Öç maymıl fälsäfäse

Bez politikaga katnaşmıykmı?

«Politika ul — pıçrak närsä, aña kagılsañ, pıçranasıñ »,— dilär kayber kürenekle genä tatar yazuçıları, isemnäre yarıysı gına tanılgan tatar ğalimnäre. Dimäk, politika — bezneñ eş tügel, bez annan çittä torırga tiyeş?
Ägär bezneñ avıznı ğalämät zur, köçle kullar belän yabıp, äytäse kilgän süzne äyttermilär ikän, bu — tabigıy hälme?
Nigä bezdä aşamlık-eçemlek citärlek tügel? Cirneñ ige-çige yuk bit! Aşlık, ciläk-cimeş kolhoz cirendä äybät üsäme, ällä keşeneñ üz cirendäme? Bu çagıştıru da — politika. Ul da ğayepme, gönahmı?
Nigä böten dönya zakonga tabına, ä bez köçkä, küsäkkä, koralga tabınabız? Bu da — politika. Kem öyrätte bezne Korän urınına koralga tabınırga?
«Tatarstan suverenitetı » da — politik töşençä. Ul turıda da ber süz äytmikme?
Köçläp eşlätkändä äybät yasalamı äyber, ällä üzeñ teläp, ilhamlanıp, därt-därman belän, üzeñ öçen eşlägändäme? Bu soraudan da kaçıykmı?
Sin kolhozda eşliseñ, kitärgä teläsäñ, kolhozdan cibärmilär, pasport birmilär. Üzeñ telägän eşkä tügel, ä brigadir kuşkan eşkä barırga tiyeşseñ. Bu da — politika. Ul turıda da läm-mim süz däşmäskäme?
Sin däülät zavodında tırışıp-tırmaşıp ayına küpme äyber eşläp çıgarasıñ. Tik anıñ 3—4% bäyäsen siña tülilär, ä kalganı ällä nindi «däülät çıgımnarına» kitä: armiyä, ällä nindi organnar, «tugandaş illärgä» yärdäm H.6., h.b. Ägär sin politikaga katnaşmıysıñ ikän, hörmätle kollega, sin bu häl belän dä kileşäseñ bulıp çıga tügelme1
Bügen hosusıy kibetlärdä äyberlärne algan haklarınnan 10— 20 protsentka gına tügel, ä 3—4 tapkır kıymmäträk satalar. Kapitalistik illärdä (hätta «artta kalgan» illärdä dä) bu hiç tä mömkin tügel. Ä nigä bezdä mömkin? Säbäplären ezlämikme?
Ägär kompartiyä zamanındagı politikanı alsak, aña katnaşmaska kiräk ide, mömkin tügel ide. Halık aña katnaşmadı da, ämma «hupladı», monolit, berdäm bulıp, süzsez «alga» bardı. «Politikaga katnaşu» iñ yugarıdagı ber törkem parte-litanıñ östenlege buldı.

Diktatura çire kaldıgı

«Politikadan çittä torıyk! Politikaga katnaşmıyk!» — digän fiker kommunistlar çorınnan kalgan çirneñ yogıntısı ul, minemçä. Ul zamanda ber genä keşe dä (yazuçımı ul, akademikmı, ministrmı) eçendä kaynagan fikerlären halık arasında yäisä tribunadan äytmäde,— alla saklasın! Saharov kebek dissidentlar kagıydädän çittäge küreneş ide. Miläre tomalangan Politbyuro kartları çıgargan kararga 99,9 protsent keşe kul çabarga, anı küklärgä kütärep maktarga, säyäsi uku däreslärendä doga kebek yatlarga tiyeş ide. Ul zamanda politikaga tıgılu digän närsä başka da kerep çıkmadı. «Politikaga katnaşmıyk!» digän çakıru — şul zamannar kaytavazı.

Säbäplär

Bezneñ halıknıñ möstäkıyl fiker yörtergä künekmägän tübän katlamı «politika» digän süzdän yöz çöyerä. Bu — fakt. Nıklap uylasañ, ul «politika» digän süzne añlamıy da. Hökümätkä kemnär kilsälär dä, alar tübän katlamnı aldadılar, üz «politikaları» belän halıknıñ başın tomaladılar. Şuña kürä politikaga näfrätneñ asılda NADANLIK ikänen belsäñ dä, gomer buyı aldanıp yäşägän tübän katlam fikeren añlarga bula.
İkençe säbäp — KURKAKLIK. Politika ölkäsendä üz uy-fikeren, üz süzen äytkän küpme keşeneñ sörgennärdä yugaluın, GULAGta yukka çıguın onıtmasak, bu kurkaklıknıñ säbäbe añlaşıla. Ni äytsäñ dä, kanda da, canda da, tänneñ millionnarça küzänäklärendä dä kurkaklık mikrobları kırılıp betmägän, häm alar politikadan çittäräk torırga öndilär...
Politikaga katnaşmaska, annan çittä torırga çakırgan intelligentlarıbız arasında HÄYLÄKÄR, İKEYÖZLE bändälär dä buluın iskä almıyça mömkin tügel. Alar uyınça, bügen sin teläsä nindi fiker äytä dä, yaza da alasıñ — rähim it, demokratiyä! Tik Rusiyädä demokratiyä elek bulmagan, äle dä bik zägıyf, aña künekmägännär. Kiresençä, katı kullılıkka öyrängännär, kamçı häm küsäkne bik yahşı añlıylar. Mondıy ildä bügen ber törle hökümät, irtägä bötenläy başkası bulırga mömkin. Ä bälki diktaturadır...
«Ägär min bügen fälän törle politikanı yaklap kul kütäräm ikän, irtägä hakimiyätkä bötenläy ikençe törle politiklar kilergä mömkin,— dip uylıy bezneñ häyläkär intelligentıbız.— Şuña kürä min bik tä akıllı bulırga, böten politiklardan da, böten yünäleşlärdän dä çittä häm östä torırga tiyeş...»
Bu karaş nadanlık häm kurkaklıktan küp tapkır naçarrak häm kurkınıçrak. Mondıy «intelligent» Tatarstan suverenitetın da, süz iregen dä, halık azatlıgın da üz mänfäğate öçen hiç ikelänmiçä satıp cibärä!..

Çit illärdä niçek?

Ä çit illärdä halıknıñ barısı da politika belän kızıksınamı soñ? Yuk, älbättä. Politikaga professional politiklar, partiyä citäkçeläre, törle sıynıf häm katlamnarnıñ aktiv äğzaları gına katnaşa. Küpçelek çittä kala, tik va-kıt-vakıt aktivlaşıp kitä. Bigräk tä — saylaular vakıtında Başka çakta ul tañnan şäfäkqa qadär üz eşe belän mäşgul, 90 protsent halıknıñ politikaga vakıtı kalmıy. Tik ul küpçelekne politikaga bitaraf dip äytep bulmıy. Mäsälän, Frantsiyädäge fermernı kürşe fermerlar belän kolhoz tözergä kıstap karasınnar äle,— närsä bulır? Fermerlar arasında davıl kubar! Böten matbugat şaular, parlamentta bähäslär başlanır, Frantsiyäneñ Yugarı Sudı bu eşne karıy başlar ide! Frantsuz fermerı üzeneñ politik hokukların yaklau öçen böten il cämäğatçelegen kütärer ide...
İtaliyädäge kafe hucasına ber aydan kafesın yabarga kuşsañ yäisä Gollandiyä sır zavodı hucasına zavodın yarımdäülät milkenä äyländerergä täqdim yasasañ da, ildä näq şundıy uk politik kampaniyä başlanır ide. Çönki anda cämgıyätneñ här äğzası (kem bulsa da!) üz hokukların politik ısullar belän yaklarga öyrängän, hiç tä bezdäge kebek tügel. Anda zakonnar häm hokuklar kıymmät närsä...

Üz başıbız aşa ütkärik
Şuña kürä min «Bez politikaga katnaşmıybız!» digän fikerne kabul itä almıym. Ägär bez politikaga katnaşmıybız ikän,— bezgä demokratiyä dä, diktatura da, kommunizm da, faşizm da, kapitalizm da, feodalizm da, anarhiyä dä, monarhiyä dä ber ük närsä digän süz. Dimäk, citäkçe politiklar,— «yulbaşçılar» şartlatkan çıbırkı astında bez tın gına küşäp yörüçe sarık kötüenä äylänäbez...
Minemçä, politikanı här keşe üz başı, üz fikere, üz canı aşa ütkärep, üzençä karar kılırga tiyeş. Anıñ üzenä dä, başkalarga da yaraşlı buluı maksatınnan çıgıp... Ägär sin köç kullanırga, koral belän vlastka menärgä, kan koyarga çakırmıysıñ ikän,— sineñ teläsäñ nindi partiyä politikasın yaklap çıgarga hokukıñ bulırga tiyeş.
Kızganıçka karşı, bezneñ ildä bu bulmadı, äle dä yuk däräcäsendä,— bik zägıyf kenä bulıp, şıtıp kına kilä. Üsärme ul, çäçäk atarmı, cimeş birerme, kiläçäk kürsäter...

Kollık fälsäfäse

Min Tseylon utravınnan (Şri Lankadan) «tik» agaçınnan yasalgan öç maymıl suvenirı alıp kayttım. Bu suvenir Hind-standa da, Könyak-könçıgış Aziyäneñ başka illärendä dä (Tailand, Birma, Kampuçiyä, Laos, Bangladeş) küp taralgan: anı agaçtan, fil söyägennän, taştan, balçıktan yasıylar.
Bu öç maymıl sını Şärık ekzotikasın kürsätü öçen genä yasalmagan, anıñ mäğnäse bik tirän häm bik borıngı. Hikmät şunda,— bu maymıllarnıñ berse kulları belän küzen, ikençese — kolagın, öçençese — avızın kaplagan. Oriyentalistlar (Şärık tormışın belüçelär) monı «öç maymıl fälsäfäse» dip atıylar. Ul bik borıngı zamannarda, Şärık illärendä kollık hökem sörgän çaklarda barlıkka kilgän. Mäğnäse bik añlaşıla: «Ägär tınıç yäşiseñ kilsä, başkalarnı cäberlägännären, cäzalagannarın kürmä, korbannarnıñ avırtudan ıñgıraşıp kıçkıruların işetmä, ul turıda berkemgä berni dä söylämä!!!»
Maymıl sınnarı utırtılgan taktaga inglizçä yazılgan: «Ägär tınıçlık teläsäñ — änä şulay yäşä!»
Kayber tatar yazuçıları häm ğalimnäreneñ: «Politikaga katnaşmıyk, annan çittä torıyk!» digän çakıruın işetkäç, minem küz aldıma näq şuşı öç maymıl kilep bastı. Gacäyep tögäl çagıştırma: «İŞETMİK, KÜRMİK, BERNİ DÄ SÖYLÄMİK!»
...Näq kollar fälsäfäse, kollar psihologiyäse.
Tik bez bit yegerme berençe ğasırga yakınlaşıp kiläbez, şunı onıtmıyk, hörmätle yaktaşlar!..

Mäskäü, 1993 yıl.

Click or select a word or words to search the definition