Päygambärlär Tarihı

Rossiyä İslam universitetı

Basma öçen cavaplı:
Rossiyä İslam universitetınıñ
rektorı, möfti
Gosman häzrät İshakıy

Päygambärlär tarihı.
Kitapnı äzerläde:
Nurislam İbrahim

Tehnik möhärrir:
Ramil İlyas

Bu kitap Tatarstan Cömhüriyäte Diniyä Näzaräte
karşındagı «Galimnär şurası» kararı
nigezendä bastırıla.

Kazan – 2003

Bismillähir-rahmänir-rahim

Tarih gıyleme

Ütkän zamanda yäşägän keşelärneñ tormışları, yäşäeşläre häm niçek hälaq buluları hakında ezlänülär alıp bara häm alarnıñ hälaq bulularınıñ säbäplären tikşerä torgan fän «tarih fäne» yäki «tarih gıyleme» dip atala.

Tarih gayät faydalı ber fän. Tarihka küñel kuyıp, gıybrät küze belän karap ukıgan keşe, älbättä, annan üzenä fayda alaçak. Tarihnıñ iñ zur faydası - holıknı tözätü häm fikerne açu. Tarihnı ukıgan keşe, elek yäşägän ber yahşı keşeneñ kürkäm eşläre hakında ukıp, üze dä şunıñ kebek bulırga tırışa, naçar häm kabähät ber keşe turında ukıy da, aña näfrätlänä häm anıñ kılgan eşlärennän bizä. Ber millätneñ alga kitüenä häm dävamına säbäp bulgan eşlärne üzeneñ millättäşlärenä dä añlata. Başka ber millätneñ hälaq bulularına säbäp bulgan eşlärne üz milläte arasına kertüdän saklana, ägär kerä başlagan bulsa, beterergä tırışa häm şunı kavemenä dä añlata.

Tarihnıñ: gomumi tarih, mahsus tarih häm din tarihı digän bülekläre bar.

Ägär ber halık häm millätne ayırmıyça, keşelärneñ cämgıyät hälendä yäşi başlagan vakıtlarınnan alıp bügenge köngä qadär bulgan tormış hällären añlatsa, aña «gomumi tarih» diyelä.

Ägär ber hökümät, yäki ber millätneñ hälennän genä söylänsä, aña «mahsus tarih» diyelä.

Päygambärlärneñ hällären bäyän itkän tarihka «din tarihı» diyelä.

Tarih gıyleme öçen yärdämçe fännär dä bar. Alar arasında iñ möhime – geografiyä belän hronologiyä. Geografiyä tarihta iskä alıngän kavemnärneñ torgan cirlärennän häbär birsä, hronologiyä isä tarihta bulgan ber vakıyganıñ kaysı zamanda bulganlıgı häm annan soñ niçä yıl ütkänlege hakında häbär birä.

Dönyanıñ yaratılışı

Allahı Täğalä bu dönyanı yuktan bar itkän. Ul iñ elek cir belän küklärne, annan soñ dönyadagı başka mählüqlarnı yaratıp, iñ ahırda Adäm galäyhissälämne yaratkan. Bu dönyadagı böten keşelär Adäm galäyhissälämneñ balaları.

Adäm galäyhissäläm

Allahı Täğalä Adäm galäyhissälämne tufraktan yaratıp, aña can örä häm akıl birä. Färeştälärgä: «Aña säcdä itegez!» – dip boyırgaç, barısı berdän säcdä kılalar, barı İblis kenä üzeneñ täkäbberlege häm könçelege belän Adäm galäyhissälämgä säcdä kılırga ğarlänä häm şunıñ öçen ul Allahı Täğaläneñ rähmätennän mäñgegä sörelep, mälgun bula häm aña «şaytan racim» diyelä. Şul vakıttan başlap, ul adäm balalarına doşman bula.

Böten canlı mählüqlar parlı itep yaratılsalar da, Adäm galäyhissäläm parsız yaratıla. Soñınnan, aña iptäş itep, Allahı Täğalä Hava anabıznı yaratıp, ikesen dä cännätkä kertä. «Aşagız, eçegez, läkin şul agaçka yakınlaşmagız!» – dip, Cänap Haknıñ Üzenä mäğlüm ber agaçnıñ cimeşennän başka böten cännät niğmäte alarga röhsät itelä.

Läkin şaytan ber yul tabıp, cännätkä kerä dä, Adäm belän Havanı väsväsä kıla: «Hucagız sezne ni öçen ul agaçka yakın barmaska boyırganın, beläsezme? Çönki, anıñ cimeşen aşasagız, sez ülemsez bulaçaksız häm cännättä mäñge kalaçaksız!» – di. Ul şul räveşçä Havanı, annan soñ Adämne aldap, ikesenä dä şul tıyılgan agaçnıñ cimeşen aşata. Näticädä, Allahı Täğalä öçesen dä cännättän sörä.

Şunnan soñ alar cir yözenä töşep, küpmeder vakıt berbersennän ayırılışıp yörgäç, Allahı Täğaläneñ rähmäte belän yänä kavışıp, bergä yäşäp, bik küp balalar dönyaga kiterälär. Rivayätlärdän kürengänçä: Hava anabız berse – kız, berse ir bala itep, kırık igez bala tudıra, barı Şis galäyhissäläm genä igezäk sıñarsız dönyaga kilä.

Adäm galäyhissäläm üzeneñ balalarına häm onıklarına päygambär bula. Allahı Täğalä aña un sähifä (bit) din kanunnarı birä. Ul meñ yıl yäşäp, üzeneñ näsele kırık meñ keşegä citkändä, comga könne vafat bula. Hava anabız da ber yıldan soñ vafat bula.

Kabil belän Habil

İgezäk sıñarı bulmagan kızga öylänü – Adäm galäyhissälämneñ şärigate bula. Tormış şul räveştä dävam itkän häldä, Adäm galäyhissälämneñ ike ulı – Kabil belän Habil arasında tübändäge nizaglı vakıyga bula: Kabil üze belän bergä tugan Äqlimä isemle kız kardäşen alırga teli, läkin Adäm galäyhissälämneñ şärigate buyınça Äqlimä Habilgä nikahlanırga tiyeş bula. Şulay aralarında nizag tua. Nizagnı çişü öçen Adäm galäyhissäläm alarga korban kiterergä boyıra. «Kaysıgıznıñ korbanın Allah kabul itä, Äqlimäne şul alır», – di. Habilneñ korbanı kabul bulıp, Äqlimä Habilgä tiyeşle bulıp kala. Kabil könläşep häm şaytannıñ väsväsäsenä birelep, Habilne üterä. Ul üzeneñ şul yavız eşe belän Allahı Täğalägä häm atasına gönahlı bula. Şulay itep, cir yözendä iñ berençe kan tügüçe häm keşe üterüçe Kabil bulıp, iñ berençe mäyet Habil bula.

Şis galäyhissäläm

Şis galäyhissäläm Adäm galäyhissälämneñ balaları arasında iñ izgese häm iñ güzäle bulganı öçen anı Adäm galäyhissäläm vafat bulgannan soñ baş itep kuyalar. Soñınnan Allahı Täğalä anı päygambär itep, aña ille bit dini kanunnar iñderä. Käğbäne taş häm balçıktan iñ berençe Şis galäyhissäläm tözi.

İdris galäyhissäläm

İdris galäyhissäläm – Şis galäyhissälämneñ onıgı. İseme asılda başkaça bulıp, bik küp vakıt däres belän mäşgul bulganlıgı öçen İdris dip yörtelä. Ul Şis galäyhissälämnän soñ päygambär bula. Aña bändälärne hak yulga çakıru öçen utız bit din kanunnarı iñderelä. İdris galäyhissäläm zamanında keşelär hak yuldan taypılıp, potlarga tabına başlagan bulalar. İdris galäyhissälämgä küklärneñ işege açıla häm ul sälamät häldä kükkä kütärelä.

İñ berençe kaläm belän yazu yazgan häm kiyem tegep kigän keşe İdris galäyhissäläm bula. Aña qadär keşelär hayvan tireläre yabınıp yörgännär.

Nuh galäyhissäläm

İdris galäyhissäläm kükkä aşkannan soñ, balaları turı yuldan adaşıp, aralarında potlarga tabınu kebek köferlek häm imansızlık eşläre tagın da kübäyä. Şul vakıtta alarga hak yulnı kürsätü öçen Nuh galäyhissäläm päygambär itep cibärelä. Läkin Nuh galäyhissäläm alarnı nikadär tırışıp häm niçä yıllar gomer uzdırıp hak yulga çakırsa da, üzeneñ öç ulı häm alardan kala berniçä keşe genä iman kiterälär. Başkalar haman köferlektä kalalar. Hätta Nuh galäyhissälämgä küp törle cäfalar kılalar. Nihayät, Nuh galäyhissäläm alarnıñ imanga kilülärennän ömeten özep alarga bäddoga kıla. Allahı Täğalä anıñ dogasın kabul itep, adaşkan, azgan halıknı tufan (su basu) belän hälaq itä.

Nuh galäyhissäläm Allahı Täğaläneñ ämere belän zur ber köymä yasıy. Ul şul köymädä iman kitergän keşelär belän bergä isän kala. Rivayätlärgä karaganda, tufan altı ay dävam itä. Tufannan soñ iman kitergän keşelär dä vafat bulıp, irlärdän barı Nuh galäyhissäläm häm anıñ Häm, Säm, Yäfäs isemle öç ulı gına isän kalalar. Böten keşe Nuh galäyhissälämneñ şul öç ulınnan tarala. Şunıñ öçen Nuh galäyhissälämne «ikençe ata» dip atıylar.

Kara garäplär, häbäşilär – Häm näselennän, ak garäplär, farsı belän rumnar – Säm näselennän, häm päygambärlär dä anıñ näselennän kildelär. Törek, mongol, tatar, mançcür kavemnäre Yäfäs näselennän bulalar.

Nuh galäyhissäläm meñ yılga yakın gomer sörgäç tufannan soñ öç yöz illençe yılda vafat bula.

Nuh galäyhissälämneñ balaları häm onıkları

Häm ulı Küşneñ Nämrut isemle ber ulı Babil şähären tözi. Şuña bäyle räveştä Babildä bulgan patşalarnıñ bötenese dä Nämrut dip yörtelälär. Şul nämrutlarnıñ berse täñrelek däğvasına kereşep, bik zur gönahlar kıla. Monı üze dä añlap, yañadan berär tufan bula kalsa dip, bik biyek ber manara tözetä başlıy. Ul tufan bula kalsa, şunıñ başına menep kotılırmın dip uylıy. Läkin berkönne Allahı Täğaläneñ ämere belän tözüçelärneñ telläre üzgärep, maksatların berberlärenä añlatudan gaciz kalalar. Şuña kürä manaranı tözep beterä almıyça törlese törle tarafka taralalar. Şul vakıygadan soñ cir yözendä küp törle tellär barlıkka kilgän imeş.

Hüd galäyhissäläm

Tufannan soñ Yämändä gad kaveme hak yuldan adaşıp potlarga tabına başlıy. Alarnı imanga çakıru öçen Allahı Täğalä Hüd galäyhissälämne cibärä. Hüd galäyhissäläm alarnı nikadär tırışıp hak yulga öndäsä dä, bik az gına keşe iman kiterep, başkaları haman köferlektä häm adaşuda kalalar. Soñınnan alarga Allahı Täğalä gayät köçle cil cibärep, hämmäsen dä hälaq itä. Hüd galäyhissäläm belän aña iman kiterüçelär genä isän kalalar.

Salih galäyhissäläm

Gad kavemennän soñ Şam belän Hicaz arasındagı ber urında sämüd kaveme yäşi. Alar da gad kaveme kebek hak yuldan adaşkan bulalar. Alarnı dingä çakıru öçen Allahı Täğalä Salih galäyhissälämne cibärä. Läkin ul nikadär tırışsa da, kavemeneñ bik azı gına iman kiterä. Alar Salih galäyhissälämgä: «Şul taşnıñ eçennän ber döyä çıgar, karınında balası da bulsın! Şunnan soñ bez siña iman kitererbez», – dilär. Allahı Täğaläneñ ämere belän şul kürsätelgän taştan ber döyä çıga häm bala tudıra. Bu hälne kürgäç, berazı iman kitersä dä kalgannarı haman azgınlıkların dävam itälär, hätta suyarga röhsät bulmauga karamastan, döyäne bugazlap taşlıylar. Soñınnan küktän ber kurkınıç tavış çıgıp, bötenese dä hälaq itelälär. Kaveme hälaq bulgannan soñ Salih galäyhissäläm Mäkkägä küçep, kalgan gomeren şunda ütkärä.

İbrahim galäyhissäläm

İbrahim galäyhissäläm Babil şähärendä tua. Ul vakıtta Babilda yoldızlarga tabınuçı kavem yäşägän bula. Alarnı hak yulga öndäü öçen Allahı Täğalä İbrahim galäyhissälämne cibärä. Ul alarnı hak dingä nikadär öndäsä dä, inanmıylar. Monnan tış Babil hökemdarı Nämrut anı utka saldıra. Läkin Allahı Täğalä anı utta yandırmıyça saklap kala. Bu moğcizanı kürep berkadär keşe iman kiterä. İbrahim galäyhissäläm möeminnär belän bergä Şamga häm annan soñ Mäkkägä hicrät kıla. Mäkkädä ulı İsmägıyl galäyhissäläm belän Käğbäne tözilär. Mosafirlarga hörmät kürsätü İbrahim galäyhissälämneñ iñ maktaulı ğadätläreneñ berse bula.

Lut galäyhissäläm

Lut galäyhissäläm İbrahim galäyhissäläm belän bertugan Harunnıñ ulı. Ul İbrahim galäyhissälämgä iman kiterüçelärdän bulıp, Babildan anıñ belän bergä hicrät kıla. Sädüm halkına päygambär itep cibärelä. Sädüm halkı ul köngä qadär kılınmagan yaman eşlärne kıla başlagan bulalar. Allah Täğalä irlärgä hatın-kızlar belän nikahlaşıp yäşärgä bora. Sädüm halkı bu ämerne bozıp, ber cenes keşeläre üzara censi mönäsäbätkä kerä. Lut galäyhissäläm alarnı imanga çakırıp, şul yaman eşlärennän bizderergä nikadär tırışsa da, alar anıñ süzlärenä kolak salmıylar. Allahı Täğalä alarnıñ östenä taş yaudırıp şähärläreneñ astın öskä äyländerep, hälaq itä. Lut galäyhissäläm üzeneñ öy cämäğatläre belän aralarınnan çıgıp kotıla. Barı tik hatını gına bozık halık belän bergä hälaq bula, çönki ul şul halıknıñ hezmätçese bula.

İsmägıyl galäyhissäläm belän İshak galäyhissäläm

İbrahim galäyhissälämneñ hatını Sara anabızdan bala bulmau säbäple, İbrahim galäyhissälämneñ siksän yäşendä dä ber balası da bulmıy. Şuña kürä ul hatınınıñ röhsäten alıp, Häcär anabıznı nikahlap ala. Allahı Täğaläneñ rähmäte belän Häcär anabız ber ir bala tudıra. Aña İsmägıyl dip isem kuşalar. Sara anabız monı kürep şatlansa da, üzeneñ balasız buluınnan bik kaygıra. Häm Allahı Täğalä aña märhämät itep kartlık könendä ber bala birä, isemen İshak dip kuyalar.

Sara anabız päygambär hatını bulsa da, Häcär anabızga karşı açu häm könçelek kürsätä. İbrahim galäyhissälämgä Allahı Täğalä tarafınnan İsmägıyl galäyhissäläm belän Häcär anabıznı Hicaz tarafına iltep kuyarga ämer bula. İsmägıyl galäyhissäläm şunda Cürhäm isemle garäp kabiläse belän aralaşıp üsä häm alardan kız alıp, bik küp balaları bula. İsmägıyl galäyhissälämgä Allahı Täğalä tarafınnan şundagı halıklarga ätise İbrahim galäyhissälämneñ şärigaten öyrätergä ämer birelä.

İsmägıyl galäyhissäläm asılda gibrani bulganı öçen anıñ näsele müstäğrabä (garäpläşkän) dip atala.

İbrahim galäyhissälämneñ vafatınnan soñ anıñ urınına İshak galäyhissäläm päygambär bula. Anıñ Gays häm Yağkub isemle ike ulı bula. Gays päygambär bulmıy, Yağkub isä ätise İshak galäyhissäläm urınına päygambär bula. Annan soñ barlık päygambärlär dä İshak galäyhissäläm onıklarınnan bula. Barı tik Allahnıñ soñgı päygambäre Möhämmät galäyhissälämneñ genä näselnäsäbe İsmägıyl galäyhissälämnän bula.

Bänü İsrail häm Mökaddäs cir

Ägär Aziyä kartasına karasak, Urta diñgezneñ könçıgış yarında Şam şärif, Koddüs şärif, Lut küle (Üle diñgez) digän süzlärne kürerbez. Lut küle bik zur kül. Elek anıñ urınında Lut kaveme yäşägän. Alar hälaq bulgannan soñ şul külneñ päyda buluı rivayät kılına. Şul cirlärneñ tönyak yartısı – Fälästın cirläre. Bu cirlär Allahı Täğalä tarafınnan İbrahim galäyhissälämneñ näselenä väğdä kılıngan bula. Şuña kürä, bu cirlärgä Mökaddäs (İzge) cir digän isem birelä. Bu cirlärdä İbrahim galäyhissäläm näselennän Yağkub galäyhissälämneñ ulları häm alarnıñ näselläre yäşägän.

Yağkub galäyhissälämneñ kuşamatı İsrail bulıp, anıñ näsele Bänü İsrail dip atala. Din tarihında iñ mäşhür bulgan kavem – Bänü İsrail. Alarga bik küp päygambärlär cibärelä. Alar belän bik küp törle vakıygalar bula.

Yağkub galäyhissäläm İbrahim galäyhissäläm belän bertugan keşeneñ näselennän Liyän isemle keşeneñ Läyä häm Rahilä isemle kızlarına nikahlana.

Yağkub galäyhissäläm balaları

Yağkub galäyhissälämneñ Läyädän – altı, Läyäneñ cariyäse Zälfädän – ike, Rahiläneñ cariyäse Bälhädän – ike häm Rahiläneñ üzennän – Yosıf häm Binyamin isemle ike ulı – bötenese bergä unike uglı bula.

Yağkub galäyhissälämneñ ulları, häm alarnıñ da balaları küp bulıp, Bänü İsrail üzläre genä dä baytak cıyılalar. Barısına da ataları Yağkub galäyhissläm päygambär bulıp, Mökaddäs cirendä torgannar. Soñınnan alar Mökaddäs cirennän Misırga hicrät kılıp, anda ike yöz unbiş yıl torgannan soñ yänä kire Känganga kaytalar. Misırga hicrätlärenä Yosıf galäyhissäläm säbäpçe bulsa, annan yänä kire Känganga kaytularına Musa galäyhissäläm säbäpçe bula.

Äyüp galäyhissäläm

Äyüp galäyhissäläm İshak galäyhissälämneñ Gays isemle ulınıñ näselennän. Näsel-näsäbe: Äyüp ibne Musa ibne Zurah ibne Gays ibne İshak ibne İbrahim galäyhissäläm. Äyüp galäyhissäläm küp mal häm balalar iyäse bula. Saniyä häm Rumlä kavemnärenä päygambär itep cibärelä. Hatını Yağkub galäyhissälämneñ kızı Rähmät ide, dip rivayät itelä. Şulay itep Äyüp galäyhissläm Yağkub galäyhissäläm belän ğasırdaş päygambär bula. Kayber rivayätlärdä Äyüp galäyhissälämneñ hatını Yosıf galäyhissälämneñ İbrahim atlı ulınıñ kızı imeş. Niçek bulsa da bulgandır, Allahı Täğalä Äyüp galäyhissälämne böten malın yuk itep häm aña yaman tire avıruın birep sınıy. Täne kortlap, yanına keşe bara almaslık hälgä kilä, aşarlarına rizıkları betä. Läkin ul barısına da sabır itep haman Allahıga şöker itä, zeker äytä. Hatını bernigä karamastan aña tugrılık belän hezmät itä, anı aşata, eçertä torgan bula. Nihayät, Allahı Täğalä Äyüp galäyhissälämne çirennän azat itä, alarga sabırlıkları öçen mal häm däülätlären äüvälgedän dä artık itep birä, balaları da kübäyä. Näticädä, ikese dä dönyada häm ahirättä uñışka ireşälär.

Şogayıp galäyhissäläm

Şogayıp galäyhissäläm İbrahim galäyhissälämgä iman kiterep, anıñ belän Babildän Şam tarafına hicrät itkän ber kabilädän, äbise Lut galäyhissälämneñ kızı. Şogayıp galäyhissäläm tatlı telle häm söylägän süze täesirle ber päygambär bulganı öçen üzenä «Hatibül-änbiyä» (Päygambärlärneñ iñ osta tellese) kuşamatı birelä.

Şogayıp galäyhissäläm härtörle bozıklıklar kılıp yäşäüçe Äykä belän Mädyan halkın hak yulga öndär öçen päygambär itep cibärelä. Läkin alarga şul süzgä osta päygambärneñ dä väğaz-näsıyhätläre täesir itmi, alar haman üzläreneñ azgınlıklarında dävam itälär. Ahırda Allahı Täğalä Äykä üzänenä bik katı esselek cibärä häm ul esselek ber atna dävam itep yılgalardagı sularnı kaynata. Soñınnan Allahı Täğalä ber bolıt cibärep, şul bolıttan öslärenä ut yaudıra, barısı da şunıñ belän yanıp hälaq bulalar. Mädyan ähelläre dä ber kurkınıç tavış belän hälaq itelälär.

Soñınnan Şogayıp galäyhissäläm üzenä iman kitergän möeminnär belän bergä Mäkkägä hicrät kıla häm şunda gomereneñ ahırına qadär gıybadät kıla. Şogayıp galäyhissäläm Musa galäyhissäläm belän ğasırdaş päygabär bula.

Yosıf galäyhissäläm

Yağkub galäyhissäläm üzeneñ balaları arasında Yosıf galäyhissälämne iñ nık söyä torgan bula, çönki Yosıf galäyhissäläm keşelärneñ iñ güzäle bulu belän bergä da bik kürkäm ählaklı bula. Bu närsälär Yosıf galäyhissälämneñ kardäşlärendä könçelek hise uyata. Berkönne Yosıf galäyhissäläm töşendä unber yoldız, koyaş häm aynıñ säcdä kıluların kürä. Şul töşne ätise Yağkub galäyhissäläm anıñ zur däräcäle ber keşe bulaçagı häm unber kardäşe anıñ hezmätendä bulaçagına yuralgaç, Yosıf galäyhissälämneñ kardäşläreneñ hösetlekläre häm doşmanlıkları tagın da arta.

Berkönne kardäşläre Yosıf galäyhissälämne ätisennän aldap alıp çıgıp, ber koyıga taşlıylar da, külmägenä yalgan kan buyap, «Enebez Yosıfnı büre aşadı», – dip, ätiläre Yağkub galäyhissälämne yılıy-elıy ışandırmakçı bulalar.

Yosıf galäyhissäläm beraz vakıt koyıda yata. Aña kardäşlärennän berse aşarına kiterä torgan bula. Berkönne kardäşe, ğadättägeçä, aşarga alıp kilgäç, Yosıf galäyhissälämneñ koyıdan çıgarılgan häm Misırga kitäse ber käravan eçendä utıra ikänen kürä. Şunnan soñ kaytıp, ul başka kardäşlären dä alıp kilä. Alar: «Bu bezneñ kolıbız ide, kaçtı», – dip, anı käravan iyälärenä bik oçsız bäyägä genä satıp cibärälär.

Yosıf galäyhissäläm Misırda Misır padişahınıñ väzirenä satıla. Bernikadär vakıttan soñ väzirneñ hatını Zöläyha Yosıf galäyhissälämgä ğaşıyq bula. Yosıf galäyhissäläm ul telägän gönahka – nikahsız mönäsäbätlärgä – riza bulmagaç, yala yagıp, Yosıf galäyhissälämne zindanga saldıra.

Yosıf galäyhissäläm töşlär yurıy häm yuraganı ras kilä torgan bula. Zindanda bergä bulgan Misır padişahınıñ şirbätçese üzeneñ töşen zindannan çıguga yuratkannan soñ, ul çınnan da zindannan çıgıp, yänä şirbätçe bula.

Bervakıt Misır padişahı töşendä cide simez sıyırnı cide arık sıyır aşavın häm cide korı başak belän cide yäşel başak kürä. Ul töşne hiçkem yurıy almıy. Nihayät, berkönne şirbätçeneñ isenä Yosıf galäyhissäläm töşä häm aña barıp töşneñ yuralışın sorıy. Yosıf galäyhissäläm töşne cide yıl ikmäk nık uñaçak, soñınnan cide yıl açlık häm kıtlık bulaçak, dip yurıy. Misır padişahı monı işetkäç, bik şat bulıp Yosıf galäyhissälämne zindannan çıgara. Häm anı üzenä avıl hucalıgı väzire itep bilgeli. Yosıf galäyhissäläm bik küp igennär ikterä, bik küp aşlıklar äzerlätä häm hisapsız ambarların ikmäk belän tutıra. Tuplangan aşlık korı kilgän cide yılda böten Misır halkın açlıktan saklap, başka çit mämläkätlärgä dä bik küp satıla. Näticädä, Misır kaznası akça belän tula.

Ul vakıtta Känganda da açlık bulıp, Yağkub galäyhissäläm un ulın Misırga aşlık alırga cibärä. Alar Misırga kilgäç, Yosıf galäyhissäläm alarnı tanıy, läkin üzen alarga tanıttırmıy. Yosıf galäyhissäläm kardäşlärenä bik küp iltifat kürsätä. Häl-ähvällären soraşıp, ikençe märtäbä kilülärendä öydä kalgan Binyaminne dä üzläre belän alıp kilergä kuşa. Alar ikençe kilülärendä Binyaminne dä alıp kilälär. Yosıf galäyhissäläm anı häylä belän alıp kala. Öçençe kilülärendä Yosıf galäyhissäläm alarga üzeneñ kem ikänen äytkäç, kardäşläre bik kurkışıp, aptıraşta kalalar. Yosıf galäyhissäläm alarnıñ elekkege kabähätleklären gafu itep, alarnı ätiläre Yağkub galäyhissäläm häm başka yakınnarı belän bergä Misırga çakıra. Alar Misırga kilep, bötenese bergä rähät tora başlıylar.

Yağkub galäyhissäläm uncide yıl gıybadät häm şatlık belän gomer kiçerep, Misırda vafat bula. Vasıyate buyınça Kängan cirenä kaytarılıp, ätise İshak galäyhissäläm yanına kümelä. Yağkub galäyhissäläm vafat bulganda Yosıf galäyhissälämgä ille altı yäş bula. Annan soñ ul yänä ille dürt yıl gomer sörä.

Bänü İsrailneñ Misırdan çıguları

Babil şähäreneñ hökemdarlarına Nämrut kuşamatı birelgän kebek, gomumän, Misır hökemdarlarına Firgaven kuşamatı birelä. Yosıf galäyhissäläm hezmät itkän Firgaven Misır Firgavene bulıp, hiksüs dip atalgan garäplärdän ber keşe bula. Bu vakıtta Misırnıñ halkı da hiksüslär bula. Bänü İsrail belän tugandaş halık bulganlıkları öçen Bänü İsrailgä karata ihtiramlı bulalar. Soñınnan Misır hökümätenä kıybtıylar höcüm itep, hiksüslärne Misırdan çıgaralar. Ämma Bänü İsraillär Misırda kalalar. Ahırda kıybtıylar alarga da doşmanlık kürsätep, härtörle cäber-zolım kıla başlıylar. İñ avır häm pıçrak eşlärgä, kurkınıç cirlärgä Bänü İsraillärne cibärälär. Firgavennär Bänü İsrail kavemeneñ kuätlänüe häm üzlären ciñüennän, yañadan Misırda hörmätle häm iğtibarlı ber kavem bulularınnan, Misır hökümätenä Bänü İsraillär huca buluınnan kurkalar. Çönki ul vakıtta Bänü İsraillär bik küp bulalar häm alar unike zur cämäğatkä bülensälär dä, barısına da Bänü İsrail diyelgän. Här cämäğat Yağkub galäyhissälämneñ ber ulınıñ iseme belän atalgan, Lävit cämäğate, Yähüdä cämäğate digän kebek här ike cämäğatneñ üzenä kürä ber şäyhe, yağni baş keşese bula. Ägär şul unike cämäğat ber cirgä cıyılıp, barısı da ber süzdä bulsalar, yahşı gına kuät hasil bulır ide. Läkin Firgavenneñ zolımınnan kotılu öçen barısına da ber citäkçe kiräk bula. Menä şul vazifa Musa galäyhissälämgä yöklänä. Misırga hicrät kılgannarına ike yöz unbiş yıl bulganda alarga Allahı Täğalä tarafınnan Musa galäyhissäläm päygambär itep cibärelä.

Musa galäyhissäläm belän Harun galäyhissäläm

Küräzäçelärneñ berse Firgavengä: «Bänü İsraildän ber ugıl bala tuaçak häm şul bala sineñ däüläteñneñ yukka çıguına säbäp bulaçak», – dip häbär birä. Firgaven kurkıp kala häm Bänü İsrail eçendä tugan ir balalarnı ütertä başlıy. Cällatlar Bänü İsrailneñ härber öyen aktarıp, yaña tugan ir balalarnı üterä bargan zamanda Lävi cämäğatendä Musa galäyhissäläm dönyaga kilä. Ätiseneñ iseme Gıymran, äniseneñ iseme Yühäb buluı tarihlarda kürenä.

Änise Musa galäyhissälämne berkadär vakıt yäşerep torsa da, anı gel kotkaru mömkin bulmaganlıktan, Cänap Haknıñ kuşuı belän Anıñ saklavına tapşırıp, balanı ber sandık eçenä salıp Nil yılgasına agıza. Musa galäyhissäläm sandık belän agıp barganda, Firgavenneñ hatını Asiyä kürep, anı sudan çıgarta häm eçendä bulgan Musa galäyhissälämne kürep anı bik yarata. Şul vakıttan alıp, Musa galäyhissäläm patşa sarayında tärbiyälänä başlıy. Änise söt anası bularak, sarayga kilep, üzeneñ hakıykıy ana buluın hiçkemgä beldermiçä, Musanı imezep kitä torgan bula.

Musa galäyhissäläm menä şulay Firgaven sarayında üsep, änise arkılı üzeneñ Bänü İsrail millätennän buluın belä häm millättäşlären kıybtıylardan kotkaru yulın ezli başlıy. Nihayät, ber säbäp belän Misırdan Mädyan şähärenä Şogayıp galäyhissäläm yanına kitä häm anda Şogayıp galäyhissälämneñ Safra isemle kızına nikahlana. Mädyanda berkadär torgannan soñ hatını belän yänä Misırga kaytu niyäte belän yulga çıga. Yulda, Tur tavına citkäç, Allahı Täğaläneñ möräcäğaten işetä. Aña tayak häm ak kul kebek moğcizalar birelä häm ul päygambär bula. Allahı Täğalä aña Firgavenne dingä öndärgä häm Bänü İsrailne Misırdan çıgarırga boyıra.

Şunda, ber ük vakıtta Harun galäyhissälämgä dä päygambärlek birelep, Misırda allalık däğvasın kıluçı Firgaven yanına ikese bergä kilälär. Anı hak dingä çakıralar häm: «Bänü İsrailne bir, alarnı Misırdan babalarıbıznıñ vatanı bulgan Känganga alıp kitäbez», – dilär. Firgaven alarnıñ ber süzlären dä iğtibarga almıy, Musa galäyhissäläm nikadär moğcizalar kürsätsä dä, iman kitermi.

Nihayät, Musa galäyhissälämneñ moğcizası belän Nil suınıñ kanga äylänüen, böten cirne härtörle böcäk-häşärätlär tutıruın, här öydän cenaza çıkkan vakıtta Bänü İsraildän hiçkem vafat bulmavın kürgän Firgaven Bänü İsrailgä Misırdan çıgarga röhsät birergä mäcbür bula. Alar Misırdan çıgıp kitkännän soñ Firgaven ükeneçkä töşep, ğaskär belän artlarınnan çıga. Diñgez yanında artlarınnan kuıp citsä dä, Allahı Täğaläneñ kodräte belän diñgez açılıp Musa galäyhissäläm üzeneñ kaveme belän Aziyä tarafına çıgıp kotıla. Firgaven dä üzeneñ ğaskäre belän alar artınnan şul diñgez yulına kerä, läkin su yänä ber-berse belän kuşılıp, barısı da şunda batıp ülälär. Şulay itep Bänü İsraillär Firgavenneñ zolımınnan kotılalar. Läkin üzläreneñ kirelekläre arkasında Mökaddäs cirgä kerä almıyça kırık yıl sahrada yörilär.

Bänü İsrailneñ karşılıgı

Bänü İsraillärgä Mökaddäs cirne alır öçen şul tarafta yäşi torgan ber halık belän sugışırga, yäki alarnı annan çıgarırga kiräk bula. Läkin alarnı Musa galäyhissäläm şul eşkä nikadär çakırsa da, tıñlamıylar: «Bez alarga karşı sugışmıybız. Rabbıñ belän üzeñ sugış!» – dilär. Bänü İsraillär Misırda Firgaven aldında kol hälendä yäşägängä kürä bik kurkak bulalar, sugışırga gayrätläre citärlek bulmıy. Musa galäyhissälämneñ bu närsägä bik käyefe kitä, alar ber tarafka da yul tota almas bulıp, haman şul sahrada aptırap yörilär. Allahı Täğaläneñ kodräte belän kilgän rizıklar belän tuklanıp yäşilär. Berkönne ul rizıklardan tuyıp: «Bezgä cirdä üskän närsälär, sugan, sarımsak, kıyar, borçak kebek närsälär kiräk», – dip, Musa galäyhissälämne aptıratalar. Musa galäyhissäläm alarga: «Misırga barıgız! Telägän närsäläregezne şunda tabarsız», – dip, sorauların kire kaga.

Berkönne Musa galäyhissäläm Allahı Täğaläneñ ämere belän Tur tavına kitä. Kavemen Harun galäyhissälämgä tapşırıp kaldıra. Musa galäyhissäläm tauda kırık kön gıybadät kıla, bernindi aradaşsız Allahı Täğalä belän söyläşä. Aña şunda Täurat kitabı iñderelä.

Harun galäyhissäläm belän kalgan kavem Musa galäyhissälämneñ kaytuınnan ömetlären kisep, köferlekkä kereşälär. Aralarınnan Sämiri isemle ber monafıyk İsraillärneñ Misırdan alıp çıkkan altınnarınnan ber bozau sının yasıy da: «Küzgä kürenmägän ilahkä gıybadät kılalarmıni? Sezneñ häm Musanıñ ilahı menä şul, şunı ezläp tabar öçen Musa tauga menep kitte. Kilegez, şuña gıybadät kılıgız!» – dip, alarnı bozauga tabınırga çakıra. Alar şul bozau sınına tabına başlıylar. Harun galäyhissäläm nikadär näsıyhät kılsa da, anı tıñlamıylar. «Musa kaytkançı bez bozauga tabınunı taşlamıybız», – dip, Harun galäyhissälämgä karşı kilälär.

Musa galäyhissäläm Täürat belän Turdan tavınnan kaytkaç, kaveme bozauga tabıngannı kürä. Musa galäyhissälämneñ moña bik açuı kilä, Sämirigä läğnät kıla, bozaunı yuk itä, «Kavememne yakşı karamagansıñ», – dip, Harun galäyhissälämneñ sakalına yabışa. Harun galäyhissäläm: «Min ni eşlim, alarnı ul eştän nikadär tuktatırga tırışsam da tıñlamadılar, hätta üzemne üterä yazdılar», – di.

Soñınnan bozauga tabınuçılar kılgan eşlärenä ükenep täübä itälär. Musa galäyhissälämneñ dä açuı basıla. Ul alarga Täüratnı ukıy. Bänü İsrail şul Täürat belän ğamäl itä başlıy, Allahı Täğaläneñ berlegen, avırlık belän bulsa da, küñellärenä urnaştıra. Bu vakıtta Misırdan kilgän kurkak yöräkle keşelärneñ kübese vafat bulıp, alar urınına sahrada üskän batır yöräkle yegetlär üsep citä. Şulay itep, Bänü İsraillär doşman karşısına barıp sugışır hälgä kilälär. Moña östäp Musa galäyhissäläm alarnı Lut küleneñ könyak tarafına alıp kilgännän soñ andagı kavemnär belän sugışalar. Doşmannı ciñep, Şäriga yılgası buylarına qadär baralar. Şul cirdä Musa galäyhissäläm vafat bulıp, anıñ urınına Yüşäğ galäyhissäläm päygambär bulıp kala. Harun galäyhissäläm Musa galäyhissälämgä qadär vafat bula. Musa galäyhissälämneñ vafatı vakıtında Bänü İsrailneñ sahrada yörülärenä kırık yıl bula. Täüratnıñ hökeme Gaysä galäyhissälämgä İncil kilgänçe hokukıy köçtä bula. Bu ike arada kilgän päygambärlärneñ barısı da Täürat belän ğamäl itärgä boyırılalar. Musa galäyhissälämneñ vafatınnan soñ biş yöz yıl İsraillärneñ eşläre belän «Bänü İsrail hakimnäre» dip atalgan hakimnär idarä itälär, alarnıñ iñ äüvälgese Yüşäğ galäyhissäläm, iñ soñgısı İşmuil galäyhissäläm bula.

Hakimnär dävere

Bänü İsrailneñ iñ berençe hakime bulgan Yüşäğ galäyhissäläm Musa galäyhissälämnän soñ Bänü İsraillärgä päygambär bula. Bänü İsraillärne sahradan Şäriga yılgası arkılı kiçerep, alga taba barıp Kängan cirlären bötenläy diyärlek aça. Yüşäğ galäyhissäläm açkan cirlärne Bänü İsraillär unber cämäğatkä bülälär. Lävi cämäğate ruhani bulganlıkları öçen alarga cir birelmi. Cir algan cämäğatlär hasil bulgan uñıştan goşer birergä tiyeş bulalar. Bu cämäğatlärneñ Misırdagı kebek härkaysınıñ berär şäyhe bula, läkin ul şäyehlärneñ barısı da ber hakimneñ kul astında bulalar. Zäytün isemle korılmanı üzlärenä ruhi märkäz itep, bäyräm könnärendä şunda cıyılıp gıybadät kılalar häm şunda korban kiterälär. Alarga bu korılma-idaräne Yüşäğ galäyhissäläm korıp kaldıra. Üze şunda yegerme sigez yıl hökem itä. Tarihtan mäğlüm bulgança, Yüşäğ galäyhissälämnän soñ yänä un hakim kilep kitä, iñ soñgısı İşmuil galäyhissäläm bula. Ul unber yıl hakimlek itä. Şul unber yılnıñ ahırında Musa galäyhissälämneñ vafatınnan dürt yöz tuksan öç yıl vakıt ütkän bula. İşmuil galäyhissälämnän soñ patşalar dävere başlana.

Bänü İsrail patşaları

İşmuil galäyhissäläm zamanında Bänü İsrail eçendä beraz tınıçsızlık kürenä başlıy häm Ğamäläqadan ber kavem alarnı ciñä. İsraillär alarga karşı sugışu öçen İşmuil galäyhissälämnän aralarınnan berär patşa bilgeläven ütenälär. İşmuil galäyhissäläm kayberäülärneñ karşılıgına karamastan, Allahı Täğaläneñ ämere belän Talut isemle keşene patşa itep saylıy. Ğaskär Talut kul astına cıyılıp, Ğamäläqaga karşı sugışa. Ğamäläqanıñ Calut isemle ğaskär başlıgı gayät köçle, ozın buylı häm gayrätle ber keşe bula. İke ğaskär kara-karşı kilep sugışa başlıylar. Talut ğaskärennän Davıt isemle ber keşe Calutka karşı çıgıp, Calutnı üterä. Şunnan soñ, Ğamäläqa ğaskäre ciñelä. Bänü İsrail arasında Davıt zur şöhrät kazana. Davıt Yağkub galäyhissälämneñ Yähüdä isemle ulınıñ näselennän bulıp, İşmuil galäyhissälämnän soñ kilgän päygambär, Taluttan soñ patşa bula.

Bänü İsraillärgä berençe patşa – Talut, ikençese – Davıt galäyhissäläm häm öçençe Söläyman galäyhissäläm bula.

Davıt galäyhissäläm

İşmuil galäyhissälämnän soñ Davıt galäyhissäläm päygambär bula. Üzenä Zabur isemle kitap iñderelä. Läkin Zabur kitabı näsıyhätlär häm bertörle täesirle väğazlärdän genä gıybarät bulıp, şäriğat hökemnären bäyän kılmıy. Şuña kürä şäriğat hökemnärendä Taürat belän ğamäl kılıngan. Anıñ östenä Davıt galäyhissäläm häm başka böten päygambärlär Täürat belän ğamäl itkännär. Davıt galäyhissäläm gayät güzäl tavışlı bulgan. Anıñ Zäburnı ukuın işetüçelär şulkadär täesirlänep, huşsız kalıp tıñlagannar. Allahı Täğalä Davıt galäyhissälämgä timerçe hönären öyrätä. Anıñ kulında timer balavız kebek yomşak bula ide, digän rivayätlär bar. Davıt galäyhissäläm päygambär häm patşa bula. Koddüs şärif, Häläb, Gamman şähärlären kul astına ala. Başkala-şähär Koddüs şärif bula. Koddüstä «Bäytel-mökaddäs» isemle mäçetne tözetä başlıy. Läkin azagına qadär gomere citmi, kırık yıl hakimlek itkännän soñ dönyadan kitä. Üzeneñ urınına ulı Söläyman galäyhissäläm päygambär häm patşa bulıp kala.

Söläyman galäyhissäläm

Söläyman galäyhissäläm dä ätise kebek patşa häm päygambär bula. Ätisennän unike yäşendä kalıp, hökümät başında kırık sigez yıl gayät ostalık belän patşalık itep, altmış yäşendä vafat bula. Ätiseneñ vasıyate buyınça Bäytel-mökaddäsne tözetüne dävam itep, cide yılda tämamlıy. Annan soñ Koddüstä gayät zur ber hökümät sarayı tözetä başlap, unöç yıldan soñ ul da äzer bula. Söläyman galäyhissäläm dä ätise Davıt galäyhissäläm kebek bik küp cirlärne ala. Aña könçıgış häm könbatıştagı bik küp patşalar itağat kürsätälär häm bik küp büläklär cibärälär.

Davıt galäyhissäläm belän Söläyman galäyhissälämnär vakıtında Bänü İsraillär köçle ber däülät bulıp gomer kiçergän bulsalar da, soñınnan köçläre kimi. Köçsezlänülärenä, başlıça, üzläreneñ bülgälänüläre häm berdämsezlekläre säbäp bula

Bänü İsrailneñ köçsezlänüe

Söläyman galäyhissälämnän soñ fetnäçelär çıgıp, mämläkätne ikegä bülälär. Berençese – «Yahüdiyä däüläte», ikençese – «İsrailiyä däüläte» dip yörtelä başlıy.

Yahüdiyä däüläteneñ başkalası Koddüs şärif bulıp, patşalar Söläyman galäyhissäläm näselennän bulalar. Alarnıñ eçendä Bänü İsrailneñ hezmätçeläre häm olugları küp buluınnan, Täürat häm Musa galäyhissälämneñ tayagı kebek mökaddäs häm möbaräk amänätlär dä alarda kala häm gomum Bänü İsrailneñ ziyärat kıla torgan Bäytel-mökaddäs tä alar kulında bula. Şuña kürä alar İslam hälifäläre cirendä kebek bulalar, üzläreneñ din häm gıybadätlären onıtmıylar.

İsrailiyä däüläteneñ başkalası äüväl Näbilis bulıp, soñınnan Sämriyä şähäre bula. Bu däülätkä nigez saluçı keşe ber bozık keşe bulu säbäple idaräse şäriğat yagınnan da, säyäsät yagınnan da, bötenläy tiyeşsez ber räveştä bula. İsraillär yähüdiyä däülätendäge kardäşlärenä äcnäbi häm doşman karaşı belän karaıy başlıylar. Alar Koddüs şärif ziyäratın da taşlıylar, ğalimnärneñ väğaz häm näsıyhätlärennän ayırılalar, hätta Täüratnı da onıtıp beterälär. Tora bara aralarınnan şäriğat bötenläy betep, anıñ urınına israillär Bägıl isemle potka tabına başlıylar. Bu vakıtta alarga İlyas galäyhissäläm belän äl-Yasäğ galäyhissäläm cibärelä.

İlyas galäyhissäläm belän äl-Yasäğ galäyhissäläm

İlyas galäyhissälämne päygambär itep cibärelgändä Bänü İsraillär Bägıl isemle potka tabıngannar. İlyas galäyhissäläm alarnı: «Bu eşne taşlagız! Böten dönyanıñ yaratuçısı bulgan ber Allahı Täğalägä genä gıybadät itegez! Yuksa Allahı Täğalä sezgä bik zur bälalär cibärer», – dip, nikadär väğaz-näsıyhät kılsa da, alar bu faydalı näsıyhätlärne kabul kılmıylar, hätta İlyas galäyhissälämne şähärlärennän kuıp çıgaralar.

Allahı Täğalä alarnı Üzeneñ beräkätenennän mährüm itä. Yañgırlar yaumas bula, açlıktan üläksälär aşıy başlıylar. Nihayät, İlyas galäyhissälämne ezläp tabıp, anıñ näsıyhätläre belän ğamäl kıla başlıylar. Allahı Täğalä bälalären beterä.

Läkin alar beraz vakıttan soñ yänä äüvälgeçä bozık yulga kerälär. İlyas galäyhissäläm dä alarnıñ imanga kilülärennän ömeten özep, Allahı Täğalädän röhsäte belän aralarınnan kitep, yalgız torunı saylıy.

Anıñ urınına äl-Yasäğ galäyhissäläm kalıp, väğaz-näsıyhät kıla. Soñınnan aña da päygambärlek kilä. Ul da İlyas galäyhissäläm kebek Bänü İsrailneñ hällären tözätergä nikadär tırışsa da, alar haman bozıklıkların arttıra gına baralar. Nihayät, Allahı Täğalä alar östenä Yunıs galäyhissäläm yäşägän Ninu şähäreneñ patşasın cibärä.

Yunıs galäyhissäläm

Yunıs galäyhissäläm Ninu şähäre ähellärenä päygambär itep cibärelä. Ninu isä Asurya däüläteneñ başkalası bula. Yunıs galäyhissäläm potlarga tabınuçı Ninu ähellären hak dingä häm Allahı Täğaläneñ berlegen tanuga öndäsä dä, aralarında iman kiterüçelär bulmıy. Ul alarnı: « Ägär şulay dävam itsägez, sezgä Allahı Täğalä tarafınnan gazap kiläçäk, şähäregez cirgä bataçak», – dip nikadär kurkıtsa da, aña kolak salmıylar.

Nihayät, Yunıs galäyhissäläm alarnıñ imanga kilülärennän ömeten özep, Allahı Täğalä tarafınnan röhsät bulmasa da, açulanıp alar yanınnan kitä. Däclä (Tigr) yılgasına kilä häm ber köymägä utıra. Allahı Täğaläneñ röhsätennän başka hiçber päygambär üzeneñ kavemen taşlap kitärgä tiyeş bulmıy. Läkin köymä urınınnan kuzgalmıy. Köymä başlıgı: «Arabızda gönahlı ber keşe bulırga tiyeş, şobaga salabız. Kemgä çıksa, şunı suga atabız», – di. Şobaga Yunıs galäyhissälämgä çıga. Ul: «Min gönahlı keşe», – dip, üzen suga ata. Şunda uk anı ber zur balık yota. Yunıs galäyhissäläm balık karnında kılgan eşenä ükenep, täübä häm istiğfar kıla. Allahı Täğalä anıñ täübäsen kabul itä. Balık anı çıgarıp ber çitkä taşlıy. Allahı Täğalä anı yänä Ninu ähellärenä cibärä. Şähär halkı üzlärenä Allahı Täğalä tarafınnan gazap kiläçägen añlap, täübä-istiğfar kılgan bulalar. Yunıs galäyhissälämne şähärlärenä alıp kaytıp, berkadär vakıt ul öyrätkän yul belän baralar.

Zäkäriyä galäyhissäläm belän Yähya galäyhissäläm

Zäkäriyä galäyhissäläm Söläyman galäyhissäläm näselennän bulıp, Koddüs şähärendä Bäytel-mökaddästä korban çalu häm Täüratnı yazu kebek hezmätlär belän şögıllängän. Allahı Täğalä aña da päygambärlek birä. Hatını belän ikese dä kartayıp, bala buludan ömetlären özgän vakıtta, Allahı Täğalä alarga ber bala birä, isemen Yähya dip kuyalar. Allahı Täğalä Yähya galäyhissälämgä dä päygambärlekne nasıyp itä.

Gaysä galäyhissäläm

Bänü İsraildä Gıymran isemle ber keşeneñ hatını balaları bulmagan öçen: «Ägär Allahı Täğalä bezgä bala birsä, min anı Bäytel-mökaddäs hezmätenä vakıf itär (birer) idem», – dip näzer äytä. Ul vakıtta ir balalarnı Bäytel-mökaddäs hezmätenä vakıf itü ğadäte bula. Läkin kız bala tua, isemen Märyam dip kuyalar. Ana keşe: «Yä, Rabbi, ni eşlim? Kız tudırdım bit, sin anı kabul itep al inde!» – dip Allahı Täğalägä yalvaraHäm balanı Bäytel-mökaddäskä iltep tapşıra. Şundagı hezmätkärlärdän Zäkäriyä galäyhissäläm anı alıp hatını yanına kiterä. Soñınnan aña Zäkäriyä galäyhissäläm Bäytel-mökaddästä mahsus ber bülmä yasata. Şunda Märyam gel gıybadät belän mäşgul bula. Yanına Zäkäriyä galäyhissälämnän başka berkem dä kerep yörmi.

Gomeren Bäytel-mökaddästä gıybadät belän ütkärgän Märyam anabız hiçkemgä kiyäügä çıkmastan, Allahı Täğaläneñ çiksez kodräte häm hikmäte belän Gaysä galäyhissälämne tudıra.

Ni gacäp, yähüdlär Adäm galäyhissälämneñ atasız, anasız barlıkka kilüenä inangan häldä, Gaysä galäyhissälämneñ atasız barlıkka kilüenä inanmıylar, Märyam anabıznı: «Atañ da, anañ da yaman keşelär tügel ide. Ni öçen sin şundıy yaman eş kıldıñ?» – dip şeltälilär. Märyam anabız: «Sez annan soragız», – dip kulı belän Gaysä galäyhissälämgä kürsätä. Alar: «Bez bişektäge bala belän niçek söyläşik?» – dip cavap birälär. Gaysä galäyhissäläm üze süzgä kereşep: «Min Allahı Täğaläneñ kolı, Ul miña kitap birde, mine päygambär kıldı, kayda bulsam da mine möbaräk itte», – di. Monı işetkäç, yähüdlär bik gaceplänälär häm Märyam anabızga timilär. Läkin alar arasında haman: Atasız bala bulamı? Kız keşe bala tabamı? Kebek süzlär kübäyä. Ahırda, Zäkäriyä galäyhissäläm hakında naçar uylap, anı üterälär.

Şunnan soñ Märyam anabız yähüdlärneñ yavızlıklarınnan kotılu öçen, ulı Gaysäne alıp, Misırga kitä. Anda unike yıl torgaç, yänä Koddüs şärif tarafındagı ber avılga kaytalar. Şunda Gaysä galäyhissäläm utız yäşenä citkänçe yäşilär. Soñınnan Gaysä galäyhissälämgä päygambärlek kilä häm İncil kitabı birelä. Aña şul kitap belän Bänü İsraillärne dingä öndärü boyırıla. Şulay itep, İncil iñü belän Täüratnıñ hökeme hokukıy köçen yugalta. Gaysä galäyhissäläm öç yıl bändälärne imanga çakıra, üleklärne tereltü, sukırlarnı küzle itü, su östendä yörü kebek küp törle moğcizalar kürsätä. Läkin aña barı tik unike keşe genä iman kiterälär. Bu unike keşene «havariylar» dilär. Şul unike keşedän başka hiçber yähüd imanga kilmi, hätta Gaysä galäyhissälämne da üterergä karar kılalar. Läkin Allahı Täğalä anı da, İdris galäyhissäläm kebek, kükkä aşıra. Havariylar Gaysä galäyhissälämneñ vasıyate buyınça dinne här tarafka tarata başlıylar. Läkin bik ozak vakıt din yäşeren taratıla. Şul vakıtlarda İncil dip bik küp kitaplar çıga. Läkin alarnıñ berse ikençesenä turı kilmi. Hristiyän başlıkları monı añlap, yazılgan incillärneñ barısın da küzdän kiçerep, aradan dürtesen saylap alalar. Bügen hristiannar arasında şul dürt incil yöri.

Möhämmät galäyhissäläm

Möhämmät galäyhissälämgä kırık yäş bulganda Korän iñä başlagançı, Gaysä galäyhissälämneñ tuuınnan altı yöz yıl vakıt ütä. Bu vakıt eçendä hiçber päygambär kilmi, halık tämam turı yuldan yaza, köferlek böten dönyanı basa. Nihayät, karañgılık basıp kitkän dönyaga yaktılık häm nur birep, miladi belän 621-nçe yılda Möhämmät galäyhissäläm päygambär itep cibärelä.

Möhämmät galäyhissäläm garäplär arasında iñ qaderle bulgan koräyeş näselennän. Ätise Gabdulla isemle. Gabdulla Gabdelmottalip ulı, Gabdelmottalib Haşim ulı, Haşim Gabdemannaf ulıdır.

Änise dä koräyeş näselennän bulıp, Vaheb kızı Äminäder. Möhämmät galäyhissäläm 571-nçe yılnıñ 20-nçe aprelendä, rabigunil-äüväl ayınıñ 12-nçe könendä, düşämbe köngä karşı tañ aldınnan dönyaga kilä. Ul, dönyanıñ iñ möbaräk şähäre bulgan häm bu köndä dä hacilar şunda barıp hac kıla torgan, Mäkkäi Mökärrämä şähärendä tugan häm şul şähärdä üskän.

Ätise Gabdulla Möhämmät galäyhissäläm tugançı säüdä eşläre belän Şamga barganda Mädinä şähärendä ülep kala. Şulay itep, Möhämmät galäyhissäläm yätim bulıp dönyaga kilä. Ul vakıtta yäş balalarnı şähärdän çittä açık, irken kırlarda tora torgan garäplär arasında tärbiyäläü ğadäte bulgan. Möhämmät galäyhissälämne dä şulay, Hälimä isemle ber hatınga birep tärbiyä kıldırgannar. Hälimä Möhämmät galäyhissälämne söt imezep üstergänlektän, ul anıñ söt anası bula.

Hälimä Möhämmät galäyhissälämne tärbiyälär öçen üz yortına alıp kaytkaç, alarnıñ yortlarında bäräkät artkan, malları kübäyep, yäşäeşläre alga kitkän. Şunlıktan, ul Möhämmät galäyhissälämne bik yaratıp, üz balalarınnan da artık kürep, biş yäşenäçä tärbiyäläp üstergän. Annan soñ anı üz anası Äminägä kiterep tapşırgan.

Hälimä yortında Möhämmät galäyhissäläm bik tiz üsep, altınçı ayda – yöri häm tugız aylık bulganda bik açık söyläşä başlagan. Möhämmät galäyhissäläm altı yäşenä citkändä anıñ anası Äminä dä vafat bulganlıktan, ul altı yäşendä anasız da, atasız da – bötenäy yätim kalgan. Annan soñ anı ul vakıtta Mäkkä şähäreneñ häm böten koräyeş näseleneñ başlıgı bulgan babası Gabdelmottalip üz kulına alıp, tärbiyä itä başlagan. Babası anı bik yaratıp, qaderläp üstergän vakıtta gına, Möhämmät galäyhissälämgä sigez yäş bulganda, ul da ülep kitkän. Annan soñ anı üzeneñ atası Gabdulla belän bertugan abzıysı Äbü Talip üz tärbiyäsenä alıp üstergän.

Räsülüllah bala çagınnan uk bik ädäple bulıp üskän. Hiçber vakıt yalgan söylämägän, väğdäsendä toruçı häm bik tugrı bulgan. Üzennän olılarga hörmät itep, keçkenälärgä, mohtaclarga kulınnan kilgän qadär yärdäm itep üskän. Anı böten koräyeş näsele yaratkan, aralarında qaderläp yörtkännär. «Balañ bulsa, menä şundıy bulsın!» – dip, härkem balasın anıñ kebek yahşı itärgä tırışkan, härber eşlärendä anı ürnäk itep totkannar.

Räsülüllah Äbü Talip yortında şul räveşçä üsep, yegerme biş yäşenä citkäç, koräyeşlär arasında iñ bay bulgan Hädiçä isemle ber tol hatınga öylängän. Ul vakıtta Hadiçä anabız kırık yäşendäge bik akıllı ber hatın bulgan. Möhämmät galäyhissäläm Hadiçä anabız belän bik tınıç häm ber-bersennän razıy bulıp gomer itkännär.

Räsülüllah süzne uylap kına häm az söyläp, söylägändä dä andıy-mondıy yuk-bar süzlär belän vakıt ütkärmägängä kürä, anı härkem olılap, härber eştä anıñ belän kiñäşläşä torgan bulgannar.

Räsülüllah halık karşında ışanıçlı häm qaderle bulıp, kırık yäşenä qadär şul räveşçä gomer itkän. Räsülüllah kırık yäşenä citkäç, aña Allahı Täğalä tarafınnan päygambärlek kilgän. Räsülüllahka iñ elek päygambärlek kilgändä, ul yalgızı tauda yörgändä yanına Cäbrail färeştä kilep, anıñ päygambär bulganlıgın häm aña Allahı Täğalä bändälärne İslam dinenä öndärgä kuşkanlıgın söyläp, Räsülüllahka Korännän «Galäq» süräseneñ äüvälge biş ayaten ukıp kitkän. Şunnan soñ, Räsülüllah üzenä päygambärlek kilgänne Hädiçä anabızga kaytıp söylägän. Hädiçä anabız akıllı hatın bulganlıktan, sineñ kebek tugrı häm yahşı holıklı ber keşeneñ päygambär buluı gacäp tügel dip, iman kitergän häm Räsülüllahka Allahı Täğalä tarafınnan bik zur hezmät kuşılganga kaygırmaska, hiçkemnän kurıkmaska kuşıp, yuatkan. Şunnan soñ, Räsülüllah üzeneñ päygambär bulganlıgın bik yakın dus keşelärenä genä söyli başlagan, alarnı iman kiterergä öndägän. Räsülüllahnıñ päygambär ikänen belgäç tä, yakın dustı Äbü Bäker belän Äbü Talipnıñ ulı Gali häm tagın berniçä keşe iman kiterep, Räsülüllahka yärdäm itä başlagannar. Alar da üzläreneñ süzläre ütärdäy keşelärne imanga öndi başlagannar. Şulay itep, unlap keşe iman kitergän.

Räsülüllah üzeneñ päygambär ikänen baştarak yäşeren genä totıp, dus-işläre arasında gına imanga öndäp yörsä dä, ul häbär halık arasına bik tiz taralıp kitkän. «Möhämmät yaña din çıgargan ikän, bezneñ ata-babadan kalgan dinebezne döres tügel dip äytä ikän, andıy närsälärgä gıybadät kılmagız, dip, bezne potlarıbızga gıybadät kıludan tıyarga teli ikän», – dip, gör kupkannar. Ul häbär taralgannan soñ kayber keşelär: «Möhämmät bik yahşı keşe ide, ul andıy närsäne üzennän genä uylap çıgarmas. Anıñ päygambär buluı dörester», – dip, iman kiterä başlasalar da, halıknıñ kübese ber dä ışanırga telämägän. «Ul Möhämmät sataşkandır, sataşmasa andıy tuzga yazmagan närsälär çıgarmas ide», – dip, Räsülüllahtan kölgännär. Räsülüllah, bernärsägä karamastan, haman akrın gına üz eşen dävam itkän. Cäbrail galäyhissäläm dä vakıt-vakıt kilep, Räsülüllahka Korännän berniçä ayät ukıp, Allahı Täğaläneñ kuşkannarın söyläp, vähi kiterä torgan.

Räsülüllah, şul räveşçä, yäşeren genä öç yıl dus-işlären imanga öndägän. Öç yıldan soñ Allahı Täğalä päygambärlekne böten halıkka belgertep, nıklap eşkä kereşergä kuşkan. Annan soñ Räsülüllah halık cıyılgan cirlärgä barıp, bazarlarga çıgıp, imanga öndi başlagan. Halıkka Korän ukıp, alarnı turı yulga kerergä, yalgan dinnären taşlarga, böten närsäne yaratkan ber genä Allahı Täğalägä gıybadät kılırga öndi başlagan. Monı işetep, halık gör kupkan. «Nik ul bezneñ dinebezne mıskıl itä, ul kem bulgan?» – dip, açulana başlagannar. Möselmannarnı sataşkan keşelär dip, törleçä mıskıl itä başlagannar: alarnı tirgägännär, kıynagannar. Räsülüllahnı törleçä mıskıl itä başlagannar. Aralarınnan Äbü Cahil belän Äbü Lähäbneñ Räsülüllahka äytmägän süzläre kalmagan. Räsülüllahnı ügetläp tä karagannar, bik küp mallar birmäkçe dä bulgannar, kurkıtıp ta karagannar, läkin anı imanga öndäüdän hiç tuktata almagannar. Räsülüllah nikadär cäfalar kürsä dä, nikadär süzlär işetsä dä, ber dä açulanmıyça haman üz eşendä bulgan, haman akrın-akrın gına halıknı imanga öndägän. Möselmannar da akrınlap kübäyä bargannar.

Äbü Talip üze iman kitermäsä dä, Räsülüllahnı bik yaratkanga, anı härvakıt kyaferlärdän saklagan, zıyan ittermäskä tırışkan, hiçber vakıt: «Möhämmät, sin yuk eş belän yöriseñ», – dimägän, barı: «Möhämmät, min sineñ päygambärlegeñä ışanam, sin yalgan söyli torgan keşe tügel. Koräyeşlär minnän kölmäsälär, min siña iman kiterer idem, alar kölüdän ğarlänäm», – dip äytä torgan bulgan. Räsülüllah şulay bik tırışıp halıknı imanga öndägän. Möselmannar da könnänkön arta bargan. Kyaferlär bu eşkä ber dä çıdamagannar. Könnänkön Räsülüllahka doşmanlıkların arttırıp, kullarınnan kilgän qadär möselmannarga zolım itkännär, «Möhämmätneñ dinennän kayt!» – dip, kıynagannar, cäfalagannar. Möselmannarnıñ berazı tüzä almıyça, kaçıp çitkä kitkännär.

Äbü Talip Mäkkäneñ başlıgı bulıp, bik abruylı keşe bulganga kürä, annan kurkıp Räsülüllahka kul suza almasalar da, oçraganda äytmägän süzläre kalmagan. Äbü Talipka kilep: «Möhämmätne saklama, anı yortıñnan kuıp çıgar, yäki anı ul eşennän tuktat, halıknı azdırıp, dinebezne mıskıl itep yörmäsen!» – digännär. Äbü Talip alarnıñ süzen tıñlamagaç, kyaferlärneñ açuı tagın da artkan. Möselmannarnı nikadär cäfalasalar da, Räsülüllahnı niçaklı mıskıl itsälär dä, Räsülüllah haman halıknı İslam dinenä öndäüdän tuktamagan. Möselmannarnıñ sanı könnän-kön arta bargan. Şunnan soñ kyaferlär ni eşlärgä belmi aptıragannar. «Bolay bulsa, Möhämmäd barıbıznı da azdırıp beterer, ul siherçeder, anı ütermiçä bu bäladän kotıla almabız», – dip, Räsülüllahnı ütermäkçe bulgannar.

Kyaferlär arasında iñ ataklı bulgan häm bik kıyu bulıp, böten halıknıñ kotın alıp tora torgan Gomär isemle keşe Räsülüllahnı ütermäkçe bulıp anıñ yanına barganda Korän ukıgannı işetep, anıñ mäğnäsenä küñele yomşarıp, iman kitergän. Şul könnärdä genä kyaferlär arasında ataklı bulgan Räsülüllahnıñ atası belän bertugan – Hämzä dä iman kitergän. Alar iman kitergäç, möselmannar bik şatlangannar, kuangannar. Kyaferlärneñ açuı tagın da artkan. Alar möselmannarnı tagın nıgrak cäfalıy başlagannar, Räsulüllahnı tagın da nıgrak räncetergä kereşkännär.

Räsülüllahnıñ päygambär buluına un yıl digändä, Äbü Talip belän Räsülüllahnıñ bik küp eşlärendä yärdämçese bulgan akıllı hatını Hädiçä anabız ikese dä ber-ber artlı vafat bulgannar. Alarnıñ vafat bulularına Räsülüllah bik nık kaygırgan. Kyaferlär isä, Möhämmäd yärdämçesez kaldı dip, anı tagın nıgrak cäfalarga kereşkännär. Möselmannarga Mäkkä şähärendä kön kalmagan, alar uramga da çıgıp yöri almıy başlagannar. Räsülüllah ta Mäkkä halkınıñ imanga kilüennän ömet özep, Mäkkädän çıgıp, halıknı dingä öndi başlagan. Mäkkäneñ här yılnı bula torgan zur yärminkäsenä tirä-yaktan kilä torgan halık karşına çıgıp, alarnı dingä öndägän. Şul vakıtta Räsülüllahka Mädinä şähärennän kilüçelär oçrap, aña iman kitergännär häm Mädinägä kaytıp, halıknı iman kiterergä çakırgannar. Şunnan soñ Mädinä halkı barı da diyärlek iman kiterep, İslam dinenä kergännär. İkençe yılnı Mäkkä yärminkäsenä Mädinädän bik küp halık kilep, Räsülüllahnı Mädinägä küçep barırga çakırgannar. Räsülüllahnı da, başka küçkän möselmannarnı da saklarga väğdä birgännär.

Räsülüllah nikadär moğcizalar kiterep tä, anıñ päygambärlegenä ışanmıyça, könnänkön doşmanlıkların gına arttırıp, möselmannarga härtörle cäfalar kürsätä torgan kyaferlär haman Räsülüllahnı üterep, irkenläp kalırga yul ezläp yörgändä, Räsülüllah möselmannarga Mädinägä küçärgä kuşkan. Kyaferlär cäfasınnan kotılırga yul taba almıy torgan möselmannar şatlana-şatlana Mädinägä küçä başlagannar. Räsülüllah üze Allahı Täğalädän röhsät kötep, Mädinägä kitmi torgan. Kyaferlär möselmannarnıñ Mädinägä küçkännären kürgäç, alarnıñ anda cıyılıp, köçäyep üzlärennän üç alularınnan kurkıp kiñäşkä cıyılgannar. «Möhämmätne yuk itmiçä, bez dönya igelege kürä almabız. Anı üterergä kiräk», – dip, şunda kiñäşkännär dä, kiç belän cıyılıp barıp, Räsülüllahnıñ öyen çolgap algannar. Şul çakta Cäbrail kilep, Räsülüllahka Mädinägä kitärgä kuşkan. Şunnan soñ Räsülüllah öyennän çıgıp, Äbü Bäker yanına bargan. Kyaferlär anıñ öyennän çıkkanın, yortnı urap kötep torsalar da, kürmi kalgannar.

Räsülüllah şul tönne, päygambärlekneñ unöçençe yılında, Äbü Bäker belän Mädinägä kitkännär. Yulda kyaferlär kilep totmasın öçen ber tau tişegenä kerep, berniçä kön kaçıp torgannar. Kyaferlär Räsülüllahnıñ öyennän çıgıp kitkänen belgäç, gör kubıp böten Mäkkäne aktargannar. Atka atlanıp, tirä-yaklarga çabıp, berniçä kön ezläsälär dä, taba almagaç, aptırap, tuktagannar. Räsülüllah belän Äbü Bäker kyaferlärneñ ezläüdän tuktagannarın belgäç, tau tişegennän çıgıp Mädinägä kitkännär. Mädinä halkı Räsülüllahnı bik zurlap karşı algannar. Bala-çaga, hatın-kız barısı şatlıklarınnan nişlärgä belmiçä, Räsülüllah kilde dip kuangannar.

Räsülüllah Mädinä şähärenä küçkäç, möselmannar irken sulış algannar. Tirä-yaktan bik küp keşelär kilep haman iman kiterä torgaç, Mädinä tiräsendä möselmannar könnänkön kübäygän.

Räsülüllah armıy-talmıy haman halıknı dingä öndägän, alarga şäriğat hökemnären öyrätkän. Koränneñ härber iñgän ayaten alarga ukıy bargan. Räsülüllahnı häm İslam dinen cannarınnan artık kürgän möselmannar, hiçber närsälärne kızganmıyça, İslam dine öçen tırışıp, tirä-yakka möselmanlıknı taratırga totıngannar. Şulay itep, möselmannar Räsülüllah ni kuşsa, şunı cannarı-tännäre belän riza bulıp ütäp, ber süzdä bulıp tereklek itä başlagannar. Kyaferlärneñ cäfalarınnan kotılgannarına şatlanıp, Allahı Täğalägä şökranalar kılgannar.

Mäkkä kyaferläre ni eşlärgä, ni kılanırga belmiçä aptırap häm möselmannarnıñ köçäyep kitülärennän kurkıp, niçek kenä bulsa da alarnı beterergä yul ezlägännär. Tirä-yakka çıgıp, bik küben: «İslam dinenä kerep, azmagız!» – dip, ügetläp, alarga mallar taratıp yörgännär. Alay itep tä halıknı tıya almagaç, aptırap bik nık korallanıp möselmannar belän sugışırga kereşkännär häm ällä niçä märtäbä ğaskär cıyıp, Mädinä şähäreneñ kölen kükkä oçırabız dip barıp, möselmannar belän sugışkannar. Läkin härkaysı sugışlarda İslam dine öçen cannarın, malların kızganmıy torgan möselmanar Allahınıñ yärdäme belän sugışlarda kyaferlärne ciñä bargannar. Kyaferlär ciñelügä karamıyça, haman cıyılıp-cıyılıp kilep sugışkannar, möselmannarnı borçıy torgannar. Sugışlarda kyaferlär ciñelsälär dä, möselmannarga baytak zıyan kitergännär. Küp kenä ataklı möselmannarnı ütergännär. Hätta ber sugışta Räsülüllahnıñ yañakların, teşlären sındırgannar.

Räsülüllah hiçber närsägä karamıyça kyaferlärgä karşı torgan. Şulay itä torgaç, kyaferlär baytak köçsezlängännär. Möselmannar isä könnän-kön artıp, böten dönyaga isemnäre tarala başlagan.

Räsülüllah Mädinägä küçüenä sigezençe yıl bulganda un meñläp möselmannı korallandırıp, Allahı Täğaläneñ kuşuı belän Mäkkä şähären kyaferlärdän arındırırga kitkän. Mäkkä kyaferläre möselman ğaskäreneñ kiläsen belmi dä kalgannar. Möselman ğaskäre Mäkkä yanına kilgäç, öslärenä yabırılıp kilgän ğaskärne kürep, aptıraşka kalgannar. Räsülüllah üzeneñ ğaskäre belän Mäkkä yanında kunıp, irtägesen ğaskärne saf-saf tezep, törle yaktan Mäkkä şähärenä kergän. Kyaferlär, ciñä almaslıkların belgängä kürä, karşı torıp ta mataşmagannar. Ber genä cirdä yözläp kyafer cıyılıp, sugışıp karasalar da, bik tiz kırılıp betkännär. Räsülüllah: «Ägär kyaferlär üzläre koral kütärep sugışmasalar, alarga timägez!» – dip möselmannarnı ügetlägänlektän, Mäkkägä kergäç, möselmannar ber keşegä dä timägännär. Räsülüllah Mäkkägä kergäç tä, Käğbätullanı tavaf kılgan häm anı eçendäge potlardan arındırgan. Kyaferlär Möhämmäd barıbıznı da üterep beterer inde, bezneñ elgärge kılgan zolımnarıbıznıñ üçen alır dip, bik kurkıp torgannar. Räsülüllah alarnıñ bersenä dä timäyäçägen söylägäç, şatlıklarınnan nişlärgä belmägännär, häm Räsülüllahka elgäre şulkadär zolımnar kılıp ta, anıñ üzlärenä timägänlegennän küñelläre yomşap, barısı da diyärlek möselman bulgannar. Räsülüllah Mäkkädä berniçä kön torgaç, andagı möselmannarga din öyrätergä berniçä keşe kaldırıp, yañadan Mädinägä kaytıp kitkän.

Räsülüllah Mäkkä şähären algannan soñ kaldık-postık kyaferlär ber cirdä cıyılıp tagın sugışırga äzerlänsälär da, möselmannar barıp alarnı da tuzdırgannar. Şunnan soñ Räsülüllah vafat bulgançı telgä alırlık zur sugışlar bulmagan. Mäkkä alıngaç, koräyeşlärneñ dä möselman bulmagannarı kalmagan. Aralarında iñ qaderle sanala torgan koräyeş näsele möselman bulgaç, «Möhämmäd yalgançı bulsa, koräyeşlär anıñ dinenä kermäslär ide», – dip Mäkkä, Mädinä tiräsendä bulgan böten garäplär törkem-törkem Mädinä şähärenä kilep, Räsülüllahka iman kiterä başlagannar. Şulay itep, möselmannar cir yözendä kübäygännän-kübäyä bargannar. Mäkkäne alırga barır aldınnan Räsülüllah tirä-yaktagı zur patşalarga hatlar yazıp, alarnı imanga öndäp, ilçelär cibärgän. Alarnıñ da, kaysıları möselman bulıp, Räsülüllahka büläklär cibärgännär. Ul zamandagı Misır patşası Räsülüllahka büläk itep «Döl-del» isemle ber at cibärgän. Şunnan soñ Räsülüllahka tirä-yaktagı patşalardan törle cirlärdäge törle-törle halıklardan ilçelär kilep, möselman bula başlagannar, häm bik tiz arada İslam dine böten dönyaga taralgan.

Räsülüllah Mädinägä küçüenä un yıl bulganda tuksan meñ qadär möselman belän Mäkkägä hac kılır öçen kitkän. Räsülüllahnıñ hacga kilüen işetep, tirä-yaktan da ällä nikadär möselman cıyılgan.

Räsülüllah hacga cıyılgan möselmannarga bik küp väğazlär söylägän. İslam dineneñ hökemnären öyrätkän. Üzennän soñ tatu bulıp İslam dinen saklap, annan kıl qadär dä ayırılmaska kuşıp, möselmannarnı ügetlägän. Möselmannar bu väğaz Räsülüllahnıñ aktık süzläre ikänen añlap, yılagannar, kaygırgannar. Räsülüllah hac ğamällären tämam itkännän soñ un kön Mäkkädä torgaç, Mädinägä kaytıp kitkän. Räsülüllah Mädinä şähärenä küçüenä unberençe yıl başlangaç avırıy başlap, päygambärlekneñ 23-nçe yılında, altmış öç yäşendä dönyadan kitkän. Möselmannar Räsülüllahnı Mädinä mäçete eçendä kümgännär.

Faydalanılgan kitaplar:

H. Zäbirineñ «Muhtasar tarih mökaddäs»
häm Ähmäd Cäüdätneñ «Kıysas änbiyä»
isemle päygambärlär tarihı kitapları.

Click or select a word or words to search the definition