Cihanşa häzrät

(1908)

Ufa gubernasında B. öyäzendä tönyagınnan töşlek yagına aga tor­gan ber su buyında, sunıñ koyaş batış tarafında, Ş. isemendä zur gına ber avıl bardır. Uramnarı rätle tözelgän, sunıñ buyınça tönya­gınnan töşlek yagına suzılgan. Ber yakta urman uldıgınnan, küre­neşe güzälder. Uramnarınıñ berençese sunıñ kırında (yagasın­da), başkaları da anıñ yanında, berniçä uramnar rättän tezelmeşter. Su yanında uramnan başlap berençe, ikençe, öçençe, dürtençe dip sanarga mömkinder. Bolar isä avılnıñ iñ biyek1 uramnarıdır. Bu uramnardan başka berniçä keçek uramnar vä tıkrıklar dähi bardır.
Avılnıñ urtasınnan ütkän, biyek uramnarnı kiskän, koyaş çı­gışına kitkän ber yul oşbu biyek avılnı ike bülemgä ayırmıştır. Ul yul yırak cirlärgä kitär, başkort avıllarınnan ütär, Bäläbäy kalasına citär. Ber ayırması Ufa şähärenä dä ilter.
Avılnıñ yort-cirläre törleçäder. Bere başkasınıñ tämam kireseder: ber yort zur bulsa, anıñ yanında başkası keçekter; ber öy biyek bulsa, başkası täbänäkter. Bäğzeläre dä tämam cir astın­dadır. Öylärneñ kübese agaçtan, bäğzeläre taştan, bäğzese çi kirpeçtän salınmış, bäğzeläre çıbıktan ürep, tışkı yagınnan balçık belän sılanmıştır. Tübäläre bäğzese takta, bäğzese ti­mer, bäğzese kabık isä dä, kübräge salam belän yabılmıştır. Ara­da bäğze zur yortlar, biyek öylär kürensä dä, alarnıñ kübese is­kergän, bäğzeläre tämam cimerelgän, iyäsez yortlardır.
Bu yortlarga çınlap kına uylap karaganda, berniçä yıl elek bu halık bay bulıp, häzerdä fäqıyr uldıklarını belderäder. Halıknıñ cir-suları yahşı, basuları, kırları igengä yaraklı, peçänlek vä urmannarı da küpter. Halkı öç törleder: Kazan tata­rı, başkort, yaña başkort, yağni çittän kilep başkort bulıp yazıl­gan adämnär, yahud2 tiptärlär bulsa da, kübese başkortlar.
Bu halıknıñ elek zamannarda cirläre küp, bulgan isä dä, häzerdä bik ülçäüle genä kalmıştır. Başkortlarnıñ iske ğadätläreñçä, avıl başları yuk bähagä satıp, kem çakırıp ber kärrä3 sıylasa, aña cir birep, tiptärlärne vä Kazan tatarlarını üzlärenä cirdäş itep, ber kadak çäygä 10 yä 15 disätinä cir büläk itep, cirlären üzlärenä dä az kaldırmışlardır. Şulay bulsa da başkortlarnıñ cirläre başkalarnıñ cirennän küpter.
Cirlärneñ ber bülemen bäğze bayları kartlarga arakı eçertep aldıgı kebi, ber kisägen fatıyha belän işan häzrätläre dä elmeşter. (...)
Mullaları küp, mödärrisläre, işan häzrätläre, zur mädräsäläre bulsa da, halkı bik nadandır: ber-ike yaza belüçe, öç-dürt isemene yazıp kuyuçı, bolardan başkaları: kaz eze, kuyan eze töşerüçelär, barmak berlä hisap itüçelär, tayak kirtläüçelärder.
Bu avıl halkınıñ nadan buluına säbäp nider?! Östän genä kara­ganda, halıkta häm ğayep kürenmider. Mulla saylaularında da kim­çelekläre belenmider. Küräsez bit, mullaları: kaysı hatıyp-mögallim, kaysı hatıyp-mödärris häm işan...
Şulay bula torıp ta halık bik nadandır!..

* * *

Mullalarınnan bezgä kiräklese Cihanşa işandır. Şul säbäptän, häzerdä bu avılnı üz köyençä kaldırıp, Cihanşa işan­nıñ tugan avılına kitep, Cihanşa işannıñ bala vakıtınnan baş­lap, mödärris, işan bulganga qadär başınnan ütkän hällären söylärmez dä yänä oşbu avılga kaytıp kilermez.
İneş atlı avılda igen igep, hayvan asrap tereklek itüçe urta gına tormışlı Däülätşa isemle ber adämneñ Märdanşa, Cihan­şa isemendä ike ulı bulıp, keçe ulı Cihanşa bigräk tä ütken ber bala ide.
Däülätşa agay, üze nadan bulsa da, mullalarnı söyär, mullalık vä möäzinlekne iñ biyek märtäbädän hisap itär, keçe ulı Cihan­şanı da: "Minem Cihanşam mulla bulır, möäzin bulır, fälän bulır", – kebi süzlärne äytep söyäder ide.
Bu vakıtta Cihanşaga unike yäş tulıp, Fatıyma abıstayga sabakka yörep, icek tanıp, sürägä töşep, "Bädävam", "Kisekbaş" kitapların da cırlıy başlagan ide. Atasınıñ "mulla bulır" digän süzenä Cihanşanıñ rähäte kilep atasınıñ yözenä yılmaep karıy ide. Çönki Cihanşa, üzeneñ ütkenlege säbäple, mucik hezmätendä bulgan mäşäqat belän mullalık hezmätendä bulgan rähätne uylap häm ülçäp tä karıy ide.
Bäğze vakıtta Däülätşa agay avılnıñ imamı Gıybadulla häzrätne aşka çakıra, hatını Hämidägä yahşı aşlar häzerlärgä boyıra, aş häzer bulgaç, Cihanşa Gıybadulla häzrätne arbaga yas­tık östenä genä utırtıp at berlä alıp kilä. Däülätşa agay karşı ala. Häzrät öygä kerä, halık barçası ayagürä tora, Gıybad häzrät, türgä menep, mendär östenä utıra, sadaka ala, tamak tuydıra da arbaga utırıp kitep bara; Cihanşa bu eşlärne baştan ahırgaça karap tora ide.
Menä bezneñ Cihanşanıñ atası söygän vakıtlarda, güyä Cihan­şa mulla bula, yäşel çapan, ak çalma kiyä, işektän kerä, halık ayagürä tora, türgä utıra, akça ala, aş aşıy, şikär salıp çäy eçä, utırıp kaytıp kitä... Şul närsälär häterenä kilä dä, atasına karap kölep cibärä.
Cihanşa, adäm balası bulganlık säbäple, adäm bulunı teli­der, üzeneñ belüençä, adämnärneñ dä iñ berençese bulunı telider, fäqat Cihanşaga adäm bulunıñ yulın kürsätergä tiyeşleder.
Bala tugan vakıtta çın keşe bulır, keşe bulunı telär, ata-anasında insaniyät4 bulmasa, balanıñda insaniyäte yugalır, här näqadär insan bulmak yulında ictihad itsä dä5, yul kürsätüçelär bul­masa, yulında adaşır da, nä insan vä nä hayvan ulır; soñınnan üzen­çä ber yul belän kitär, şul yulnı turı yul dip iğtikad itär6, baş­kalarnı da şul yulga öndär, aşar, eçär. Vakıt kiçär, gomer ütär.
Bezneñ Cihanşa da üzen söyär, karşısında bulgan närsälärneñ iñ yahşısın üzenä saylar, härvakıtta üzeneñ başkalardan östen buluın uylar ide. Ägär dä Cihanşa, güzäl kiyemnär kiyengän, cilkäsendä ukalar kuyılgan, yanında kılıç salındırgan, niçä meñ adämne üzenä baş idergän komandirlarnı, ğaskär başların kürsä ide, şunda uk ğaskär başı bulunı telär, yulın soraşır, yulga saluçı bulsa, canını ayamıyça tırışır ide. Şul räveştä Cihan­şa mullalık fikere berlä sabakka bara. Fatıyma abıstay: "Ba­lam, tırışıp kına ukı, mulla bulırsıñ!" – dip, üget-näsıyhät kı­la; Cihanşanıñ bu süzgä rähäte kilep kölä, bayagı hıyallar vä fikerlär: häzrätneñ yäşel çapanı, ak çalması, aşka baruı, akça aluı häterenä kilä ide. Fatıyma abıstaynıñ moradı7: ukı, ğalim bulırsıñ, dimäk ide; ägär dä Cihanşanıñ fikerendä bulgan närsälärne belsä, mullasına iptäş mulla buludan kurkıp, ul süzne avızınnan ıçkındırmagan bulır ide.
Kış ütte, kar bette, cir açıldı, saban tuyları da uzdı, Gıy­bad häzrät tä saban ömäse itte. Ömägä Däülätşa agay da bardı. Yanında Cihanşa da bar ide, Gıybad häzrät üze dä barıp, sakalın sıpırıp-sıpırıp, borın ütä genä söyläp, halıkka hezmät boyırdı. Cihanşa da häzrätneñ hezmäte ciñel Genä betkänne kürep tordı. Saban bette. Cäyneñ yahşı vakıtları kilde. Däülätşa agay da, Gıybad häzrätne çakırıp, fatıyha almakçı buldı. Tavıklar ara­sınnan saylap iñ yahşısın suyıp, Hämidägä birde. Hämidä dä ta­vıknı ärçep yomırka belän tutırıp peşerde. Tavık şulpası häzerläde; ber aydan birle aşamıyça cıygan maynı häzerläp, may belän aşarga maylı-yomırkalı kümäç tä peşerep, samavırnı kay­natıp, kaplap kuydı. Bervakıt ak çalmalı, yäşel çapanlı Gıybad häzrät kapkadan kerde. Däülätşa agay karşı aldı. Häzrät, işektän kerep, türgä uzdı. Yastık östenä menep, yomırka östenä utırgan koş kebi utırdı. Däülätşa agay sadaka sondı8, häzrät alıp doga kıldı. Hämidäneñ dä 25 tiyen näzere bar ikän, Däülätşa arkılı häzrätkä birderde. Soñ Däülätşa agay tavık şulpasın häzrätneñ karşısına kuydı. Şulpadan soñ tavık ite dä kilde. Häzrät tä, Däülätşa agaynıñ här eşendä pöhtälekne, Hämidäneñ dä tavıklar aşatırga, aşka-suga ostalıgın söyläp, yahşı vä yomşak cirlären saylap, maktap-maktap aşadı. Aştan soñ çäy, çäy yanında kümäç belän may, aştan soñ bulsa da, çäy arasında kümäç belän may da terälep tormadı. Mäcles tämam buldı, fatıyha kıldı. Çıgıp, öyenä kaytıp kitte. Däülätşa agay häzrätne ozatıp kaldı. Cihan­şa da häzrätneñ kerep utırgannan başlap çıgıp kitkängä qadär bulgan hällärenä beräm-beräm küzdän kiçerde: häzrätneñ ak çalma­sı, yäşel çapanı, ozın borını, tügäräk sakalı, karşısındagı ta­vık itläre, may-kümäçläre, çäy-çınayakları Cihanşanıñ häterendä urnaşıp kaldı. Atasınıñ tereklegendä bulgan mäşäqatlär belän häzrätneñ rähäten ülçäp karadı, bu vakıtta Cihanşa üze dä, tır­ma tırmalarga, seberke seberergä yörep, dönya gazabın kürä başlagan ide, şul säbäptän, niçek itep mulla bulırga, bu gazaptan niçek kotılırga dip uylıy başladı.
Uynagan vakıtlarında da üze mulla bulıp, başka balalarnı mucik itep uynıy ide. Öydä aulak kalgan vakıtlarında üzen mul­laga ohşatıp, iyägenä korım sörtep tügäräk sakal yasap, atasınıñ ozın cilänen kiyep, başına sölge çornap, közgegä karap, üzeneñ mullaga ohşaganın kürep, bik kuana ide.
Ostazı Fatıyma abıstaydan da mullalarnıñ dönyada vä ahirättä rähät küräçäklären, ahirättä muciklarga yärdäm itäçäklären, sa­daka birgän adämnärne üzläre belän ocmahka alıp keräçäklären işetep belgän ide.
Şulay bulsa da, Cihanşa, yäşlege säbäple, mulla bulunıñ yulın, küpme ukırga, kayda ukırga, mullalıknı kaydan alırga-bolarnı belmi ide. Fäqat Fatıyma abıstaynıñ: "Ukıñız! Mulla bulıñız!" – digän süzene işetep, şul abıstaydan ukıgan balalar­nıñ küp ukıgannarı mulla bulıp çıga torgandır, dip uylap yöri ide. Şulay bulsa da, añar bik ışanıp citmi, Cihanşa aldında ukıgan balalardan berniçäse çıktı, berse dä mulla bulmadı. Alay bulsa da, Cihanşa mulla buludan ömeten kismi ide.
Yanä cäy ütte, köz citte. Balalar Fatıyma abıstayga sabakka yöri başladı. Cihanşa da, mulla bulu därte belän, ukırga ke­reşte. İctihadı säbäple, törki tanıdı9. Berniçä sürälär10 dä yadına aldı. Mulla bulırga gına eş kaldı. Törki tanıgaç, üzeneñ belgän kitapların ukıy başladı; golämanı maktagan cirlärne kürä. Fa­tıyma abıstay golämanı mullalar di, şul säbäptän Cihanşa ki­tapta golämanı maktagan cirlärne ukıp rähäte kilä; mullalıktan böyek däräcä yuk dip belä ide. Bervakıtta Däülätşa agay ilä Cihan­şa şul süzlärne söyläştelär:
Däülätşa: "Mähdüm atası urınına mulla bulgan".
Cihanşa: "Ul mähdüm niçä yıl ukıdı?"
– Öç yıl ukıdı.
– Min inde dürt yıl ukıymın, min dä mulla bulırga yararmın.
– Mähdüm atasınnan berniçä yıl ukıgannan soñ mädräsägä ba­rıp öç yıl ukıdı.
– Min dä mädräsägä barıp öç yıl ukırmın da mulla bulırmın.
– Yuk, uglğm. Öç yıl uku belän mulla balaları gına atası urı­nına, yäisä bay balası akça belän genä mulla bula; bezneñ kebek mucik balasına hälfä bulgançı ukırga kiräk bula.
– Niçä yıldan hälfä bulırga mömkin?
– Unbiş yıl, az bulganda un yıl ukırga kiräk, hälfä bulgaç ta berniçä yıl torırga kiräk, şunnan soñ urın çıksa...
– Bik ozak.
– Mullalık ciñel genä kilmi şul, ukır öçen ozak vakıt, tı­rışlık, baylık kiräk, bezneñ Gıybad häzrät: "Ukır öçen Nuhnıñ gomere, Karunnıñ baylıgı kiräk. Uku enä belän koyı kazu kebider", – dip äytä.
– Alay bay balaları gına ukıy torgandır?
– Mädräsädä bay şäkertlärgä hezmät itep ukuçı yarlı şäkertlär dä bula.
– Min dä Tirış avılına mädräsägä barır idem, küp kenä ukıp, mulla bulır idem. Anda bezneñ kardäşlärebez dä bar.
– Yuk, uglım, ul mädräsädän mulla bulıp çıkkan keşe yuk. Yärmi hälfä, anda un yıl yatıp, ahırda möäzin genä bulıp çıktı.
– Häzerdä kaysı mädräsädän mullalar küp çıga?
– Çornaş avılınıñ Gabdrahman häzrätneñ mädräsäsennän mul­lalar küp çıga, Gabdrahman häzrätne bik gıylem keşe dilär. Berkön bezneñ Gıybad häzrät: "Çornaş Gabdrahman häzrät kebek gıylem keşe dönyada bulmas",-dip maktap söyläde.
– Çornaş bezdän yırakmı?
– Altmış biş çakrım, dip yörilär.
– Mine dä Çornaşka ukırga ilter idegez.
– Bez bay keşelär tügel şul. Ukuga mal kiräk dip häzer genä äytep ütkärdem.
– Min, äti, şäkertlärgä hezmät itep tä tuk bulır idem. Tırı­şıp kına ukır idem.
– Ukır ideñ. Sineñ sabakka yäptäşlegeñ bar, bälki mulla da bulır ideñ. Gıybad häzrät: "Fäkıyrlek belän ukıgan şäkertlär bigräk tä mulla bulalar", – dip äytä. Anañ riza bulırmı? Abıstay röhsät birerme? Ostazdan11 doga almayınça kitärgä yaramas. Ostaz hakı ata-ana hakınnan artıgrak, dilär.
Bu süzlärdän soñ Däülätşa agay Cihanşanıñ ukırga därte bar­lıgın belde. Hämidägä dä kiñäş itte. Ul da riza buldı. Abıstayga da barıp röhsät soradı. Fatıyma abıstay kütärelep bärelde. "Bı­elga kalsın, asla rizalıgım yuk",-dide. Däülätşa agay Gıybad häzrätne çäygä çakırıp karadı. Häzrät: "Asla rizalıgım yuk, abıstasınnan üzenä kiräk qadär ukır. Aña mulla bulmaska",-dip cavap birde.
Şunnan soñ Cihanşa: "Atam cibärmäsä, kaçıp bulsa da kitärmen",-dip, anasına söylänep yöri başlagaç, anası bu eşkä bik kaygılı buldı. Çönki Cihanşanıñ üzsüzle ber bala uldıgını bik yahşı belä ide. Şul säbäptän kaçıp kitär dä ni dä bul­sa bulır dip kurıktı. "İnde usal cirgä barmıy, yahşı cirgä bara, urınsız doga töşmi, dilär, alarga karap balamnı yugaltır hälem yuk, atası, iltep kayt! Hodaga tapşırayık",-diyäräk, Hämidä Däülätşa agayga söyläde. Şunnan soñ Däülätşa agay Cihanşanı Çornaşka iltep Gabdrahman häzrätkä birde. Bu eşne Gıybad häzrät tä işette, şul kiç Däülätşa agaynıñ Cihanşanı iptäş mulla itärgä prigovor cıyıp yörgänene töşendä kürep kurkıp uyandı da yak-yagına karap tökerde, töşne Fatıyma abıstayga söyläde, Fatıyma abıstay da: "Bäğze töşneñ kirese kerä, kiregä bulsın",-dip yuradı.
Şul könnän başlap Gıybad häzrät Däülätşaga doşman buldı. "Ul mönafıyk12 bäña doşman", – dip, artınnan söylär ide.
Cihanşa atasınnan ayırılıp mädräsädä kalgaç, Gabdrahman häzrät Cihanşanı Tahircan hälfägä birde. Cihanşa da, sabakka küñel birep, ictihad belän ukırga kereşte.
Cihanşa mädräsädäge hälfäneñ hällärene, kömeş säğat çılbırını muyınnarına elep, tübätäyne kıñgır gına kiyep, mıyıklarını borıp, karşılarına şäkertlären cıyıp, sabak öyrätkännärenä, ozın cilän, ak çalma kiyep, çitek-käveştän akrın gına şıgır-şıgır şıgırdap kına mäçetkä, yäki mäcleskä kilgännärene, hälfälär ütkändä şäkertlär ayagürä torıp hörmät itkännärene, hörmätkä kimçelek kürsätkän şäkertlärgä cäza birdeklärene, çit mädräsälärgä monazaraga13 yördeklärene kürep, bik kızıga ide.
Cihanşa barça hälfälärdän artık üz hälfäsen söyä: hälfäse­neñ holık vä tabigate, Cihanşanıñ fikerençä, bik gakılga tugrı kilä, şul säbäptän Cihanşa da holıkta vä tabiğattä, kılanış­ta vä küreneştä hälfäse kebek bulırga ictihad itä ide.
Cihanşa bu eşendä haksız dägel, bu ber Cihanşanıñ gına da fikere dägel, başka şäkertlär dä: "Dönyada berençe ğalim Gabd­rahman häzrät, häzrättän kala-Tahircan hälfä",-dip söylilär ide.
Tahircan hälfä üze ber kuştan mullanıñ öçençe hatınıñnan tugan, başka tugannarınnan ütkenräk bulgan, ügi tugannar belän uzışıp, könläşep, hurlaşıp, talaşıp üskän, soñınnan mädräsägä kilgän, ügilek tärbiyäse ilä şäkertlärne dä ciñgän ide. Tahircan hälfä här eştä başkalardan östen bulunı söyär, karşı kilüçelärgä telägän qadärle zarar itär, başkalarnıñ öslärenä basıp kitär, üzeneñ telägän maksatına citär ide.
Tahircan hälfä yäş vakıtlarında säfahät ğalämendä14 buldı, küp eşlär başınnan uzdı isä dä, bu soñgı yıllarda sufıylık kürsätep, täsbih totıp, häzrätkä mörit bulıp, ul eşlärne kümde... Gabdrahman häzrätkä yakınnardan bulıp, böten mädräsäne kulga al­dı. Ägär dä şäkertlärdän bere öskä kitä başlasa, Tahircan hälfäneñ könçelek tamırları häräkätkä kiler, selkener, açuın­nan yöräge taşır, gakılınnan şaşar. Ul şäkerttän niçek bulsa da üç alırga, ber ğayep tabarga, mädräsädän tämam kuarga tırışır ide.
Ber hatını atası öyendä, bere kayınatası öyendä bulsa da, haman da hatın-kızga yäş çagındagı kebi... ide.
Gabdrahman häzrätneñ üsep kilä torgan ber güzäl kızı uldıgınnan, Tahircan hälfäneñ dä niyäte şul kıznı niçek bulsa da üzenä karatıp, aldap öçençe hatınlıkka alıp, Gabdrahman häzrätneñ urınına mödärris bulıp kalmakçı ide. Bu vakıtka qadär ni uyla­dı, şul buldı; şul säbäptän bu eşkä dä kereşkändä bulmıy kalır dip häterenä kilmi, yakıynän15 bulır diyä uylıy ide.
Mädräsä yanında kibet açıp, şäkertlärgä öç bäyä berlä satıp, avıl halkına da burıçka çäy taratıp, beraz akça da cıygan ide.
Tahircan hälfä Gabdrahman häzrätneñ iñ yakın hälfälärennän bulgan, yakınlıknıñ çigenä terälgän, yañadan artık yakın bulırga yul da kalmagan ide.
Bezneñ Cihanşa da şul mädräsädä sigez-tugız yıl gomerene ütkärde. Holık vä tabigate dä, fiker vä iseme dä üzgärde: monazir16 Cihanşa, Cihanşa kazıy, Cihanşa hälfä isemnäre belän mäşhür buldı. (...)
Avılına kaytkanda Däülätşa agay ilä Hämidä kuansalar da, Fatıyma abıstay ilä Gıybad häzrätneñ bäğırlärene köyderä, ta­vık itlärene agu itep yiderä17, mäcleslärdä Gıybad häzrät berlä kıçkırışırga kereşä, östenä östäl sugıp kıçkıra ide. Şuşı säbäptän Gıybad häzrät bik kaygıra, bu närsä iptäş mulla bulsa, başıma ber bäla bulır, dip töşenä-töşenä beraz yötkerä dä baş­lagan ide, çönki avıl keşeläre dä: "Cihanşa hälfäne üzebezneñ avıldan cibärmäskä kiräk, ber mullaga urın bar, Hoda rizıkla­rın ireşterer", – dip söylänä başlagannar ide. Däülätşa agaynıñ da, Cihanşanı üz avılına mulla itep, mulla atası bulıp, çalma-çapan kiyep, uglı berlä aşka yörergä därte bar ide. Bäğze vakıtta töşendä, Cihanşa mulla bula, uglı berlä aşka bara, mäclestä, sin mulla atası, türgä utır dip, Däülätşa agayga da Cihanşa yanında utırırga boyıralar; Cihanşaga sadaka birgändä Däülätşa agayga da sadaka sonalar da, Däülätşa agay kullarını suzıp uyanıp kitä, Hämidägä söyläp, ikäü kuanışalar ide.
Ämma häzrät isä töşendä Cihanşanıñ mulla bulganını kü­rä. Gıybad häzrät mäclestä vakıtta Cihanşa kilep kerä. Türgä menep, häzrät yanına utıra. Häzer ber süz çıgarıp östäl sugıp kıçkıra, häzrät, kurkıp, kaltıranıp uyana da yak-yagına tökerä ide.
Gıybad häzrät ilä Däülätşa agaynıñ Cihanşa hakında uyla­gan fikerläre hata ide. Çönki bu vakıtta Cihanşanıñ fikere başka ide; mulla bulsa da üz avılına mulla bulmaska, kayda bulsa da ber yakkarak kitep mulla bulırga, ber bay kızın alırga, boyar kebi torırga. Däülätşa uglı digän isemne kaldırırga, yäisä Boharaga barırga, mödärris bulıp kaytırga uylıy ide.
Tahircan hälfä dä Cihanşanı öskä cibärmäskä tırışıp ka­radı isä dä, buldıra almadı. (...)
Cihanşanıñ bu vakıtta kübräk uylagan närsäse bayu belän öylänü mäsäläse ide; bolarda ike yulnıñ bersen ihtıyar itäçäk ide.
Berse-bay mähällägä mulla bulıp, ber baynıñ kızın alıp, mädräsä salıp, däres äytü; vä berse dä Boharaga barıp kaytıp, mödärris bulıp işanlık kılıp, baylarnı kulga alıp, barça mul­lalar vä mödärrislärgä östen bulıp, telägän qadär hatın alıp, gomerene rähät kiçermäk ide. Cihanşa äüväldä avılga mulla bu­lıp, bäleş aşap yörergä kanäğat kıla ide. Kanäğat kıluına säbäp rähätneñ başka törlesene belmägänlektän, üzeneñ dä buldıruına ışanmaganlıktan ide. Häzer Gabdrahman häzrätneñ ike ostabikä belän qader-hörmättä genä toruın, abıstay belän yänäşä utırıp, troykada kunakka yörüen kürep, fikere üzgärde. Üzeneñ dä bu vakıtka qadär ni uylaganı bula kilde, şul säbäptän gorurı arttı; imde avılga mulla bulunı, Däülätşa ulı bulunı da telämi ide. (...) Boharaga kitärgä dip kisep uyladı.
Bu fikerne Gabdrahman häzrätkä söyläde, Gabdrahman häzrät: "Ukıgan keşegä monda häm Boharadan kim tügel. Boharaga barıp ta buş kilgän adämnär küpter; män säbätä näbätä, yağni ber cirdä genä torgan närsä üsäder dimeşlär",-dip cavap birde. (...)
Cihanşa häzrätneñ röhsät birmäslegen belde. Şunnan soñ Cihanşa öyenä kaytıp kitte. Ata-anasınnan röhsät alıp, berniçä könnän soñ Boharaga säfär kıldı.
Cihanşanıñ bu eşenä Gıybad häzrät bik kuandı isä dä, Däülät­şa agayga bu eş avır kürende, çönki mulla atası bulıp, aşka yörergä vakıt citte dip torganda gına, Cihanşa Boharaga kitte.
Däülätşa agaynıñ da avızınnan aş töşte. Gabdrahman häzrät tä: "Minem röhsätemnän başka kitep, bährä18 tapmas", – dip söyli ide. Cihanşa berniçä yıllar Boharada kaldı. Bu aralarda atası Däülätşa vafat bulıp, Cihanşa da Däülätşa uglı buludan ko­tıldı.

* * *

Şüräle avılında kış urtalarında, yanvar ayında, kiç säğat tugızda ayaz, ay yaktısı fonar kebi avılnıñ barça uramnarını bik açık kürsätä; agaçlar isä härkayusı havanıñ suıklıgınnan häbär birä, kayusı çart, kayusı çırt dip kıçkırıp cibärä, yulçılarnıñ çanaları, gayät tä suıklıktan, şıgır-şıgır dip ilerä, uramnan ütüçelär dä suıktan kurkıp yögerä idelär. İske mähällädä Fäthi agay öyendä ber cıyın bar, mähälläneñ kartları vä yäşläre cıyılgannar, öyneñ türendä ber... adäm utıra, östenä sırgan çapan kiyep, bilene sorı çalma berlä bugan ide. İşektän kergäç uñ yakta, türdän berençe täräzä turısında, östälgä kaläm, kara savıtı, ber zur tabak käğaz kuyılgan; östäl yanında ber yazuçı da utırgan ide. Yazuçı: "...äfändeneñ imam buluına razıy bulgan adämnär oşbu käğazgä tamgalarıgıznı salıgız. Yazu belgännäregez kullarıgız­nı kuyıgız!"-dip äytep tora.
Şunnan soñ halık, beräm-beräm kilep, kaläm alıp, östäldäge käğazgä kayusı kuyan eze, kayusı sänäk, kayusı çükeç suräte yasap kittelär; fäqat öç adäm isem, familiyälärenä yazdılar.
Bu adämnär, üzläre nadan bulsalar da, gıylem söyärlär, golämaga mähäbbät idärlär, üzläreneñ nadanlıklarına ükenälär, balala­rınıñ da üzläre kebi nadan buluın telämilär ide. Şul säbäptän kiläçäkne töşenep, ber ğalim adäm tabıp, väğaz-näsıyhätläre ilä eş kılıp, nadanlıktan kotılunı uylap, barçası bergä cıyılıp, kiñäşlär ittelär dä Däülätşa ulı Cihanşanı mullalıkka ki­terdelär, şul cıyında prigovornı tämam kıldılar.
Bu vakıtta Cihanşanıñ, yaña Boharadan kaytıp, mäcleslärdä süz çıgarıp, halık telenä kergän vakıtı ide. Cihanşa, äüväldä söylägänebezçä, Gabdrahman häzrät mädräsäsendä ukıp, Tahircan hälfädän ölge alıp ählak kiyeme peçep, soñ Boharaga barıp, ul kiyemne Bohara riyäsı19 belän tışlap, törle buyaular belän buyap kaytkanga, avıl halkı Cihanşanı kürkäm holıklı, ğalim vä be­lekle ber zat dip belälär, annan küp närsälär ömet itälär ide. Şul räveştä Cihanşa imam buldı. Ukaznı20 kulga aldı. Boharilık belän ataklı bulıp, däülätle ber adämneñ kızına nikahla­nıp, Şüräle avılına torırga kilde. (...)
Bara-tora başka avıl mullalarını da üzenä iyärtep, bäğzelärene üzenä yärdämçe itep, işanlık arbasına utırıp, nadanlık sahrasında gizep, adämnär citmägän cirlärgä barıp huca bulmakçı ide. Ul bu avılda başka mädräsä buldırmassızlık, üzennän baş­kalarnı mödärris itep tanıtmassızlık fikerendä ide. (...)
Cihanşa häzrät däres äytä başlap, Bohara iseme ilä beraz şäkert cıyılsa da, berniçä yılga qadär bik artmadı.
"Beräü ülmi, beräü kön kürmi" digän kebi, berniçä yıldan soñ avıl mödärrislärennän berniçäse vafat bulıp, Cihanşa häzrätneñ mädräsäsenä küp şäkertlär vä hälfälär kilä başladı. Mädräsälär tuldı. Cihanşa häzrätkä dä hezmät ciñel buldı.
Mädräsäne baylar saldıra, törle yaktan şäkertlär kilä, Cihan­şa häzrät şäkertlärgä bäğzesenä şäkert, bäğzelärenä hälfä dip isem birä; şäkertlär ukıy, hälfälär ukıta, Cihanşa häzrät üze avıllarga kunakka kitä ide. (...)
Bu häldä küp yıllar vä aylar ütte. Cihanşa häzrätneñ eşläre yıldan-el alga kitte: inde üzene halıkka işan dip kürsätä başla­dı. İşanlıgı mödärrislekkä, mödärrislege işanlıkka yärdäm it­te. Mädräsäsennän küp mullalar çıktı, küp adämnärne üzenä mörit itte; küp mähällälär vä avıllar anıñ kulına küçte.
Möritlärneñ malları häm balaları da Cihanşa häzrätneñ ir­kendä ide. Mallarını telägänçä sarıf kılır; telägän kıznı telägän yegetenä birer; möritlär dä üzlärene, mallarını vä balalarını-barçasını Cihanşa häzrätneke dip belerlär ide.
Cihanşa häzrät, äüväl üzene mödärris itep kürsätergä tırı­şıp, ostalıgı arkasında üzeneñ telägänenä ireşte. Däres äytä başlagan vakıtlarda gına başka avıllardagı mödärrislär vafat ulıp, şäkertläre Cihanşa häzrät mädräsäsenä kilep, yıllar ütep, hälfä bulıp, isem cäydelär, ahırda härkayusı mulla bulıp çık­tılar. Üz urınnarına hälfälär kaldırdılar. Bu hällär Cihanşa häzrätneñ iseme taraluga, şäkertläre artuga säbäp buldı. Başka­lar da, monı kürep, "ul hälfälär Cihanşa häzrättän ukıp ğalim bulgannar", dip beldelär; hälfälär küp dip şäkertlär kilde, şäkertlär küp dip hälfälär kildelär. Küp mullalar balaları vä bay balaları da kilde; bäğzese ukıdı, bäğzese ukıttı. Halık ta monı kürde. Küp adämnär Cihanşa häzrätkä iyärde. Cihanşa üz avılındagı mullalarga vä başka avıl mullalarına da östen buldı.
Şunıñ östenä işanlık flagını da kütärde. Küp adämnärne karşısına kiterde. Kükkä oçırdı, cir astına da töşerde. Diñgez kiçerde, sıyrattan uzdırdı, cännätkä gizderde, hurilarnı21 kürgäzde. Üzenä iyärmägän adämnärne, şaytan yuldaşı yahud mönafıyklar dip, möşriklär22 yanına tezderde... Cähännämgä kergezde... Bunıñlä bärabär üzenä şäriğat yulınnan tar ber yul tözede, ul yuldan yörmägän adämnärne, bäğze ğalimnärne dä: "Alar yuldan adaşkannar",-dip söyli ide. Üzenä iyärgän adämnärgä şul yulnı şäriğat yulı dip kürsäter ide. Ahırı yıllarda üz yulına üze dä sıymıy, üz yulınnan üze çıgıp yöri başladı. Faydanı kiterer öçen häyer-doga, zararnı kiterer öçen bäddoga koralı kullanır ide.
Häyer-doga öçen Cihanşa häzrätkä sadaka birälär. Hezmät itälär, bäddogadan kurkıp, näzerlär äytälär, mallarını korban itälär. Ägär Cihanşa häzrätneñ yakın adämnärennän berse fäqıyrlekkä töşsä, yä hästä bulsa, bälalärneñ iñ katısı päygambärlärgä, alardan soñ izgelärgä bula... Bu adäm Välilärdän23 diyä ide. Ämma doş­mannarınnan bere bay bulıp rähättä gomerene kiçersä, Allahı Täğalä söymägän adämenä barça telägän närsälärene dönyada birer, dip kenä celderä24 ide.
Öşkerü-tökerü belän dä küp avırularga şifa birä, küp hästälärne tergezä... ide: öşkergän avıruları yä ülä, yä terelä. Terelsä: "Minem öşkerüemnän terelde",-di; ülsä: "Ülemgä daru yuk",-dip cavap birä ide. (...)
Halıknı dönya kumaska, dönyadan kaçarga boyıra: "Dönyanı ku­sañ kaçar, kaçsañ kuar", – diyä ide.
Cihanşa häzrät bu süzne äytüdä haksız dägel... Cihanşa häzrät, dönyadan kaçıp yöri-yöri, bu soñgı yıllarda dönya anı äsir äylämeş, kulına almış ide! Cihanşa häzrät dönyadan kaça belmädeme?! Yugıysä dönya anı ostalık berlä kudımı?! Cihanşa häzrät, kaç­kan sayın, dönyanıñ urtasına kerä bardı. Yıfäkkä çornalgan yıfäk eçendäge yıfäk kortı kebi, Cihanşa häzrät tä, dönyaga çornalıp, dönya urtasında kaldı...
Ber adämneñ öç atı bulsa, berene sadakaga birergä, öç sıyırdan da berene vä başkaça artık mallarını haman sadaka kılırga boyı­rır ide. Möritlär isä andıy zur sadakalarnı üze kebi ber adämgä birmäs, mullaga birüne dä mäğkul kürmäs; işan häzrättän baş­kaga birüne telämäs idelär. Şul säbäptän möritlär, malları arta başlasa, bolay dönya kuarga yaramas, beraz ahirätne dä iskä töşe­rergä, cännättän beraz urın alıp kalu, saraylar salır öçen berazını işan häzrätkä birergä dip, atın cigep, arba yanına ber at yä ber sıyır tagıp, arbasına ber-ike kuy salıp, igen satıp, berniçä sumnar akça da alıp, Cihanşa häzrätkä iltälär. Sadakaların birep, cännät açkıçlarını alıp kitälär ide. Bäğzeläre Cihanşa häzrätne öylärenä kunakka aldıralar da, sadakalarını birep, cän­nät açkıçın alıp, telägän urınnarına cännätkä saraylar da sal­dıralar ide.
Cihanşa häzrät monıñ ilä genä kalmıy, mähällä halkınıñ kuştannarını kulga alıp, bäğzelärenä doga kılıp, berniçä yöz disätinä cirlärene dä ostalık berlä aldı, üzenä şaktıy ber däülät hasil kıldı.
İnde yäş vakıtta uylagannarı kübese tugrı kilde: ike ostabikä aldı. Bere mulla kızı, bere bay kızı; alar da üze uylagança turı kilde: bere simez bädänle, yomşak tänle, kara kaşlı, kara küzle; vä bere dä näfis tänle, neçkä bille, ak yözle, küksel küzle ide. Yänä dä ber urta buylı, sorgılt küzle, kızıl yözle vä alma bitle kızga küze töşep, bik därtlänep alırga yörde isä dä, bu yulı nikter telägäne bulmadı.
Cihanşa häzrät şul zamannıñ böyek ber adäme bulgaç, gavam halkı vä bäğze añar iyärgän mullalar da aña kiñäşkä kilälär, här eşlärendä aña kiñäş itälär. Annan gakıl alıp kitälär dä anıñ belän eş itälär ide. Halıknıñ alga kitüen uylagan ber zamanda, ul alarnı berniçä adımnar artka kaytarıp cibärä ide.
Cihanşa häzrätneñ iğtikadında25: möselman padişalıkları arasında Boharadan kuätle padişalık yuk. "Boharanı färeştälär saklıy, Bohara belän Örgäneçne hiçber padişalar ala almaslar. Boharanı kom alır, Örgäneçne su alır",-dip äytä ide.
Gomerendä öç kärrä hacga bardı isä dä, şundayın biyek cämgı­yättä bulsa da, hiçber faydalı närsälär kitermäde. Küze açılma­dı, fikere tözälmäde.
Cihanşa häzrät tereklek eşlärendä dä halıkka gakıl birsä dä, anıñ käsep turısında bulgan fikere igençelektä Şäräfi agay­nıñ sukasınnan, satuda çüpräkçe Fäthi agay ilä kibetçe Şähmi agaynıñ säüdäsennän, hönärdä, ostalıkta timerçe Yakup agaynıñ hönärennän ütmi ide.
Bäğze halık koyaş vä ay totılunıñ säbäplären vä anıñ bulaça­gın elektän häbär birüçelär turısında sorasalar: "Boña, turı kilsä dä, ışanmagız, bu ğaiptän26 häbär birü bula, ul häbär birüçelär kaferlär",-dip cavap birä ide.
Hac säfärendä vakıtta möritläre: "Elektrik fonarları yak­tısında namaz ukırga yarıymı?" – dip soragaç: "Mayınıñ paqlege vä näceslege belenmägänlek säbäple, şöbhäleder, ihtiyätän27 ukı­maska tiyeş", – dip cavap birmeş ide.
Şul uk säfärendä, ber rus şähärendä möritlär berlä bazarga çıgıp, möselman suygan it ezläp, ruslardan almayınça, yähüdilärneñ dä yähüdi ikänlekläre bilgele tügel dip, ışanmayınça, baytak yörgännän soñ, ber törekçä belä torgan, başına fäs kigän itçe ärmängä turı kilep, törekçä söylägänen işetep, "menä möselman ite, Hoda kayan turı kiterde", dip, ärmännän almışlar ide.
Gazeta ukuçılar gıylem vä mäğarifkä dälalät kılalar28, ukırga kuşalar dip, "Şulay şul, menä balalarıgıznı ukıtıgız! Mulla bulırlar, möäzin bulırlar" dip, härkemne mullalıkka ukırga ku­şa ide.
Çönki, anıñ fikerençä, gıylem vä mäğrifät arttıru-halıknı mullalıkka ukıtıp, mulla vä möäzin itü berlä häm dinne kuätläü-mähällä kübäytü, här mäçetkä ike mulla, ber möäzin kuyu­dan gıybarät ide. Mähälläsendä yaza belüçe ike adäm buldıgı kebi, isemen yazıp, kul kuya belüçe dä öçtän artık yuk ide.
Üzeneñ yort-cirlärene bik neçkäläp karasa da, mädräsä eşlärene bik östän yöretä ide. Anıñ şäkert cıyuı, mädräsä karavı: cigär öçen at, savar öçen sıyır, yon öçen kuy asraudan ayırması yuk ide.
Mädräsäsendä kırık-ille yäşle hälfälär bulsa da, şäkertlär dä küp bulsa da, nä dönya hälennän vä nä başkasınnan häbäre bul­magan biçaralar ide. Alarça, "Cihanşa kart kebi dönyada ğalim yuk. Bu mädräsä kebi cir yözendä mädräsä yuk". (...)
Cihanşa häzrätneñ ike abıstaydan küp mähdümnäre, ütken vä kabiliyätle balaları bulsa da, anlarga tärbiyä birep, yahşı tärbiyä­le mädräsälärdä ukıtıp adäm itä almadı.
Mädräsäsene dä tärtipkä salıp, vakıflar täğaen itterep24, dai­mi surättä nigezne tazartıp kaldırırga kulınnan kilmäde. Küp vakıtlardan birle dävam itep kilgän väkıflı Bohara mädrä­sälärendä ukıp kaytsa da, annan gıybrät alıp, üz mädräsäsene dä şul mädräsälär kebi itärgä hiç tä häterenä kilmäde. Başka eşlär hakında bik küp töşlär kürsä dä, mädräsä hakında ber kärrä dä töşenä iñmäde. Halık faydasına sarıf iteläçäk akçalarga, cännät saraylarını satıp, üzenä saraylar saldırdı. Praklar satıp30, at­lar aldı; şul säbäptän aña iyärgän keşelär barçası gıylemnän mährüm kaldı. Şulay itep, Cihanşa häzrät berniçä yıllar halık­nıñ malını vä aşını yahut başını rähät-rähät aşadı isä dä, bäğze vakıtlarda bugazına arkılı kiterüçelär dä buldı. Ahırı gomerlärendä bäğze fikerle adämnär tarafınnan gazeta vä risalälär çıgıp, beraz hafa kıla31 başladılar.
Cihanşa häzrätneñ mödärris bulıp, kızıp däres äytergä, şäkert kübäytergä, ataklılıgını cäyärgä tırışkan vakıtların­da gına Şakir mähdüm Kışkardan32 kaytıp, taş mäçetkä imam hatıyp mödärris bulıp, bonıñ küñelenä kurku saldı. Çönki Şakir mähdüm Kışkar mädräsäsendä ukıla torgan "fännärne" härkaysın kürgän. "Hanimella"nı, "Kazıy mirza"nı33 vä başka Haşiyälärne34 dä kürep ütkän. Kazanga, Tüntärgä monazaraga, bähäsläşergä yörgän, möcadälä35 berlä küp adämnärne ciñgän ide. Şul säbäptän oyatsız­lıkka öyrängän, hiçberäüdän kurıkmıyça söylärgä ğadätlängän: üze­neñ fikereñçä, kükrägenä cäühärlär tutırıp kilgän ide. Şakir mähdüm mulla bulgaç ta, üzen belderergä, halıkka üzene ğalim itep kürsätergä, niçek tä bulsa ber kärrä Cihanşa häzrätne süzgä kereşterergä, selketergä uylap yöri torgaç, Cihanşa häzrätneñ däre­senä kerde. Däres birä başlagaç, berazdan soñ, Şakir mähdüm anıñ ber süzennän elep aldı da selkep saldı. Cihanşa häzrät cavapka kereşte isä dä, ahırda üzeneñ terälep kalaçagın sizde; Şakir haman da bar kuäte berlä kıçkırıp, başın selkep-selkep, barmagını Cihanşa häzrätneñ küzenä törtep-törtep söyli ide.
Şunnan soñ Cihanşa häzrät berazdan soñ säğaten açıp karadı da: "Çakırgan cir bar, kitärgä vakıt ikän",-dip, däresne tämam itep, çıgıp kitte. Şakir mähdüm, Cihanşa häzrätneñ hälen be­lep, kitep bardı. Şäkertlärneñ dä ziräkläre eşne sizep kaldı. Cihanşa häzrät bu häldän kılgan farazlarına, korgan plannarı­na Şakir mähdümneñ karşı kiläçägenä töşende.
Şakir mähdüm dä, atasınnan kalgan ber keçek mädräsäsendä mähällä balaların cıyıp, üzeneñ kardäş-ıruglarınnan berniçä mul­la balalarını da kiterep, däres äytä başladı. (...)
Cihanşa häzrät häm bu vakıtlarda tik yatmadı; yulnı başka yak belän kapladı. Älege işanlık kreposte belän Şakir mähdümneñ höcümennän üzen sakladı. Yänä küp adämnärne üzenä mörit itte. Eşläre yänä alga kitte.
Şakir mähdümneñ mödärrislege ozakka barmadı. (...)
Tämam tınıç kına bervakıtta ahırgı yıllarda Häsän isemle ber mulla Cihanşa häzrätneñ yulına karşı kilde. Häsän mulla üze dä açık fikerle ber mulla ide. Şul säbäptän Cihanşa häzrätneñ eşlärene, kileşmägän cirlärene halıkka beräm-beräm kürsätte. Küp adämnärne üz fikerenä iyärtte. Häsän mulla yäş va­kıtta Cihanşa häzrät mädräsäsendä ukıp, ul mädräsädäge kimçeleklärne töşengäç şähär mädräsäsenä kitep, anda da telägäne räveştä kanäğatlänmiçä, çit mämläkätlärdä dä gizep, ahırda avılına kay­tıp imam bulgan ide. Häsän mullanıñ avılı Cihanşa häzrätneñ avılınnan utız biş çakrımda isä dä, ul tarafta Cihanşa häzrätneñ möritläre küp bulganlık säbäple, anıñ barıp yöri torgan avıllarınnan ide. Bu avılnıñ ataklı baylarınnan ulan İskändär haci da Cihanşa häzrätneñ möritlärennän häm bik dus bulıp yöreşä torgan adämnärennän ide.
İskändär haci Cihanşa häzrätkä mörit bulsa da, üz avılınıñ mullası-Häsän mullanıñ atası ulan Hafiz mullanı da bik söyä, ber­berläre ilä yöreşälär. Häsän mullanı da üz balası kebi kürä ide.
Häsän mulla bala vakıtta İskändär hacilarga kilä. İskändär haci: "Minem mulla kiyävem kilgän", – dip kölä. Häsän mulla, oyalıp, karşılarınnan çıgıp kitä ide.
Çönki İskändär hacinıñ Fährelbänat isemle bik güzäl ber kızı bar ide. Häsän mulla, atası aldında "kiyäü" digän süzdän oyal­sa da, aulak kalgan vakıtlarda Fährelbänat belän bakçada küzgä küz karaşıp, söyläşep yörilär ide. Çönki iske zaman ğadätençä, Fährelbänatnıñ sigez yäşendä gakde nikahı36 ulgan ide.
Hälbuki, bu hällärdän häbärsez Cihanşa häzrät, İskändär ha­cinıñ kızına kızıgıp, öçençelekkä alırga üzençä berketep kuy­gan ide. Fährelbänat isä, sigez yäşendä Häsän mullaga nikahı bag­lanu säbäple, Cihanşa işannıñ tozagınnan kotılgan ide.

* * *

Martnıñ ahırına karlar eri başlap, çokırlarda sular kürenä; kar astındagı çüplär, salamnar da barçası könnän-kön öskä kütärelä, uramnarda cıyılgan sular yanında "kıygak-kıygak!" dip kıçkırgan kaz tavışları da işetelä...
Bu därtle könnärneñ bersendä ide ki, İskändär haci häm ab­zarga çıgıp, kulına köräk, alıp, cıyılıp torgan sularnı agızıp yöri ide.
Bu vakıtta İskändär hacinıñ kolagına şaltır-şoltır tavış işetelde, kapkanı açıp karadı; kilep tuktagan troykanı, çanada utırgan Cihanşa häzrätne kürde. Haci, kapkanı açıp, häzrätne karşı alıp küreşkäç, öygä alıp kerde. İskändär haci häzrätneñ häbärsez, çakırusız kilüenä gacäpsende... İsänlek-saulık sora­şıp çäy eçä başlaganda, İskändär haci: "Häzrät! Sezne niçek bolay cil taşladı? Kayda bulsa bardıñızmı?" – dide.
Cihanşa: "Yuk... tugrı sezgä kildem".
İskändär hacinıñ soravına säbäp şul: İskändär haciga Cihan­şa işannıñ kilä torgan vakıtları mäğlüm ide. Ber märtäbä täkälär simergäç, ber märtäbä kaz-ürdäk ölgergäç, ber märtäbä su­gımnar suygaç kilep, kunak bulıp kitä torgan ğadäte bar ide.
Şundayın uylamagan bervakıtta Cihanşa işannıñ kilüe İskändär hacinı şöbhägä töşerde.
Cihanşa işan, haman yomırka salırga yörgän tavık kebi yöre­nep, söylägän vakıtta äyter ber süze bar kebi belenä ide.
Cihanşa işannıñ möritläre dä işetep işan berlä küreşergä kildelär. İkençe kön öylärenä işannı kertergä väğdä alıp kit­telär.
Kiç bulgaç, yänä dä çäy eçärgä utırdılar, kunak bülmäsendä işan belän hacidan başka ber adäm yuk ide. Çäy arasında şul süzlär söylände:
İşan:
– ... agay mäçettä kürenmäde.
Haci:
– Yäş käläşne taşlap kitä almıy torgandır.
– Ul yäşkä öyländeme?
– Ul häzer yäşärde...
– Yäş hatın yäşärtä bit...
– Yäş abıstaynı algaç, sez dä yäşärgän idegez.
– Min ul çakta yäşärgän idem dä, häzerdä kartaya başladım, şul säbäptän yañadan yäşärergä isäpläp toram...
– Häzrät! Alay bulsa yäşärtik... Şäriğattä dürtkä qadär döres disez bit.
– Şäriğat ikedän başlap dürtkä qadär öylänergä kuşa...
– Alay bulsa, yäşärtäbez.
– Haci äfände, tugrısını disäm, minem yäşärmäkem sineñ kulıñdadır. Äüväl töşemne söylim dä soñ üzegez dä añlarsız.
Ber kön ramazan şärifneñ äüvälge comgasın ukıdım da, com­gadan soñ ziratlarga barıp, yäsin şärif ukıp kayttım. İkende vakıtı kerde, mäçetkä bardım. İkende, ahşam ukıgaç, öygä kayt­tım da, iftar itep37, hörmä aşadım. Soñ ber meñ tählil äyttem dä, täharät alıp, täravihka bardım. Cämäğat berlä yästü vä täravih namazlarını äda kılgaç38, öygä kaytıp, ber hörmä aşap, fäqat ber çınayak su eçep, ukıy kilgän Koränem bar ide, şunı ukıdım. Arıgaç, baş oçıma sırgan çapanımnı kuyıp kına yoklarga yattım.
Şul vakıtta töşemdä bik häybät çıltırap aga torgan ber yılga­nıñ buyında yäm-yaşel çiräm östendä buldım; dönya yöze yap-yaktı, koyaş kütärelep zöha namazınıñ39 vakıtı yılgadan täharätländem. Suı kömeş kebi saf häm dä tatlı ide. Şul vakıtta şäyehem häzrätläre karşımda buldı. Yanında ak sakallı, nurlı yözle ber kart häm bar ide. Här ikese berlä küreştem. Kartnıñ kulları yop-yomşak, mamık kebi, barmagında söyäge yuk ide. Şäyehemnän ul kartnıñ kem uldıgını soradım, ul: "Hozır galäyhessälam",-dide. Ul kart ta bänem kem uldıgımnı soradı. Şäyehem: "Tatarlarnıñ şäyehläre östendä baş şäyeh dämulla Cihanşa bine Däülätşa­dır... Tatar ğalämendä sezneñ ğayep irännär arasındagı kotıp armärtäbäsendä40 ulan adämder. Dimäk ki, tatarlarnıñ kotıbidır. Vä häm üzemneñ hälifäläremneñ arasında iñ söyeklese vä böyege uldıgınnan, üzemneñ läqabemä41, familiyämä totaştırdım, häm dä... avıl­nıñ İskändär hacinıñ dämadı (kiyäve) bulaçaktır",-dide. Kart: "Bäräqalla",-dip kıçkırıp cibärde. Şul tavışka uyandım; haman şul tavış kolagımda işetelä. Yanımda huş islär kilä, böten canım vä tänem rähätlänä ide, bu töşemä bik gacäpsenep, söbha­nalla, didem dä bik ozak uylap yattım. Sezne bik dus kürgänlegem säbäple kärimägez42 Fährelbänatnı da balam kebi söyä idem! Şul säbäptän anıñ hakında bik kaygırtam. Yahşı, täüfıyklı gına ber yuldaş birsen dip, Hak Täğalädän sorıy idem. Çönki zamannar bo­zıldı, yahşılar da azaydı. (...) Şul säbäptän bän sezgä kildem, Fährelbänat niçä yäştä? Bu izge eşkä kayçan kereşergä, şunı sezdän belmäkçe, üzemneñ dä fikeremne sezgä beldermäkçe, kiñäş itmäkçe buldım.
Haci:
– Häzrät, minem kızım häzerdä bik yäş bit.
İşan:
– Şärigatemezdä yäş bulsa da nikah dörester; üz aramızda ni­kah kılırmız da, vakıtına qadär üzegezdä torıp torır. Kunakka kilgän vakıtlarda gına küreşep, söhbät kılırbız43.
Vakıtı citkäç, zöfaf44 ulır, öyemezgä barır. Telägän vakıtın­da sezgä kiler, şul räveştä gomerene rähättä ütkärer. Bu eşkä, älbättä, üze dä razıy bulır... Bonday şäyehlär arasında bulgan serlärne härkemgä söylärgä dä döres dägelder. Ämma sez minem iñ yakın, iñ söykemle möritläremnän bulganlıktan, sezgä söylädem. Häzräte Äbübäker häzräte räsülgä niçek ide, sän dä bäña şunıñ kebi iñ yakın duslarımnansıñ. Kızıñız Fährelbänat ta häzräte Gayşä kebider! Fäqat aramızda bernärsä genä kaldı. Fährelbänat bänem nikahımda bula... Bonnan başka taraflarını üzeñez dä be­lersez. Yahşı gına uylap karañız!
Haci:
– Häzrät! Min sezgä turısını disäm: minem kızım sigez yäşendä ikän vakıtta söyekle ber yegetkä şäriğatçä nikah itelmeş, baglanmıştır. Häzerdä anıñ nikahı üz ihtıyarındadır. Şul säbäptän sezgä hiç tä äyter süzem yuktır. Çönki bänem ihtıyarımnan çıkmıştır.
İşan:
– Alay bulsa da Fährelbänat ihtıyarlıdır, baliga45 bulgannan soñ telägän adämenä bara beler. Sez minem häbäremne dä anası arkılı äytterep karañız! Min üzem dä, anı väğaz-näsıyhät kılıp, ber mäktüp yazarmın. Haci:
– Äytterep kararmın, häzergä sabır itep torıñız.
İşan:
– Şäriğat izge eştä aşıgırga kuşa...
İskändär haci Cihanşa häzrätkä väğdä birmäde. Şulay bul­sa da häzrät Fährelbänattan ömetne kismäde; hacida ber kön to­rıp, öyenä kaytıp kitte.
Biçara İskändär haci şul däräcägä kilgän ide: ägär dä Fährelbänat Häsängä nikah idelmeş bulmasa, işanga birüendä şik yuk ide...
Başka möritläre bulsa, "böyek däräcälärgä ireşäm", dip, hatı­nın sorasa, ayırıp işanga biräçäklär ide!..
Häsän mulla atası urınına imam bulgaç avıl halkına küp fay­dalı eşlär kıldı: kayınatası İskändär hacidan mäktäp saldırıp, mäçet vä mäktäp faydasına vakıflar kuydırıp, mögallimnär al­dırıp, yäş balalarga tatarça uku-yazu ügrätep, rusça ukıtu hakın­da da yärdäm itte. Çönki balalar kış aylarında cide ay möselman­ça ukıp, ber ay häl cıyıp, soñ öç ay rusça ukıp, yänä ber ay rähät uldıktan soñ, möselmançanı ukırga kereşälär ide. Uku-ukıtu ha­kında bulgan mäsarifneñ46 kübräge İskändär hacinıñ kesäsennän alınıp, kalganı mähällä halkınıñ bayırak adämnärennän cıyılıp alına ide.
Şul säbäptän oşbu avıl halkı, berniçä yıldan soñ, başka avıl­larga karaganda yahşı gına alga kittelär, yahşı gına kön ittelär.
İgen iktelär, säüdä ittelär.
Häsän mulla här comgada halıknı gıylem vä mäğrifät, hönär vä sänäğat47 ilä kızıktırır; bu tugrıda Korännän häm päygambäremezneñ tärcemäi hälennän söyläp, halıkka añlatır ide.
Bu avılda här atnada ber märtäbä bazar; yılda ber märtäbä yar­minkä bula ide; İskändär haci, Häsän mullanıñ mäslihät kürüe säbäple, bazar yanında ber çäyhanä saldırgan ide. Monıñ atı çäyhanä bulsa da, asılda kötephanä ide. Bu kötephanädä törle ki­taplar bulınır; berniçä rusça gazetalar vä bäğze möselmança gazetalar da kiler ide. Yärminkä vakıtlarında küp adämnär kerer. Törle cirdän kilgäñ adämnär bulınır. Kitap-gazetalar ukırlar, ber-bere belän küreşep, söyläşep utırırlar. Güzäl ber gıylem mäclese kılırlar ide.
Bazar könnärendä ul çäyhanägä Häsän mulla üze dä kerer. Çäyhanädäge adämnärneñ barçası ilä küreşer. Gazetalardan kiräk cirlärne halıkka ukır, añlamagan cirlärne añlatır. Halıkka söylär. Halık ta, çäylärene kuyıp, tıñlar idelär.
Häsän mulla nadan mullalarnı, riyälı sufıylarnı, yalgançı işannarnı söymi. Anlar hakında açı vä ütken söyli ide. Şul säbäptän mullalarnıñ kübese Häsän mullanı aldında mähdüm häzrät disälär dä, artında "ahır zaman mullası, traktirşik", dip äytälär ide.
Könnärneñ berendä, yärminkä vakıtında, çäyhanäneñ zalında Häsän mulla vä başkaları: berse ber işan uglı, ikençese Cihan­şa işannıñ şäkertlärennän, berse kırık yäşlek kart hälfä, vä berse dä yäş fikerlelärdän ulan yäş hälfä, bolardan başkaları kaysı mörit, kaysı mulla, kaysı säüdägär, törle cirdän kilgän adämnär bar ide. Häsän mulla kulına ber möselman gazetası alıp ukıy başladı. Gazetada, idarägä mäktüplär kıysmendä48, berniçä häbärlär yazılmış ide. Häsän mulla şul häbärlärne ukıy başla­dı. (...) (Saratov, Tübän Novgorod h. b. gubernalardan kilgän bu hatlarda kayber işannarnıñ kılgan ğamälläre, sorıkort bulıp yäşäüläre yazıla.-Töz. Ş. S.)
...Şunnan işan uglı süzgä kereşte: "Menä min üzem dä işan balası, atam berlä yörep, möritläre kilgän vakıtta atamnıñ anlarnı niçek aldaganını küzem berlä kürä kiläm.
Ber kärrä atam möritläre ilä ber avılga bardılar. Avıldan barçası bergä kaytırga yulga çıkkanda, yartı yulga citkäç, atam möritlärenä: "Ber närsäm onıtılıp kalgan", dip, kire şul avılga kaytır; möritläre belmi torgan ber tugrı yuldan kitep, öyemezgä kaytır da karavatına yatar. Bervakıt möritlär dä bezgä kayttılar. Ätkämezneñ ayırılıp kire kitkänen äyttelär. Atlarını tugarıp, öygä kerdelär. İşannarını kürep, ni diyärgä dä belmädelär.
Ber kärrä atam berlä ber möritenä kunakka bardık; kapkadan kerdek, abzarda kem dä yuk; ber çebeşle tavık çebeşlärene iyärtep yöri ide. Şul arada atam ber çebeşneñ muyının borıp koyıga bärde; atamnıñ bu eşenä min dä bik gacäpländem. Soñ bezne kürdelär, karşı çıktılar. Öygä kerdek, çäy häzerlädelär, huca üze çäy yasap çınayaklarnı karşımızga kuydı. Atam beraz çäy eçmäyençä tordı da: "Bu çäyneñ suın kaydan aldıgız?"-dip soradı. Huca: "Koyıdan algannar",-dip cavap birde. Atam: "Bu su näcester, başka su belän yañadan kuyıgız",-dide. Şunnan soñ başka su berlä kuyıp kiterdelär; koyınıñ suın tügep karagaç, koyıdan ülgän çebeş çıgıp, halık bar­çası häyran kaldılar.
Minem atam bäğze vakıtta isertkeç eçä, keşe malını da alu­dan kurıkmıy ide. Ägär dä aña karşı söyläüçelär bulsa: "Minem däräcäm böyekter, här nä qadär gönah eşläsäm dä, minem däräcämä kürä yuk hökemendäder!.. Diñgezgä küpme näces töşsä dä näces­länmägän kebi, min här näqadär gönahlar kıylsam da, därä­cämä kürä tuzan qadär dä ulmaz..." – diyä ide", – dip süzene beterde.
Säüdägärlärneñ berse: "Ber kön bezgä ber şäyehneñ mörite ku­narga kilde. Kiyem tegüçelärebez dä bar ide. Anlar yanında kunarga boyırdık. Kiç bulgaç, tegüçelär kiyem tegä, mörit yoklar öçen sänderägä mengän ide, sänderädä tegüçelärgä taba karap, yöztübän yatıp, täsbihın şıltıratıp arıp yokıga kitkäç, töşendä karşısında ber diñgez kürä... Diñgezneñ yanında üzeneñ şäyehe karap to­ra, imeş. Şäyehtän: "Bu nindi diñgez?" – dip sorıy. Şäyeh: "Mäğrifät diñgeze",-dip cavap birä. Mörit: "Çumayımmı?"-dip, katı tavış belän ilerä, möritneñ tavışın tegüçelär işetep: "Çum! çum!" – dip kölälär, möritneñ kolagına "çum!" digän süzläre kerä; mörit şäyehtän ämer buldı dip göman idä. Şunnan soñ mörit: "Yä, şäyehem, sändän mädät49"-dip, sänderädän sikerep yöze belän idängä yıgılıp töşä. Tegüçelär monı kürälär dä idännän kütärep alalar, yañadan sänderägä menderep, ef-tef diyäräk yatkıralar. Töşen üzennän sorap, säbäben belälär".
Şul räveştä nadanlıklar vä bozıklıklar hakında küp süzlär söylände.
Ahırda Häsän mulla süzgä kereşte: "Härkem belä torgan süz-«su baştan bolgana!» (...) Avıllarda halık arasında bozıklıklar küräbez dä soñınnan karıybız şul avıllardagı imamnarga, bolarda häm bozıklık küräbez dä uylıybız. Bolarga kaydan kilgän? Soñ kitäbez alarnıñ ukıp, tärbiyä alıp çıkkan cirlärenä: mädräsälärenä vä mödärrislärenä!.. Alarda häm tärtipsezlek vä tärbiyäsezlekne küräbez dä yänä bayagı "su baştan bolgana" digän süzne kaytarıp äytäbez. Menä zur mädräsälärebezne mödärrisläre­bez tärtipkä salsalar ide, şäkertlärne yahşı tärbiyä itep, fikerlär birer öçen, mädräsälärne här fännän ukıtır öçen yahşı tärtip kürgän mögallimnär alsalar ide.
Älhasıyl, här nä ulsa ulsın, yahşı imamnar vä mögallimnär häzerläsälär ide, alar da avıllarga çıgıp härkaysı üz mäslägendä50 ictihad itep, fikerlären tözätep, balalarnı yahşı tärbiyä itep, halıknı tugrı yulga salsalar ide, ul vakıtta, bälki, beraz gına eşlärebez tözäler ide.
Menä iñ äüväl zur häzrätlär häm işannarıbızda citeşmägänleklär kürenep tora; mäsälän, Cihanşa häzrät üzeneñ mädräsäsene tärtipkä salmıy, hätta mädräsäsendä küpme şäkert bar idekennän dä häbäre yuk; küp vakıt däreskä kermi: hälfälär dä ukıtamı, yukmı, anı kürmi, şulay bulgaç, ul mädräsädän kem çık­sın? Anıñ şäkertlärennän ni çıksın?.. Eşlärebezdän bar kötkäne­bez korsak kaygısı ulıp, tugrılık öçen eşlägän eşebez hiç yuk­tır. Mulla bulabız-bäleş yiärgä51, mödärris bulabız-isem cäyärgä, işan bulabız – mal cıyarga... Mullalarıbıznıñ kayusına gına karasak ta, çıkkaç ta ber kärrä mädräsä salıp däres äytergä kereşä. Läkin üzendä däres äyterlek kuät barmı, yukmı, anı hiç tä uyla­mıy.
Cihanşa häzrät mädräsäsennän küp şäkertlär çıgıp mulla bul­dılar, ber mäçetle avıllar ike mäçet, ike mäçetle avıllar dürt mäçet saldılar, här mäçetkä ike mulla, ber möäzin kuydılar, üzläre dä Cihanşa häzrätkä mörit buldılar. Ber mähälläne bişkä ayır­sak, ber mulla urınına biş mulla kuysak ta, bezneñ bu nadan mullalarıbızdan eş çıkmas. Bonlar ilä dinneñ kuäte artmas. Bez­neñ bu eşlärebez, yağni üzebez nadan bula torıp, fäqat näfese­bez öçen halık östendä baş bulmakımız yahud aramızdan üzebez kebi ber nadan keşene östemezdä baş kıylmakımız diyänät52 dägel, bälki dingä hıyanätter.
Ber fäqıyr mähälläne ikegä ayırıp, ber mäçet salaçak akçaga ber mäktäp salsalar ide, ikençe mulla alaçak cirgä ber mögallim alsalar ide, yahud ike mullanıñ berse mähällä eşlärene karap, ikençese mäktäptä mähällä balalarını ukıtsalar ide, şul vakıt­ta beraz gına hällärebez tözäler ide. İşan häzrätläremez dä ha­lıkka: sadakalarıgıznı gıylem yulına biregez! Avılıgızga mäktäp saldırıgız! Ukuçılarga, ukıtuçılarga yärdäm kılıgız! Balaları­gıznı ukırga biregez! Hönär-sänaiğ mäktäbendä tärbiyä itegez! Mon­nan artık savaplı eş yuktır, cännät-akçasını gıylem yulına sa­rıf itkän adämnärgäder, dip väğaz-näsıyhätlär söyläsälär ide, işannarı öçen mallarını, cannarını ayamagan möritlärneñ ka­bul itülärendä şik yuk ide.
Bezdä isä gıylem vä mäğrifätkä ihlaslı möritlär balaları­nı ukıtu hakında işannarına kiñäş itälär; işannar isä härkem­ne mulla itälär. Şul räveştä barçamız mulla buldık. Ni kıl­dık! Halık telendä mäşhür süz: "Sin dä mulla, min dä mulla, atka peçän kem sala?!" Şunıñ kebi, barıbız da mulla buldık ta, atımızga peçän salmadık. Atlarımız arıp, cäyäüle kaldık; telägän cirebezgä citä almadık. (...)
Bala anadan tuar insan ulıp, ägär dä insan tärbiyäse birelmäs isä, kalır hayvan ulıp. Bala – saf ber insandır. Ügrätsäñ, härnärsäne beler; şulay bulsa da kabiliyät vä sälähiyät53 törleçäder; barça adäm mulla vä möäzin tügelder: bäğzeläre mulla vä möäzin isä dä, arada igençe, satuçı, yazuçı vä başkaça härtörle hönärgä sälähiyätle balalar bik küpter, här balada üzenä ayırım bernärsägä ostalık buladır. Bere igen igüçe bulsa, başka bere säüdä itüçe­der, bere kiyem tegüçe bulsa, başka bere dä itek tegüçeder. Bere köylärgä osta bulsa, başka bere dä söylärgä ostadır. Bere yazuçı bulsa, başkası daruçıdır. Bere atka menüçe bulsa, bere suda yözüçeder. Bere surät aluçı bulsa, başka bere dä öylär saluçıdır. (...) Kıskası, här balanıñ üzenä ayırım ber fängä, ber hönärgä därte bulır. Ägär dä balanıñ därtenä tugrı kilgän, üze telägän fän bi­relmäs isä, balanıñ därte yugalır da ul fännän dä, bu fännän dä häbärsez ulır, adaşıp, yulsız kalır...
Balanıñ nindi fängä, nindi hönärgä därte barlıgını belep, şul fän yahud hönär mäktäbenä birelep, güzäl tärbiyä dä idelsä, ul balanıñ şul fändä berençe adäm buluında şöbhä yuktır".
Häsän mulla süzene şunda tuktattı.
Kart hälfä: "Cihanşa häzrät hakında söylägän süzläregez tug­rı dägelder, çönki ul korı işan gına dägel, işan häm mödärris­ter. Niçä yıllar däres äytkän, millätkä hezmät itkän, mädräsä yuk cirdä mädräsä açkan, başkalar anıñ kebi eş kürsätsennär, kürep karıyk",-dide.
Häsän mulla: "Cihanşa häzrät vafat buldisä, şäkertlär tara­lır, mädräsäläre buş kalır, mähdümnäre dä däres äyterlek tügellär. Cihanşa häzrät mädräsälärne tärbiyä öçen vakıflar täğaen itep kaldırsa ide, ul vakıtta anı maktarga da yarar ide. Bezneñ mondıy mädräsäläremez elek zamannardan birle bula kilgän närsälärder. Ber äsaslı, ışanıçlı şäylär dägelder. Tıçkan utı kebi, karañgıda yaktı, yaktıda karañgıdır. Cihanşa häzrätneñ mädräsäsendäge tärtip vä ısul da iske zamannardagı çıra yandırıp däres ukıgan vakıtlardagı ısul vä tärtipter. Ul zamannarda zahiri54 yaktılık­lar çıra berlä buldıgı kebi, mäğnävi yaktılıkları da şuña mua­fıyk ısul berlä ide. Häzerdä çıra zamannarı ütmeş, şäm vä lampa zamannarı da kiçmeş, elektrik zamannarı kilmeş. Mäğnävi yaktılıkları da şul nisbättä alga kitmeşter. Şunıñ öçen häzerdä bezgä ukıtu hakında bulgan ısul vä tärtipläremezne oşbu elekt­rik zamanına turı kitermäk tiyeşter. Cihanşa häzrätneñ, halık karşındagı däräcäsenä karaganda, hezmäte hiç yuktır. Mähälläse Cihanşa häzrät kilgän vakıtta niçek nadan ide, häzer dä şulay uk".
Kart hälfä: "Sez Bohara, İstanbul mädräsälärenä karıysız. Aylarnıñ tärtibe tämam başka, aylarnıñ mädräsälärendä härkayusına vakıfları elektän kala kilgän bula; mödärrislärneñ calovaneları kilep tora; ämma Cihanşa häzrätneñ mähälläse fä­kıyr, baylar az, vakıf kılırday adämnär yuk, baylar da, vakıf ni närsä belmilär. Cihanşa häzrätkä calovane yuk, calovanesız-nisez şulay däres äytkäç, ğayep itep bulmıy. Häzrät üze halıktan ni fayda kürde?"
Häsän mulla: "Cihanşa häzrät, Boharadan kaytıp bu halıkka mulla bulgaç, böyek däülät iyäse buldı. Däülät isä kaydan kilde? Häzrät igenme ikte, yugıysä säüdäme itte? Älbättä, barçası millät akçasıdır; äytergä mömkin ki: millät Cihanşa häzrätne öyländer­de. Öylär, saraylar salıp birde, yözläp disätinä cir birde. Yah­şı kiyemnär kiderde. Koş itläre yiderde, troykada gizderde. Kıs­kası, millät Cihanşa häzrätneñ här soraganını birde; mädräsäneñ vakıfı bulaçak akçalar vä cirlär-barçası Cihanşa kulına ker­de. Çönki dönyasınnan vä ahirätennän häbärsez ulan nadan möritlär Cihanşa häzrätne mörşide kamil, yağni tugrı yulga saluçı ber millät atası dip beldelär...
Üzlärenä vä mallarını Cihanşa häzrätkä tapşırdılar; an­nan tugrı yulnı soradılar, ul ni kuşsa, anı kıldılar! Malları­nı Cihanşa häzrät kuşkan cirgä birdelär. Balalarına da Cihan­şa häzrät ni eşlärgä boyırsa, şäylä eşlädelär. Cihanşa häzrätneñ yulını päygambär yulı dip göman ittelär; eş Cihanşa häzrättä! Teläsä alarnı üz näfese öçen korban äyläsen, teläsä alarga turı yulnı kürsätep, alardan millätkä hezmät ittersen..."
Kart hälfä: "Häzerdä söyläüçelär bulsa da, eşkä kilgändä eşläüçelär kürenmi", – dide,
Häsän mulla: "Äüväl söylärgä, halıknıñ fikerlärenä tözätergä kiräk, fikerläre üzgärgäç, eşkä kilgändä eşläüçelär dä bulır. Fiker üzgärmäyençä, eş eşlänmider. Şunıñ öçen dä halıkka fi­ker birmäk böyek hezmättän hisap iteler; iñ böyek adämnär dä halık­ka fiker birgän adämnärder..."-dide. (...)
Häsän mulla süzen dävam itep annan-monnan beraz başka süzlär söyläp utırgannan soñ, alar belän küreşep, çıgıp kitte.
Häsän mullanıñ avılınnan öç çakrım yıraklıkta, töşlek tara­fında, töşlek tarafınnan tön tarafına aga torgan su buyında İskändär hacinıñ su tegermäneder. Sunıñ koyaş batış tarafında tegermän turısında, sudan yırak tügel narat agaçları arasında İskändär hacinıñ daçası, daçada narat agaçınnan bik güzäl itep, töşlek tarafınnan tön tarafına ozaytıp salıngan, tübäläre ti­mer belän yabılgan yäşel tübäle öyläre kürener. Sunıñ koyaş çıgı­şı tarafındagı yäşelleklär İskändär hacinıñ peçänlek vä bolınnarıdır. Öyläreneñ koyaş çıgışı tarafında vä töşlek tara­fında çıgıp här tarafnı kürep utırırga, çäy eçärgä, köyle uyın­nar uynap, koşlar sayraganın tıñlap, küñel açarga bik güzäl bal­konnarı da bardır. Öyläreneñ töşlek tarafındagı oçında, töşlek yagında öç täräzä, koyaş batışında öç täräzäle kunak bülmäse, ku­nak bülmäse berlä yänäşä tön tarafında ber täräzäle Fährelbänat­nıñ bülmäseder.
Yugarıda söylägän idek. Cihanşa häzrät Fährelbänattan ömet­ne kismäde. Fährelbänatka väğaz-näsıyhät kılıp, ber mäktüp tä yazdı.
Häzrätneñ mäktübe bik ozın, ukırga därtsez bulganlık säbäple, üzene yazmaença, fäqat mäktüptän añlangan närsälärne genä yazabız.
Cihanşa häzrät mäktübendä hämed-salavat soñında barça gıy­badätne, ruza vä namazlarını, täsbih vä tählillärene, täharät, namaz soñında yatkaç kürgän töşlärene, töşendä üzeneñ, ikençe kat küktä bulıp, Hozır galäyhessälam Fährelbänat berlä ikesenä nikah ukıdıgını, üzeneñ dä päygambär urınında ber adäm uldıgını, Fährelbänatnıñ da şundayın böyek adämnärgä zäücä55 bulırga tiyeşle ber kız uldıgını... yazmış. Älhasıyl, möritläre berlä aulak kalganda aylarnı üzenä karatır öçen aldaganda söyli torgan süzläre berse dä kalmagan ide. Fährelbänatka Cihanşanıñ mäktübe tapşırılmastan elek, Häsän mulla ilä Fährelbänatnıñ zöfafları bulgan ide.
Fährelbänatnıñ Cihanşa häzrätkä yazgan mäktübe:
"Şäyhe Cihanşa häzrätlärenä! Mäktübegezne ukıdım. Üze­gezneñ päygambär mäqamendä56 ber adäm uldıgıñıznı bäyän äylämeşsez. Vä bezne dä bik yugarı kütärmeşsez! Bezdä andıy hasiyätlär yuktır, ğadätçä genä ber keşebez. Bezdä sezneñ kebi ikençe kat küklärne säyer itkän57 adämnär ilä söyläşerlek gıy­lem dä yuktır.
Niçek bulmasın, bän üzemä Häsän äfändene ihtıyar äyläde-kemneñ säbäbene sezgä yazam: bänem ätkäm ilä Hafiz häzrät ike­se dus idelär. Hafiz häzrätneñ uglı Häsän mähdüm ilä bez dä yäş vakıtıbızda bergä uynap yöri idek, härvakıtta ber-bere­bez ilä bez dä küreşep, hälebezne beleşep, karendäşlär kebi yäşi idek, bän anı agam kebi, ul da bäne üzeneñ señele kebi yakın kürä ide; ul bännän altı yäş böyek uldıgınnan, bän dä aña karaganda keçek ber bala idem. Häsän mähdüm undürt yäşkä cit­te, mädräsägä ukırga kitte. Berazdan Häsän mähdümne kayta­rıp, Häsän äfände ilä arabızda gakde nikah idep, atalarıbız bezne ber-berebezgä bagladılar; fäqat, yäşlegebez säbäple, zöfafıbıznı üz ihtıyarıbızga saldılar; çönki bän ul vakıt­ta sigez yäşemdä genä idem. Soñ bu eşne här ikebezgä belder­delär. Häsän äfändegä dä bezgä kilergä, bänem ilä bergä yörergä röhsät birelde. Şunnan soñ bez yöreşä başladık. Ul mäktäptän kunakka kayta, küreşergä kilä, bergä çäy eçä idek, ser süzläre­bezne söyläp utıra idek. Şul räveştä elektän ük ber-berebez ilä güzäl tanıştık.
Bervakıtta Häsän äfändem şähär mädräsäsenä kitep, ber­niçä yıllar torıp kayttı; küp vakıtlar ayırılıp torsak ta, mäktüplär yazışıp, hällärebezne beleşep tora idek. Menä bu yıl ätkäm ilä änkäm, Hafiz häzrätlärgä kiñäşep, Häsän äfände­ne kunakka çakırdılar; anam häm dä atamnıñ kız karendäşe här ikävebez yuldaş vä serdäş bulıp gomer itäçägebezne söylädelär. Fäqat bänem öçen häzerdä Häsän äfändene üzemä ihtıyar itep, täcdide nikah58 kıldırmak tiyeş uldıgını da söylädelär dä täbrik itep häyer-doga ittelär.
Şul häldä ätkäm häm änkäm bäne Häsän äfände ilä küreşte­rep, häzer daçaga ozataçaklarını söylädelär. Şunnan soñ Häsän äfändem berlä ikäü arbaga çıgıp utırdık. Ätkäm ilä änkäm: "Allaga tapşırdık", dip, ozatıp kaldılar. Ozak ta ütmäde, daçabızga cittek, daçadagı öylärebezneñ kunak bülmäse yanında ber bülmä bezneñ öçen häzerlänep kuyılgan ide. Kunak bülmäsenä kerdek, balhunga59 çäy häzerlägännär ide, Häsän äfändem berlä balhunda çäy eçärgä utırdık. Koyaş çıgış tarafına beraz küzebezne saldık: tegermän buası közge kebi yaltırap kürenä, tiräsendäge yäşel talları da akrın iskän cil berlä irenep kenä selkenälär ide. Su östendäge kazlar, ürdäklär, hätfädän yasalgan yomgaklar kebi balaları ilä, sunı hiç tä selketmäyençä, akrın gına rähät-rähät yözälär ide. Sunıñ argı yagındagı yäşel çirämnär vä peçänleklär dä küñelgä şatlık birälär ide. Suda­gı bakalar, korıdagı büdänälär vä tartarlar, barçası, bezneñ kuanıçıbıznı kürep, kuanıp kıçkırışalar; sandugaçlar da, köygä ostalıkları säbäple, alarnı uzarga tırışalar. Çäy eç­tek, çäydän soñ töşlek tarafındagı balhunga çıgıp, koyaş batış tarafına karap utırdık, koyaş bata torgan cirdä sıyık kına bolıt bar ide. Zur altın şarga ohşagan koyaş, bo­lıt astına kergäç, gayät tä olug, al, kızıl alma kebi bigräk tä güzäl bulıp kürenä ide.
Häsän äfände, koyaşnıñ cirdän nihätle yırak uldıgını, cirdän niçä däräcädä zurlıgını, koyaş bezneñ küzebezdän yugal­gaç, Amerikada koyaş çıgıp, kön bulaçagını, bezdä koyaş çık­kaç, Amerikada koyaş batıp, tön bulaçagını bäña söyli ide. Bän dä, bu kebi süzlärne tıñlarga söygänlegemnän, häm dä bu süzlär güzäl ber yegetneñ kara yıfäk kebi mıyıkları astınnan, kızıl göl çäçäge kebi irennäre arasınnan çıkkanga, çın küñelem berlä tıñlıy idem. Koyaş, bezneñ berlä isänläşep, Amerikaga kitte... Bez dä yokı bülmäsenä kerdek.
Sezneñ kürgän töşläreñezgä bezneñ kebi kıska gakıllı adämnärneñ gakılı citeşä almıydır. Bez uylagança, töşeñez çın töşkä ohşamıydır. Tähäccet namazınnan soñ isä dä, ul kön küp aşta bulganlıgıñız säbäple, aşıñız señep betmägän, küñelläregez dä saflanıp citmägän bulırga kiräk! Çönki sez­neñ lä bezneñ aramızda nikah bulganı yuktır häm bulaçak dägelder.
Bulgan nikah isä Häsän äfände ilä bänem aramda ulmıştır. Cänabe Hak Täğalä barçamıznıñ küñelläremezne saf, fikerläremezne tugrı, f iğılläremezne dä töz itep, kiçä vä köndezlärdä väsväsä60 birüçe şaytannarnıñ şärrennän61, yal­gan töşlärdän möhafäza62 äyläsen! Amin! diyäräk süzemne beter­dem.
Fährelbänat"

Fährelbänattan bu mäktüpne algaç, Cihanşa häzrätneñ ömete bette. Şunnan soñ berniçä yıllar ütte. Fäqat ike abıstay berlä genä gomer itte. Fährelbänat ta häterennän çıktı. Mähdümnäre vä mähdümäläre dä küp ide. Anlar da bere artınnan bere citte; Cihan­şa häzrät öçençe ostabikä alunı tämam onıttı. Küñelenä başkaça kaygılar töşte: mädräsälärneñ tärtipsezlege, şäkertläreneñ, mähdümnäreneñ tärtipsezlege häzrätneñ başına küp bälalär ki­terde... Niçä meñläp adämne yulga salmak däğvasında bulgan Cihan­şa häzrätneñ öy eçendägelärne dä yulga salırga kulınnan kilmi torgan ber buldıksız adäm ikänlegen zaman küstärde. Häzrätneñ üze yasagan tar yulı bu zamanga yaramas uldı; soñınnan bu yulga häzrät üze dä sıymas uldı. Cihanşa häzrät, üz yulına sıymıy başlagaç, akrın-akrın yulını kiñäytä ide. Kiñäytä-kiñäytä bäğze eşläre şäriğat yulınnan da çıgıp kitä ide.
Mähdümnär dä, bere artınnan bere üsep, yeget buldılar. Mähdümnärne azdıralar dip, berniçä şäkertne mädräsädän kuıp ta karadı. Alay da dönya tözälmäde. Mähdümnäre haman da azgan östenä azdı. Häzrätneñ başına küp bälalär kilde. Mal vä däülätkä dä urınnar kübäyde: ber mähdüme iserep kaytkanda uramda yıgılıp, anı muciklar totıp kitergännär; ikençe mähdüm, isergän dä ber muciknı kıynap, ul mucik mähdümneñ östennän proşeniye birgän; vä bere dä ber şäkertne sugıp başını tişkän. Şäkertlär isä cıyılıp mähdümneñ östennän häzrätkä şikayätkä63 kilgännär; ber taraftan asrau kız yökle bulgan... İkençe taraftan mähdümägä ber şäkert mäktüp yazgan, anı asrau kız da belgän! Häzrätneñ dä ba­şınnan tämam gakılı kitkän ide! (...)
Ber taraftan Häsän mulla, Cihanşa häzrätneñ mädräsäläre­neñ tärtipsez, şäkertläreneñ tärbiyäsezlegennän bähäs itep, ha­lıkka söylämäktä, bäğze şäkertläre dä gazeta vä risalälär64 ukıp, üzläreneñ kimçeleklärenä töşenep, kaçıp kitmäktä, aylardan: "Bez­ne gıylemnän mährüm itteñ, yuldan adaştırdıñ!" dip yazılgan mäktüplär kilmäktä ide. Üzeneñ mähdümnäre dä: "Bezne insan itmädeñ! Kiräk qadär tärbiyä birmädeñ! Bezne yugalttıñ! Alla säne yugaltsın!.." – diyä, däğvalaşmakta idelär.
Tora-bara Cihanşa häzrät ahır gomerlärendä ber mähdümne üz urınına mödärris itte vä bersenä işanlık birde. Üzeneñ dä ba­şınnan ütkän eşlärenä töşende, az gına bulsa da cäzasını da kürde! Ahirättä hälem niçek bulır ikän diyäräk kaygırta-kaygırta, dönyadan da kitte. Mähdümnäre kaysı işan, kaysı mulla bul­dı; başkaları da kaysı anda, kaysı monda taraldı. Nadan bulsa da atası urınına mödärris bulgan uglı, şäkertlärne atasınnan kal­gan häyer-doga berlä yuatıp, bäddoga berlä kurkıtıp, berniçä yıllar tottı; soñ ul da, häyer doga vä bäddoga koşları da kartaydı; şäkert taraldı; mädräsälärneñ iske binaları kaldı... Çäükälär, kügärçennär oya yasadı; tübälärennän yagmur ütep, poçmakları cimerelep, tübäläre tişelep betüe mähälläneñ yämene kitärep, kürgän keşelärneñ küñellärenä kaygı kiterep toralar ide.
Karañgı tönnärdä bäğze cirläre berdän cimerelep, ütüçelär dä anı işetep, kaysıber kurkak adämnär kurkınıp hästä bulalar, bäğze adämnär dä tön zamannarında, kurkı­nıp karagaç, törle närsälär kürälär, "cennär iyäläşkän" dip göman itälär ide. Balalar isä, mädräsä hakında söylägän süzlärne işetep, mädräsäne cen oyası dip göman itälär... Ana­ları "sezne mädräsägä cibäräbez!" disälär, şul säğat bala­larnıñ hıyallarına Cihanşa häzrätneñ mädräsäläre küre­nep, berdän kurkınıp kitälär ide. Şul säbäptän bu avıl halkı balalarını köç-häl berlä, akırtıp-bakırtıp, mäktäpkä iltälär ide.

1 Biyek – bu urında zur, olı mäğnäsendä alıngan.
2 Yahud – yäki.
3 Kärrä – tapkır.
4 İnsaniyät – keşelek.
5 İctihad itsä – tırışsa da.
6 İğtikad itär – ışanır.
7 Moradı – uyı, teläge.
8 Sondı – suzdı, birde.
9 Törki tanıdı – ana telendä yazu tanıdı mäğnäsendä.
10 Sürälär – Korännän özeklär.
11 Ostaz – öyrätüçe, tärbiyäçe, yul kürsätüçe; monda sabak ukıtuçı mäğnäsendä.
12 Mönafıyk – ikeyözle keşe.
13 Monazara – bähäsläşü.
14 Säfahät ğalämendä – bozıklık dönyasında.
15 Yakıynän – hiçşiksez.
16 Monazir – bähäskä osta.
17 Yiderä – aşata.
18 Bährä – bähet, öleş mäğnäsendä.
19 Riyäsı – yasalmalılıgı.
20 Ukaznı – mulla bulu turında birelä torgan dokumentnı.
21 Hurilarnı – hur kızları.
22 Möşriklär – mäcüsi; islam dinendä bulmauçılar.
23 Välilärdän – izgelärdän.
24 Celderä – aldalap söyli belä.
25 İğtikad – ışanu.
26 Ğaiptän – kiläçäktän.
27 İhtiyätän – saklık öçen.
28 Dälalät kılu – öndäü.
29 Vakıflar täğaen itterep – mädräsägä dohod birep toruçı mi­lek bilgelätep.
30 Praklar satıp – ülgäç "tege dönya"da sezgä kanatlı atlar bi­reläçäk dip aldalap.
31 Hafa kıla – tınıçsızlandıra, borçıy.
32 Kışkar – iske mädräsäläre belän dan totkan avıl. Häzerge Tatarstan respublikasınıñ Ätnä rayonında.
33 "Hanimella", "Kazıy mirza" – borıngı mädräsälärdä däres kitapları.
34 Haşiyälärne – añlatmalarnı.
35 Möcadälä – süz köräşterü.
36Gakde nikah – nikah aktı, aldan yäräşep kuyu.
37 İftar itep – uraza açıp.
38 Äda kılgaç – ütägäç.
39 Zöha namazı – koyaş çıkkaç ukıla torgan namaz.
40 Kotıp märtäbäsendä – iñ yugarı däräcädä digän süz.
41 Läqabemä – isememä.
42 Kärimägez – hörmätle kızıgız.
43 Söhbät kılu – küreşep, söyläşep utıru.
44 Zöfaf – kız yanına kiyäü bulıp kerü.
45 Baliga – üsep citkän kız.
46 Mäsarif – rashodlar.
47 Sänağat – sänğat; hönärçelek; tovar citeşterü, promışlennost.
48 Kıysmendä – bülegendä.
49 Mädät – yärdäm, köç.
50 Mäsläk – dönyaga karaş, karaştan çıgıp algan yul, ısul.
51 Yiärgä – aşarga.
52 Diyänät – dinlelek.
53 Kabiliyät vä sälähiyät – buldıklılık häm sälätlelek.
54 Zahiri – tışkı.
55 Zäücä – ir hatını.
56 Päygambär mäqamendä – päygambär urınında.
57 Säyer itkän – gizgän, yörgän mäğnäsendä.
58Täcdide nikah – nikah yañartu.
59 Balhunga – "balkonga" digän süz bozıp äytelgän.
60 Väsväsä – azdıru, naçar yulga österäü, kotırtu.
61 Şär – yavızlık.
62 Möhafäza – saklau.
63 Şikayätkä – caloba belän.
64 Risalä – mäqalä; keçkenä kitap, broşyura.