bähillätü yolasın başlap cibärde. İñ elek ul, kuyınınnan ike ak sölge çıgarıp, anıñ bersen işek başına elde, ikençesen boldır baskıçına cäyde. Annarı, ällä kayan gına beläk buyı artış tayagı alıp, işek töbenä yarımay sızıp kuydı. Meder-meder kilep nider ukınıp aldı, anıñ soñgı süzläre genä işetelep kaldı:

Menä sineñ bilämäñ,

Bezgä yaman telämäñ.

Bezgä yaman teläsäñ,

Siña berni tülämäm...

Ul arada tozsız peşerelgän ipi kilep citte, töçe koymak päyda buldı, su kiterdelär... Mästürä karçık alarnı sak kına totıp, boldır baskıçına cäyelgän sölge östenä tezep kuydı. Annarı, kesäsennän ber yançık çıgarıp, annan uçlap tarı yarmaları, nogıt borçakları, kaz-ürdäk yonnarı aldı, alarnı siher tabını östenä sibä başladı. Avılnıñ cide kartı cirgä tırnalgan yarımay buyınça tezelep bastılar. Urtada kalgan Mästürä karçık, yançıgındagı äyberlärne sibep beterde dä, öy işegenä taba borılıp, äfsen dogası ukırga kereşte:

Öy atası, öy anası,

Totma bezne, cibär!

Sin şundıy dähşätle,

Sin şundıy çibär!

Min siña aş-su biräm,

Cılı tınımnı öräm,

Sin bezgä yomşaklık bir,

İminlek häm saflık bir!..

İlüsä, macaralı kino karagan kebek, bu yola tuyın avızın açıp, şaklar katıp karap tordı. Nu, kaytkaç, kızlarga söyläp karayaçak!.. Huşların alaçak!

İh... barıber dä küñele kitek anıñ... Ruh belän duslıgı şundıy matur başlangan ide läsa! Ä ul... ul yort iyäse, cen-päri bulıp çıktı. Monısın kızlarga söylämäyäçäk İlüsä, söyläsä, kölep üläçäklär... Küzen açırmayaçaklar...

İlüsä üz yanına kilep baskan yeget keşene baştarak abaylamadı, ul haman äle, işegaldındagı märäkägä karap, üzeneñ küñele belän söyläşä ide: ih, tagın ber genä kürep kalırga ide ul yort iyäsen, küzneñ kırıyı belän genä bulsa da! İlüsä şunı tögäl belä: alarnıñ oçraşuı oçraklı tügel ide, hiç kenä oçraklı tügel ide! Monıñ olı mäğnäse bulgandır. Bälki ul Ruh İlüsä aşa keşelärgä: “Kaytıgız avılga, nigezegezgä kaytıgız, ilegezne, ciregezne kabat torgızıgız”, — dip äytergä telägänder... İh, tagın ber genä kön bulsa da oçraşıp kala almadılar...

— Sälam...

— Sälam...

İlüsä, yanına kilep baskan yeget belän borılıp karamıyça gına isänläşte dä tagın üz uylarına çumdı. Ul, hiçşiksez, ätise yanına avılga kaytıp yöriyäçäk. Kürmäsä dä, kürşedäge Ruhnı toyıp, sizep yäşäyaçäk. Anı sagınaçak, Ruh üze dä anı kötäçäk...

— Nindi päri tuyı bu?

— Ts-s-s!

İlüsä, barmagın irennärenä kuyıp, yanına kilep baskan yegetkä taba borıldı, häm, şul minutta uk yöräge tibüdän tuktadı... Kapka töbendä kiçäge tanışı Ruh basıp tora ide!

— Si-i-in?

— Min... Ä monda närsä?

— Sin... kem?

— İlüsä, bu min — Ruh. Onıttıñ damıni? Berni dä añlamıym? Bu avılga närsä bulgan?

— Sin kayda ideñ soñ, Ruh?

— Min rayonda buldım, menä kadak, buyau alıp kayttım. Öygä remont yasarga kiräk bit inde...

— Sin... Sin yort iyäse tügelmeni? Anda äbilär, babaylar, yort iyäse dip uylap, sine bähillätergä yörilär...

— İlüsä?.. Närsä buldı sezgä? Nindi yort iyäse? Min bu — Ruh! Näcip malayı Ruh! Min dä, sineñ kebek, näq ike kön elek şähärdän kayttım...

— Ruh... totıp karıym äle üzeñne...

— Kara soñ... het çemetep, het übep kara...

İlüsä çemetep tä, übep tä karamadı, barı, yakınrak kilep, yegetneñ kiñ koçagına sıyındı...

— Ruh, sin yarıy äle keşe... Min sinsez nişlär idem? Bu avıl nişlär ide? Äydä keräbez... Barısın da añlatabız...

— Yuk, İlüsä, kermibez. Eşlären eşläp betersennär... Zıyanga bulmas... Yort iyälären, cir, su iyälären bik küp bähillätäse bar äle bezneñ... İzge niyätlärebezgä, matur tormışıbızga ışandırası bar...

İşegaldındagı yola tuyı ahırına yakınlaştı. Mästürä karçıknıñ moñlı, yagımlı tavışı küñellärne tınıçlandıra, matur kiläçäkkä ömetländerä, böten, imin tormışka ımsındıra ide:

Bezneñ kebek bändälärneñ

Asılı berder, näsele ber.

Üz cire, suı bar adäm

Ruhı belän köçleder...

Taza bulsın cannarıbız,

Taza bulsın kannarıbız,

İmin bulsın mähällä.

Bu nigezneñ hucaların

Mäñgelekkä bähillä!..

22-23 ğıynvar, 2005 yıl.

GOMER BOCRASI
(Moñsu hikäyä)

Ämircan kart bügen dä könen tramvayda ütkärde. Güyä şunda tudı, şunda gomer kiçerde, şunda soñgı sulışın aldı... Gomereneñ soñgı yılların ul şulay tramvaylarda yäşäp ütkärä: irtä belän berençe oçragan tramvayga kerep utıra, kiçke eñger töşkändä genä kaytıp kitä. Aña inde tramvay yörtüçelär dä, konduktor-kontrolerlar da, hätta tramvayda yörüçe halık ta künegep betkän. Utlı çıbıklarga totınıp yörüçe bu timer arbanıñ ber bik kiräkle äybere kebek ul häzer.

Baştarak bik şiklängännär ide. Yalınıp-yalvarıp ta karadılar, tirgäp, açulanıp, kuıp ta çıgargaladılar. “Terrorist-mazar tügelme?” – dip, militsiyälär dä tikşerep kitte. Üz säyerlege belän Ämircan kart küp keşeneñ kanına toz, canına borçu saldı. Monısı hak.

Cäyge kiç ozın. Kaytırga cıyınıp betkäç tä şaktıy yörde äle bu Hoda bändäse tramvay bocrasın äylänep. Anıñ küñele inde küptän sizenä: kiçkä taban tramvay yulı ozınaygan kebek bula. Yış kına küñelenä: “Bu yulı ahırga qadär barıp citä almas mikänni?” digän kurku da kerä.

Ämircan kartnıñ “gomer bocrası” belän dä näq şulay: barası cir yakınaygannan-yakınaya, ä barır yul ozınaygannan ozınaya...

Anıñ bügenge säyer yazmışına alıp kerep kitkän gomer yulı näq şuşı urında – “ikençe” tramvayda, şähärneñ üzäk mäydanında urnaşkan tuktalışta başlana. Şunda tämamlanaçak ta. Ul monı tögäl belä. İnde menä niçämä-niçä yıllar äylänä dä kilä şuşı urınga, äylänä dä kilä... Näq şuşı urında ul üzeneñ mähäbbäten, yazmışın yugalttı. Monnan bik küp yıllar elek şuşı tramvay bocrasında basıp kalgan ide anıñ Äminäse... “İrtägä şuşı urında köt, yäme”, - dip yılmaep karap kalgan ide...

Alar ber-bersen ike genä kön belep kaldılar. Şuşı “ikençe” tramvay baskıçında tanıştılar. Açık tramvay işegennän kübäläk kebek oçıp kilep kergän ul kıznı Ämircan kötep algan kebek karşı aldı. Kız da, kıyınsınıp tormadı, Ämircannıñ koçagına kererdäy bulıp, yänäşä menep bastı. Annarı yegetkä akça suzdı:

- Bilet alıp biregezçe, zinhar...

Birmime soñ!.. Ämircan yörägen birep kaldırırga da äzer ide bu mäldä. Ul bilet alıp birde birüen, ämma avız açıp süz äytä almadı, kıyulıgı citmäde. Kıznıñ al bilbaulı ozın ak külmäge dä, ozın, sargılt tolımnarı da, zäñgär küzläre, ber karauda äsir itä torgan şaukımlı-nurlı karaşları da nindider başka dönyanıkı ide. Ämircan älegä bu dönyanı belmi, anıñ äle çınlap ğaşıyq bulganı, yaratkanı yuk...

Berniçä tuktalıştan soñ kız, niçek oçıp kergän bulsa, şulay uk oçıp töşep tä kaldı. Ul çıgıp kitügä tramvay eçenäge nur balkışı da sünde, yugaldı... Bu färeştä zatınıñ nurlı çagılışı Ämircannıñ küñelendä, yazmışında kaldı...

Ämircan ikençe könne dä, vakıtın turı kiterep, “ikençe” nomerlı tramvayga utırdı. Tagın kilep kermäsme kiçäge bäğır kisäge?

Kerde şul! Änä ul – ozın itäkle ak külmägen cilferdätep, oçıpmı-oça! Şulay oçıp-oçıp kilde dä açık işektän tramvay baskıçına menep tä kunakladı... Ämircan çak kına kulın birep ölgerde... Yarıy äle ölgerde, kız artınnan uk işeklär uhıldap yabıla da başladı... Yeget köçle kulları belän anı üz koçagına tartıp aldı...

- Rähmät... Gafu itegez, min sezgä caysızlıym bugay...

- Yuk-yuk, miña bik uñay...

Keşe küplegenä söyenep betä almadı Ämircan. Başka vakıt bulsa, böten dönyasın bitärläp, bu kısanlıkka ürtälep barır ide. Bügen isä aña halık belän dıñgıçlap tutırılgan tramvay moña qadär tanış bulmagan sihri toygılar büläk itte.

- Sez... Sez...

- Äminä minem isemem....

- Min - Ämircan. Sez... Äminä... ukudan çıktıgız bugay?..

- Yuk, min ukırga baram gına äle. Ä Sez?

- Min inde ukunı beterdem... Tözeleş institutında... Ä Sez kayda ukıysız?

- “Med”ta. Menä praktika tapşırırga baram...

- Ä irtägä... irtägä ukıysızmı? - Ämircan, nindider bik kıymmätle äyberen yugaltudan kurıkkanday, äytep kalırga aşıktı: - Äydägez irtägä dä şuşı urında oçraşabız!

- Min riza! Tik... şayartkannı yaratmıym min...

- Ä min şayartmıym. Kemder Sezne tramvayda karşı alırga tiyeşter bit inde... Ul keşe min bulsam, Sez rizamı?

İkese dä yılmaeştılar. Ber-berseneñ küzlärenä karaşıp, bermäl tın tordılar... Annarı Äminä Ämircannıñ küñelenä mäñgelekkä uyılıp kalaçak süzlärne äytte: “İrtägä üzebezneñ tuktalışta köt, yäme...”

- Ä praktika?

- Bügen soñgı kön. Annarı – kanikullar!..

Balalarça kul çäbäkläp algan Äminä tagın da balkıp, yaktırıp kitte. Anıñ samimi karaşlarında: “Miña kürenmiçä kayda yördeñ sin moña qadär?” – digän sorau çagılıp uzdı...

Bu – alarnıñ çın-çınlap berençe häm soñgı oçraşuları buldı. ...Ämircan kart häter şaukımınnan aynıp bügenge köngä kaytkanda tramvay Tukay mäydanındagı “bocra”ga yakınlaşıp kilä ide. Bu tuktalışka citäräk ul ayıruça citdilänä, cıyırçıkka batkan yöze tartılıp, yäşärep kitä, anıñ karavı, härvakıt dımılanıp torgan küzläre tagın eçkäräk batıp kitä. Bu minutlarda anıñ yöräge yışrak, yarsıbrak tibä, karaşlarına ömet, ruhına yegärlek iñä...

Mondıy vakıtlarda tramvaydagılar da, kartnıñ haläten sizenep bulsa kiräk, kinät tınıp, basılıp kalalar. Pışıldap kına bilet sorıylar, ımlap kına söyläşälär... Tramvay tikle tramvay da akrınaya, relslarına yomşagrak basarga tırışa... Şulay alar barısı bergä nindider hikmätle mizgelgä, tılsımga, sergä yakınlaşalar...

Ämircan kart ul “tılsım”nı berençe bulıp kürde. Bocranıñ Tukay mäydanına kilep kergän öleşendä yapa-yalgızı basıp tora ide ul sihri zat. “Äminä! Äminä?..Äminä...” Yan täräzägä uktalıp, uramdagı här keşegä töbälep karap bargan kart, yäşlärçä därräü kalkınıp, torıp bastı. “Äminä?!. Sin bit bu!..” Anıñ yazmış ahı bulıp yañgıragan, işetel-işetelmäs kenä äytelgän süzlären tirä-yündäge halık şunduk işetep aldı, ber-bersenä pışıldaşıp, bu hakta tramvay yörtüçegä häbär cibärde.

Tramvay, gomerdä bulmagança, uram urtasında tuktalıp kaldı. Anıñ belän belän bergä dönyadagı häräkät, tormış tuktaldı. Güyä keşelekneñ “yaşäyeş bocrası” küçärennän çıktı, kendegennän ıçkındı... Berazdan şaulap açılgan işeklär belän bergä tagın tormış başlandı, “yaşäyeş bocrası” üz küçärenä kerde... Vagon eçedäge halık, yak-yakka taypılıp, Ämircan kart utırgıçınnan işekkä qadär yul açtı. Bu gacäyep hälneñ şahitı bulgan adäm balaları, ber mizgel eçendä böten bulgan gönahlarınnan, kerlärennän, gamnärennän arınıp, imannarına, häterlärenä, hıyallarına kayttılar... Dönyaga izgelek iñgän mäl ide bu...

Ämircan kart, täräzädän küzlären almıyça gına, äzerläp kuyılgan aralıktan işekkä taba kitte. İşek katına citäräk sörlegä yazdı, anıñ ilahi dulkınlanudan ciñeläyep kalgan gäüdäsen köçle kullar totıp aldı, şul kileş, kütärep diyärlek anı uramga çıgarıp kuydılar...

Menä ul bervakıt, yul östendä tuktap kalgan tramvayga karap, nişlärgä belmiçä aptırap toruçı kız karşında päyda buldı.

- Äminä!..

Ozın itäkle ap-ak külmäk kigän, sargılt çäç tolımın tüş östenä salgan, yaktı yözle, zäñgär küzle kızıy isä, ällä tramvay täräzälärenä yabırılıp, işek baskıçlarına asılınıp karap torgan keşelärdän kurkınıp, ällä böten yöz-biten cıyırçık basıp ta mölayımlelegen yugaltmagan säyer karttan şiklänep, çitkäräk taypıldı.

- Äminä! Äminä...

Kıznıñ gacäplänüdän zur bulıp açılgan zäñgär küzlärendäge kurkunı berazdan kızıksınu alıştırdı. Ul hätta tıynak kına yılmaep kuydı:

- Babay, Sez yalgıştıgız. Min bit Äminä tügel...

- Äminä, nişläp Äminä bulmasın?.. Menä bit – külmägeñ dä şul, çäçläreñ dä... Üzeñ dä...

- Kümägemne äbiyem tekterde, siña kileşä, dide... Çäçläremne dä äbiyem ürde... Babakay, Sez mine kem beländer butıysız...

- Berkem belän dä butamıym... Sin bu, sin, Äminä... Onıttıñmı ällä? Kiçä bez şuşı urında oçraşırga süz kuyışkan idek, iseñdäme?

- Sez yalgışasız, babakay. Min berkem belän dä oçraşırga süz kuyışmadım. Kiçä min äbiyem belän ziratka bardım, babam kaberenä çäçäk saldım, annarı tugannar kaberlegendäge isemlek yanında tordık, tanış isem ezlädek... Anıñ yäşlektä söygän yegete sugışta ülep kalgan... Alar oçraşırga süz kuyışkannar, ä yegete kilmägän, ul könne sugış başlangan... Äbiyem äytä: “Sugışka kitmägän bulsa, kiler ide, sugışta ülmägän bulsa, tabar ide”, - di...

Kauşavınnanmı, üzeneñ Äminä tügellegen niçek tä raslarga teläpme, totlıga-totlıga kiçäge hällärne täfsilläp söylärgä kereşkän kıznı Ämircan kart küñel iñräve belän bülde:

- Äminä!.. Äminä... Ni söyliseñ Sin? Menä bit min – isän! Menä bez ikebez dä isän-sau! Min sine küpme ezlädem, Äminä!.. Menä taptım... Nigä tanımagan bulasıñ, nik şayartasıñ?

- Şayartırga uylaganım da yuk. Babakay, min Äminä tügel! – Şunda kızga ällä närsä buldı. Ul, kinät totlıgıp, tuktalıp kaldı. – Bälki Sezgä minem äbiyem kiräkter? Menä ul Äminä isemle. Ä, babakay?

- Nindi äbi? Nindi Äminä? Miña sin kiräk, sin minem Äminäm... Äydä minem belän... Min sine şulkadär ozak ezlädem...

Kız inde däşmi. Kük kebek zäñgärsu, saf küzlären tutırıp, yılarday bulıp karap tik tora. Kay aradadır kartnıñ kıtırşı uçlarına barıp kergän yomşak, zifa kulların tartıp alırga da kıyulıgı citmi anıñ.

Avır häldän alarnıñ ikesen dä tramvay halkı kotkardı. Bu ike Hoda bändäsen kay arada gına uratıp-sırıp algannar digen!..

- Ämircan babay, äydägez, utırıgız tramvayga... Tabılır ezlägän keşegez, ber tabılmasa, ber tabılır... Ohşagan keşelär küp bit alar, Sezneke dä tabılır... Äydägez inde utırıyk - änä, böten yulnı kaplaganbız, bolay yaramıy bit...

Ber haman äle zihenen cıya almıyça gazaplangan kızga, ber karşısında özgälänep yalvaruçı konduktor hatınga karap torgannan soñ, Ämircan kart tramvayga utırırga buldı. Menä ul, söyälgä katkan uçlarınnan kıznıñ mamıktay kulların telämiçä genä buşattı da, kırt borılıp, tramvay işegenä yünälde. Ul arada bayagı köçle kullar anıñ ciñel gäüdäsen ike yaktan cähät kenä eläkterep, kütärep diyärlek tramvay işegennän alıp kerep kittelär, üz utırgıçına iltep kuydılar...

Kartnıñ haman äle uramdagı tılsımnan ayırılası kilmäde. Täräzägä töbälep bakkan kileş, ul haman söylände, ügetläde, yalvarıp-yalvarıp kıznıñ kiçerüen soradı... Läkin: “Närsä buldı bu?”, - dip, haman äle uram urtasında kıymşanmıy basıp torgan kız anıñ süzlären işetmi ide inde...

- Äminä... Açulanma miña...Min ul vakıtta kilä almadım... Kahär töşkere sugış başlanu belän, ikençe könne ük frontka kittem... Öygä kilep aldılar... Açulanma miña, Äminä, min Sineñ alda bik ğayeple...

Tramvay eçendä säyer tınlık urnaştı. Zamana arbası, güyä, bu yulı relslar buyınça dañgır-doñgır şuışıp barmıy, bälki tavış-tınsız gına oça... Anıñ belän bergä tramvaydagı halık oça, üz hıyallarında, uy-hatirälärendä oça, yazmış orbitalarında, gomer bocralarında oçıp yöri...

Ämircan kart ta oça. Ul inde tınıçlangan. Berni däşmi-nitmi, başın aska igän dä, yokımsırap tik bara.

Yuk, ul yoklamıy. Ul uylıy. Bu hakta böten tramvay halkı belä. Bu hakta böten dönya belä...

“Nik tanımadıñ mine? Min bit şundıy kötep aldım bu oçraşunı!..

Ä sin şundıy uk yäş, çibär, gaziz... Ä üzeñ miña “babay” diseñ... Äye şul, min inde ozın gomer yäşädem. Sine ezli-ezli kartaydım... Şuña da sin miña üz äbiyeñne dimliseñder... Siña ohşasa, ul da çibärder... Sineñ äbiyeñ dä minem yäştäder... Ä bälki min ezlägän keşe – sineñ äbiyeñder?.. Ul da “Äminä” isemle bit... Ya Hoda! Şul, şul bit minem Äminäm! Ä sin, sin, kızıy, anıñ onıgı gına!..”

Bu kötelmägän açıştan Ämircan kartnıñ yöräge, tibüdän baş tartkanday, kısılıp, sıkranıp kuydı. Ämma beraz çıgımçılap torgannan soñ, tagın aşıgıp yörep kitte. Çönki ul belä: tuktalırga yaramıy! Häzer bigräk tä yaramıy! Alda yaña gomer bocrası kötä. Bu gomerdä anıñ yäşlek mähäbbäte - Äminäse bar, Äminäseneñ onıgı – mölayım yözendä, zifa buy-sınında, igelekle holkında äbiseneñ yäşlek obrazın yörtüçe onıgı bar! Az gına mäşäqatlänergä turı kiläçäk kilüen: şuşı ige-çige bulmagan tramvay bocrasında niçek tä ezläp tabarga tiyeş ul alarnı. Şul gına!

21 i̇yül, 2008 yıl.

KİYÄÜ KİÇE
(Novella)

hhh

Rähilä kiyäü katına kerergä äzerlänep bette. Yuk, tuylap-zurlap kiyäügä çıguga başta uk karşı buldı ul. Yäşe başınnan aşmasa, haman da çıkmas ide äle. Kiräk bulganga çıga. Utız öç yäş bit inde. Yalgız kalası kilmi. Ber äybät keşegä par bulıp, bala tabıp, şul balaga böten gomeren bagışlarga uyladı ul.

Çittän, Ukraina yagınnan yugarı oçka kaytkan tatar keşese kulın soratkaç, Rähilä ozak uylap tormadı, riza buldı. Ämma katgıy şartın da belderde. «Min anıñ belän «kiyäü kiçe»nnän soñ gına tanışaçakmın, – dide. – Şunsız yakın kilmäsen. Hätta isemen dä beläsem kilmi. Yäşi-yäşi tanışırbız da, beleşerbez dä... Şuña riza bulsa, min riza...»

Şulay ittelär dä. Kodalaşıp, dimläşep tormadılar, ber-bersenä kürenmiçä genä nikah ukıttılar, büläklär almaştılar. Näkıya ciñgäse, bik möhim häbär äytergä teläp, berniçä märtäbä avızın açıp karagan ide, Rähilä şundık kırt kiste:

– Kiräkmi! Şunı gına äyt: äybät keşeme ul?

– Äybät, äybät... Härbi hezmättä yörgän, di... Sugışın da kürgän... Semyası bulmagan, yäşli söygän keşesen onıta almagan, imeş...

– Aları kiräkmi... Äybät bulgaç, şul citkän... Kalganın küz kürer...

hhh

Rähiläneñ bulaçak iren küräse kilmägänenä berkem dä aptıramadı. Çönki belälär: anıñ häle häl. Şul gomer yäşäp, ul üze dä älegä qadär yäşlek mähäbbäten onıta almıy, tänenä dä, canına da berkemne yakın cibärmi... Anıñ tarihın avılda tögäl belüçe yuk... Şul gına mäğlüm: Rähilä, üsep buy citkergän çibär kız, ber cäyne yugarı oçka kunakka kaytkan Vasilga ğaşıyq bula. Vasil üze dä kıznı üz itä. Şulay duslaşıp kitälär, aralaşa başlıylar. Duslık tizdän yaratuga, annarı olı mähäbbätkä üsä... Şulay yıl sayın oçraşıp toralar bolar. Cäy citügä, Vasil kaytıp töşä, Rähilä anı böten küñel cılısı belän kötep ala, yäşlegeneñ bähetle minutlarında söyü-nazın birä, yörägen aça...

Väğdälär bireşep, kiläçäktä bergä bulırga süz kuyışıp ütkärgän soñgı cäydän soñ da unbiş yıllap vakıt ütep kitä. Baştarak Rähilä Vasilnı kötä. Özelep, izalanıp kötä. Hätta, mäktäpne tämamlagaç, ukırga kitmi, fermada kala. «Vasil kaytıp töşär dä, mine tapmıyça, tagın kitep barır», – digän, imeş. Läkin Vasil kaytmıy da kaytmıy. Rähilä, nihayät, ömeten özä, küñelen katıra da, üz eçenä yomılıp, yabılıp yäşi başlıy.

hhh

Tagın küpmeder vakıt uza. Kışnıñ ber buranlı könendä Vasildan beryulı öç hat kilep töşä... Ul kön Rähiläneñ küñelendä bik ozakka torıp kaldı. Çönki bu könne ul Vasilneñ hatların utka yaktı. Şul hatlar belän bergä yäşlek hıyalların, suınıp betä yazgan mähäbbäteneñ soñgı kıypılçıkların da yaktı... Ämma bu ut yanında barıber cılınıp kitä almadı.

Rähilä haman üzeneñ ücätlegenä bardı, kayçandır özelep söyep yörgän keşeseneñ här kilgän hatın utka yaga tordı, şunıñ belän küñelendäge sagışlı-gamle avırtularnı, üpkä-zarnı alıp atarga, üzeneñ yarsıngan canın tınıçlandırırga teläde, ahrı.

Berdänber könne hatlar kilüdän tuktadı. Rähilä şunda gına beraz tınıçlanganday buldı. Böten küñelen, küñele belän bergä gomeren dä şul arada kartayırga ölgergän ata-anasına häm fermadagı sıyırlarına bagışladı.

hhh

Häzer Rähilä belä: ul vakıtta Vasilga cavap birmiçä ul yalgıştı. İçmasam, hatların da saklamadı bit... Ni häl itäseñ: şulay yazgandır inde. Ul üz tormışında gel avır yullar ezläde, yäşäeş däryalarınıñ da iñ hätärenä yulıktı. Ä sagış däryasına ber töşep algaç, tiz genä çıgam dimä ikän...

«İh, Vasil, Vasil, – dip uylıy Rähilä yış kına. – Nişlädek bez sineñ belän? Sin kaylarda häzer? Barmı soñ sin? Barmı?»

Şulay da, Rähilä öçen tagın ber yul kalgan ide äle: ul tormışında oçragan iñ berençe äybät keşegä kiyäügä çıgarga buldı... Menä, kiyäü yanına kerer aldınnan, üz tormışı häm yazmışı hakında soñgı märtäbä uylanıp utıra...

Näkıya ciñgäse çakırıp däşkäç, Rähilä siskänep torıp bastı, külmägeneñ kiñ itäklären taratıp cibärde, çäçen tözätte, küz töplärenä kuna başlagan cıyırçıkların, sıpırıp alırga telägändäy, sıypap-söyep kuydı...

hhh

Näkıya ciñgäseneñ tüşäge yomşak, caylı bulıp çıktı. Kiyäü bik itağatle, äybät keşe ikän. Ber avız süz söyläşmäsälär dä, döm karañgıda ber-bersen kürmäsälär dä, anıñ därtle tänen, ihlas küñelen toymıy mömkin tügel ide. Rähilä avırtunı sizmäde dä. Ällä şomlı kurkınudan, ällä rähät ımsınudan – ul bik tiz onıtılıp kitte, küzlären yomıp, yanında yatkan tulı bädänle, kiñ, tıgız kükräkle, yäşäü därte taşıp torgan ir-at ihtıyarına birelde...

hhh

Rähiläne, täräzä ölgeläre arkılı ütep, ällä kotlarga teläp, ällä anıñ sihri halätennän könläşep, ber urında elägep kalgan koyaş uyattı. Hatın, koyaşka cavap itep, başın kalkıttı, ämma rähät sulkıldap torgan tänen kuzgatmadı. Şulay da, ber yakka yantaep, yänäşäsendäge täräzädän tışka – ihata yagına ürelep karadı... Anda, bakça koyması buyında urnaşkan bura koyı yanında, matur şärä täne belän böten dönyanı bizäp, ütä dä tanış, gaziz ber keşe yuınırga su yünätep yöri ide.

– Vasil...

20 aprel, 2003el.

TÖNGE KÜBÄLÄK
(Hikäyä)

Kayçan gına üz gomer yulınnan taypılıp, çit-yat sukmaklarga kerep kitte soñ äle ul? Kay arada üzeneñ häläl yazmışınnan mährüm kaldı, üz bähetennän vaz kiçte? Anıñ saftin-saf yäşlege oçraklı irlär astında tüşäk bulıp, naz, söyü satıp yäşäü öçen birelgän idemeni? Niçek bolay kilep çıktı soñ äle?

Arakı söremennän çak-çak aynıp, çirattagı söyärkäse yänäşäsendä uyanıp yatuçı Mädinä gomerendä berençe märtäbä üzeneñ ayanıçlı häle, mäğnäsez tormışı hakında uylandı.

Hoday Täğalä üz bändälären yäşätä-yaşätä dä, bervakıt kilep, änä şulay can açıgısı belän uylandırıp ala ikän ul. Mädinä dä şuşı berniçä mizgel eçendä böten ütkäne, bügengese häm kiläçäge hakında uylandı. Ata-anasınıñ, matur ömetlär baglap, ukırga ozatuı, läkin ukırga kerü öçen tiyeşle ballarnıñ citmäve, öydägelärne “kerdem” dip aldavı, restoranga ofitsiant bulıp urnaşuı, şul restorannıñ hucasına ğaşıyq buluı, anıñ belän keşe küzennän kaçıp yäşi başlavı, berdänber könne, söyärkä ire bik yalınıp soragaç, ber bayga tönge tüşäk buluı...

Kay arada şuşı hälgä töşte soñ ul?

Bik yarata ide şul Narimannı. Özelep yaratkanga kürä dä anıñ säyer üteneçenä karşı kilä almadı... İkençe könne, tege bändäneñ tau qadär gäüdäse astında izelep-tauşalıp betkän tänen österäp barıp yıgıldı ul söygäneneñ ayak astına. Läkin anı tartıp torgızuçı bulmadı. Cirängeç çırayın sıtıp, idändä aunap yatkan Mädinä arkılı atlap çıgıp kitkän Nariman öç könnän soñ gına işek katında päyda buldı...

Andıy tönnär tagın kabatlandı. Tiz arada Mädinä Nariman kuşuı buyınça irlärneñ küñelen kürep yörüçe tönge kübäläkkä äverelde. Ä berdän-ber könne söygäne anı fatirınnan uk kuıp çıgardı; Mädinä üz könen, döresräge – üz tönen üze kürep yäşärgä mäcbür buldı.

Bügen şundıy tönnärneñ berse ide.

Menä ul, sak kına torıp, annan-monnan gına kiyende dä karañgı töngä çıgıp kitte. Uramga çıguga adımnarın tizlätte, annarı yögerä ük başladı. Çönki yögerüdä ciñellek bar ide. Güyä ul şulay yögerä-yögerä, üzeneñ yämsez, gamsez tormışınnan kaçmakçı, mäğnäsez gomeren yuldan yazdırıp kaldırmakçı bula. Ällä?.. Ällä inde gel añardan çittäräk yäşärgä künekkän bähetne, hiç bulmasa ömetne kuıp totmakçı bulamı?..

Mädinä belä: yögerep kenä kaçıp kotılam dimä bu märhämätsez, şäfkatsez tormıştan... İnde kaçtım digäç tä kilep tota ul sineñ çabuıñnan...

Başkalar belän niçekter, Mädinä hiç kenä dä kaça almadı üz yazmışınnan. Nariman belän bergä bulmayaçagın sizgäç tä, restorannan kitep, pedagogiyä uçilişesına ukırga kerergä teläde ul. Tulay torakka urnaşıp, sınaularga äzerlänä başladı. Läkin yazmışnıñ ozın kulı anı berkönne işek töbendä eläkterep aldı da söyräp diyärlek zatlı maşinaga taba alıp kitte, cilterätä-cilterätä artkı utırgıçka kertep utırttı.

Nariman ide bu. Kiram isemle dustı da yanında. Näq şul kiçne Mädinä, ayaklı mal kebek, kuldan kulga küçte. Kiram anı maşinanıñ artkı utırgıçında köçlägändä, rul totıp baruçı Nariman, encedäy teşlären yıltıratıp:

- Barısı öçen dä tülärgä turı kiler, Mädinä canım, - dip ürtäp tä tordı äle...

Şul könnän başlap Mädinä keşedän keşegä kitte. Narimannıñ dus-işlärendä, iyärçennärendä bulıp çıkkaç, uramga çıgarıp taşlandı. Läkin bu yulı da uramda tänen satıp eşlägän akçasın Narimanga kaytarıp birergä tiyeş ide ul.

Mädinä yögerde dä yögerde. Menä ul karañgı tıkrıklarnı ütep, kiñ, yaktı mäydanga kilep çıktı. Karşında gölt itep kabıngan ut balkışına küzläre çagılıp, abına yazdı. Ber tın aptırap, gaciz kalıp torgaç, tagın da köçleräk talpınıp, şul balkış eçenä kerep kitte... Ul bu minutta utka töbäp oçkan tönge kübäläkne häterlätä ide.

Kübäläkneñ üze bulmasa da, ul bu minutta kübäläk küñelle keşe ide. İñ möhime, keşe ide! Änä şul keşelek asılı anı, şaukımlı yaktılıktan ayırıp alıp, tagın karañgı tön küzenä alıp kerep kitte... Menä ul balkıp torgan mäydan aşa yögerep uzdı da karañgılıkta erep yukka çıktı... Äye-äye, güyä ul üze yuk, barı tik anıñ canı gına kalgan, şul can kisäge genä karañgı şähär uramı buylap, talpınıp oça da oça... Soñgı köçenä, aktıkkı körçegenä cilpenep oçıngan kübäläk kebek...

Can gına tügel, küñel dä bar ikän äle. Ä anda... Hatirälär yomgagı çäbälänä... Menä anı ätise belän änise kapka töbenä ozatırga çıkkan. Üzläre şulkadär gaziz, qaderle, üzläre... şundıy kızık. “Tırış!.. Ukırga kerä almasañ, kaytıp yörmä!” - dip, aldan uk bitärläpme-bitärli änise. “Kara anı, kızıy, berär süz işetsäm, barıp canıñnı alırmın!” - di ätise. Änä - sınau aluçı olı gına apa keşe, katırgı kebek katıp kalgan yözlären östäl östennän kütärep: “Sineñ atañ-anañ kolhozda ikän... Närsä, sin, ike kulıñnı seltäp şähärgä kilgäç tä... Keşe bulırga uyladıñmı?” – dip hökemen iğlan itä...

Ä menä monısı Nariman. Bigräk tämle telle inde. Üzeneken itäm digändä, yılanday yılışıp kuyınga kerä. Bu yulı da, Mädinäne nazlıy-nazlıy: “Cankisägem, mähäbbätebez hakına yokla inde şunıñ belän, bu minem öçen tügel, biznes öçen kiräk... Urtak bähetebez öçen kiräk...”- dip sırpalana...

Mädinä haman yögerä. Aldın-artın karamıy çaba da çaba... Anıñ belän bergä uyları çaba. Alar da, şuşı uramnar kebek, karañgılı-yaktılı... Änä - karşında stenaday kalıkkan ür-kıyaga da elägep kalmadılar, içmasa...

Kilgän uñayga şul tekä tauga yögerep menep kitüen sizmi dä kaldı Mädinä. Öskäräk mengän sayın, üz iñendä nindider sihri kanatlar yarala başlaganın toydı ul. Bu toygı aña yaña köç, yaña därt birde. Häm ul bähetenä, ä bälki hälaqätenä aşıkkan kebek, oçıp diyärlek tau tübäsenä barıp mende. Nindider afättän saklap, yolıp kalırga telägändäy, yak-yaktan sirin, särvi kuakları iñnärenä yabırıldı, koçaklarına alırga teläp, kul-beläklärennän tartkaladı, yolıktı... Ämma Mädinä inde häl itkän ide: ul ahırga çaklı yögeräçäk, ahırga qadär oçaçak...

Tau başında yul kinät özelä ide. Tabiğattä dä, tormışta da bik yış şulay bula - ürgä alıp mengän sukmak kinät kenä yar-kıyaga kilep törtelä yäisä upkınga uk barıp yıgıla... Şul sukmaktan baruçı adäm balası isä yä bargan yulınnan kire borılıp töşep kitä, yä upkınga oça...

Mädinä upkınnı sayladı. Yuk, üze berni dä häl itmäde kebek ul, monıñ öçen anıñ mömkinlege dä, vakıtı da yuk ide... Yazmışı sayladı aña bu yulnı, yazmışı alıp mende şuşı afätle tau başına... Ul hätta uylarga da ölgermi kaldı. Üz hatirälärennän aynıp kitkändä, aska – karañgılık koçagına oçıp töşep bara ide inde ul.

Ä bit anıñ berençe uyı söyeneçle buldı: menä ul oça, oça! Nindi tatlı halät ikän bu – oçu... Gönahka batkan märhämätsez, bähetsez cirdän ayırılıp, ilahi dönya sulışına suırılıp kerü...

Şulay suırılıp upkınga töşep bargan uñayga, Mädinäneñ can türendä nindider kıl hälsez genä zıñlap kuydı. Şulvakıt Mädinä üz täneneñ ciñeläyep kaluın toydı, şul uk mizgeldä küzlärenä yalkın teledäy kaldıranıp oçıp yörüçe kübäläk börtege çagılıp kaldı...

Ällä şul moñlı “zıñ” täesir itte, ällä tege kübäläkneñ sihri şaukımı buldı – Mädinä, üzen-üze dä beleştermiçä, bar köçenä, ike kullap yarga yabıştı... Bu hälne kıya çitendä üsep utırgan yalgız narat sizep kaldı, ahrı. Ul, ike dä uylap tormıyça, kıznıñ balçık-kom tuzdırıp töşep bargan uçlarına kıtırşı tamırların suzdı...

Üze narat tamırlarına totınıp kalsa da, Mädinäneñ canı elägep kala almadı, ahrı, oçıp töşep bargan uñayga, tänennän ayırılıp, aska - upkınga oçtı... Keşeneñ üzle balçıktan äväläp yaratılgan tänennän ayırmalı bularak, cannıñ kanatları bar, ul oça, dimäk, ul mäñgelek...

Mädinä bayagı ciñellekne tagın ber märtäbä toydı. Küñelenä ciñellek artınnan uk cılılık kerep tuldı. Ul ömetkä börelände... Cannan buşap, cılınıp, ciñeläyep kalgan tänne anıñ kulları inde ıçkındırmayaçak ide...

Mädinäneñ bervakıtta bulmagança yäşise kilde. Yäşärlege dä bar ide. Anıñ şaktıy tauşalgan, läkin sünep-sürelep ölgermägän yäşlege bar, arakı söreme, tämäke tötene astında basılıp yatkan hıyalları bar, tugan avılı bar, gaziz äti-änise bar... Şular hakına yäşärgä tiyeş tügelmeni ul?! Alar yanına kabat kayta almıymıni? Ör-yañadan yäşi başlıy almıymıni?

Berazdan Mädinä kul-barmaklarınıñ ärnep sızlavın toydı. Bu sızlanulardan kotılmakçı bulıp, kulların buşatası, uç-barmakların cäyep cibäräse kilde anıñ. Ä närsä yugalta ul? Şuşı bähetsez gomerenme, keşe tipkesendäge tormışınmı? Qadersez mähäbbätenme? Ällä häyläkär, tübän canlı Narimannımı?

Mädinäneñ zihenendä ber säyer teläk yaralıp kilä ide: menä häzer kulların ıçkındırsa? Ul bit bu gazaplardan şunduk kotılaçak. Borçular da, tübänleklär dä, Nariman da, aña iyärep yörüçe yazmış şaukımı da yukka çıgaçak...

Kız, bähetle gomer tügel, iñ ğadäti yäşäü game dä birä almagan yazmışı belän huşlaşırga cıyınıp betkän ide inde, şulvakıt kıya östendäge kalkulık artında nindider nur börtege päyda buldı. “Ällä tañ atamı, kön belenäme?” – dip uylap ölgerde Mädinä. Läkin bu yulı da aldandı. Bu serle nur – tañ da, koyaş ta tügel ide. Hälaqätkä duçar bulgan Mädinäneñ baş oçınıda böterelep bayagı tönge kübäläk oça ide. Ul şulkadär yaktı häm güzäl, anı barı tik tañ nurı belän genä çagıştırırga mömkin ide. Tañ nurı gına ofık çitendä şulay oçıp uynıy ala, Hodaynıñ ım-işaräse bulıp çagıla ala...

Mädinä bähetsez yazmışın, tän sızlanuların onıtıp, ällä kayan gına päyda bulgan nurlı kübäläkne küzätä başladı. Hätta kul-buınnarına köç kergändäy buldı. Kübäläk şulkadär matur ide – küzne kamaştırırlık cete al töse küñelgä iläslek birsä, ut yalkını kebek kızgılt kanatları isä, dulkınlanıp tipkän yöräk kebek, talpınıp kaltırana ide... Oçınıp kına kalmıyça, berazdan ul, yakın uk kilep, kıya çitendä asılınıp torgan Mädinäneñ yöz karşında cilpenep tora başladı... Kız, hätta, üz kerfeklärendä anıñ kanat cilen dä toygan kebek buldı...

“Bu qadär dä matur bulır ikän!..” – dip uylap aldı Mädinä. Şunduk äbiseneñ yatagı çitendä elenep torgan çigüne isenä töşerde. Ul çigügä dä näq menä şundıy kübäläk töşerelgän ide. Küzlärennän mölderämä yäşe tamam-tamam dip torgan can kübäläge! Can börtege! Äbise söyli ide: “Buınnan-buınga küçep kilüçe bu çigügä borıngılar märhümnärneñ can surätlären töşergännär”, - di ide.

Bu kübäläk tä candır. Kemneñder häläl häm üksez canıdır. Divana! Kemneke bulsın, üzeneke!

Mädinä üz açışınnan kıçkırıp cibärä yazdı. Kul buınnarı yomşap, aska töşep kitä yazdı... Läkin şunda uk üzen kulga alıp, uçlarındagı tamır cepsellären nıgrak kıstı, dımsu balçıkka nıgrak señde, sıyındı. Anıñ küñelenä kurku kerde. Ülüe, can oçıruı şuşı mikänni? Kızık ikän - äle üze ülep betmägän, ä canı inde tän çitlegennän oçıp çıgıp kitkän...

Kübäläk oçtı da oçtı. Ul çitkä oçıp kitärgä uylamadı da. Kiresençä, hälaqät karşında kalgan Mädinägä yärdäm itärgä telägändäy özgälänep oçtı. Yakın uk kilep, ilahi sulışın örmäkçe, nider äytmäkçe, izge dogalar pışıldamakçı buldı... Hätta ul kızganıç bulıp toyıldı Mädinägä. Kızganıç şul. Ul bit anıñ canı, hälaqätkä yulıkkan gomereneñ ruhı, iyäse...

- İ canım minem, kire kaytsana, kabat gomer birsänä!..- Mädinä üz canına özgälänep yalvara başlavın sizmi dä kaldı. – Kayt!.. Kayt ta bu upkın avızınnan çıgarlık köç bir!.. Sin bit minem canım gına tügel, sin minem rabbım!.. Kayt inde, yärdäm it, canım-rabbım!.. – Läkin şunduk uylarınnan kire kayttı. – Yuk, kilmä, kotkarma, mondıy tormışta yäşägäneñnän yäşämäveñ artık... Menä häzer kullarnı ıçkındıram da yukka çıgam... Menä häzer, menä häzer...

Ul arada tönge kübäläk üzeneñ därtle bi̇yüen, döresräge, sihri oçışın dävam itte: talpınıp-talpınıp äle öskä oçtı, äle, cähät kenä oçıp töşep, haman äle hälaqät östendä elenep torgan iyäsenä sırpalanıp, bärgälänep, aña yärdäm itmäkçe buldı. Şunda gına Mädinä bu nur börtegeneñ kanat yözendä keşe küzlären häterlätkän açık taplarnı şäyläp aldı. Bu sihri karaşlar süzsez genä äytä kebek: “Sin nişliseñ, kızıy? Ber bälagä tardım dip, gomereñnän vaz kiçärgä cıyındıñmı?”

Monısı Mädinäneñ üz uyları: “Şul hälgä töşkän gomer närsägä soñ?”

“Alay dimä, - kübäläk ücätlänep dävam itte. – Sineñ gomer başlana gına. Äle sin yäşäüneñ tämen dä, yämen dä tatıp ölgermägänseñ. Menä sin, minem kebek, ber könlek gomer yäşäp kara... şunda yäşäüneñ qaderen belerseñ...”

Nihayät Mädinäneñ añına barıp ireşte: ul şuşı tönge kübäläktän oyalıp bulsa da yäşärgä tiyeş. Şuşı ber könlek can börtege añardan yäşäü sorıy lasa... Tön bervakıt ütep kitä ul... Tañ ata... Koyaş çıga... Kön tua... Yaña tormış başlana...Bu Koyaş, bu Kön, bu Tormış karşında sineñ yalgan hıyallar, tübän hislär belän sugarılgan gomer kisägeñ bernigä dä tormıy...

Yanäşädä nindider can kisägen toyu Mädinägä östämä köç birde häm ul böten gäüdäse belän omtılıp, öskä, kıya oçına taban talpına başladı... Tartıştı, tırmaştı, nihayät, ber kolaç cir ütte... Beraz häl algaç, tagın kuzgaldı, tagın tartıştı, tagın tırmaştı, soñgı köçen birep, häläl gomere öçen köräşte... Şaktıy azaplangaç, iñräp ıñgıraşa-ıñgıraşa soñgı omtılışın yasadı häm kıya başında päyda buldı. Öskä kilep çıguga ul bik säyer toygı kiçerde: bu kük karañgılıgınnan, cir gazaplarınnan tagın da karañgırak, töpsezräk, çiksezräk dönyaga kitäse kilde anıñ. Çıtırdatıp küzlären yommakçı, onıtılmakçı buldı... Ämma küz kabakların yomarlık ta häle yuk ide anıñ.

Şulçak kıya taşın tüşäk itep yatkan yözenä cılı cil kilep bärelde.

Kıznıñ iñ berençe uyı bayagı kübäläk hakında ide. Ällä bu can börtege üzeneñ matur kanatları belän cilpenep, Mädinäne is-akılına kitermäkçe, tormışka kaytarmakçı bulamı?

Mädinä, küzlären açıp, tanış kübälägen ezli başladı. Ämma anıñ karaşların kübäläk tügel, yırak ofık çitendä sızıla başlagan tañ nurları karşı aldı. Şunıñ cılı balkışı irkäli ikän anıñ yözlären, kerfeklären...

Läkin Mädinäne bu minutta koyaş ta, tañ nurları da kızıktırmıy ide. Kıznıñ küñel game anıñ gomeren saklap kalgan tönge kübäläktä ide. Niçek kenä ezläsä dä, Mädinä tañ yaktılıgınnan alsulana başlagan cir yözendä kübäläktäy oçıp yörgän sihri can börtegen taba almadı... Taba almayaçak ta. Änä bit ul – tau çitennän upkın östenä çıgıp torgan kıya-taş östenä kanatların cäyep kuygan da mäñgelekkä tınıp kalgan...

Kayçakta yazmış digännäre keşegä ezlägänen birmiçä, telägänen birä. Mädinägä isä ul bügen ğaläm kübälägen – koyaşnı, yaña könne büläk itte.

Dönyaga sihri mizgel tudı: här närsä üz urınına, här can üz iyäsenä kayttı... İzgelärdän-izge Hoday Täğalä bu yulı da bändälärenä köç, ömet häm sabırlık öläşep çıktı.

25 oktyabr, 2008 yıl.

ŞAHİT
(Hikäyä)

Fänis maşinasın kaytu yagına borganda könneñ ofıgına eñger elenä başlagan ide inde. Kışkı kiç cäyge tön kebek bit ul – “ä” digänçe dönyanı kaplıy da kuya... Alda yul gına ap-açık bulıp yarılıp yata. Yak-yakka öyelgän kört tauları ara-tirä şomlandırıp kuysa da, yul barıber küñelne tınıçlandıra, izgelekkä öndi, hätta bähetkä ımsındıra... Läkin tınlık ta, izgelek tä, bähet tä küp oçrakta ser bulıp, tılsımga, ä kayçakta siher-şaukımga törenep kilä. Şuña kürä dä yulnıñ, bigräk tä kışkı yulnıñ ike törle toygısı bar – ak häm kara, izgelek belän yavızlık bergä ukmaşıp yäşi anda...

Çınlap ta, Fänis küptän çamalap kilä inde: töngä karşı tabiğat kisken üzgärä ikän: kar karaya, ä tön agara, yaktıra... Kar belän tön ber-bersenä kereşep, totaş dönyaga, döresräge, ımsındırgıç sergä äverelä...

Ser ozak köttermäde. Fänis, olı yul çatınnan avılga taban kerep kitäm digändä genä, borılışnıñ karşı yagında, yakındagı kottedclar bistäsenä bara torgan yul buyında ber törgäk kürep aldı. Maşinasın tuktatıp, yan täräzäsennän şul törgäkkä karap tordı da kuzgalıp kitte.

Yazmış şundıy närsä bit ul: telägänen kürsätep ala, kürergä telämäsäñ, çakırıp, hätta tartıp, suırıp ala. Fänis tä niçek itep tormozına kiterep baskanın sizmi kaldı. Menä anıñ UAZı, nider sizengändäy, hätta barırga telämägändäy, ıñgıraşa-ıñgıraşa artka çigenä başladı. Bu aulak yulda maşina siräk yöri, şuña da tege törgäk yatıp kalgan yul çatına bik tiz kilep citte ul.

Uyınçık ikän. Al töstäge plüş ayu... Säyer... Al ayu bula mikänni?.. Balalar öçen bula, dimäk... Alarnıñ küzenä dönya al töstä kürenäder şul... Änä niçek matur eşlängän – canı bar diyärseñ. Bigräk tä küzläre - yanıp torgan kızgılt tere töymä, borını isä - tagın ber tere cire... Anısı - çem-kara cete töymä... Läkin ul kübräk mäçe borınına ohşagan... Uyınçık yasauçılarnıñ ayu kürgäne bar diseñme ällä?! Ayu borını ozınça bula ul!.. Bervakıt avıl tiräsendä küp yörde bu canvar. Cäy buyı urmanga kerä almadılar. Urman buyındagı alannarda kottedclar sala başlagaç kına kitep bardı tege urman hucası. Kemder anıñ balasın atıp kaytkan, dip tä söylädelär. Ä bälki kitmägänder dä... Posıp yatadır şunda – üz önendä... Bu yaklarda urmannar kara taygaga barıp totaşa bit. Ber ayu önen genä yäşerep totarlık urınnar bardır äle...

Fänis uyınçık ayunı kabat yulga – üz urınına kuymakçı buldı. Ürelgän cirennän çak tıyılıp kaldı. “Berençe yaugan kar uk monı kümep kitäçäk, ä maşinalar taptap-izep beteräçäk, äräm bulgançı, alıym gına ”,- dip uyladı Fänis. Uyınçıknı nindider salkınlık, bitaraflık belän art utırgıçka ırgıttı. Al töstäge ayu balasına bu häl oşap betmäde bulsa kiräk, utırgıç artına barıp bärelügä, çıyıldap kıçkırıp kuydı.

Fänis uyınçıknıñ ni ikänen dä belmi. Üze inde küptän uynap tuygan. Älegä hatını da, balaları da yuk. Armiyädän kaytkanına da öç yıl gına. Näziräse – yäşlek mähäbbäte – Fänis armiyägä kitü belän kiyäügä çıkkan, ber eşkuardan bala tabıp, şähärgä yäşärgä kitep bargan... Artık yırak bulmasa da, avılga kaytmaska ant itkän, di. “Fänis aldında oyatlı buldım, niçek küzenä kürenim?” – dip äytä, di... İren genä bu yaklarda kürgälägännär, kaydadır yort salıp bulaşa, di...

Fänis aña räncemäde. Bu hakta häbär kilgäç, üzen kaya kuyarga belmiçä, anda-monda bärgälänep, Näzirägä üpkäläp yörsä dä, räncemäde. “Väğdä-mazar yuk ide”, - dip üz-üzen yuattı.

Härbi hezmättän kaytkanda ul üz yazmışı belän kileşkän ide inde. Läkin barıber tiz genä taba almadı Näziräsen alıştırırday gomer yuldaşın. Kızlar yuk tügel. Ä menä küñelgä yatkanı, canga yakını yuk... Älbättä, säbäp monda kızlarda da, küñeldä dä tügel. Näzirä kitmi anıñ uyınnan, küz aldınnan. Berençe mähäbbäteneñ yaktı obrazı inde küptän tonık pärdä artında kalgan, küñelgä gaziz hatirälärne dä tormış mäşäqatläre katlap-katlap bastırıp kuygan... Ä barıber onıtılmıy... Mähäbbät betmi, onıtıla gına, dilär ide, betmi dä, onıtılmıy da ikän ul... Yuk anısı, bu hislärdä inde yarsu-tetränülär, hätta üpkä-sagış ta yuk. Ul küñel türendä sizeler-sizelmäs kenä yaktı moñ, güzäl gam bulıp yäşi. Şul gına...

Fänis işegallarına kerep tuktaganda dönya ülem karañgılıgına tomalanıp betkän ide inde. Töşärgäme-yukmı dip, salmak kına uynaklap oçuçı kar börtekläre dä bu karañgılıknı yaktırta, canlandıra almıy. Berdän-ber kuanıç – täräzälärdäge ut yaktısı. Anda anı änise miçen yagıp, aşın cılıtıp kötä...

Öy işegenä barıp totıngan gına ide, Fänisneñ isenä tege uyınçık ayu kilep töşte. Ul, kabat barıp, tabıldıknı kultık astına kıstırıp kuydı. Bu häl ayu balasına tagın oşamadı, bu yulı ul çıyıldap kına kalmadı, balalar tavışı belän cırlap uk cibärde:

Uyınçıgım-kurçagım,

Älli-bälli bäü itäm.

Monnan soñ da yoklamasañ,

Min sine mäemäy itäm......

Uyınçık cırlata-cırlata kerep kilüçe ulın Zöläyha abıstay säyersenep, hätta kurkınıp karşı aldı.

- Ästäğfirulla, balam, närsä alıp kayttıñ sin? Nindi cen balası bu? Zähmät-mazar tügelme?..

- Ber dä cen tügel, kurçak ul, änkäy. Häzer kurçaklar da söyläşä. Bez üskändäge agaç atlar çorı uzdı inde...

- Söyläşä diseñme? Şuşı çüpräk ayu söyläşäme?

- Söyläşä şul. Änä bit – cırlıy da äle... Urman yulında yata ide, cälläp aldım...

- Ästäğfirulla, täübä-täübä... Öygä kertä kürmä, urman sihere yogıp kalmasın tagı...

Fänis plüş ayunı tışkı işek katındagı salkın bülmägä kertep kuyarga buldı. Ällä karañgı çolanga kerergä telämäde, Fänisneñ kullarına kabat kilep elägügä, tabıldık uyınçık nindider bala tavışı belän söylänergä kereşte:

- Timä miña, ätiyem, kıynama mine... Äniyemä dä sukma... Ul äybät... Sin dä äybät... Min sine yaratam... Äniyem dä yarata... Yaratkan keşelärgä sukmıylar, ätiyem!.. Äniyemä sukma, anıñ başı avırta, kulları da avırta... Böten cire avırta...

Bu açırgalanıp yalvaruçı bala tavışınnan Fänis, dulkınlanıp, şaşar hälgä citte. Äle yarıy vakıtında tuktap kaldı, bu plüş ayu tagın beraz söyläşsä, çınlap ta divanaga ävereler ide, billähi!

Uyınçık ayunı kaya kuyarga belmiçä ozak kına taptanıp tordı ul çolan işege töbendä. Zihenenä avır kaytsa da, ber närsäne bik tiz töşenep ölgerde Fänis: bu uyınçık gadi uyınçık kına tügel, bu bala tavışı da Kıtay uyınçıklarındagı çäreldek tavış tügel... Çın keşe tavışı, ihlas sabıy zarı bu. Änä meskenkäy niçek özgälänä...

Huşın cıyıp ölgergän Fänis, kabalana-kabalana, hätta nindider säyer ber ücätlek belän, kuşkullap uyınçık ayunı kapşarga kereşte. Sabıy balalarnıñ näzberek kul-barmakları nazlar öçen yaratılgan uyınçık ayu ozak yalındırmadı, tagın telgä kilde:

- Sin... Sin Ämir bulırsıñ... Bezneñ sadikta Ämir digän malay bar. Min gel anıñ belän uynıym. Ul miña uyınçıkların birä, başka malaylardan suktırmıy... Minem isemme? Min – Aygöl. Miña dürt yäş. Äniyem, ätiyem belän yäşim... Äniyem äybät minem. Ätiyem dä äybät... Tik ul... ul... äniyemne kıynıy... Mine tıñlamıy. “Äniyemä timä”, - disäm, miña da suga... Ä sineñ äniyeñ, ätiyeñ barmı? Alar äybätme? Ällä sine dä ätiyeñ kıynıymı? Oy, min kittem, änä ätiyem kayttı... Äniyem yanında bulırga kiräk... Min yaklamasam, kem yaklıy anı... Nu poka, Ämirçik!..

Nihayät, Fänis añlıy başladı: yuk, bu kurçakta ğadäti ser genä tügel, olı ber yazmış bar – bala yazmışı, ğailä yazmışı... Sataşmıy lasa ul: şuşı çüpräk ayu kisäge aña nindider avır tormış, ayanıçlı yazmış hakında häbär itärgä teli... Ber bäğır kisägeneñ can tavışı monda, ilahi yazmışı... Tukta, ä üze kayda ikän soñ? Biçara änise kayda? Manyak ätise kayda? Kem ul? Kemnär alar?

Öy işegen açıp, änisenä: “Maşina yanında bulaşıp keräm”, - dip däşte dä, tabıldık uyınçıgın totıp, Fänis işegaldına çıgıp kitte. Suınıp ta ölgermägän utırgıçına caylap urnaşıp algaç, haman kulınnan töşmägän plüş ayunıñ yomşak tänenä barmakların batırıp, kiräkle töymäne ezlärgä kereşte. Ul bu uyınçık eçendä tavış yazdıruga köylängän magnit tasma barlıgın töşenep algan ide inde.

Ähä, menä ul töymä, menä ul tavış!

- Ämirçik, bügen minem tugan könem. Äniyem miña alkalar büläk itte. Ätiyem tagın ber ayu alıp kayttı. Çın ayu. Urmanda üze atkan. Tik ul tere tügel. Ätiyem añardan karaçkı eşlätkän... Şuña da min anıñ belän uynamıym. Minem ber ayuım bar bit inde, sin bar, Ämir. Ä min sine ber uyınçıkka da alıştırmıym. Sin äybät... Sin miña sukmıysıñ...

Uyınçık ayu belän söyläşüçe Aygölneñ tavışı Fänisne tämam äsir itte. Ul, maşinasın kabızıp, cılıtkıçın köyläp cibärde dä ihlastan-ihlas balanıñ katlaulı yazmışına kerep çumdı...

- Beläseñme, Ämir, üskäç min kem bulam? Oçuçı, letçik... samoletka utıram da... oçam da kitäm! Minem küktä yäşisem kilä... Anda äybäträkter... Küñelleder, kızıktır... Ä monda... Monda kalasım kilmi, yäşisem kilmi... Üzem belän äniyemne, sine alam... Bütän berkemne dä almıym... Kön sayın yaña uyınçık büläk itsä dä, ätiyemne almıym...

- Ämir, äydä bügen “vraçlı” uynıybız. Bügen minem kulım avırta. Ätiyem äniyemne kıynaganda yaklap bargan idem, ätiyem törtep cibärde. Östälgä bäreldem... Şuña da häzer kulım avırta, başım da avırta... Äydä bäylibez... Sineñ dä kulıñ avırtadır... Ätiyem sine dä atıp bärde bit... Menä şulay... Häzer avırtmıymı? Mineke inde avırtmıy... İh, sin çın ayu tügel şul... Çın ayu bulsañ, mine dä, äniyemne dä ätiyemnän yaklar ideñ, suktırmas ideñ... Äyeme?

- Ämir, privet! Ätiyemne min barıber yaratam. Yuk, yaratmıym, cällim. Bügen ul iserep kayttı, yılap utıra... Äniyem dä yılıy. “Nigä mine intekteräseñ?” – di. Ätiyem äytä: “Sin mine yaratmıysıñ, sin mine bähetsez itteñ,” – di. Närsä soñ ul – bähet? Sin beläseñme? Ä min belmim... Ätiyemnän sorar idem, kurkam. Ul mine “uynaştan tugan” di. Min monı añlamıym... Äniyemnän soragan idem, yılap cibärde... Min dä yıladım. Ätiyem häzer bezne yaratmıy. Miña yaña uyınçıklar da alıp kaytmıy. Alıp kaytmasın da. Minem bit ayuım bar. Sin bar!

- Sälam, Ämirçik! Bügen min tagın yıladım. Ätiyem miña: “Sin minem kızım tügel”, - dide. Äniyemne tagın kıynadı... “Timä”, - digän idem, mine karañgı bülmägä yabıp kuydı. Üze çıgıp kitte. Kurkuımnan ülä yazdım. İşekne vatıp çıktım. Äniyemneñ kulların-ayakların çiştem... “Äydä monnan kaçabız, kaydadır avılda minem äbiyem yäşi bit...” – dip äniyemä äytkän idem, ber süz dä endäşmäde, mine koçagına alıp yıladı da yıladı... “Barına da üzem ğayeple, sine dä, üzemne dä bähetsez ittem, - di, - avılga kaytıp kitär idem, keşedän oyat”, - di...

- Ämir, kolagıña gına äytäm: ätiyem bügen bezne kayadır alıp bara. Tik, nigäder, maşinaga utırtkaç, äniyemneñ kul-ayakların bäyläp kuydı. Minem ayaklarnı gına bäyläde. Sine tartıp alam digän ide, birmädem... Menä häzer anıñ maşinasınıñ artkı utırgıçında barabız... Äniyem tagın yılıy... Yalınıp-yalvarıp karagan ide, ätiyem tıñlamadı, äniyemä sugıp cibärde... Äniyemneñ borınınnan kan kitte.. Ätiyem bügen bigräk yämsez: anıñ yöze yämsez, küzläre yämsez, süzläre yämsez... “Min sezne dömekteräm, di, anıñçı muciklar alıp kilep, çiratka salam”, - di... Min nişlärgä dä belmim. Hätta yılıysım da kilmi... Ä sin nişlärgä ikänen beläseñme? Ämir, Ämirçik... Sin bezne kotkarırga tiyeş. Menä häzer şuşı täräzäne äti kürmägändä açam da tışka çıgarıp cibäräm. Sin änä tege utların cemeldätep torgan avılga bar da bezne kotkarırga keşelär alıp kil. Tiz bul, küräseñ bit – bügen ätiyem bik usal... Nu, poka... Kötäm sine, Ämirçik... Zinhar, pocaluysta, kotkar bezne, kotkar!..

Fänis işetkännärdän tetränep kitte... Üz kolagına ışanmadı... Ul, hätta, Aygöl digän kız tele belän söyläşüçe uyınçıknı utırgıç poçmagın atıp bärüen sizmi dä kaldı.

Närsä bu? Nindi häl? Nindi siher? Hıyalıylanu, tilelänü digän närsä şuşı bula mikän ällä? Nindider tabıldık uyınçıknıñ teläsä närsä söylägänen tıñlap, küñeleñne avırttırıp utır inde, ä?! Vät yülär!

Tukta-tukta... Ägär bolarnıñ barısı da çın bulsa? Aygöl digän kız, anıñ manyak ir belän cäfalanıp yäşäüçe änise çınlap ta kıyın hälgä yulıkkan bulsa? Änä bit niçek ürsälänep söyli bu bala, ışandırıp söyli. Kıtaylar tatarça söyli torgan kurçak uylap tapmagannardır la? Ay-hay, bulmas... Niçek di äle? “Kotkar,” - dime? “Kotkar, kötäm”, - di bit bäğır kisäge...

Fänis tagın kurçakka ürelde. Kulına alıp, barmak oçları belän tiyeşle urınga baskalıy-baskalıy, ayu balasın söyläşterergä tırışıp karadı. Ällä süze betep, ällä katı bärelüdän imgänep, uyınçık eçendäge magnit lenta bütän tavış çıgarmadı.

Fäniskä şul gına kiräk ide: ul, bu säyer hällärgä kulın seltäp, cillänep öyenä kerep kitte, aşık-poşık kına çäyläp, annan-monnan gına yuındı da küptän cäyep kuyılgan cılı, yomşak tüşägenä kerep çumdı...

Läkin anı yokı almadı. Älege dä bayagı uyınçık ayu küz aldına kilä dä, yılamsırap: “Kotkar, zinhar, kotkar, pocaluysta!.. Äniyem belän ikebezne kotkar!..” – di.

Yuk, tüzep yata almadı Fänis. Ut kapkanday sikerep tordı da, tiz-tiz genä kiyenep, tışka çıgıp kitte. Tür bülmädä yatuçı äniseneñ: “Kaya bolay, ulım?” – digän soravına: “Älegä belmim, kaytkaç söylärmen”, - dip cavap birergä dä ölgerde äle.

Uyınçık ayu tabılgan yul çatı şomlı ide. Fänis, maşinasınnan töşmiçä genä, beraz vakıt şul çatta tuktap, uylanıp tordı. Annarı akrın gına kuzgalıp, kuyı agaçlıkka alıp kerä torgan yul buylap kitte. Kar tauların yak-yakka etterep, tap-takır itep çistartılgan yul Fänisneñ maşinasın soñgı yıllarda şähär bayları tözergä kereşkän kottedclar bistäsenä alıp çıktı.

Nindider karañgı, yämsez dönya ikän bu “Pole çudes” digännäre. Biyek-biyek yortlar karañgıda ällä nindi äkiyät zatların häterlätep, küñelgä şom salıp toralar. Berniçä cirdä genä utlar cemeldi. Alar, acdahanıñ niçämä-niçä başındagı par-par küzlär kebek, bolay da nık kına şomlanıp ölgergän cannı ürtilär, şaukımlı toygılar uyatıp, küñelne iläsländerälär...

Şulay da, Fänis, ziheneneñ cep oçın yugaltmıça, yak-yagına karanıp bara birde. Bäyläp taşlangan bähetsez ana belän ihlas canlı kız balanı manyak ir şuşı yortlarnıñ bersenä alıp kilgän bulırga tiyeş. Bälki alarnıñ üz yortları da şuşındadır...

Fänis, maşinasın tuktatıp, başın rul östenä kuydı da uyga kaldı: “Bälki ul bu bändälärne yukka bimazalap yörider. Ber ğailä bit alar... Ğailädä närsä bulmas... Çit-yat ğailä tormışına, çit-yat keşelär yazmışına kagılıp döres eşlime ul? Moña anıñ nindi hakı bar? Gomumän hakı barmı? Ä nişläp bulmasın? Kabina poçmagında aunap yatkan bu ayu kisäge berençe avazın çıgargan mizgeldän başlap Aygöl digän kıznıñ ayanıçlı yazmışı Fänisneñ dä avır yazmışına äverelmädemeni? Ul da Hoday bändäse bit. Hoday bändäse bulu ul – Allahı Täğalä ihtıyarın ütäü digän süz. Dimäk, tege biçara cannarnı kotkaru öçen cibärgän bulıp çıga Hoday Fänisne? Hoday üze bu hällärgä çıdap tora alır ideme? Yuk älbättä! Şulay bulgaç şul: bu gıybrätle tarihnı niçek tä açıklarga, ä bu üksez cannar yazmışın Hoday ihıtıyarına kaytarırga kiräk! Monıñ öçen bu yazmış yulın şuşı mähabät öylärneñ bersendä biklänep, bäylänep yatuçı biçaralar belän bergä ütärgä turı kiläçäk...

Fänis, maşinasınnan töşep, fonaren kabızdı da centekläp bistä uramnarın öyränä başladı. Ähä, bügen olı yul yagınnan öç maşina kergän. KAMAZ isäpkä kermäsen, di... İke ciñel maşina kala: “Ciguli” häm kättä genä inomarka!.. Alarnıñ eze bistä başındagı yul çatında ike yakka ayırılıp kitä. Bu qadär bistäne ike yaklap tikşerep çıga başlasañ, ber tön genä citmäyäçäk, billähi!.. Kaysı ezne saylarga soñ? Aygöl süzlärenä karaganda, anıñ ätise hälle genä keşe bulırga tiyeş. “Ciguli”ga gına utırıp yörmäs bu adäm aktıgı. Dimäk, inomarka. Fänis, maşinasın bistä çitendä kaldırıp, fonaren yul östenä töbäp totkan kileş, inomarka eze buyınça tau-tau kottedclar yagına taban kitte. Beraz bargaç, nindider hikmät belän kuyın eçenä kilep kergän uyınçık ayunı toyıp aldı. Rähät bulıp kitte. Nindi genä bulsa da, eçendä öne-tavışı bulgan ber qaderle äyber bit ul!

Siräk-miräk kenä töşkälägän yabalak kar astında tonıklanıp yukka çıga bargan maşina eze tizdän biyek koymalı mähabät yort karşına kilep tuktadı. Ä nişläp ber genä par ez? Kire çıkmaganmıni? Änä ul, änä, beraz taptanıp torgaç, arı kitep bargan...

Fänis iñ elek şuşı yortka kerergä buldı.

Täräzälärdä ut yuk. Ut ta bulmagaç, bu aulak cirdä nişläp yörgän soñ ul maşina? Ber-ber häl bar monda. Uyınçık ayunıñ söylägännäre döreskä çıga, ahrı...

Kar elpä astında keşe ezlären çamalau mömkin tügel. Şulay da, karda tırnalıp kalgan tirän ezlärgä karaganda, işegaldına nider söyräp alıp kergän bulırga tiyeşlär.

Kapka bikle bulıp çıktı. Fänis açam dip mataşmadı, armiyädän alıp kaytkan citezlege belän koymaga ürmäläde.

Öy işekläre dä bikle ide. Fänis inde inangan ide: bügen monda kemnärder bulgan! Bulgan gına tügel, äle dä bar. Ul monı can tamırları belän toya, küñel kılları belän sizenä... Açı yazmışlar şahitı – plüş ayu da toya, ahrı. Änä bit ul, sikerep töşäm-töşäm dip, izü eçennän kümer küzlären mölderätep karap tora...

Yä, nigä şulkadär sınıy ikän Hoday digännäre üz bändälären: Aygöl digän kıznı – manyak äti birep, Fänisne – kara töndä ayanıçlı hällär şahitı bulgan uyınçık ayuga yulıktırıp...

Küñel – küñel belän, küz – küz belän. Küñel ällä kayan toysa da, küzlär küp oçrakta botak tişege belän ber: kışkı töndä bu aulak yort katında Fänisneñ küzläre dä keşe gamenä işarä itärlek berni kürmäde, şäylämäde.

Läkin nindi genä salkınlık, afät añkıtıp torsa, Fänis bu urınnan ayırılırga telämäde. Kolagında haman äle yañgırap torgan bala tavışı anı älege taş yortka yabıştırıp-berketep kuygan ide.

Fänis, nihayät, ber nıklı kararga kilep, işek şakırga kereşte. Küpme şakıp ta berkem açmagaç, täräzädän-täräzägä yörep, üzeneñ barlıgın beldertä başladı. Berkaydan da can äsärenä ım-işarä kürenmäde.

Hoday birgän toyımına niçek kenä inangan bulsa da, Fänisneñ tüzemlelege, sabırlıgı, ihtıyar köçe kimegännän kimi bardı. Bervakıt bötenläy tökände. Menä ul kızu-kızu adımnar belän kapkaga taba kitte, ämma berniçä adım gına atlap ölgerde, yortnıñ öske katında, eçke yakta, närsäder şapıldap, avıp töşte. Fänis, böten gäüdäse belän talpınıp, tışkı işek yözlegenä barıp bärelgänen sizmi dä kaldı. İşek nık ide, mäñgelek ide. Mäñgelek bulsa da, işek kenä ide ul. Häm ul ber vatılırga tiyeş ide. Fänisneñ nık, köçle gäüdäse kat-kat bärelüdän, nihayät, kakşap, kaltırıy başladı. Menä ul bervakıt, kügänennän kubıp, eçke yakka ubılıp kitte dä Fänisneñ bärgälänüdän sızlıy başlagan gäüdäsen üzenä yottı...

Eçtä döm karañgı ide. Fonaren tabıp, kabızıp bulaşkan arada öske katta tagın närsäder töşep vatıldı. Läkin bu tavışlarnı Fänis tiz genä ezläp taba almadı. İke kat beterep, bärelä-sugıla ezlänep yörgändä üze dä närsäneder törtep audardı, närsäneder töşerep vattı, çälpärämä kiterde...

Nihayät ul ber tar gına bülmägä yulıktı. Anıñ işegen açıp kerü belän ike par utlı kümergä tap buldı. Alar kurkıngan ike par küz bulıp çıktı. Şulay da, iñ kurıkkanı Fänis üze bulgandır äle. Kıynalıp bäyläp taşlangan hatın belän yılap-şeşenep betkän sabıy bala bu mäldä ällä nindi cen-pärilärne häterlätä ide şul.

- Sez... Sez kem? – Fänis, akıldan yazgançı äytep kalıym, digän kebek, totlıga-totlıga soraşırga kereşte. Cavap bulmagaç, kat-kat soradı. Soñınnan gına açıklandı: idändä aunap yatkan hatın belän kız balanıñ avız-irennärenä dä nindider tasmalar yabıştırılgan ikän. – Sez kem?

Tasmalardan azat buluga, tegelär, süz kuyışkanday, üksep yılap cibärdelär. Alarnı tınıçlandırgançı şaktıy vakıt uzdı.

- Sez kem?

- Bez... Şuşı öyneñ hucaları...

- Nigä bolay bäylänep yatasız, ni buldı?

- Ä sin kem? Kotıbız oçtı dip toram... – Hatın, üz hälen söyli başlagançı, karşılarında basıp torgan çit-yat irneñ kem buluı belän kızıksınırga kereşte.

- Minme? Änä tege kürşe avıldan min... Ä sez kayan?

- Min – Näzirä bulam, ä monısı – Aygöl... İrem şul hälgä yulıktırıp kitte bezne... – Şunda hatınga ällä närsä buldı. Ul kinät totlıga başladı. - Sin... Fänisme ällä? Zöläyha apa malayımı?

- Äye, Fänis... Kayan beldeñ?

- Beldem inde... Min bit Näzirä, Fänis...

- Näzirä?.. Sinme bu, Näzirä? Närsä buldı siña? Sezgä närsä buldı? Kem räncette?..

- Närsä bulsın, Fänis... Menä şundıy tormışta yäşim inde min... Kan belän yäş eçendä biş yılım ütte... Barısı da şuşı bala hakına...

Fänis änisenä sıyınıp utırgan kız aldına tezlände.

- Aygöl? Aygöl bit sin?

Elap-şeşenep betkän kızıy başın äniseneñ izüenä yäşerde.

Kızınıñ isemen işetügä Näzirä siskänep kitte, aptıravınnan bar kurkuın onıttı:

- Aygöl şul... Ä kayan beläseñ?

- Beläm... Ämirçik äytte...

Fänis kuyınınnan uyınçık ayu tartıp çıgardı. Şul gına kiräk bulgan ikän. Uyınçıgın kürü belän, kızıynıñ küzlärendä nur börtege çagılıp kitte, yözenä can iñde. Menä ul, küptän kötelgän bähetenä yulıkkanday, yözen balkıtıp, läkin kıyınsınuınnan bötenläy ük kotılıp betä almıyça, tanış uyınçıgına ürelde. Anı salmak, nazlı häräkätlär belän kuyınına alıp, sıypıy-sıypıy söyde, şunnan soñ gına ayunıñ kolagına pışıldadı:

- Rähmät...

Fänis, azat itelgän totkınnarnıñ ayaklarına çornalgan baularnı çişä-çişä, uyınçık ayu belän kilep çıkkan hällärgä açıklık kertergä aşıktı:

- Yul çatında yata ide... Kızhganıp kına alıp kaytkan idem, söyläşä başlamasınmı?! Tilelänäm dip toram... Menä şuşı çibär kıznıñ tavışı bulganga gına akıldan şaşmıy kaldım...

- Fänis, bitärlämä bezne...

- Ni öçen, Näzirä?

- Bezneñ öçen borçılıgansıñ...

- Buldı beraz... Sezne kürgäç tınıçlandım. Min, Näzirä, sezneñ hakta barısın da beläm...

Ä Näziräneñ üz süze süz:

- Fänis, min sine kötep ala almadım bit... Şunıñ öçen Hoday Täğalä cäzasın birä...

- Näzirä, beterenmä, Hodaynıñ monda ber katnaşı da yuk. Bu – bezneñ tarih...

- Annarı menä bu kıznıñ tarihı... Anıñ ätise mine köçläp aldı. Balaga uzdım... Ätisez tabasım kilmäde... Bez şulay tärbiyälängän inde, Fänis... Gomer buyı oyat digän närsädän kurkıp yäşibez... Şunıñ hakına tüzäbez...

- Niçek tüzä aldıñ soñ, Näzirä? Moña tüzep bulamıni?

- Tüzmi nişliseñ... Ul bit süzgä kilgän sayın: “Aygölgä ber-ber häl kılam”, - dip yanıy ide... Äytsä eşli torgan keşe ul...

- Nidän şulay kilep çıktı soñ?

- Nidän bulsın? Könläşüennän çirgä sabıştı... Keşe irläre belän öyegäseñ, dip cannı aldı... Bu yulı bötenläy çıgırınnan çıktı: kıynap, bäyläp kiterep taşladı da: “Häzer min sezgä irlär kötüe alıp kiläm, canıgıznı alsınnar, tuygançı, garık bulgançı söysennär üzegezne!” – dip çıgıp kitte... Min üzem öçen kurıkmıym. Min inde küräsen kürgän... Menä bu kız öçen borçılam...

- Borçılma, Näzirä, häzer min sezne berkemgä dä birmäyäçäkmen... – Fänis Näziräneñ küp yılaudan şeşenep-bürtenep betkän, ämma haman äle yäşlek maturlıgın yugaltmagan yözen üzeneñ kükrägenä aldı...

Alar, nihayät, cıyınıp, ber-bersenä sıyınışa-sıyınışa askı katka töştelär. Ut kabızmadılar. Annan-monnan ös-baş yünätep, cılırak kiyendelär dä tışka çıktılar. Ämma kapkaga barıp citä almadılar, uram yagında böten utların yaktırtıp kilep tuktagan maşina tavışı alarnı siskänergä mäcbür itte.

- Kayttı... Bezneñ başka kayttı... Harap buldık, Fänis... – Bu kötelmägän hällärdän Näziräneñ ruhı gına tügel, buınnarı da kakşıy başlagan ide inde.

- Ni söyliseñ sin, Näzirä? Tiz genä bireşmibez äle!.. Bez äle ozın häm bähetle gomer yäşäyaçäkbez! Yäle, cähät kenä cıyınıgız... Aysılunı üzemä alam, ä sin, Näzirä, arttan minem çabuıma totın... Bakça yaklap urmanga kitäbez...

- Urmanga?.. Fänis, lutçı monda can biräbez... Urmanda tuñıp kar astında kalgançı, yäisä kırgıy cänleklär tırnagınnan harap bulgançı, şuşı nigezebezdä gomerne beterik... Fänis...

Läkin Fänis anı işetmäde. Ul, Aygölne kuyınına kısıp totkan kileş, işegaldı türendäge saraylar arasınnan ütep, bakça yagına çıgıp bara ide inde. Näzirägä, böten bulgan köçen cıyıp, anıñ artınnan iyärergä genä kaldı...

Kışkı tön yaktı ide. Ay küzätüe astında ah-uh kilep urmanga barıp kergändä bistä yagında fonar utları cemeldi başlagan ide inde. Fänis şunduk añlap aldı: alarnı ezärlekläp kilälär... Öç-dürt keşe genä bulır... Maşina kalgan yakka baru turında uylıysı da yuk. Şunduk yulnı büläçäklär... Ezärlekläüçelär urmanga kilep citkänçe eçkäräk keräse ide bit... Kuyılıkta ezne yugaltu ciñelräk... Berniçä çakrım ütä alsalar, halık ayak basmıy torgan “Zähmät çokırı”na da küp kalmıy. Anda kuışlıklar küp. Berärsendä irtängä qadär yuanırga bula... Annarı küz kürer...

Fänis şulay eşläde dä. Aygölne kütärep, Näziräne citäkläp tup-turı şul şomlı yakka aşıktı. Kıznıñ şıñşıp yılavı da, avırtınıp ıñgıraşuı da basıldı, baksañ, ul yoklap kitkän ikän... Näzirä tämam argan, ul inde soñgı köçenä bara, läkin yılamıy, zarlanmıy, yazmışına buysınıp, abına-sörtenä bara da bara...

Fänis üze dä nık ardı. Ayakları tıñlamıy başladı. Äyterseñ, anı inde ayakları tügel, ä yarsıp tipkän yöräge genä alıp bara... Yöräge isän bulsa, ul bireşmäyäçäk. Näzirä belän Aygölne kıyırsıtırga da irek birmäyäçäk. Bugazga bugaz kiläçäk, ämma räncettermäyäçäk!.. Ul bit alarnı kemgäder birer öçen tapmadı... Yarata ul üzeneñ Näziräsen, haman da yarata... Küñelne aldap bulmıy. Ä küñel haman açık, Näziräsenä açık, anıñ gaziz balasına açık, alarnıñ urau sukmaklarga kerep kitkän yazmışına açık...

Yöräge oçıp çıgam-çıgam dip tibä... Dimäk, isän... Yöräge genä tügel, zihene dä isän. Belä Fänis: kara urman eçenä alıp kerä torgan kışkı yul – afät belän ber. Bälki nde alar kire çıga da almaslar? Tabışkaç kına tagın ahirät yulında ayırılışırlar... Ä bälki ayırılışmaslar da. Alarnıñ ber gönahaları da yuk bit. Keşeçä yäşärgä tırıştılar, şul gına... Yazmış gönahka kermider ul... Kersä dä, avır yazmış – gönahtan çistarınu gınadır ul... Yuk-yuk, alar äle bu keşelek dönyasında da yäşäp kalaçaklar! Öçäüläp, ber ğailä bulıp... Añlaşırlar äle... Küñellärendäge boznı ereterlär... İñ möhime, häzer niçek tä isän kalırga, ezärlekläp kilüçe häşärätlärdän kotılırga kiräk! Kayandır ukıganı bar: Hoday urmanda yäşi, di... Urmanda da yäşägäç, üz cirendä üz bändälären räncetergä irek birmäs Ul, ber cayın tabar...

Küñelenä hakıykat iñgän mäl ideme, çınlıkta, Fänis bu minutta yäşlek mähäbbäte Näziräse belän ber gönahsız şuşı sabıy balanı alıp, Hoday katına gına tügel, dönya çitenä, hätta cihan upkınına töşep kitärgä dä riza ide...

Upkın hakında uylavı gına buldı, Fänis nindider tirän baz eçenä ubılıp töşep kitüen toydı. Kar burannarı uynatıp, anı tiz arada Näzirä belän Aygöl kuıp cittelär... Menä alar üzara äümäkläşep, cansız ber yomgakka oyışıp, çokırnıñ ülän tüşälgän töbenä kilep töştelär...

Fänis bermäl añ-zihenen cıyıp, tın kalıp yattı. Ul kuzgalırga ölgermäde, yakında gına Aygöl yılap cibärde. Näziräneñ tavış-tını yuk ide. Anı isenä kitergänçe beraz vakıt ütte. Aygölgä kuşılıp, Fänis üze dä yılıy başlagan ide inde. Nihayät, kaysıdır aralıktan şäylängän ak tön yaktısında Näziräneñ küz kabakları balkıp açılıp kitte...

- Yılamagız, min isän...– Hatınnıñ tavışında ömetsezlekkä karaganda ömet kübräk ide...

Öçäü koçaklaşıp yılap aldılar. Beraz yuangaç, Fänis tirä-yaknı öyränä başladı. Öske yakta zur açıklık bar ikän. Niçek turı kilgän digen, şul açıklıktan tulışıp betä yazgan tonık ay karap tora! Läkin bu kük kıypılçıgı hiç kurkınıç tügel; ul hätta nurlı, mölayım bulıp kürende Fänisneñ küzenä... Dimäk, dönya ul qadär ük ömetsez tügel äle...

Alar kilep eläkkän mäğaräneñ argı başında kürenep torgan açıklık Fänisne nıgrak ımsındıra ide. Ul kapşana-kapşana şul yakka ürmäläde. Läkin bik tiz urap kilde.

- Näzirä, anda kemder bar, - dide ul kaltırangan tavış belän.

Näzirä Aysılunı koçagına kıstı.

- Kem? – Bu sorauda “Ällä kuıp ta cittelärme?” digän şomlı ahäñ yarılıp yata ide.

- Yuk, alar tügel, - Fänis üze dä Näzirä yanına kilep sıyındı, beraz vakıt äytergäme-äytmäskäme digän kebek, uylanıp tordı. – Bu... yonlaç... can iyäse...

Ul arada, zähär ükerep, tege can iyäse üzeneñ barlıgın sizderep tä kuydı. Şunda uk, böten mäğarä avızın tomlap, aykala-çaykala ayagına torıp bastı...

Kışkı yokısınnan vakıtsız uyatularına nık kına käyefe kitkän mähabät ayu ide bu.

Kümer küzlären yıltıratıp, oçlı borının alga suzıp karşısında basıp torgan ayunı kürgäç, Fänisneñ küzläre genä tügel, canı çäçräp çıga yazdı. Ul, üze dä sizmästän, Näzirä belän Aysılunı artına yäşerergä kereşte. Üze, ayu belän alışırga äzer buluın belderep, uñ ayagın artkarak caylap kuydı, yodrıkka yomarlangan kulların alga suzdı...

Läkin ayunıñ alışırga isäbe yuk ide. Şulay da, beraz karap torgannan soñ, başın alga suzıp, isnänä-isnänä, küktän kilep töşkän bu adämi zatlarga taba ber-ike adım atladı... Fänis, üzen-üze beleştermiçä, başındagı büregen ayu aldına attı... Ni hikmät, ayu şunduk tuktap kaldı, ürelep bürekne isnägändäy itte, annarı zähär ıñgıraşıp, bürekne mäğarä töbendäge karlı balçıkta äümäkländerä-äümäkländerä çitkä oçırdı...

Şunda kötelmägän häl bulıp aldı. Moña qadär Fänis belän Näzirä artında posıp utırgan Aygöl kuyınındagı plüş ayunı alarga töbäp kilä başlagan yırtkıç canvarga ırgıttı... Kiç buyı äle tegendä, äle monda bärgälänep yörgän ayu balasına bu oşap betmäde, ahrı, ul, cirgä kilep orınuga: “Kotkar! Zinhar, kotkar!” – dip çıyıldap cibärde dä, başın ayunıñ cöntäs täpilärenä kuyıp, tınıp kaldı...

Şul citä kaldı. Ayu, bu kötelmägän hällärdän kauşap, kinät tuktaldı, basınkılandı, hätta beraz çigenep tä kuydı. Üze şunduk täpilärenä orınıp yatkan uyınçık kisägenä ürelde... Bu yulı ayu bürek belän kılangan kebek kılanmadı, plüş uyınçıknı täpilärenä eläkterep yugarı kütärde dä ozaklap karap tordı, annarı sak kına cirgä töşerde... Hikmätle hällärmonıñ belän genä betmäde: kart ayu, uyınçıknı aldına kuyıp, algı tersäklärenä tayandı da, başın kıygaçlap, yañagın plüş ayunıñ yözenä saldı... Menä ul küzlären yomdı, berniçä märtäbä can-bägıre belän ıñgıraşıp kuydı, annarı önsez, häräkätsez kaldı...

Kırgıy canvarnıñ mondıy säyer ğamällärenä şakkatıp torgan Fänis berençe bulıp is-akılına kilde. Ayuga ohşap ta betmägän bu uyınçık sıñarı alarnı kotkarırga çamalıy tügelme soñ? Äzmäver ayu älege aldatkıç belän yuangan arada bu totkınlıktan niçek tä kotılırga kiräk!

Fänis, başı belän ımlap, is-akılların yugalta yazıp utıruçı Näzirä belän Aygölgä ayu öneneñ avızına taba barırga kuştı. Tegelärgä şul citä kaldı, kayan gına köç algannardır - haman äle häräkätsez yatkan ayu yanınnan mükäläp uzdılar da kürener-kürenmäs kenä şäylängän açıklık yagına kitep yugaldılar. Fäniskä alar artınnan iyäräse genä kaldı...

...Alar älläni yırak kitmägännär ide äle, menä bervakıt artta, mäğarä kalgan urında, kemnärneñder açırgalanıp, ürsälänep kıçkıruı işetelde. Berazdan bu tavışnı kart ayunıñ iñräüle ıñgıraşuı, tönge urmannı yarıp ükerüe kümep kitte. Şomlı tavışlar tagın berniçä märtäbä kabatlandı. Annarı barısı da tındı...

Tın urman tagın da şomlırak ikän. Fänis, nider açıklarga telägändäy, şomlı tavışlar kilgän yakka kolagın kuyıp, tıñlap tordı da, kırt borılıp, avıl yagına kitep bardı. Ul bu mäldä koçagında baruçı yokılı-uyaulı Aygölneñ kurkınıp kaltıranuın da, artınnan ber adım da kalmıyça kilüçe Näziräneñ bertuktausız dogalar pışıldavın da işetmi, kürmi ide...

31 dekabr, 2007 yıl.