Kazan Moğcizası

(äkiyät)
Berençe bülek.

SÄYDÄŞ MARŞI, BULAT HÄM ŞÖRÇEK

Avropanıñ könçıgış tarafında, bu kıytganıñ iñ zur yılgası sanalgan İdel buyında danlıklı häm matur kala bar. Anı «Kazan» dip atıylar. Tarihlardan mäğlüm bulgança, şähärneñ borıngı iseme «Kazgan» dip atalgan, dilär. Kem belä, bälki ul süzlärdä dä haklık bardır?

Kitaplarda Kazan belän bäyle ällä nindi häbärlär söylänelä. İmeş, borıngı zamannarda anı doşmannardan acdaha saklagan ikän dä häzerge köndä dä bu şähärneñ halkı, şul acdahanıñ suräten yasap, anı tugraları urınına totalar, di. Tagın-tagın ällä nilär, di. Ämma dä min sezgä alar hakında tügel, bälki bütän ber häbärlärne citkerergä uyladım. Uzgan tarihlardan bigräk, bügenge kön belän bäylängän alar.

Şulay itep, Kazan kalasınıñ yaña, äle soñgı yıllarda gına tözelgän rayonnarınnan bersen üzegez dä beläsezder? Kazan-sunıñ tönyak-könbatışında kalkıp çıktı. Äye-äye, näq üze — halık anı zamançalatıp kına, «Kvartallar» dip yörtä. Elgäreräk bu urınnarda zur sazlıklar bulıp, alar eçendäge zur yäşel kalkulıklarda ber-ike avıldan tış hiçnärsä dä yuk ikän. İmeşter, anda ällä nindi gıyfritlär yäşider dip belgännär dä, ul tirälärne yünle keşelär äylänep kenä uzarga tırışkannar.

Ä häzer isä — bötenläy başkaça, irtä-kiçen anıñ uramnarı keşelär belän tulıp, koyaş kütärelgändä ük mıcgıy başlıy, maşinalar kaynaşırga-çabışırga totınalar. Kızık ta inde. Elekke şiklänülären islärenä dä almıylar. Tormış şulay inde ul, iske yaralar kebek, elekkege şik-şöbhälär dä yukka çıga, onıtıla, çönki alarnıñ urınnarın yañaları ala, keşe küñelen üz zamanına has borçu-borçılular yaulıy.

Ämma zamana ni qadärle katlaulı kürensä dä, bu däverdä yäşäüçe keşelär barsı da gadi häm ğadätilär. Şundıy keşelärneñ berse, älbättä, äle beregezgä dä tanış bulmagan Bulat isemle ber malay. Änä, ul pianinoda nindider köy uynarga dip azaplanıp mataşa. İşetäsezme? «Tam-tam-tam ta-ta-ta taram...» Çıgara başladı bugay. Ä, Salih Säydäşevneñ marşın mataştıra ikän. Äydä-äydä, menä, bulıp çıga tügelme?

Bulatnıñ änise kürşe bülmädä däftärlär tikşerep utıra. Tagın kemnärgäder dürtle-bişle bilgeläre tezäçäk, ä yalkaular berle-ikelene eläkteräçäklär. Ukıtuçı apa anıñ änise. Şähär mäktäbendä. Bik tä bulgan, bik tä yahşı, bik tä çibär keşe, dilär.

— Äni, kil äle monda?..

Aha, Bulatnıñ uyını barıp çıkmıy aptırata ikän, yärdämgä änisen çakıra. Uylap ta karamıy: änkäsendä anıñ kaygısı, dimeni, üzeneñ eşläre dä hättin aşkan, bik küp anıñ.

— Äni, dim, kil inde?..

— Ulım, min monnan da barsın işetep utıram, üzeñ genä uyna inde. Eşem küp şul.

— Yaraaaar, tagın uynap karıym, barıp çıkmasa, pianino yanına kabat kildem yuk, üpkälämä, yarıymı?

He, Bulat cayın taptı, ğayepne änisenä taşlap, uyınnı kaldırırga isäbe. Häyläkär dä inde, ber dä aldatası tügel. Nişliseñ, malaylar gomergä şulay, änkälärenä arkalanalar. Hätta bu änkälärenä tayanuları şuña barıp citä, ägär dä yarasa, alarnı soldatka da üzläre belän alır idelär.

Bulat tagın barmakların yögertä başladı. Bu yulı notalarnı da döres alınıp, klavişlarga kirägençä genä baskan tösle ide, ämma küñele cırlap kitä almadı, şunlıktan äle akrınayıp, äle tizländerep uynadı da ritmnarda yalgışlar cibärde. Şuşı uñmaganlıgınıñ säbäben änisennän kürep, tagın anı üz yanına çakırıp şaran yarmakçı gına ide, pianino artına küze töşte: bu nindi çikertkä ul anda? Şähär fatirında mondıy böcäk yäşi ala, dimeni? Bulmagannı!

Bu çınlıkta yort çikertkäse ide. Alar avıllarda gına bulalar, idän astında, yäisä berär karañgırak urında, poçmak işe cirdä yäşilär häm yämle cäyge kiçlärdä rähätländerep sayrıylar, kubızların uynatalar, sızgı belän sazların tartalar. Kolaklarnı tondırıp beterälär. Äbilärenä kunakka bargan çaklarında küpme işette ul alarnıñ tönge tuyların. Ber dä yal belmilär inde. Aptıragaç, öslärenä başmak belän tondırıp karıysıñ, berazga tınıp toralar da tagın başlıylar. Ä sin, irtän torgaç, başmaklarıñnı taba almıyça gacizlänäseñ. Anda, avılda, şähärdägeçä tügel şul: yuınır öçen dä işek aldına çıgarga turı kilä.

Ah çukınçık, mögayın başmak eçenä utırıp, Bulat belän bergä şähärgä kilgänder äle ul çikertkä-şörçek. Avılda aptıratuı citmägän, monda da kolagın tondırmakçımı? Birer ul aña häzer kirägen, östenä genä basar.

Bulat şuşı niyätendä urınınnan kuzgalmakçı ide, şörçek-çikertkä, başın borgalap-borgalap aña karap tordı da, kulına sızgısın alıp, skripkA-sazında uynap ta cibärde. Säydäş marşın. Köy niçek başlanıp kitsä, şulay dävam itte. Bulat aptırap kaldı. Küñele tämam äsärlände häm çikertkäneñ ostalıgına häyran itte. Yavız niyäten dä onıttı. Çikertkä nikadär ostarak uynagan bulsa, Bulat ta anıñ uyınına şulkadär ük köçleräk kızıktı. Yuk, anıñ bu köyne üz uyınında tagın da şäbräk itep çıgarası kilde. Ä nigä, ällä buldıra almas, disezme?

Hay şulay bik ciñel genä ireşelsä ikän ul. Üzenä bik tä ışangan häldä, tämam ürtälep yabışkan ide dä, hatalandı Bulat. Çikertkä-şörçekkä şul citä kaldı, mıskıllap, aña telen çıgardı da bır-bır selkette. Ul güyäki:

— Buldıra almagaç, nigä ällä kem kebek borın çöymäkçeseñ? Elgäre yahşılap öyrän, annan soñ yarışırga da alınırsıñ!— digän tösle ide.

Bulat tagın uynarga totındı. Bu yulı uyını yahşı gına bargan tösle ide, ahırına kilep citäm digändä genä notalarnı yalgış alıp, ikençe ber marştan köyne kuştı. Çikertkägä tagın bäyräm ide, bu yulı da telen çıgardı häm anı bıdır-bıdır kiterde. Yuk, moña çıdap torırga yaramıy ide. Bulat kıçkırıp cibärde:

— Äni, ul mine ürti, telen kürsätä...

— Kem ul? Apası, komaçaulama eneñä, imtihanı yakınlaşa, uynasın,— dip, tikşergän däftärlärennän başın da kütärep tormastan, ukıtuçılarça katgıy itep ämer birde.

Bulatnıñ ber köy öyränü vakıtında gına da änkäsenä adım sayın zarlanuına ise kitkän häm yavızlıgınnan kurka kalgan şörçek-çikertkä pianino eçenä kire kerep kitärgä ölgergän ide inde. «İ bu şähär malayların, üzläre yılak bulırlar, ä borınnarın mañgaylarınnan da yugarırak totarlar, maktançıklar!»— çikertkä-şörçekneñ bolay uylarga hakı bar ide şul.

Artınnan bastırıp kilergä citeşmi kalganına tämam açuı çıkkanlıktan, Bulat şunda pianino artına yodrıgın selkede. Du kiterep diyärlek idänne taptadı, güyäki tabanı astında çikertkäneñ söyäkläre, skripkası häm sızgıları çıtır-çıtır kilep izelä idelär.

Ul kabat urınına kilep utırdı. Klavişalar östennän näni barmakların yögertep ütte, üzenä yahşı tanış köylärne yılgır gına uynap aldı da, äle bügen genä öyränergä kereşkän Säydäş marşına äylänep kayttı. Yüri üçeklägän tösle şul. Ällä tının üzgärtergä ölgermäde, ällä inde närsäder komaçaulıy ideme — tuktalıp kaldı. Şunı gına kötep yatkan, diyärseñ, kaçkan cirennän çikertkä çıktı da tagın ürtärgä kereşte. Telen üzennän dä ozınrak itep çıgardı bugay äle? Bulat yalt kına anı eläktermäkçe ide dä, citeşä almıy kaldı, çikertkä kabat kerep şıldı.

Bolay uk yämsezlänergä häm tärtipsez kılanırga yaramıy ide. Kürenep tora, ni disäñ dä, avıl çikertkäse şul: tärbiyäsez kalgan. Ämma skripkada niçek osta itep uynıy, ä? Tıñlap tuymaslık.

Bulatnıñ şuşı uyların işetkän tösle, çikertkä tagın sızgısın yörtergä totındı. Moñlı köy böten bülmäne genä tügel, küñellärne dä aykap algan kebek toyıldı.

Bu yulı Bulat ta anı onıtılıp tıñladı, şunda üzenä dä rähät bulıp kitte. Häm menä moğciza — köyne tämam añlap citkänlegen toydı. Klavişlarda barmakların yögertep uzdı da uynap cibärde. May ayınıñ açık täräzäsennän yırak taraflarga taba, şomırt häm siren çäçäkläreneñ isläre belän huşlanıp, Säydäş marşınıñ därtle köye taraldı. Şuşı mizgeldä barça tirä-yün nindider ber säğadät eçendä kalgan kebek buldı. Uyının Bulat tagın häm tagın kabatladı. Kurkıp señgän cirennän çıkkan çikertkä dä, skripkasın sızıp, aña kuşıldı. Alarnı tıñlap torgan keşelär bu köyne näni muzıkant başkaradır dip uylarına da kertmädelär. Häyer, alar berni dä kürmi idelär şul. Hätta Bulatnıñ änise dä çikertkäneñ kuşılıp uynaganın sizenmi häm işetmi torgandır äle?

Berazdan alarnıñ uyınnarı tuktaldı. Zur sähnädän, bihisap küp tamaşaçı karşında çıgış yasap künekkän osta artist kebek kılandırıp, ber dä kemlegen yäşermiçä, şunda çikertkä, tämam räveşen kiterä-kiterä, başın iyep aldı, bildän bögelgändäy itende. Anıñ käyefe yahşı, yözendä kanäğat yılmayu çatkıları ide.

Kürşe bülmädän:

— Menä, buldırdıñ ulım, afärin,— dip äytep, Bulatnıñ änise tavış birde. Kabattan eşenä çumdı.

Ul da tügel, uram yaktan kemnärneñder kul çapkanı işetelde. Çikertkäne onıtıp, Bulat açık täräzä yanına yögerde. Ämma anda hiçkem dä yuk ide. Barı tik läysän yañgır gına sibäli. Kayçan kilergä ölgergänder? Ä keşelär, kaysı zontik astına yäşerenep, kaysısı şul kileş kenä ışıkka, üz fatirlarına taba yögereşälär. Yazgı yañgırnıñ zıyanlı tügel ikänlegen belmilärder inde. Tege, kul çapkannarı işetelgän ideme, tamçılar bulgandır äle alar?

Ämma Bulat yalgıştı. Kul çabuçılar bötenläy başka ide. Ul älegä yañgırdan kaçkan hälendä yort kärnizendä utıra.

Menä häzer, yavıp ütsen dä, kilep citäçäk äle ul, kötep kenä torıgız. Çınnan da şulay bulıp çıktı. Läysän yañgırnıñ huş ise belän bergä bülmälärgä çäçäk bäylämnäre kergän tösle toyıldı. Bulat, şuşılarga isläre kitep, häyran hälendä yämle tabiğatne manzara kıla ide. Şunda yavım da tuktaldı, çalt koyaş ta nurların uynatırga kereşte häm älege kullar çapkan tavış kabat işetelde. Täräzä karşısına kanatların cilpi-cilpi närsäder oçıp kilde häm, havada elenep torgan cirennän tuktap kalıp, kinät aska töşep kitte. Ah itkän Bulat anıñ artınnan uramga yögermäkçe ide, tuktap kaldı. Ul arada tege närsä kabattan oçıp kütärelde dä, röhsät sorap tormastan, atılıp bülmägä uzdı häm karavatka yıgıldı.

İkençe bülek.

KALAYTİMER, ÇİBERTKÄ HÄM TABİĞAT MOGCİZASI

Yaña gına kilep kergän häm karavatka yıgılgan bu zatnıñ ni-närsä ikänlegen añlarlık tügel ide. Kurkuınnan Bulat poçmakka señde, küzlären yomdı. Äle kayçan gına ällä kem bulıp tel kürsätkän häm maktançıklıgı belän teñkä kortırga äzer bulgan çikertkä-şörçekneñ küzläre isä üzennän dä zurrak bulıp açıldılar, ul güyäki ike ütä kürenmäle şardan gına toruçı su tamçısına äverelgändäy ide.

Tavış-tın çıkmagaç, Bulat küzlären açtı, kulların bitennän töşerde. Urını kaydalıgın onıtkan yöräge bülmä buylap yögerergä häm barabanın döber-şatır kagarga äzer ide. Şunda tege çakırılmagan kunak kabat selkenep aldı. Uramda usal malaylar tarafınnan tibelep yörtelüçe konserva kalayı tösle dañgıl-doñgıl kilde, kanatların bolgarga teläp çinatkanday itte, ämma şunnan soñ bötenläy dä selkenmäs häldä kalıp:

— Bet-t-tem...— diyäräk avazlar suzdı.

Ul çınnan da betkän, önsez kalgan ide. İnde anıñ şuşı talpınularına şahit bulıp torgan Bulatnıñ yöräge kükrägenä kayttı, küñele dä beraz tınıçlanırga ölgerde. Berazdan, batırayıp, ul şuşı nämärsägä yakınrak kilde.

Anıñ karavatında üze oçkıçka, üze timer keşegä, üze uyınçıkka ohşagan ber närsä yata, ä arkasında ber kızıl utı vakıt-vakıt yanıp-yanıp algalıy ide. Ni-närsä ikänlegen uylarlık ta, başka kitererlek tä tügel, menä siña äkämät. Bu Kazanda, gomereñ bulsa, ällä närsälärne kürerseñ äle. Yukka gına anı cännät külägäsendäge tufrakta kalkıp çıkkan kala dip äytälärme?

Bulatnıñ batırayuın kürep torgan çikertkä dä tınıçlandı häm, kızıksınuın yäşerä almıyça, pianino artındagı «fatirın» berençe tapkır kaldırıp, karavatka taba sikerep kilde. Ämma monnan, astan aña hiçnärsä kürenmi ide. «Kaya äle kaya?»— dip söylängändäy avazlar tarttı da yugarıga taba sikerde häm Bulat belän küzgä-küz oçraştı. Äle yaña gına ber-bersen ürtägändäy mataşkan idelär tügelme? İnde şomlı zat karşında ikese dä üzlären yakın duslar kebek tottılar. Şulay bula inde ul: çit beräüneñ kilep çıguı hätta doşmannarnı da duslaştıra häm ber-bersen sanlarga mäcbür itä. İnde üzara çäynäşep taşlaşır däräcägä citkän padişahlarnı, olug illärne dä öslärenä gomum, zur kurkınıçnıñ yabırılıp kilüe berläşterep kuya. Sulga taba kitärgä tiyeş bulgan tarih şul minuttan uñ yakka karap yul ala.

Bulatnıñ karavatına yıgılgan bu zat çınnan da timer maşina ide. İnde batırlıgın cıygan malay häzer kurkap kalmadı häm anı, kulına alıp, äyländerep kararga da ölgerde. Uñga-sulga borgalap, bu närsä ikän dip kızıksınıp, yugarıga kütärde. Ämma maşinanıñ eçennän agıp çıgıp, Bulatnıñ östenä göcläp su aktı häm ul yañgır astında kalgan çıpçık kebek şäbärende.

— Fu, ahmak,— dip karavatına ul anı kire ırgıttı. Maşina, eçe tulı kalay kisäklären şaltıratıp, şañgırdap kilep töşte. Berazdan:

— May biregez,— dip ütende ul.

Eçenä su häm kom tutırıp kaytkan Bulatnıñ maşinalarına, tägärmäçläre tutıkmasın, ulı uynasın, yılamasın öçen ätise may sala torgan ide. Malaynıñ isenä şılt itep şul kilde: çınnan da, ägär maylasa, närsä bulır?

Maylagıç isä ätiseneñ korallar kiştälegendä genä tora ide. Tiz arada anı alıp, Bulat maşina yanına kilde häm küzenä berençe kürengän tişekkä maylagıçnıñ borın oçın tiderde. May tamızdı. Ämma hiçber faydası bulmadı. Tagın maylagıçnı sıktı. Şunda tege zatnıñ kulı häräkätkä kilde dä, beraz selkenergä totındı. Bulat kına tügel, hätta çikertkäneñ dä küzläre mañgayına mende, berazdan avızları kolaklarına qadär citte. Maşinanıñ caylı-caysız selkenüe gacäyep däräcädä kölke ide.

Artıgrak tamızılganlıktanmı, karavat cäymäsenä may agıp töşte. Änise kürep alsa, Bulatnıñ kirägen biräçäk inde. Ölkännär haman şulay açulanırga gına toralar. Üzläre tälinkä vatsalar da, anı-monı beldermilär, çüplekkä genä çıgarıp taşlıylar. Ä sineñ kulıñnan töşsä, başıñnı aşıylar, poçmakka bastırıp kuyalar.

Bu dönya ber dä döres tügel inde, ölkännärgä nişläsälär dä yarıy, ä balalarına ber dä irek kuymıylar. Hay kiresençä bulsa, nu rähätläner ide Bulat, bar närsäneñ astın öskä kiterer ide.

Ul arada tege çakırılmagan kunak, sorap-nitep mäşäqatlänmiçä, Bulatnıñ kulınnan maylagıçnı tartıp aldı da, avızına taba kiterep, eçendäge maynı tamak töbenä koydı. Anı-monı añlap ölgergänçe, torıp ta utırdı, söylänä dä başladı:

— Närsä karap kattıgız? Ällä kürgänegez yuk ideme? Hi, mine dä belmäüçelär bar ikän äle. Belmäsägez, belegez, isemem bula — Kalaytimer. Äy sin, kem bulasıñ? Avızıñ üzeñnän dä zur açılgan, küzläreñ şar qadär. Sineñ işelärne bolında kürgän bar, çıpçık rizıgı...

Anıñ bolay dip äytüe çikertkäne tagın da häyranga kaldırdı. Ämma ul tel şomalıgında aña bireşep kalırga telämäde:

— Min — öy çikertkäse, şörçek, ber dä çıpçık rizıgı tügel, bik beläseñ kilsä, min — çikertkä atalmıym, isemem dä Çibertkä bula, añladıñmı inde, kalay baş?

Anıñ Çibertkä isemle buluı Bulat öçen dä yañalık ide. Kara äle bu şörçek üzen niçek tota: bilenä tayangan, mıyıkların ürä torgızgan, ägär teşe ütsä, timer-tomır dip tormas, çäynäp kenä taşlar. Menä tamaşa.

— Min dä Kalaybaş tügel, äyttem bit inde — Kalaytimer, didem. Şunı da otıp kalmaska. Ä üzeñ — Çibertkä, imeş. Yäşägän, di, Çikertkä, artın-aldın sikertä... Bu sineñ turındamı? Bezdä şulay cırlıylar.

Äle yaña gına hälsez räveştä yatkan şuşı maşinanıñ bu räveşle üz-üzen totasın belgän bulsa, Bulat anıñ öçen tulı ber şeşä maynı äräm dä itmägän bulır ide. Kara äle niçek telläşä? Tegese dä bireşep tormıy, çäter-çeter kilä.

— Sezdä alay cırlasalar, bezdä bolay äytterälär: «Başım timer, yöräk timer, şuña kürä min — timer, bulma kamır, bul — timer!..» — Çibertkäne cırlıy da belä ikän dip Bulat uyına da kertep karamagan ide, kür äle, bu çın mäğnäsendä halık cırçısı bulırlık ikän, ällä nindi hikmätle takmaklarnı belä. Tıñlap torsañ, Seber cibärer, äbise äytmeşli.

— Tuktıysızmı sez, yukmı?— Bulatnıñ bolay kıçkıruınnan tegelär şım buldılar. Ul arada ikençe yak bülmädän änise dä tavış birde:

— Ulım, ni buldı? Nindi tavış ul anda?

Häzer kilep kersä, barısı da «yanaçak» idelär. Keşelärgä, bigräk tä ölkännärgä kürenergä yaratmagan Çibertkä häm Kalaytimer, şunda Bulatnıñ äniseneñ süzlären işetülärenä, kurkularınnan kerer tişek taba almıyça, bärgälänergä totındılar. Alarnıñ berse täräzä pärdäse artına çumdı, ikençese isä pianino yagına sikerde. Ämma pianino artı Kalaytimer sıyarlık urın tügel ide, ä açık täräzädän iskän cil Çibertkäne pärdä belän bergä çak kına uramga oçırtmadı. Bula ide eşlär!

— Uramga çıgıp söyläş, täräzädän kıçkıru — ädäpsezlek ul, yaramıy...

Ä, alay ikän, änise Bulatnı açık täräzä aşa kem beländer söyläşä dip uylagan. Eşen kaldırıp, monda da kerep tormıy inde ul älegä. Tegelärgä kaçkan urınnarınnan çıksalar da bula.

Ämma pianino artına ciñel genä kergän kebek toyılgan Kalaytimer annan çıga almıyça intekte, başta sıya almadı, annarı — tuzanga batıp betkän, töçkerergä totındı. Anıñ töçkerüen işetkän Bulatnıñ änise tagın hafaga töşte:

— Ulım, täräzäñne yap, ütäli cil yöri, salkın tideräseñ!— dip ämeren belderde.

Bulat, anı tıñlap, täräzäsen yabıp, hätta eçtän keläse belän bikläp kuysa, Kalaytimer totkınlıkta kalırga tiyeş bulır ide. Ämma malayı kireräk şul, ber äytü belän genä tıñlamas äle.

Ul arada Kalaytimer tagın ber märtäbä katı itep töçkerde, şunda uk Bulatnıñ änise dä kerep citte häm anıñ mañgayın totıp karadı:

— He, barısı da yahşı tösle, — dip, ulın aşhanä yagına citäkläp alıp çıgıp kitte.

Ul aña häzer varenelap (elegräk tatarlar varenenı «pikmäz» dip yörtkännär) çäy eçerter, daru yäki vitamin kaptırır, yuk häsräten bar itär. Häy bu şähär malayları, bigräk tä näzbereklär inde, kamış sabagı kebek, cil isügä dä şıgır-mıgır kilergä totınalar.

Çınlap ta änise aña pikmäz bolgatıp çäy eçertte häm vitaminnar kaptırdı, ämma Bulat bolay «sıylanularnı» ozakka suzmadı, ber-ike yotuda çınayaknı buşattı da, vitaminın tel artına gına sikertep kabıp, tagın üz bülmäsenä yögerde. Ämma anda anı Kalaytimer dä, Çibertkä dä kötep tormıy idelär. Kaydan gına ezläp karamadı, alarnı taba almadı. Ällä bötenläy bulmagannar da inde? Bolay, yüri, sataşılıp kına kürengännärder äle. Tukta, çınlap ta avırıy tügelme?

Bulat, aptıragannan, üz-üzenä şiklänep, mañgayın totıp karadı, ni hikmät, ul çınnan da kaynar tösle ide. Ah, bette başı, häzer anı karavatka salırlar, kultıgına gradusnik kıstırırlar, ällä nindi darular eçärgä mäcbür itärlär. Yuk, moña yul kuyarga yaramıy, sizdermäskä kiräk.

Şunda uramdagı malaylarnıñ köleşep uynagan tavışları işetelde. Alar:

— Salavat küpere, salavat küpere,— dip kıçkırışa-kıçkırışa, kayadır şapır-şopır yögereşergä totındılar. Şunda Bulat ta, üz hälen onıtıp, täräzä yanına kilde. Yırakta härtörle töslär belän bizälgän Salavat küpereneñ ber oçı kürenep tora ide.

— Änä, tagın beräü çıktı,— dip kuanıştılar uramdagılar. Ämma ansı Bulatka bötenläy dä kürenmi ide.

Ul da uramga çıgıp çabarga aşıktı.

— Ulım, tukta, mañgayıñnı totıp karıym,— dip, artınnan änise çakırıp kalsa da:

— Min häzer, häzer keräm,— digän bulıp ışandırdı da Bulat, baskıçtan tübän taba yögerde.

Uramda çınnan da küñelle, hava cılı häm saf, ä iñ kızıgı, yırakta-erakta berse yanınnan ikençese suzılgan salavat küperläre cemeldi idelär. Bulat ta, alarga karap, şatlıgınnan ura kıçkırdı. Äbise, salavat küpere kürengändä, aña:

— Bu — küktän iñgän märhämätle yañgır öçen gaziz Cir-Anabıznıñ Allahı täğalägä ukıgan dogası, salavatı, bäbkäm,— digän ide, ällä çınlap ta şulay inde, yuksa, anı kürügä keşelär dä, hämmä terek häm tabiğat tä şuşı qadär kuanmaslar ide. Moğciza, çın mäğnäsendä moğciza bit ul!

Öçençe bülek.

UYINNIÑ RÄHÄTLEGE HÄM NAYAN PESİ BALASI

Ber uynıy başlagaç, tiz genä ayırılıp bulamıni annan. Kiç citep, karañgı töşkänen dä sizmiçä kalasıñ.

— Tagın batıp kaytkan, bu malaylar ber dä matur itep kenä uynıy belmilär inde!

Bulatnıñ änise ulınıñ tämam pıçranıp kaytuınnan zarlana uk başladı. «Belmi mikänni soñ ul, komda da aunamagaç, suga da kermägäç, nindi uyın bula di tagın? Tik kenä basıp torgaç, tik toru bula ul, uyın tügel, i äni-äni!..»

Ämma Bulat bähäsläşep mataşmadı. Anıñ üzenä dä şuşı qadär onıtılıp uynavı häm pıçranıp betüe härhäldä häzer tärbiyäsezlek bulıp toyıla ide. Utır da yıla inde menä.

Kötep torıgız, bik yıladı, di. Açulanır-açulanır da tuktar äle änise. Berençe tapkır gına şulay orışamı? Kiçä dä äytte, bügen dä.

— Kön dä tukıy-tukıy da tuydım inde, ulım! Ber süzemne dä tıñlamıysıñ. Häzer kaytam digän ideñ, änä, uramga kara, koyaş batkanga küpme, ay da çıgarga ölgergän!

Ä ay çınnan da çıkkan idee. Bulat üze dä bolar hakında yahşı belä, äle küktäge yoldızlarnı da sanadılar alar. Ay-yay küp ikän, hisabına çıgarlık tügel alarnıñ!

— Äni, anda inde yoldızlar da çıktı, yözne sanadım... Küp-küp alar. Niçä bulırlar ikän, barısı da çıgıp betkäç?

Ulınıñ bolay aptıratuın änise üzennän kölü dip kabul itteme, ällä üçekläve dip añladımı, baştarak ber dä yaratıp betermäde, berazdan soñ gına, avızı yırılıp:

— Bar, vanna bülmäsendä çişen, işek katında küp söylänep torma, cennärne kotırtıp,— dide.

Hay, ayak kiyemnäreneñ eçenä qadär kom tulgan ikän şul, äytäm anı kısan bula başlagan idelär. Kara inde bu kesälären. Kem tutırdı ikän?

Bulat şuşı saksızlıklarınnan üze ük üçeklände. Änise döres äytäder, bolay uk yaramıydır şul. Çista kiyemeñne kiyep çıkkanda ber dä pıçratmam dip uylıysıñ da, uynıy torgaç, onıtıla tagın.

Hätta kesälärennän koyılgan komnı da Bulat vanna bülmäsendä ber poçmakka gına ayagı belän etep kuydı, yañabaştan kiyemnärneñ pöhtäsen kiyep, aş bülmäsenä kilde. Tamagın tuydırgaç, rähätlänep televizor karadı. İnde vakıt soñ buluga karamastan, anıñ yoklıysı kilmi ide.

— Äni,— dide ul,— ä keçkenä hnomnar çınnan da bulamı? Alar kayda yäşilär soñ?

— Ä nigä, ulım?— dip aptıradı änise.

— Änä, yaña gına televizordan kürsättelär. Äkiyätter äle, minem ukıganım da bar alar turında!

— Ä bälki Hnomnar çınnan da bardır? Äytä almıym, ä bälki äkiyätter? Yüri, kızık öçen genä alarnı uylap çıgargannar bulır.

— İ, alay kızık öçen genä bulsa, çınlıkta kızık tügel ul. Bulsın ide alar. Menä ul vakıtta kızık bulır ide, äyeme?

— Äye şul, kızık bulır ide,— şunda Bulatnıñ änise uylanıp kaldı, berazdan süzen dävam itep:— Ä minemçä, bar alar, ulım,— dide.— Ägär dä moğcizaga yäisä hikmätkä ışanmasañ, äkiyätneñ dä kızıgı betär ide, şulaymı? Ämma hnomnar häm başka şundıy kızıklı adämçeklär barı tik yahşı keşelärne genä yaratalar, usallarnı önäp betermilär.

— Ä min yahşı keşeme soñ?— Ulınıñ soravı urınlı ide. — Keşe, dip inde ulım, äle sin bala gına şul, bişkä törläner çagıñ.

Bulat äniseneñ bu süzlären bik ük añlap betermäde, ä şulay da anıñ bik tä yahşı keşe bulası kilä ide.

— Ä nigä min yahşı keşe tügel?

— Min bit alay dimädem.

— Yahşı keşe dip tä äytmädeñ şul0— Bulat, üpkäläp, irennären salındırdı.— Ä närsä ul bişkä törlänü?

— Ulmı?— Ana niçek kenä şuşını sabıyına añlaşılırlık itep äytsen ikän?— Ul... Ni, üsep citmädeñ, keşe bulmadıñ äle, digän süz.

— Ä kayçan min keşe bulam?

Beryulı birelgän şuşı qadärle allı-artlı, olı häm cavapları açık bulmagan, bilgesez mäsälälärne açıklarga tiyeşle soraularga ana üze döres kenä häbär birä almas ta ide, ämma alarnı ikençe vakıtka kaldıru şulay uk kileşep betmäs. Şunlıktan ul tırışıp kararga buldı:

— Kayçan keşe bulasıñmı? Ägär dä «yahşı» yäki «bik yahşı» bilgelärenä genä ukıp, yugarı belem dä alsañ, ber-ber hönärgä dä öyränep, şunıñ faydasın kürsäñ...

— Ägär dä bezneñ sıynıftan Hämit kebek «ikele»gä ukısam, keşe bulmıymmıni? Bezneñ Hämit, närsä, maymıl bulırmı? Anıñ koyrıgı üsep çıgar mikänni?— Bulat uylanıp kalırga mäcbür buldı. Anıñ yaktı yöze, olı küzläre aptıraş belän tulı idelär. Ämma süzne döreskä borıp cibärü öçen äniseneñ dä mömkinlege yuk, närsä äytergä belmi aptıradı da kaldı häzer.— Anı ukıtuçı apa bolay da maymıl dip atıy... Äni, Hämit tä keşe bulsın inde, ä?..

Ulınıñ üteneçe ananıñ häteren tämam tarkattı, şulay da ul bu yulı cavapsız kalırga tiyeş tügel ide. Bulatnıñ mölderämä tulı kara küzläre, kinät sagayıp kalgan yöze äüväle anı yılmaerga, koçıp alıp, arkasınnan söyärgä, yaratıp irkälärgä mäcbür itsä dä, berazdan tınıçlandırırlık cavap birü kiräklegen dä alga çıktı. Ana belän bala añlaşmıyça kalmaslar, bilgele.

— Ä sin beläseñme, ulım, keşe bulu öçen iñ berençe närsäne eşlärgä kiräk?— Äniseneñ, şayartıp, şuşı räveşle barmagı belän borınınnan sıypap kuyuın Bulat yarata ide.— Beläseñ kilsä, äytäm: äniyeñneñ süzen tıñlarga kiräk, añladıñmı?

Añlamagan kaya di ul, totalar da şulay dilär, totalar da şulay dilär. Ber Bulat kına ätiseneñ dä, apasınıñ da, äniseneñ dä süzen tıñlarga tiyeş, ä üzläre? Ä üzläre — kolaklarına da elmilär, dustı Ayaznıkı kebek mıltık alıp biregez dip küpme äytte, haman onıtalar.

— Ä sez — mineken, äyeme?

Änise monı uk kötmägän ide bugay, süzen şunda uk şayartuga bordı:

— Ah, sin, şayan pesi balası!..

Tagın da Bulatnıñ borın oçınnan barmagı belän sıypap aldı, yanına utırtıp yarattı. Ämma ulı süzne şuşında özep kaldırası itmäde:

— Min — pesi balası, ä sin — pesi anası, äyeme?— dide.

Änise çın mäğnäsendä rähätlänep ürtälde, hiçber uylap tormastan:

— Äye,— dide häm şunıñ belän otıldı da, çönki Bulat aña:

— Alay bulgaç, sin dä keşe bulmıy kalgansıñ ikän äle,— dip äytte dä kuydı. Şuşı räveşle döres süz uyınga äverelde, alga taba gäp kuyırtularınıñ mäğnäse yuk ide.

— Äni, tagın şulay it äle?

— Niçek?

— Borınımnı barmagıñ belän menä şulay sıypa...

— Ah sin, pesi balası, nayanım minem...

Dürtençe bülek.

KOM MALAYLARI, ÇİBERTKÄ HÄM HNOM BABAY

Ni genä dimägez, ämma Kazan kalası Kazan inde ul. Tatar halkınıñ kendege dä, yöräk-bavırı da. Kazanda avırsalar — böten tatar milläten sırhau basa, ägär dä kazannar taza-sau bulsalar — barısı da sälamätlänä, nıgıy häm öskä ürmäli başlıy. Şulay inde, här halıknıñ şundıy kıybla totkan urınnarı bar, hätta ämerekännärneñ dä!

Kiçen kesäsennän häm kiyemnärennän Bulat kakkan kom öyemnäre vanna bülmäsendä cıyıştırılmıy kaldırılgança tik yattı dip beldegezme ällä? Hay şulay gına bulsa, hafalanır urın da kürenmäs ide.

Kayçan yortlardagı utlarnı sünderdelär, ul kom öyemnäre belän ällä närsälär bulıp bette. İñ äüväle — keçkenäräk öyemnän adäm ışanmaslık neçkä häm yılak tavışlar işetelde:

— Minem ayagım kaya? Närsä, anı üzemä kiräk bulmass, dideñme ällä? Kiter monda, yuksa, işet, yılıy başlıym!

Ämma aña kaytarıp ber genä dä süz katuçı kürenmäde, güyäki äytkännären hiçkem işetmäde häm işetergä dä telämäde. Tege tavış isä tagın kabatlandı. Vanna işege açık bulsa, anıñ şulay cikergänenä yorttagı hämmä keşe uyanırga tiyeş ide. Tırnak göleneñ töbenä yomşak urın cäyep, alma peş, avızga töş digän kıyafättä moña qadär rähätkä çumıp yoklap yatuçı keçkenä Hnom babaynı da, pianino artında skripkasınıñ sızgıçın biyetergä caylangan Çibertkäne dä aynıp kitärgä mäcbür itte ul tavışlar. Äye, kem-kem, ämma alar yahşı işettelär:

— Kiteregez monda ayagımnı, kaysı ahmagıgız aldı inde anı tagın? Üzeneke yukmıni?

Bu yulı aña açık itep cavap ta kaytaruçı ikençe beräü tabıldı:

— Bu ni häl inde tagın? Kön dä şuşılay aptıratmasañ, bütän eşeñ betkänderme, mokıt!— Monsınıñ tavışı adäm rätleräk ide.— Mä, tot, başıña kundırgançı. Uramda dip beldeñme ällä üzeñne, şuşı qadär akırıp bakırmasañ...

— Kayda soñ bez?— Tege yılak tavış bu yulı pışıldabrak söyläşä başladı.— Kaya minem ayagım?

— Äbiyeñdä kunakta.

Ämma alar çınlıkta äbilärendä kunakta tügel, bälki Bulatlarnıñ fatirında, anıñ da vanna bülmäsendä idelär, şulaymı? Bolay şaulaşuları älbättä yort hucaların da uyatmıy kalmadı. Bulatnıñ ätise, torıp, vanna bülmäseneñ işegen açtı, ut kabızdı. Ämma anda kom öyemnärennän bütän hiçber säyer äyberne kürmäde. İñ elek şuşı komnarnı seberep çiläkkä tutırırga uylagan ide dä, tön urtasında mondıy ğamälneñ kiñäş itelmäven isenä töşerep, niyätennän kire kayttı. Şulay da kulına seberkene ber algaç, az bulsa da cıyıştırgalap kuyunı kiräk taptı.

Ut sünügä, ul kom öyemnäre tagın häräkätkä kildelär. Bu yulı bik sak kılanıp, mıştım gına söyläşüläre säbäple ber-bersenä närsälär äyteşkännären añlap alırlık tügel ide. Şulay da Çibertkä üzeneñ yäşerengän cirennän, Hnom babay isä göl töbennän ni dä bulsa işetmäbezme dip kolakların tota-tota tıñlıy idelär. Çibertkägä niçekter, ämma Hnom babayga bik tä caysız bulıp çıktı. Ämma kızıksınuın ul tıya almadı. İşetelgän iceklärdän süzlär, ä süzlärdän hätta cömlälär tözergä künekkänlegennän, bik tä mavıgıp kitep onıtıldı häm göl töbennän yıgılıp uk töşte. Küzennän çıkkan utları güyäki kükkä yoldız bulıp çäçrädelär, berazdan yomşak ciren uarga totındı ul häm, biyep:

— U-yu-yu...— dip aldı.

Ä anıñ häle çınnan da büre bulıp ularlık ide. Äy babay, yarıymı inde şulay onıtılırga? Malay çagıñ bulsa, bütänçä bulır, sizmi dä kalır ideñ! Kart köneñdä, niçä ğasır yäşäp, täki başıña akıl kermägän ikän üzeñneñ.

Ul arada tegelär dä ayak-kulların büleşep beterdelär bulsa kiräk, tınıçlanıp kaldılar.

Ä, yuk ikän şul, tagın tartkalaşırga totındılar. Bu yulı tavışları açıgrak işetelde:

— Kiter, dim, minem ayaknı. İkese dä sul bit boları! Nigä min gel sul ayaklarda gına yörergä tiyeş?— Ähä, monısı — neçkäräk tavışlısı, haman kanäğat tügel.— Kiter, dim!..

Ällä törtkäläşep tä aldılar inde? Ay-hay, gayar yegetlärdän toyılalar bolar. Allah saklasın, mineke tügel dip tormaslar, üzeñneken dä tartıp alırlar. Tegese dä bireşep tormıy şul, süz öçen kürşelärgä kerüçelärdän tügel:

— Mä sana, min ul sineñ mäñge yuılmagan sası ayagıñ belän nişlim? Uñı, digäç tä, barıber döres atlamıy, al, üzeñä bulsın... Kiter, nigä mineken anda ırgıtasıñ? Niçek barıp alıym di min anı, yünsez...

Alar tagın çak kına sugışıp kitmädelär.

— Min ğayeplemeni?— Tege neçkä tavışlısı aklanırga totındı.— Ul üze şunda oçtı. Yahşı bulsañ, üzeñnän ayagıñ kaçmas ide...

— İ häsis, äyter idem inde kemneke kaya kaçkanın. Ayagımnı kiterep birmässeñ dip kurkam... Bar, inde, bar. Eşlä abıyıña ber yahşılık, gomereñ ütep kitä bit buşka!..

Yugarıgı katlarnıñ bersendä kemneñder yörgäne, anıñ ayak tavışları işetelde. Bu ike başkisärgä citä kaldı, şım buldılar. Äyteşkändä ällä nindi bahadirlar kebek kılansalar da, ayak tavışınnan da kurkalar ikän üzläre, ahmaklar. Mägär şulay ikän, ber dä ällä kem tügellärder äle. Yukka kurkıp kaldı Çibertkä. Hnom babayga da göl savıtınnan yıgılıp töşmägän bulsa da yarar ide.

Ozak köttermädelär, tegelär vanna bülmäsennän çıgıp, şabır-şobır yögereşä dä başladılar. Äle, kilep, Bulatnıñ ayak astında kalgan uyınçık maşinalarına şak-şok bäreldelär, äle nindider käğazlärne tabıp, şatır-şotır şıgırdatırga kereştelär. Ämma monıñ belän genä betmäde, kayda närsä eşläp yörgännären onıtıp, tavış çıgarırga, tartkalaşırga totındılar:

— Yuk, rulğä min utıram, nigä haman sin genä!..

— Kötep tor alabuta çäçäk atkanın, birermen!..

— He, ışandı dip beldeñme ällä, alabuta çäçäk atamı?..

Ber-berseneñ başlarına da kundırgaladılar bulsa kiräk, uñnan-suldan utlar kürenep, şunda küzlärennänme oçkınnar çäçelgäläp aldı. Bolarnıñ bu qadär tärtipsez bulularınnan hiçşiksez uram malayları ikänleklären töşenergä mömkin ide. Şulay inde, gomerläre uramda gına ütkäç, närsä kürgän dä nindi ädäp därese algan alar?

— Kabız inde, minem dä utırıp yörisem kilä...

Ämma dä afärin bulıp çıktılar üzläre, niçä könnär poçmakta onıtılıp torgan maşinaga can kerttelär häm, anıñ faraların-utların yandırıp, idän buylap çaptırırga, du kilep yörtergä totındılar. Bu qadär ğalämätne moñarçı kürgännäre bulmaganlıktan, Hnom babaynıñ da, Çibertkäneñ dä küzläre mañgayda ide. Ä tege ahmaklar alarga hiçber iğtibar birep tormadılar, akırıp-bakırıp şaulaşuda buldılar. Bätäräyendäge barlık yegärne sıgıp betermiçä tuktamayaçakları açık ide.

Bolarnıñ tärtipsezlege yoklap yatkan Bulatnı da uyattı. Ul, küzen açar-açmas:

— Närsä bu?— dip aptırap kaldı.

Ämma tegelär, anıñ tavışın işetügä, maşinanı sünderep, tizräk karavat astına posu yagın karadılar.

— Ä, berni dä yuk ikän. Küzemä genä kürengänder...

Şuşı süzlären äytügä Bulat yoklap ta kitte.

Tegelär, kaçkan urınnarınnan çıgıp, maşina yanına kabat yakınlaştılar. Ämma bu yulı anı kabıza almadılar.

— Äy, sinnän bulamıni? Kaya äle üzem,— dip äytä-äytä, şunda uk tagın tartkalaşırga häm kıçkırışırga totındılar.

Ägär bolar monda ber genä töngä yäki köngä yäşäp kalsalar da, bar närsäneñ astın öskä kiterep beteräçäk idelär. Kayan kilgännär ikän bu akılsız başlar, belmässeñ? Bula bit şundıylar, çakırılmagan kunak kebek kilälär dä kerälär. Citmäsä, tavış-gauga çıgarıp, keşelärneñ tınıçlıgın alalar, tirä-yündägelärgä zıyan salalar.

Tırışa torgaç, teläklärenä ireştelär: maşinanıñ bätäräyen tämam utırttılar. Häzer inde, küpme tırışsalar da, ul kabınmayaçak ide.

— Buldırdıñ!— dip tege yılagı rizasızlıgın belderügä, ikençese aña cavap kaytarırga ölgerde:

— Närsäne? Sin üzeñ buldırdıñ! Min yörtäm, min yörtäm, imeş. Mä, yörtep kara häzer, rähätlän!..

Busı ber dä aldatıp torırlık tügel ikän. Ğayepne häzer bütännärgä audara, kolagın da çemetmi, tel tegermänen eşlätep tä kuya, onın gına çıgarmıy.

— Vatkansıñ, vatkaç kına miña audarasıñ!

Ähä, bu yılagı ürtälä dä belä ikän.

— Äye şul, vattım, ä sin — tözät, bik beldekle bulgaç...

— Tözätmim.

— Tözätmä, miña närsä, isem kitte.

— Sin vattıñ, sin tözät...

— När-sä-ä?..

— Käcä belän käbestä.

Bolar tagın döber-şatır sugışırga totındılar. Närsälärneder vattılar, izdelär. Annan soñ, kötelmägändä tuktap kaldılar. Bülmädä rähät ber tınlık urnaştı. Moña qadär genä tınıçlıknıñ qaderen Hnom babay belän Çibertkä belmägännär. Şaulaşu keşelärne menä niçek borçıy, hätta küñellärne dä boza ikän.

Hnom babaynıñ açu kuıgı, tämam kabarıp, inde şartlıysı bulgan, kolakları tınıp kalgaç, tamagın kehem-kehem kırgalap, göl töbendäge sirtmä taganındagı urının yomşarttı da, bismillasın äytep, mende dä yattı. Berazdan borını gır-gır kilergä totınaçak inde anıñ, matur töşlär kürep, yokı aralaş nazlanıp yılmayaçak, tañ belän uyanıp, irtänge koyaş nurlarında koyınaçak, yuınaçak. Annan soñ uñ ayagındagı oyıgın salıp, kiçtän şunda yäşerep kuygan altın akçasın çıgaraçak ta bik ozaklap karayaçak. Mondıy vakıtta anıñ kuanıçı kükrägenä sıymıy, avızı koymak kürgän maemaynıkı tösle kolagınaça cäyelä. Eh, şäp tä babay inde üze, ä? Äyttem bit, gırlıy başlıy dip, ışanıçnı akladı, rähmät yaugırı.

Sez anda, göl töbenä kilep, yoklap yatuçı Hnom babaynı uyata kürmägez, yaramıy. Oyıkbaşın saldırıp, altının da urlamagız, qaderegez genä betär. Işanmıysızmı? Yarar, ışanmasagız, anısı sezneñ eş, ämma küräsezme, göl botagına elengän keçkenä genä kändil-lampasın? Äye şul, sünderergä onıtkan.

Berazdan Çibertkä dä üzeneñ sızgısın tartıp, skripkasında ber-ber moñlı matur köyne uynap cibärer. Töne buyı şulay äle sagışlanıp, äle kuanıp, üz küñelen aulap çıgar. Ä bälki anıñ yanına küktäge Ay üze töşär dä, serlär söyläşep, yırak tarihlarnı iskä töşerep alırlar? Dönya bit ul, yäşäeş. Anda nilär bulmas ta, nilärne genä kürergä turı kilmäs. Äle tañ da atar. Äye, häzergä tön genä şul.

Bişençe bülek.

USAL URAM MALAYLARI

İrtän torgaç, Hnom babay ğadätençä lampasın sünderä ide. Bu yulı da, küzlären uuga uk, uñ kulın baş oçına taba suzdı. Ämma anıñ yılmaygan yöze kinät kenä üzgärde. Çönki kulı kändil-lampanı tapmadı. Babay tämam aptıradı. Ällä töşkänme diyäräk, täräzä töbenä häm idängä karadı, anda da lampa yuk ide. Oçıp kitmägänder inde? Tüşämne küzläre belän aykap çıktı, monda da kürenmäde. Anıñ lampası hiçber cirdä yuk ide. Kaya kitär ikän? Ayakları yuk bit anıñ, keşene ğayeplär ideñ, moña qadär aña berkemneñ kagılganı da bulmadı. Bu häl Hnom babaynıñ açuın çıgardı, anı aptıraşta kaldırdı. Ällä berärse yüri şayarttımı, kölär öçen? Bulır da, häzer zamanalar üzgärde, keşegä ışanırga, hiçnärsägä tayanırga mömkin tügel, dönyası cimerelep bara, diyärseñ.

Hnom babay başın ozak kına kaşıp utırdı. Ul hätta irtänge tañ nurlarında yuınırga-koyınırga da onıttı. Koyaş, aña karamastan, kütärelä birde.

Şunda kemnärneñder pışıldaşkanın Hnom babay işetep aldı, kulın uñ kolagı artına kuyıp, şul tavış kilgän yakka tabarak başın kıyşayttı:

— Sünder tizräk, änä, uyandı, belep alsa, tavış çıgaraçak, bette baş,— dip berse äytügä, ikençese:

— İ yülär, kayan kürsen ul, lampa yangaç, küñelleräk tä äle. Äyttem yuk. Sin dä artıgın bıtırdama. Lampasın yäşeräbez dä kuyabız. Bu kartlaçka närsägä kiräk ul,— dide. Anıñ maksatı — kändilne, älbättä, üzlärendä kaldıru ide.

Şunda gına Hnom babay barısın añlap aldı häm tönlä bulgan vakıygalarnı isenä töşerde. Ämma tege tärtipsezlärneñ kemnär ikänlegen ul häzergä küz aldına kiterä almıy, hätta alardan beraz bulsa da kurka häm şölli ide.

İnde närsä eşlär ikän? Bolay utırıp kına torıp kına hiçnärsäne häl itä almayaçak. Ägär kändilneñ mayın yandırıp betersälär? Yäisä kuıgın şartlasalar, yäki töşerep ük vatsalar? Bette genä. Närsä eşlär ul annan soñ? Tönnären närsä yandırıp yoklar, yäşerep kuygan altının niçek tabar?

Altın? Hnom babaynıñ şuşı uyınnan soñ yöräge cu itte. Äye, anıñ bit uñ ayagındagı oyıkbaşında altını bar, ä anısı kaya? Yarıy äle monısın belmi kalgannar, Allahıga şöker, urınında ikän.

Altının urınında kürgäç kenä bu irtädä Hnom babay berençe tapkır yılmaydı. Ul arada koyaş nurları pianino artına uk barıp cittelär häm Çibertkäne dä yokısınnan uyattılar. He, häzer skripkasın alır da sızgısın tartır, bülmägä moñ tular. Tukta, ällä anıñ da oyasına töşkänme bu ugrılar?

Ä, yuk ikän. Änä, Çibertkä ğadätençä çıgıp bastı. Güyäki zur sähnägä mengän, ul buy-sın, kileş-kilbäten äytergä kiräk, tämam afärin inde menä, ber digän yahşı äfände. Avılnı taşlap, şähärgä döres kilgän ul. Anda, miç astında, köl häm tuzan arasında zatlı gomere ärämnär genä bulır ide. Pianino artında kalsa da, bu — şähär şul, Kazan kalası, monda üzeñne hätta dönyaga tanıtırga mömkin. Äy böyek Paganini şäkerte, därtländer küñellärne.

Küñellärgä genä tügel, anıñ köye barlık señer-buınnarga ütep, tängä dä nindider rähätlek östi. Niçä ğasırlar üz cayına yäşäp künekkän Hnom babaynıñ yırak hatirälären kubarıp, küzlärennän cılı yäş börteklären kuzgattı äle ul.

Hay, bar ide zamanalar, hiçnärsägä iseñ kitmiçä yäşägän bala kebek bulgan çaklar. Kala ikän ul barsı da. Hätta bik-bik akıllılarnı aldıy belä, taşlap kitä häyläkär yıllar, sizmiçä dä kalasıñ. Äle kiçä genä tugan kebek üzeñ, yugıysä, ä äylänep karasañ, niçä ğasır ütep kitkän.

Hnom babay köy täesirennän şulay yılamsırap ta aldı. Anıñ keçkenä genä ap-ak çeltärle kulyaulıgı şabır su buldı. Sıksa, hätta gölne dä sagışka çumdırırlık häm suldırırlık ide.

Karavat astınnan tavış-gauga işetelmäsä, Çibertkä äle haman skripkasında uynar ide. Ämma ul kinät tuktap kaldı, bolay da zur küzläre aptıraudan tägärmäç qadär bulgan idelär.

Äye, bolar şul — tönge yokını bozgan tärtipsezlär ide. Çibertkäneñ köyen bötenläy dä işetmägännär, diyärseñ, kara äle üzara ni räveşle tartkalaşalar. Bu qadär sugışudan niçek imgäneşep betmilärder, bilgesez?

Tagın närsäneder kullarınnan töşerdelär, pıyalasımı çelteräp vatıldı. Hnom babay:

— Ärämnär genä ittegez, yünsezlär!— dip açındı, kulları belän küzlären kapladı, güyäki vakıt agışın şulay tuktatırga teläde.

İnde sugışa başlagan ul uram malaylarınıñ eşläre hutta ide. Berse ikençeseneñ başın borıp aldımı şunda, tegese:

— Nigä muyınımnı kayırdıñ, hayvan, özdeñ bit,— dip çäreldäp kıçkırdı. Bu tavışka yort hucaları da uyanıp, rähät urınnarın taşladılar, bülmägä kerep:

— Ni buldı?— didelär.

Ä Bulat älegä yoklıy birde. Töşendä ul, äkiyätlär dönyasına çumıp, koyaş nurlarında yözä ide. Äti-änise anı uyatırga telämädelär. Ämma tavışnıñ da kaydan kilgänlegen belä almadılar. Häyer, alar häzer eşkä aşıgırlar, Bulatnı da änise mäktäpkä ozata barır. Tege uram malayları ul arada yortka huca da bulıp ölgererlär.

Altınçı bülek.

GAPTERİ HÄM ÇÄLDERİ

Çınnan da berazdan yort eçe tınıp kaldı. Bukçasın cilkäsenä elep, Bulat ta mäktäpkä kitte. Ämma Hnom babay belän Çibertkäneñ genä kitär cire yuk ide. Küpme vakıt posıp kına yatkan tege uram malayları, keşe yuklıgın sizep, ozak köttermädelär, bik tiz urınnarınnan kuzgaldılar. Sin kür dä min kür, dilärme? Totındılar ulaşırga-ükereşergä, idän urtasına yögereşep çıktılar da döber-şatır sikereşergä totındılar. Mondıylarnı gomerendä kürgäne bulmagan Hnom babay da tañga-gacäpkä kaldı.

Bolarnıñ, ni hikmät, ayakları artka karagan häm yögergännärendä artlarınnan çak-çak kına iyärep barırga ölgerä, kulları da barmaksız, ämma avızları gacäyep zur, anı açsalar, böten dönyanı yotıp cibärerlär tösle ide. Kemnär bulır bu? Sorasañ, äyterlär, diseñme?

Alarnıñ tärtipsezleklären kürmäs öçen Hnom babay arkası belän borıldı, tavışların işetmäskä dip kolakların kulları belän kapladı. Ä tegelär aña iğtibar itep tä tormadılar, Bulatnıñ yazu östälenä menärgä bula ürmälärgä totındılar. Üzlären güyä şunda kötep kenä toralar, imeş.

Närsä eşläülären häterläşterep kalırga pianino artınnan kızıksınıp çıkkan Çibertkäne mordarlarnıñ berse kürep aldı häm:

— Äy, kara äle, Gapteri, olı çikertkä yöri, şörçek! Äytä totabız, işäk urınına cigäbez üzen,— dip, söyeneçennän tagın da zähärräk kıçkırırga totındı.— Nu rähätlänäbez ikän. Äle min monda tarakan da yuk dip uylagan idem, buldı gına. Äydä...

Östälgä menep bargannarın onıtıp, bolar ikese dä idängä sikerdelär. Yılagı, artkarak kaluına uftanıp:

— Çälderi, tukta, mine dä köt,— diyä-diyä, yögergän cirennän, çamasın onıtıp, tuktala almıyça, divarga kilep sılandı. Şäp buldı, kom kebek koyılıp töşüenä söyener ideñ, yuk şul! Ul arada tagın da katırak çäreldärgä totındı:— Aldına töş, aldına, mıyıgınnan eläkter.

Gapteri dä üz yagınnan kıçkırırga totındı:

— Tintäk, ayagınnan eläkter, ayagınnan...

Äüväle kurkıp kalgan Çibertkä, häzer kinät kenä sulga taba sikerde. Tegelär mañgayga-mañgay kilep bäreleştelär häm kom öyeme buldılar. İnde dä tınarlar, disäñ, tiz arada kalkışıp kütäreldelär dä Çibertkäne tagın kısrıklıy başladılar.

— Kara sin anı, kirelängän bula, yırak kaça almassıñ,— dip, kurkıtıp avaz saldı Gapteri.

— Eläksä, mögezen sındıram üzeneñ,— dip sikerende Çälderi. Mondıy gına usallıknı bolardan kötärgä bula ide.

Ämma Çibertkä dä bireşä torgannardan tügel ikän, alar kilep kenä citügä, menä tottık, menä tottık dip söyeneşergä ölgerülärenä, yugarıga sikerde dä kaçtı üzlärennän, sikerde dä kaçtı. Tämam aptıratıp, alcıtıp beterde ahmaklarnı. Bu tamaşa Hnom babayga da kızık toyıla başladı, Çibertkäneñ alar kulına kermäyäçägenä ışanıp, ul inde kuana-kuana:

— Monda siker, tegendä siker,— dip därt birergä, Çälderi belän Gapteridän bot çabıp kölärgä totındı.

— Äle çirat üzeñä dä citär, kirägeñne birerbez, göleñne dä audarırga buldırırbız!..

Uram malayları üzlärennän Hnom babaynıñ kölüen önämiçä, şulay yanap, yodrıkların da kürsätep algaladılar. Annan soñ gına babay kölüennän tuktarga, göl töbenä kabat posarga mäcbür buldı.

Çälderi belän Gapteri tämam arsalar da, Çibertkäne kuuların dävam itterdelär, anı alcıtıp beterdelär. Uñnan da, suldan da töşep, maksatlarına ireşä almagaç, bu uylarınnan baş tartırga tiyeş idelär. Çınnan da şulay bulıp çıktı. Alar kinät kenä tuktap kaldılar da bülmägä kolak isen çıgardılar. Närsä hakında pış-pış kilülären añlap betererlek tügel. Şulay da yahşını bozıp, naçarnı uylagannarın gına añlarlık.

Bolar karavat astına, inde üzläreneñ yäşär cirläre dip isäplägän urınnarına yögereşep kerdelär dä, ozak ta ütmi, annan zur ber kätükne tägärätep çıgardılar häm anıñ ceben sütärgä totındılar. Artık mavıgıp, Çälderiye Gapterine şul cep belän urap beterde. Tegese şul tozaktan çıkkanda, kätük cebe tämam hämmä cirgä çiyälänep bäylänep betkän ide inde.

Östäl östennän kayçını doñgırdatıp idängä töşerdelär. Kaydan barsın da beleşep ölgergännär, diyärseñ? Bulat bulıp Bulat ta, ägär dä kayçını ezli başlasa, böten yortnı ayakka bastıra:

— Kaya kuydıgız,— dip aptıratıp beterä. Änisen dä, ätisen dä, hätta apasın da tik utırtmıy. Ä bolar, uram malayları gına bulsalar da, tiz taptılar. Häyer, naçarlıkka disäñ, kiräk äyber üze kul astına kerep kenä tora şul.

Çälderi belän Gapteri kätük ceben kiskäläp häm turaklap beterdelär. Barı şunnan soñ gına aradan ikese dä berär cep alıp, anıñ oçın elmäklädelär dä añardan togan yasadılar. Ul da tügel, kötüçe malaylar kebek ul togannı bolgap, Gapteri üz ceben Çälderi östenä ırgıttı häm anı eläkterep tä aldı, tartıp ta yıktı.

— Sin närsä?..

İptäşeneñ ostalıgın önäp betermiçä, Çälderi çäreldärgä dä totındı. Bu yulı sugışıp kitmädelär, tagın da kolak isen çıgarıp pışıldaşırga totındılar. Bu vakıtta Çibertkä niçek tä bolardan kaçu yagın kararga tiyeş ide, ägär dä beraz gına aşıksa, pianino artına bulsa da kerep posarga ölgerer ide. Hnom babay, niçek kiräk şulay kulların bolgap mataşsa da, añlatırga ölgerä almıy kaldı. Ul arada tege ike mordar, üz caylarına Çibertkäne kısrıklap häm österep kildelär dä östenä togannı ırgıttılar.

Äye, bu yulı alay ozaklap mataşmadılar, Çibertkägä bogauların tiz saldılar. Ämma östenä menep atlana almadılar, ul alar yanında işäk qadär dä tügel, hätta köçektän dä berazga gına kalku häldä ide.

— Monıñ kaysı töşenä utırasıñ,— dip çäreldäde Çälderi,— artınnan kugan bulıp, vakıt äräm itep...

— Üzeñ başladıñ bit!— Gapteri ğayepne üz östenä alırga ber dä riza tügel ide.

— Başlasa ni...

— Tapkansıñ kaygırır närsä, cigäbez anı häzer!— Gapteri, şuşı fikeren äytügä, baskan urınında kuanıçınnan sikerep ük kuydı.— Maşinaga. Änä, monda alar bihisap, canıñ telägänenä...

— Menä monsına!..

Çälderi yakındagı maşinaga törtep kürsätte häm Çibertkäne şul yakka taba söyri dä başladı.

— Äydä, sin dä üz cebeñne bäyläp kuy.

Çibertkäne maşina aldına at urınına cigülärenä, häyläkär Gapteri rul artına menep tä utırdı.

— Minem urın kaya? Nigä haman sin genä?— Anıñ belän kileşmägän Çälderi tagın çäreldärgä totındı: — Osta ikänseñ, haman sin dä haman sin genä!..

— Min — berençe. Kem berençe, başta şul yöri.

Gapteri aldata torgannardan tügel ide. Ämma Çälderi barıber anıñ belän kileşmäde, Çibertkäne onıtıp, rulne üzenä taba yolıkkalarga totındı.

— Maşinanı da min kürsättem, dimäk, mineke,— dide ul çäreldek.

— Mä inde alay bulgaç, kinän!..

Gapteri bu yulı iptäşenä yul birergä mäcbür buldı. Çälderi kuanıçınnan sikerep ük kuydı häm rul artına menep tä utırdı.

— Äydä, na-na-na!..

Ämma Çibertkä maşinanı urınınnan da kuzgata almadı, şuşı qadär zur närsäne söyräp yörerlek köçe yuk ide anıñ.

— Sırtına sal,— dip, Gapterine ügetläde Çälderi: — Katırak bär, änä tege çeben çabalagı belän!..

Ägär dä anı tıñlap, Gapteri çeben çabalagı belän Çibertkägä suksa, anı idän belän tigezlägän dä bulır ide. Yarıy äle kütärergä köçennän kilmäde. Ä Çibertkäneñ kotı kitä yazdı, sıtılası kilmiçä, uñga-sulga tartıldı häm şunda maşina kuzgalıp kitte. Katırak tartkan ideme, artınnan acgırıp kilä başladı. Çibertkä sikergäläp çabarga totındı. Anıñ eşläre harap ide.

Hnom babayga barı tik anı kızganıp yılarga gına kaldı. Ul aña yärdäm itä almıy, ä tegelär anıñ ügetläp äytkän süzlärenä kolak salmayaçak idelär.

Berazdan Çibertkä tämam häldän tayıp tuktadı. Östenä tuktamıy çabıp kilgän maşina anı çak kına sıtıp ütmäde, divarga törtelep kaldı.

— Töş, häzer min utıram.

Çiratın kötep alar artınnan yögerep yörgän Gapterigä urının birergä Çäldire aşıkmadı.

— Tagın ber genä, tagın ber genä!— dip tartkalaştı ul.

Alar şulay yolkışıp mataşkanda, Çibertkä idängä kabat audı, tegelär anı kürdelär. Avızları açıldı. Yanına kilep, etkäläp-törtkäläp, kütärergä mataşıp karadılar, ämma Çibertkäneñ ayagında torırlık ta häle yuk ide.

— Betkän bu,— didelär mordarlar.

Alar haklı bulıp çıktı. Çibertkä ni tere, ni üle hälendä yata birde, anı kızganıp, Hnom babay çın küñeldän ärnep yılarga totındı.

— Hayvannar, yünsezlär!— dip kıçkırdı ul tegelärgä. — Nişlättegez anı, kansızlar!..

— Şul kiräk aña!— tegelärneñ cavapları äzer ide, isläre dä kitmäde. Bogauların ıçkındırıp, Çibertkäne ayagınnan gına söyräp, pianino yanına iltep taşladılar da bütän ber etlekne uylarga totındılar. Ämma başlarına hiç närsä kilmägänlektän, aptıraşta maşina tiräsendä taptana birdelär.

Alar inde alcıgan häm yal itep alırga tiyeş idelär. Härhäldä şulay bula bit ul: onıtılıp uynıysıñ-uynıysıñ da, arıp kitäseñ, küzläreñ yomıla başlıy. Änä, Gapteri belän Çälderi dä kiyerelgäläp mataşalar. Karavat astına kerep, gırlarga da totınırlar äle.

Tik menä Çibertkäneñ häle genä yaman, tämam hälsezlänep yata. Niçek itep Hnom babay monnan gına karap utırsın ikän?

Göleneñ töbenä su sibä torgan leykasına çak abınıp yıgılmadı ul. Şunnan gına yörenülärennän tuktap kaldı. Çibertkä yanına töşep yögerergä, aña yärdäm itärgä aşıgırga ide isäbe. Ä şulay da monda gına da kala almadı.

Tege malaylar karavat astına çınnan da kerep kittelär inde. Hnom babay, göl töbennän töşep, täräzä tupsası buylap yögerep uzdı da, pärdädän aska taba şuıştı, tiz arada pianino yanına da barıp citte.

Äye, Çibertkäneñ häle yaman bulıp çıktı. Ul çak-çak kına tın ala, ä yöze ap-ak ide. Hnom babay şunda, anıñ başın kütärep, kesäsendäge şeşäçegennän su börkede. Çibertkä küzlären açtı häm:

— Sez kem bulasız?— dip soradı.

— Tınıçlanıgız,— dide Hnom babay,— min — ni, Çäygün bulam. Sez mine Çäygün babay dip kenä äytä alırsız... Çäygün äfände, disägez, tagın da yahşırak...— Mondıy vakıtta şuşılay üz kemlegen sanlap mataşuı urınlı bulmasa da, ul başkaça eşli almıy ide. Tärbiyäle keşe kürkämlelek häm ädäp-ählak çiklärennän hiçnindi oçrakta da çıga almıy. Hätta üzenä zıyanga bulganda da.

Ul şunda hnomnar hakında bik küp häbärlär söyläp, Çibertkägä üzeneñ kemlegen tagın da açıgrak añlatıp birgän bulır ide, ämma tıyılıp kaldı.

— Ä min — Çibertkä, çikertkä Çibertkä...

— Bik şatmın!..

— Min dä...

Çibertkä, üzeneñ yazmışın ışanıçlı kullarda dip uylap, şunda kabat añsız kaldı. Hnom babay aña kabat su börkede.

— Ä sez tora alasızmı, Çibertkä äfände?— dip, şörçek-çikertkä küzen açuga, iltifat belän ütende añardan.

— Tırışıp karıym...

Bu yulı Çibertkägä häl kergän kebek ide. Ul ayaklarına bastı. Hnom babay aña pianino artındagı bülmäsenä kerergä yärdäm itte.

Belmägän ikän, monda gacäyep kızıklı dönya ide. Kiñ häm biyek bülmälär. Kalınnan-kalın, neçkädän-neçkä ozın kıllar, çak kına kagılıp kitsäñ dä üz tavışları belän çıñlap kuyalar. Alardan, çirtep uynap, härtörle köy çıgarırga mömkin. Ä anda, türdä, Çibertkäneñ urın-cire, östäle dä, başkası da bar.

Hnom babay anı şunda iltep yatkırdı. Östenä cılı-yomşak ak yurganın kapladı. Östälendäge grafinnı yanınarak kiterep, annan keçkenä çınayakka su salıp, Çibertkägä täqdim itte.

— Rähmät sezgä,— dide şörçek-çikertkä,— häzergä eçäsem kilmi. Beraz yal itep alıym... Ah, yaratkan skripkamnı äräm ittelär...

Anı tıñlavı avır ide. Şulay ärnep ul yokıga kitte. Tege tärtipsezlärneñ nişlägänen küzätergä dip Hnom babay pianino artınnan çıksa, ni kürsen, alar inde pärdägä yabışkannar da täräzä tupsasına taba ürmäläp mataşa idelär. Ägär dä göl töbenä mensälär, bu töndä kändil-lampanı urlaganarı kebek, babaynıñ bar närsälären vatıp-cimerep beterergä mömkin idelär. Nişlärgä? Bu tärtipsezlärne kurkıtıp ta, akılga utırtıp ta bulmıy, tämam huca bulırga ölgerdelär!

Hnom babay şunda kesäsenä kulın tıktı. Anda anıñ altının saklıy torgan yançıgı yuk ide. Ah, ul anı östälendä kaldırdı şul. Ägär dä tegelärneñ kulına kilep kersä, bette genä, mäñge kaytarıp birmäyäçäklär. Altınsız kalgaç, Hnom babaynıñ bähete dä betäçäk. Anıñ bütän Hnomnar karşında qadere kalmayaçak häm tagın ällä nilär... Allah saklasın, küz aldına kiterergä dä yaramıy.

Cidençe bülek.

BAŞ BÄLASE

Gapteri belän Çälderi täräzä töbenä bersen-berse aşıktırıp häm kualap menä tordılar. Ägär dä häzer artlarınnan taşlansañ, kuıp totu tügel, alarnı tagın da kabalandırırga häm kızdırırga gına mömkin ide. Çäygün babay närsä eşlärgä dä belmäde. Çibertkäneñ avır häldä yatıp kaluı da onıtıldı. Anıñ häzer üz häsräte başınnan aşkan, hafası çiksez ide.

Närsä eşlärgä soñ aña? Niçä ğasırlar yäşäp tä şuşı sorauga cavap tapma häm kıyın häldän çıgu yulın küz aldına kiterä alma inde. Monnan soñda Hnomnarnı niçek inde akıllı dip uylarga mömkin? Ägär dusları işetsä, bette genä. Annan tuygançı köläçäklär, hätta cirgä tägäri-tägäri eçlären uaçaklar. Eh, belmimeni ul alarnı? Hätta yakın duslarına da barı tik kölärgä häm mıskıllarga gına bulsın. Nindider şuşı ike tärtipsez malaynı da akılga utırtmagaç, min — Çäygün, min — Hnom babay dip üzeñne atap yörtüdän ni mäğnä kala?

Bolarnı aña hiç yugında tuktatıp kaldırırga kiräk ide. Yullarınnan, yuk, borılmaslar, ä şulay da tırışıp karasa?

Bulgan-bulmagan digändäy, Çäygün babay idän urtasına yögerep çıktı häm:

— Ä malaylar, açık avız şalaylar, tişek borın kalaylar, min — monda!— dip kıçkırıp takmaklarga häm biyergä totındı. Anıñ üz gomerendä şuşı qadär tırışıp söylängäne häm ürle-kırlı sikergälägäne bulmagandır?

Tege tukmak başlar menep bargan yullarında täki tuktap kaldılar şul. Äüväle ber-bersenä karaşıp aldılar, annan soñ:

— Kayçan töşep ölgergän äle ul? — dip, tartkalaşırga da totındılar.

— Ul — anda, ul — anda, digän bulasıñ, belmägäneñä,— dide Çälderiye çäreldäp.

— Sin dä karşı kilmädeñ bit, berençe bulıp yögerdeñ!— dide cavabında aña Gapteri, inde yakalaşırga äzer cirennän çüt kenä yıgılıp töşmiçä.

Çäygün babayga isä alarnı niçek tä kire töşerergä häm ul arada üzenä täräzä töbenä menärgä kiräk ide. Taşbaşlarnı ürti-ürti, aksak-tuksak sikergäläp, Hnom babay tegelärneñ oyasına — karavat astına taba yakınlaşa başladı.

Çälderi belän Gapteri, çäkäläşkän çakları bulsa da, Çäygünneñ kayda taba barganlıgın çamalap ölgerdelär. Mögayın bu häl alarnıñ kotkısın uyatkandır. Karaşırga totındılar häm dömbäsläşülärennän tuktap kaldılar.

Hnom babaynıñ küzläre mañgayına sikerde.

Karavat astı. Monda ni genä yuk, güyäki böten dönyadagı çüp-çarnı, tuzan häm iske-moskı äyberlärne, hämmä vatık-sıtıklarnı şuşında cıygannar da çüplek bazı yasagannar tegelär. Ber tön eçendä bu qadär dä tırışlık kuyarga mömkin bit, ä?

Hnom babay aptırap kaldı. Bu yünsezlär anıñ kändil-lampasın da urlagan idelär tügelme? Kayda taşladılar ikän? Elep kuyar cirläre dä kürenmi.

— Busı närsä?

Çüplek başında Çäygün babay üzeneñ kayçandır zatlı bulgan häm, cildän bik ciñel kütärelep, säyähät yasaularında yärdäm itä torgan zontigın kürep häyran kaldı. Äye, äüväle ul anı tanımadı. Barı tik üzenekenä ohşagan dip kenä kabul itte. Ämma soñınnan, totkasına yasalgan tamgasın karagaç, şap itep utırdı. Billähi, ägär dä anıñ urınında min bulsam, yılap cibärer idem. Äy sabır da ikän, meskenem.

Hnom babay üz yäşenä has bulmagança yalt kına sikerep tordı häm, yırtık zontigın totıp, karavat astınnan çıktı. Ul vakıtta tege mordar malaylar haman da täräzä pärdäsendä asılınıp tora idelär äle, bolarga yodrıgın selkede:

— Nu, oyatsızlar, çıbık belän suktırasılar! — dip ärnep kıçkırdı. Ämma tegelärneñ kolak oçları da kızarmadı, isläre dä kitmäde, avızların kütärep köleşä başladılar.

Babay tagın çüplek yanına kerep yögerde. Anıñ isäbe, betkän baş betkän inde digändäy, lampa-kändilen bulsa da tabu ide. Ul da şuşı tirälärdä genä aunarga tiyeş, yugıysä. Vatıp ırgıtkannardır äle?

Hnom babay haklı ide. Çınnan da kuıgın vatıp, kalayların izep, lampasın şuşı çüplär arasına tomırgannar. Uynap tuygaç, kiräge kalmagandır inde. Andıy yünsezlär şuşılay itälär şul alar: keşe äybere dip tormıylar, här yaltıraganga, küzgä bärelgän äybergä kulların suzalar, sıtalar-cimerälär, annan soñ, kiräge bettegä sanap, çitkä bolgap oçıralar. Ägär dä matur bantlı kızçıknı kürsälär, anı da cäberläüdän tarsınıp tormıylar. Yuk, andıylarga çıbık belän suktıru gına az, kıçıtkan belän örtep, yahşılap ıslarga kiräk alarnı, çalbar töpläre suyılıp çıkkançı, akılları kamilläşkänçe, yılata-elata, ärnetä-ärnetä. Kolaklarına üget-näsıyhät süze ütep kerä başlagançıga qadär, küñel küzläre açılgançıga tikle! Allahı täğalä «mondıylarnıñ yöräklären yozaklı kılgan» dip Korändä dä yazılgan. Şul yozakları vatılgançıga qadär akıl sabakları birergä kiräk üzlärenä. Yä kaysıgız, bütän törle yulı da bar anıñ, dip äytä ala?

Çäygün babay şuşı mizgeldä çınnan da ut östenä kuyılgan häm parı atıludan şartlar däräcägä citep kapkaçın biyetä başlagan çäynekne häterlätä ide. Kara inde monı, yä? Mayın yandırıp beterüläre genä az bulganmı? Yarıy inde, kuıgı — vatıla torgan närsä, bala-çaga yalgış ta töşerep cibärä anı, alıştırıp yañasın kuyarga mömkin. Ä bolar närsä? Taptap betergännär, tämam yänçegännär, izgännär, kararlıgın, kullanırlıgın kaldırmagannar. Kemneñ yünsez balalarıdır? Yarıy äle filtälegenä kagılmagannar.

Hnom babay şuşıña bulsa da söyenep, küñelen tınıçlandırdı. Bälki äle lampa-kändilne tärtipkä salırga mömkin bulır, dip uyladı. Taşlap kaldırmıyça, anısın da üze belän aldı. Ämma karavat astınnan çıgıp citärgä ölgermäde, tege malaylar anıñ östenä taşlanu maksatında can färman çabıp kilä başladılar. Kara niçek yögerälär, ayakları şap-şop kına itep tora. İke yaklap kısrıklap, çolgap alırga mataşıp kilälär şul. Üzlärennän ni artka, ni alga kitep kaçarga mömkin tügel.

Ä yünsezlär bastırıp kitärdäy bulıp haman urgılıp kilälär dä kilälär. Alardan kotılıp kalırga Hnom babaynıñ hiçber çarası yuk. Kaya kaçsın ikän? Kemne yärdämgä çakırsın? Bu uram malaylarınnan yahşılık kötärgä mömkinme soñ? Kara üzlärenä, niçek itep kıçkıralar:

— Ähä, menä, eläkterdek üzen. Kirägen biräbez. Äle ul bezneñ baylıklarga kul suzdımı? Kaçıp kotılmakçımı?

Hnom babay artka taba çigengänendä närsägäder abınıp yıgıldı. Sikerep tormakçı ide, alay bik cähät kılanır çagımıni, bilen avırttırdı. Şuşı malaylardan kurkıp kaluına aptırarlık häle dä yuk ide. Ä Çälderi belän Gapteri olını olı itä belmi, keçelärgä keçe küñelle tügellär. Babay dip tormayaçaklar, bärgäläp tä taşlarlar.

Çäygün kartlaçnıñ eşläre harap ide. Yaklauçısı da yuk şunda. Ägär dä yalgızı bulmasa, bik bireşep tä tormas ide. Bulat ta kaytıp kermi içmasam. Bolar tiz poçmakka posar idelär.

Mondıy çarasız kalgan çakta şulay bula inde ul: açuıñ kabara. Äye, ut östendäge çäynek kebek böten eçeñ kaynıy ikän. Hätta kotılu cayın taba almıyça aptırıysıñ.

Çarasızlıktan Hnom babay närsä eşlärgä dä belmäde. İnde tege usal malaylar kilep tä cittelär häm anı kurkıtırga, mıskıllarga da totındılar:

— Şuşı yäşeñä citep, oyalmıyça keşe äybersenä timäsäñ, bütän eşeñ betkänder?

— Bu... Bu äyberlär min-ne-ke!..— dip aklanırga totıngan ide dä, babaynıñ ul süzläre bolarnıñ küñelenä ber dä huş kilmäde.

— Sinekeme? Häzer biräbez, ägär dä sineke ikän, kirägeñne. Sinekeme? Kiräkme? Kiräkme kirägeñ?

Babay küzlären yomdı. Ul haman da yıgılgan cirennän tora almıy gazaplana ide. Sin kür dä min kür, digändäy, ägär dä şuşı hälendä tipkäläp tä taşlasalar? Sanıñnı da cıya almassıñ. Uram malaylarında iman barmıni ul? Belälärme alar tärtipne, itağatne?

Şunda, tegelär östenä tämam taşlanabız digändä, Hnom babay bik tä äçe itep sızgırıp cibärde. Borın zamannarda çarasız kalgan Hnomnar, şuşı räveşle sızgırıp, alıplarnı yokılarınnan uyata, urınnarınnan kuptara torgan idelär. Hay ul alıp bahadirlar. Üzläre tau qadär bulırlar, ä keçkenä genä Hnomnarga märhämätle häm bik tä dustanälek kürsätep, il-könne cäber-zolımnan saklap kala idelär.

Ällä faydası buldı inde? Hnom babay elekkedän dä bolayrak çarasızlanırga mäcbür ide, çönki anıñ sızgırganınnan tege uram malayları, kurkışıp kalası urınga, bötenläy dä zurayıp kittelär. Kulları häm gäüdäläre tagın da ilämsezlängän, küzläre tägärmäç qadär bulgan. Ul avızları, ul avızları... Äyterlek tä tügel, miç avızı qadär, diyärseñ. Kot oçarlık.

Menä torbadan çıkkan tösle kalın tavışları belän äyteşälär, kulların babayga suzalar:

— Sızgır-sızgır, sızgırgan sayın bez zurayabız gına,— dip söylänälär. Ägär şulay ikänen belgän bulsa, babay sızgırır idemeni?

Ä nigä, bälki tagın da katırak itep sızgırırgadır? Tämam zurayıp, karavat astına sıya almas hälgä kilsennär!..

Bu sızgırganında täräzä pıyalaları gına zeñläp kalmıyça, tüşämdäge süräyä-lyustranıñ bällür çukları da ber-berlärenä bärgäländelär. Böten dönya köläder şikelle ide. Güyä alar da:

— Babay, tagın ber sızgır äle?— dip ügetläp äytä idelär tösle.

Ämma Çäygün kartlaç bik yahşı belä: sızgıru ul — naçar ğadät, utka tabınuçılar ğamäle. Döres kisätälär, sızgırma, cil çıgarasıñ, dip. Häm şulay. Cil kupsa, hätärgä bula inde ul. Şaytannı, şulay sızgırıp, oyasınnan çakıralar tügelme soñ?

Ä tege malaylarga citä kaldı, häräkätläre bik tä salmaklandı. Totabız dip suzgan kulları arasınnan babayga kaçıp kotılırlık ide. Ah, sizenmi kaldı şul. Artınnan berse eläkterergä dä ölgerde. Kinät, kurkudan, babay öçençe tapkırın sızgırdı.

Bu yulı hätta aş bülmäsendäge tabak-savıtlar da ber-bersenä bäreleştelär häm ozak kına biyeşep mataştılar. Lyustra-süräyä dä menä töşep kitär bulıp çaykaldı. Dürtençe tapkırın babay sızgırsa, yort ta cimerelergä mömkin, ämma anısı uk artık ide. Malaylar, inde şartlau gına tügel, ber urında böterelä häm zır-zır äylänä başladılar. Monı uk üzläre dä kötmägän idelärme, ällä aldan beldelärme, şulay da cil öyermäse bulıp haman da babay östenä taba kilä birdelär. Yakınlaşıp kına citälär dä, tagın böterelep, artka kitälär. Üzläre şatır-şotır şartlıylar, mıltıktan meñ soldat uñ-sulga iğtibarsız atalar, diyärseñ.

Forsattan faydalanırga ölgergän Çäygün babay tiz genä ayagına bastı häm karavat astınnan çıgıp yögerde. Ä tegelär berse östenä ikençese kilep kaplandılar häm kabat kütärelep, üzläreneñ çüplege östendä Gıyfrit öyermäse bulıp bolgandılar da, tuzan-örmä kuptargannan soñ, üzläre dä şunnan tonçıgıp, töçkerenä başladılar.

Hay, töçkerekneñ hikmäte bar şul anıñ. Tınıçlandırdımı üzlären? Tämam señep, öyermä tındı. Malaylar da yuk buldı. Alar urınına kom öyeme genä kaldı, çüpläre belän butalıp, tuzannar belän aralaşıp bettelär.

Bu tınlık ozakka barmas dip uylagan babay tizräk üzeneñ göle töbenä kerep kaçarga aşıktı. Güyäki anda anı berkem dä cäberli häm kimsetä almas kebek ide.

Totkasınnan lampa-kändilen avızına kapkan häldä, zontigınıñ käkre başı belän pärdägä yabışa-yabışa, täräzä töbenä kütärelde ul. Anıñ bolay cähät kenä ürmäläven kürep torgan keşe hiçşiksez ber yılgır yegetkä tiñlägän bulır ide Hnom babaynı.

Ul üzeneñ göle töbenä menep ireşkändä karavat astınnan tavışlar kabat işetelä başladılar:

— Nigä minem ayagımnı üzeñä taktıñ, ahmak...

— Üzeñ kem?

— Bir minem ayaknı...

— Mäsänä, sası ayagıñ üzeñä bulsın. Mineke kaya soñ?..

— Ä bu närsä? Ayak tügelmeni?

— Nu tege kartka akıl sabagını ukıtam äle!.. Tagın ber genä sızgırıp karasın!

— Sızgırmıy inde ul. Alarga öçtän artık sızgırırga yaramıy. Dürtne sızgırsa, başı avırtıp, gomere kıskara başlıy anıñ. Äy sızgırsa ide, tufan kuzgalıp, böten cirne çüp basar, tuzan kubar ide. Menä söyener idek, rähätkä çumıp, tuygançı kotırınır idek. Ul tufan-cilneñ kanatlarına utırıp oçar idek tä kılandırıp kürsäter ideek!

Hnom babay alarnıñ şuşı söyläşülären işetep tordı häm bu serlärne kayan belgänleklären añlıy almıyça aptırap kaldı. Ä alar çınnan da haklı ide.

— Ul sızgırmas inde, sin belgänne genä belmi, diseñme ällä?

— Kayan beläseñ, dip sora, mokıt!..

— Äbiyeñnänder inde!..

— Tot kapçıgıñnı, äbiyeñnän... Kürgänem barmı, digen, äbiyemne?

— Yörider äle şunda cillär belän adaşıp, yegetlär belän şaşıp... Ä bez sızgırsak, bu kartlaç betä inde, şulaymı?

— Sızgır-sızgır. Kürdeñme sızgırgaç närsä bulganın... Şulay şul, baş betä yazdı.

Sigezençe bülek.

«CANİRALLARÇA» PLANNAR

Berazdan, ni säbäpleder, tegelär tınıçlap kaldılar. Takıldaşudan tuydılarmı, disäñ, yuk ikän, bülmägä kolak ise taraldı. İke başkisär inde tagın da alga taba närsä eşläü hakında «canirallarça» zur plannar korırga totındılar.

Hnom babaynıñ bolar belän bulgan orışınnan soñ ayak-kulları hälsezlängän, täne yonçıgan ide. Aña häzer yal kiräk, yoklap alganda da komaçaulamas şul.

Çäygün babay üzeneñ göl töbendäge fatirına tärtip salırga totındı. Avıp yatkan urındıgın ayaklarına bastırgannan soñ, urınnarınnan kuzgatılgan östälen häm kitaplar belän tutırılgan sandıgın, zatlı känäfiyen üz caylarına urnaştırdı, öslärennän tuzan häm kom börteklären sıpırdı, karavatındagı yomşak yastıkların kabartıp, cäymälärenä tärtip saldı. Yort iyäse irtänge yakta cıyıştırılmıy kaldırılgan urın-cirne yaratmaganı tösle, Hnom babay da tärtipsezlekneñ zur doşmannarınnan ide.

Küñele bu ğamällärennän kanäğatlek tapkannan soñ gına ul ciz samavırına su östäde häm çäyen yañartıp cibärde. Tege mordarlar yavızlıgınnan vatılgan lampasın kulına kütärep, äyländerep-äyländerep karadı da:

— E-he-hey,— dip kuydı. Aña bügen eş hättin aşkan. Lampa-kändilen elekke hälenä kiterä almas inde, şulay da tönlä yanarlık itep kuyganı yahşı. May salıp, filtäsen tözätep, digändäy. Alarına bik alay zıyan yasamagannar ikän. Ä menä pıyalasın vatkannar da, kalayların bigräk katı izgännär şul. Nindi yahşı närsä ide. Meñ yıllık tarihı bulgan, ata-babadan miras bulıp kalgan äyberen harap ittelär, yünsezlär.

İnde kilep yörmäslär, sızgırırga mäcbür itmäslär. Kara äle üzlärenä, närsä, dilär? Sızgırsa, tuzan kuptaruçı cil üzeneñ tınıçlap yatkan oyasınnan çıgar da bu malaylarnı kanatlarına utırtıp yörter, alar şulay, rähätlänep mähşär tuyın yasar ideek bez, dilärme? Bolay da kimen kuymadılar inde. Dönyanı su bassa — ürdäkkä rähät, äye şul, çüp artsa — bolarnıñ bähete kuşlanaçak. Bulır da, yukkamı alar uram malayları. Tärtipsezlär, şakşılar. Art sabakların ukıtırga ide üzläreneñ, ämma ber dä bireşmilär. Cayı da yuk şul anıñ, ällä kem bulıp çıktılar äle bolar.

Hnom üzeneñ küñelen tınıçlandırırga tırıştı. Berazdan samavırı da kaynadı. Göl töbendäge östälenä täm-tomnarın kuydı, bauda asılınıp torgan vak kerändilne sındırıp ala-ala, maylap-ballap çäy eçärgä totındı. Tamagı köräyep kitkäç, käyefe dä yahşıruga taba borıldı. İnde ul üz-üzennän kanäğat häm kemlegen belgän kıyafätkä kerde. Çınnan da rähätlek diñgezeneñ yarına kilep utırganday, ilahi ber läzzät kiçergänen yäşermiçä, kreslosında urın aldı. Kulına miras häm ğailä gorurlıgı sanalırga mömkin bulgan kitabın aldı da tamak töben kıçıttırıp kına kikerengändäy itende. Yözenä ber kürkämlek häm zatlılık östäp toruçı yarım tügäräk borını östenä ukımışlılık ğalämäteneñ bilgese sanalgan pıyala küzlegen utırttı. Häzer aña berkem dä komaçaulamaska tiyeş ide, yugıysä.

— «... Märgillär ilen Ay totılgan könne su bastı. Alar kotılır urın taba almıyça yögereşä başladılar. Şuşı mähşärdä küpläre batıp üldelär, akıllırakları agaçlarga yabıştılar häm şularda yözep yörergä mömkin dip uyladılar. Ämma, berazdan hälläre betep, alarnıñ da kübese suda garık buldı. Tagın da akıllırakları isä şul agaçların ber-bersenä bäylädelär dä sal yasadılar. Alarga bütännäre kuşıldı. Şul il belän bergä aktılar häm hälaqättän kotılu yulın taptılar...»— dip ukıp kitte ul.

Bu «märgil» digännäre koyaş çıgışı belän batışı arasındagı oçrarga mömkin bulgan iñ kündäm, ämma räncetelgän halıklarnıñ berse ide. Alar hakındagı vakıylarnı ukıganda Çäygünneñ küzlärenä yäşlär tula häm kulyaulıgı sıgarlık hälgä citep çılana. Bar inde bähetsezlär, üzlärenä yärdäm kulın da suzıp bulmıy, içmasa!

Hnom babay ukuga artıgı belän birelep, hıyalında ällä nindi märgillär ilendä yörde, tege malaylar isä, anıñ sizenmävennän faydalanıp, täräzä töbenä mıştım-mıştım ürmälädelär. Nindi dä bulsa usallık kılırga niyätlänep şulay şıpırt kına häräkätlänälär inde alar.

Çäygün tämam onıtıldı. Märgillär tarihı anı moğcizalı vakıygalar dönyasına çumdırdı. Ä tege mordarlar inde täräzä töbenä kütärelep tä cittelär. Ämma babay fatirınıñ kaydalıgın onıtkan idelärme, çäçäklären balkıtıp dönya yözenä karagan öç savıttagı gölneñ berençesenä kilep tä mendelär häm andagı yomşak tufraknı komsızlanıp-komsızlanıp aşarga da totındılar. Alarnıñ duñgız kebek çapır-çopır kilüläre, mineke-mineke dip tartkalaşuları kot çıkkısız kurkınıç tamaşa ide.

— Närsä eşlisez, cirängeçlär?..

Ämma Çäygünneñ bolay kıçkıruına alarnıñ isläre dä kitmäde, haman da tıgınularında buldılar.

— Gölne harap itäsez bit, ahmaklar!..

Alar anıñ bu süzlären dä oçlı kolaklarına elep aptıramadılar. Barı tik Çälderiye genä, avızına tufrak tutırgan cirennän, küzlären akaytıp:

— Kara tegene, oyatsız, haman isän ikän,— dip mıgırdandı.

— Bu yulı kaçıp kotıla almas,— dide aña cavabında Gapteriye, avız kırıylarınnan koyılgan balçıknı kabat uçlarına tutırıp.

Äye, Çäygün bu tamaşaga häyran kalmaska da mömkin ide. Ägär dä komnan yaratılgannar ikän, dimäk, kom niçek tufraknı aşasa, bolar da kara balçık belän tuklanırga tiyeşlär tügelme? Ämma bu afätlärne niçek tuktatırga mömkin soñ? Monısı babaynıñ başına kilmi, soravına cavap taba almıy gazaplandı ul tagın da. Kemnän sorasın da kaydan gına beleşsen ikän? Hätta kitaplarında da bolar hakında häbärlärgä oçraganı yuk.

Küz açılıp yomılırga ölgergänçe, diyärseñ, Çälderi belän Gapteri göl savıtınıñ töbenä ük töşep citä bardılar. Bersen-berse uzışıp, döber-şatır kikereşergä totındılar.

— Monda tufrak äçelänep kitte, täme bette. Aşlıy da belmägännär,— dip, Çälderi kanäğatsezlegen belderep mataşkanda, Gapteri, büksäsen ua-ua:

— Ä mineke tuldı inde,— dip, şäp kenä itep kikerep kuydı. — Tegermän taşım eşli başladı!..

— Osta ikänseñ, böten tämlesen aşap beterdeñ dä, miña kaldırmıyça!..

Çälderi üz korsagınıñ tau qadär bulganlıgın sizenmi häm kürmi, aña haman da citmi ide. Ämma utırgan cirennän kuzgalam digänendä, mesken, kütärelä dä almadı. Bu qadär tulgan büksäne yörtergä köçennän kilmäde. Küp aşap onıtılgannar häm göl savıtınıñ töbendä üzlärenä zindan tapkannar, tozakka töşkändäy bulgan idelär. Moña Çälderineñ tagın da açuı kilep:

— Sin, ahmak, şuşı qadär aşamasañ, bolay töptän çıga almıyça yatmas idek,— dip, Gapterigä bäylänergä totındı.

Tegese dä bireşep tormadı, kiresençä, anı ğayepläde. Äle yaña gına can duslar bulıp kürengän malaylar inde kan doşmannarga ävereldelär. Törtkäläşep, berse ikençeseneñ ipi şürlegenä dä menep töşte, kulların borgalaşa başladılar. Tämam häldän taygançı aunadılar, bärgäläştelär dä ahırda arıp tuktadılar. Alarnı şuşı hällärendä tamaşa kılıp karap torgan Çäygün rähätlänep kölä birde.

Anıñ hihıldavın işetep algan malaylar ber-bersenä karaşıp kuydılar da, inde genä doşmanlaşkan cirlärennän tagın berläşep, pış-pış kilergä totındılar. Älbättä Çäygün häterlämi kaldı, bersen-berse izep beterdelär dip uyladı. Ämma Çälderi aña taba taza yodrıgın suzdı:

— Nu kartlaç, sakalıñnı yolkırmın, canıñnı alırmın!..

— Başıñnı beteräm häzer!..

Gapterineñ dä başı qadär yodrıgı Çäygünneñ küz töbenä kilep citkändäy toyıldı. Ul şım buldı. Şuşı gomerenäçä saklangan utız ike teşen dä häzinäsendä barınça kürsätep älegäçä yırılgan avızı yozaklandı. Malaylarnıñ mäkerennän kurkıp, yöräge urınnan kuzgaldı häm kükrägennän ayagına, ayagınnan uçına urın taba almıyça yögerende-bärgälände. İnde häzer üze kölke hälendäräk ide.

— Astına cibärde, häsis!— bu Çälderineñ tele dä üze kebek ük usal häm mäkerle, ülçäüle buludan mährüm ikän.

— Göl töben sugara, balagı yüeşlängän!..

Gapteri şuşı süzlärennän täm tabıp kölärgä totındı, inde uhıldaudan-hihıldaudan küçkän Çälderi:

— Iştanıñnı elep kipter, kartlaç!— dip äytep taşladı.

Alarnıñ bu mıskıllaularına tüzärlek tügel ide. Şulay da çıgırınnan çıgıp kitärgä torgan Çäygün üzen sabırlık tayagına tayandırdı, gorur başın yugarı kütärep, küñelen tınlık hökemenä äydäde. Berazdan yöräge dä adaşıp bärgälängän urınınnan kükräk çitlegenä kaytıp kunakladı. Ämma käyefeneñ sandugaçı küñeleneñ bakçasın taşlap oçkan, kaygı bolıtı anıñ urının alırga ölgergän ide.

Ul da tügel, Gapteri Çälderineñ tau qadär bulgan büksäsenä menep bastı da göl savıtınıñ kırıyına kütärelde. Tegese yaman tavışı belän dönyanı tetränderergä ölgermäde, göl savıtı çaykalıp kitte häm, bolarnıñ avırlıgın kütärä almıyça, ber yakka avışıp çaykalganday itte dä yıgıldı. Bolar anıñ eçennän ike tup şikelle tägäräşep çıktılar. Göl savıtı isä kötelmägänçä äylänep kuydı da täräzä töbennän mätälep idängä oçtı häm urtalay yarıldı. Bähetsez küzlären Çäynük, bu mähşärne kürmim digändäy, ike kulı belän kapladı. Tege mordarlar «ura» kuptardılar häm tantana iteşergä totındılar:

— Nu, şäp oçtı, malay, buh itte... Äydä, tegeneken dä şunda mätälderäbez?

— Ähä, äydä, kızık itik äle üzen...

Gapterineñ ahmak fikere Çälderineñ bozık küñelenä huş kilde. Usallık niyätendä därtläneşep, äle yaña büksälären kütärä almıyça yatuların da onıtıp, Çäygünneñ gölenä taba yögerergä totındılar. Avıp-tünep kitep, mätälülärenä dä karamastan, akılları yañarmadı. İnde, kilep, Hnom babaynıñ yäşär urını bulgan gölne selketergä, anı idängä törtep töşerer öçen etärgä totındılar.

Bulsalar da bulırlar ikän şuşı qadär tärtipsezlär. Çälderiyeneñ avızına Çäygünneñ kul yuar öçen genä saklap tota torgan sabını kilep töşmäsenme. Göl savıtı yanında onıtıp kaldırgan şul. Ä tege anı yottı da cibärde, komsız. Küzen dä yommadı. Citmäsä:

— Kara äle, bu nindi tämle äyber aşap yata ikän, siña da bardır,— dip, Gapteriyen kotırtırga, çiklänä belmägän näfsesen töpsez kapçık itärgä ölgerde. Korsak tutırıp, rizık kuätennän köç cıygan, äşäkelek duñgızına atlangan bu kıyblasızlarnı ädäp tärtäsenä kertep, tärtip häm yünlelek mäktäbendä däres alırga öndäü mömkin tügel ide.

Ni eşlärgä belmägän, çarasızlıknıñ kamçısı belän akılın kıynagan Çäynük şunda kul artına eläkkän berençe närsäne aldı häm tegelärneñ başına tondırmakçı buldı. Kurkışıp tıyılmaslarmı, yänäse. Ämma kulına kergän bu närsä anıñ göl töben sugara torgan leykası bulıp çıktı. Eçe tulı su. Şuşı kileş tegelärneñ başına tondırsam, äräm genä itärmen digändäy, tottı da öslärenä yañgırın yaudırırga totındı. Sin kür dä min kür. Äle yaña gına diyü päriyedäy dönyalarnı der selketkän tekä borın Çälderi erede dä kitte. Niçek moña qadär başına kilmägän, diyärseñ? Cil çıksa, böten cirne tuzan häm kom basa. Şunıñ kebek, sızgırdı, cil çıkkanday buldı, bu kom malayları şarday kabarınıp, böten tarafnı basıp alırday küperdelär. Annan kilep, kom tufraknı aşıymı, aşıy. Kamap, beterep, kaplap kilä äle, citmäsä. Bolar da göl savıtındagı balçıknı töbenä qadär diyärlek yalap-yalmap aldılar. İnde dä komnı su basa, üzenä buysındıramı, buysındıra. Döres, elgäre sunı kom üzenä señderergä tırışa, ämma kom eçendä tufrak kisäge bar ikän, eş başkaça bula. Yukka başın katırgan ikän. Menä niçek cebetep bula üzlären! Buysınmıy karasınnar!

Sizenmiçäräk kalgan Gapterine dä koyındırgan ide, ansı da şikär kebek cebep kenä töşte. Täräzä tupsasında ber-bersenä kuşılgan ike tufraklı kom öyemennän gayre hiçnärsä kalmadı.

Şatlıgınnan küñele huşlanıp kuşlangan Hnom babay, tuktıy belmiçä, bolarnıñ östenä suın sipte dä sipte. Anıñ sayın tegelär işelä bardılar. Bütän tora almaslık bulsınnar dip, Çäygün tagın da su kiterde, monısın da sibep beterde. Bu yulı Çälderinıñ yotkan sabını da kom arasınnan çıktı. Ämma ul da sudan eregän ide. Kübeklänep, tegelärne kaplap kitte. Şunda gına babay üz eşennän kanäğatlek tabıp kuandı. Menä häzer söyläşep karasınnar anıñ belän, beler niçek akıl sabagın ädäp mäktäbendä ukıtırga üzlärenä.

Tugızınçı bülek.

CİÑÜ

Ozak totmadı, täräzädän karagan koyaş nurları Çäygün sipkän sularnı kipterep, tämam yalarga da ölgerde. İnde dä tege malaylardan kotıldım dip uylagan ide, yuk ikän, babay yalgışkan bulıp çıktı. Komnar, cillägän sayın, yışrak häräkätkä kilä başladılar. Ämma alar elekkeçä tuzanlı häm şakşı tügel, bälki diñgez buyındagıça çista kom kebek, hätta yaltırap ta tora idelär. Çarasızlıktan gacizlängän babay, ägär dä tegelär höcüm itärgä kuzgala başlasalar, öslärenä sibärgä dip suın äzer tottı. Tik monıñ kiräge bulmayaçagın älegä belmi ide.

Malaylar başların äüväle beräm-beräm kütärdelär, kom kebek sarı küzlären uynatkalap aldılar häm kalkınışıp kilgän öyemnärenä kabat çumdılar da kötelmägändä sikergäläşep tordılar. Ni hikmät, bu yulı ayak-kulları öçen tartkalaşmadılar, ber-bersenä isläre kitep karap aldılar da, Çäygünne kürep, aña taba borıldılar. Babay tiz genä bireşerlek tügel, anıñ kulında haman da şul su tutırılgan leyka ide.

Ni hikmät, malaylar, üzara tartkalaşmagan kebek, babayga da kaza salırga aşıkmadılar. Alar bik katı üzgärgän idelär. Ällä inde sabın alarnıñ tännären genä tügel, cannarın da saflandırgan, çistartkan inde? Yuk, häylä genä kıla torgannardır, küñelläre tulı mäkerder.

— Kilegez, kil, menä monda taba...

Çäygün alarnıñ öslärenä su koyarga caylırak bulsın öçen häyläläp, göl savıtınıñ töbenä yakınrak kilergä çakırdı. Tegelär çınnan da anıñ telägenä buysındılar, babayga ışanıp, avızların açkan häldä yakınlaştılar. Küzlärennän kızıksınu nurları canga yagımlı cılılık börki ide. Ämma Çäygün ul arada alarnıñ öslärenä su sibep alırga da ölgerde, tegelär çak erep kitmiçä, artkarak çigenergä mäcbür buldılar.

— Ähä, kaçasızmı? Menä şulay bula ul!

Ämma babaynıñ bu süzläre alarnı bik katı gacäpländerde, aptıraşıp kaldılar.

Üzen köç-kuät häm häylä iyäse itep sizgän Çäygünneñ yırılgan avızı ozak kına yabılmıyça tordı. Bu häl anıñ akılına kererlek tügel ide. Malaylarga närsä bulgan? Nigä yodrıkların yanap bolgamıylar, itağat belep kenä, aptıraşıp karap toralar. Alar güyäki, nişläveñ sineñ, babay, sakalıñ agarıp ta başıña akıl kermägän, dip äytä, hiç yugı uylıy idelär tösle. Şuşını sizenep algan Çäygün närsä kılırga da belmäde, kauşadı:

— Äy-äy, ni-ni...— digän avaz kisäklären telennän töşerde, şunda uk üzen kulga alıp, canın tınıçlandırırga tırıştı. Äle genä yaman bulıp kürengän malaylar karşında ul üze kıyın hälgä kalgan ide.

Şulvakıt mäktäptän Bulat kaytıp kerde. Aña-moña iğtibar itep tormastan, sumkasın, cilkäsennän töşerep, östäle yanına kuydı da bülmäsennän çıgu yagına borıldı. Ämma atlarga cıyıngan cirendä närsägäder kilep törtelgändäy bulıp tuktalıp kaldı häm yalt kına uñına-sulına karap aldı.

— He, añlamadım?..— dide ul.

Anıñ şuşı süzennän soñ, Hnom babay üzeneñ göle töbenä señde, malaylar, kaçar urın taba almıyça, şabır-şobır yögereşerä totındılar. Alar, citmäsä, kurkudan et balası kebek kaltırıy idelär.

Bulat, säyersengän hälendä, bülmäse buylap uzdı, şakkatudan küzläre şakmak bulırga mömkin idelär.

— Ällä sıyır aunagan inde monda?— dide ul, tagın da aptırap.

Anıñ bolay dip söylänüe gacäp tügel ide. Tege uram malayları köne buyına çaşınıp-tärtipsezlänep, bar närsäneñ astın-öskä kiterdelär şul. Bulat isä, şuşı hälne kürep, tämam häyranga kalgan häzer.

Kiçä şuşılay bik tärtipsez uynadı da, bügen irtänge yakta, hiçnärsägä iğtibar itep tormastan, mäktäpkä çıgıp yögerdeme soñ ällä ul? Yuktır la inde, alay uk sukır bulırga küzenä arpa çıkmagan la anıñ. Ämma bu hälne närsä belän añlatırga?

Başın kaşıp, bar zihenen tärtipkä salganday itte dä, änise kaytıp açulanmasın dip, bülmäne tiz genä cıyıştırıp kuyarga uyladı. Östen-başın alıştırgannan soñ, çäyen kaynarlatırga kuydı da hezmätenä totındı.

Eşne ber başlasañ, şulay inde ul, uyın kebek, üzenä iyärtep mavıktıra, kızıktıra. Bulat belän dä şulay bulıp çıktı. Äüväle tuzan suırtkıçnı köyläp cibärde. Karavat aslarına kerep, komnıñ-çüpneñ ber genä börtegen dä kaldırmadı. Şunnan uyınçıkların kiştälegenä tezep kuydı. Ul da tügel, çiläk belän su kiterep, bar närsäne sörtep-kortıp çıktı, idännärne yuıp aldı. Ul arada bülmä yalt itte. Çäye dä kaynap çıktı.

Elek bulsa, mäktäptän kaytuına, çäyen tiz-tiz, peşä-peşä genä kabalanıp eçär ide dä, çıgıp yögerer ide. Ä bügen aşıkmadı. Eşeneñ näticäsen kürep küñele söyengänenä kürä, keçkenä kul-beläklärenä därt östälgän, ber da yal itep torası kilmi.

Ul tagın da bütän bülmälärne cıyıştırıp çıgardı. Tuzannarnı sörtte. Şuşı eşennän barça taraflar nurlanıp kittelär, şatlık östenä kuanıç anıñ keçkenä canın zuraytıp häm kiñäytep cibärde. Aña häzer rähät, bik tä rähät ide. Kem äytte ikän anı hezmät — avır şögıl, dip? Yalkaular süze ikän lä ul. Änä, häzer anı şatlık niçek kuandıra, canı irkälänä. Eş agaçınıñ cimeşe tatlı ikän şul ul. Menä änise kaytıp kerer häm aña rähmät äyter, buldırgansıñ, ulım, diyär. Arkasınnan söyep, koçagına alıp irkälär.

Ul şunda pianinosına yanına utırdı häm kiçä öyrängän köylären bügen yaña därt belän uynıy başladı. Öy eçe, hämmä taraf saflık-çistalık, därtle moñ, koyaş nurı häm bähet belän tulı ide.

Click or select a word or words to search the definition