İrhan Uçitel

Uzdı inde ul könnär. Ul könnärdä anıñ yazmışına katgıy söal birelgän ide:

— Sineñ irkeñä birelgän vöcüdne häyät belän bähetle itärgäme, yukmı?

Kilbätsez yazmış añar karşı borının kütärep:

— Yuk,— dide.

Ul könnär artta kaldılar inde. Ul vakıtta cäy ide. Agaçlar-ülännär, göllär-çäçäklär şat ide. Belmim, närsädän yılmayalar; kayçan matur koyaşnıñ yaktı ak nurında koyınıp kölälär, güläşälär ide.

Dönya haman iske dönya. Koyaş: ta üzeneñ iske väqare belän yırak ofıktan akrın gına baş kürsätte. Sıyık kına karañgılıkka buyalgan kiñ ofık yaktırıp kitte. Koyaş bayışınnan keçkenä kuaklıktagı agaçlar bu nur bäylämenä karşı karap köldelär. Bödrä genä kayın agaçları üzläreneñ tügäräk yafrakları östendä kön çıgışka nurlı täñkälär kürsättelär. Yalanda görläp üsep kilgän ülännär saf çıkta matur alkalar kidelär. Yırak ta tügel suzılıp akkan, buy-buy bulıp, ak hätfä kebek yomşak toman kütärelde. Keçkenä tugaylar kük bitendä üzläreneñ köndezge hezmätlärenä taldılar.

Şul vakıtta tön buyı cäyäü kilüdän argan, yonçıgan ...skiy polk ta häl cıyarga tuktadı. İrhan uçitel dä şuşı polkka kuşılıp, irtägä algı pozitsiyägä ayak basarga baradır ide.

Doşman küzennän yırak cirdä yatkan polk tiz arada yokıga taldı. İrhannıñ nikadär yokısı kilsä dä, nikadär üzeneñ arganlıgın ber az kalgu belän yuarga uylasa da, yoklıy almadı. Anıñ küz aldı tomalandı. Ällä nindi uylarga çumıp, äkren genä tındı. Anıñ yomılgan küze aldında yäşlegennän bu könge könenä qadär bulgan hatirälär, safka tezelgän ğaskär kebek, ber-ber artlı ütä başladılar.

Menä ul kayçandır meñ mäşäqat belän kergän seminariyä. Şundagı şäkertlek dävere, üzeneñ kızıklı hatiräläre belän ütkän karañgı könnärne yaktırtıp tora torgan şäkertlek dävere, şul vakıttagı anıñ tamırlarında kaynagan balalarga mähäbbät, kartlarga hörmät hise.

Menä karañgı ber avılnıñ kırıyındagı iske şkola. Menä şundagı bersennän-berse söyekle, «İrhan abzıy» dip sikereşep yöri torgan keçkenä balalar, alardagı häyläsez şayanlık, ukırga därt, çiksez tırışlık! Menä şul şkoladan ayırılu, söyekle balalarnıñ: «İsän bul inde, İrhan abzıy!» — dip bähilläşüläre, anda-monda şul keçkenä börteklärneñ süzlären äytä almıyça mış-mış yılaşuları...

Bar da anıñ küz aldınnan kiçtelär. Ul ireksez:

— Äy sin, bähetle yäşlek vakıtım, sin minem avıl kırıyındagı mäktäbem, äy sez, minem keçkenä duslarım, küz nurlarım, inde sez isän bulıgız, min sezdän yırak häzer; bälki irtägä tañ belän mine kara ülem karşılar, bälki ber-ike könnän minem taşlandık tänemne kardäşlär kaberenä kümärlär. Min sezne kürä almam inde, ahrısı. Minem şayan duskaylarım, bähil bulıgız! — dide dä yılap cibärde.

Anıñ yäşkä tulgan küzlärenä koyaşnıñ nurları töştelär. Argan küzlär kotlı yaktılıknı kütärä almadılar — cirgä tekäldelär. Beraz torgaç, tagın başın kütärep karadı. Kön üzeneñ böten maturlıgı belän yaltırap tora ide. Böten koş-kort üzeneñ gadi käsebendä şau kilä: turgaylar cırlıy, küke kıçkıra, sandugaçlar sayrıy, keräşälär mäz-mäz kilep yögereşälär, çikertkälär arlı-birle sikereşälär ide. Böten dönya yırak ta tügel cirdä adämnär bersen-berse suyışalar, ütereşälär ikänen belmime, ällä gadi ber vakıygaga sanap, ise kitmi toramı? Bilgesez ide.

İrhan kükkä karadı da:

— Yä Hoday, çınlap tamı monnan yegerme çakrımda säğat sayın yözär-meñär adäm üterälär! Meñär adäm beryulı kul-ayaktan, küz-kolaktan mährüm kalalar! İlahi, ni öçen bu hällär! — dip uylandı da tagın karaşın cirgä teräde.

Öçençe könne iñ algı pozitsiyädä, kük yözendä avır tup tavışları görläp, tirä-yaknı yalkın, töten tomalap algan ber vakıtta märäysez atılgan ber doşman pulyası İrhan uçitel-neñ kükrägendä üzenä urın taptı. İrhan «huş, yäş gomer» diyärgä ölgermäde, yıgıldı...

Ütte inde ul könnär. Ul vakıtta anıñ häyätınıñ soñgı könnäre ide.

Sentyabr ayı kilde. Barlık närsä közge boyıklık eçendä, moñlık, rizasızlık astında kürenä başladı. Şul könnärdä avılnıñ çitendä zemskiy şkola tiräsendä biş-altı bala bik boyık kına utıralar ide.

— İrhan abzıy bu yıl bulmasmıni inde! — dide berse.

— Ul sugışta bit! — dide ikençese.

— Ällä ul mesken inde ülgänder dä! — dide öçençese.

Artık süz bulmadı, alar ber-bersenä karaşıp añlaştılar, ahrısı. Vakıyganä yäş börtekläre mölder-mölder kilep, alarnıñ bitlärennän tägäri başladı...

1915