Hikäyälär - Mostay Kärim

İŞETKÄNNÄR, KÜRGÄNNÄR...
Kaderle ukuçı, cir yözendä böyek vakıygalar, ildä yaman-yahşı zur eşlär kılınganda, ütä borçulı könnär kiçerelgändä, gadi keşelärneñ köndälek vak mäşäqatläre, säyer kılıkları, berkatlırak ğamälläre turındagı bu keçkenä-keçkenä hikäyälärne sineñ iğtibarıña täqdim itüem, bälki, säyerräk toyılır. Citmäsä, alar yırak ütkännär turında. Läkin bu dönyada koyaş ta, çäçkä küzänäge dä, börket tä, kübäläk tä, kük kükräve dä, sabıy tavışı da, tozlı diñgez dä, tozlı yäş börtege dä bar. Şularnıñ hämmäse bergä cihannıñ bihisap bizäklären, anıñ bötenlegen, kamillegen barlıkka kiterä. Närsäneder vak bulganı öçen ğayeplärgä, kimsetergä yaramıy. Mäğnäsez bulsa inde, hökem başka...
Avtor

SÄGIYDÄ

Kürşebezdä genä Sägıydä isemle, çem-kara çäçle, ap-ak yözle, yartı yätim sılu kız üste. Äshäpcamal kodagıynıñ kızı. Atası äüvälge german sugışında ğaip bulgan. Şuşı Sägıydä hälle genä tormışlı kiyäülärdän baş tartıp, Yugarı oçnıñ Gıylmetdin isemle yegeten üz tiñem dip yortka kertte. Katı bäğırle, saran kullı bulıp çıktı ire. Tabınga yörmäde, tabın cıymadı. Biçäsen dä kakkaladı, sukkaladı. Ämma sabır tabiğatle hatın hiçkayçan zar söylämäde. Häyer, ul zamanda irgä bulgan zarnı ilgä taratu ğadäte yuk ide. Bala çaktan uyçan Sägıydä otırı uyçanlana töşte. Berçak şulay, imçäk balası yatkan kabık bişegen arkasına asıp uylana-uylana tarı utarga kitep barganda balası “yöktän” töşep kalgan. Monı abaylamıy ul haman atlıy birgän. Artınnan kuıp citkän at mengän beräü biläüdä mış-mış yoklap yatkan balanı anasına suzgaç, bişekne iñennän alıp: “Şuşında gına salganıyım...” – digän.
Öç balasın yätim kaldırıp, Gıylmetdin soñgı sugıştan kaytmadı.
Yau tınıp, ilgä yulıkkaç, häl belergä dip kürşelärgä kerdem. Baytak söyläşep utırdık. Sägıydäneñ tınıç kına äytkän ber süze häteremä nık señep kaldı.
– Kükrägemä teräp ikmäk kisär könne kürgäç tä öy tutırıp kunak cıyar idem, inşalla, kürerbez ul könne.

KAYUP

Utız öçençe açlık yılda uram aşa kıygaç kürşebez Kayup babay mine Dimdä balık totarga dip üze belän Tiräk astı digän borılmaga alıp kilde. “Tabışı urtak bulır”, – dide. May başları ide bugay.
Hör tabiğatle bu keşe kayçandır – äle ütkän ğasırda uk ber çaya kılıgı belän halık telenä elägep kalgan. Küz kürmägän, kolak işetmägän eş kılgan ul. Kayunıñ atası Käbir ilneñ hörmätle keşelären sıy tabınına cıygan. İt aşap, şulpa çümerep algaç, çäy eçü başlangan. Unaltı yäşlek üsmer Kayup çäy koyılgan çınayaklarnı çarşau eçennän tür yakka taşıp tora ikän. Bilgele, täüge çınayaknı avılnıñ iñ ölkän aksakalı Äyüp aldına kuya. Yeget tagın ike-öç keşegä kiterep ölgermi, Äyüp buş çınayaknı kire suza. Tabınçı önsez-tınsız yañanı kiterä. Yänä öç-dürt kunakka çäy elägep ölgermi, aksakal bu yulı ike kullap buş savıtın tagın suza.
– Sin, Äyüp kart, ike kulıña ikene tüntärdeñ inde. Näfeseñne tıy çak kına. Monda äle berne dä eçmägännär bar, – digän Kayup iñ türdä utırgan iñ ölkän kunakka.
Änä kemgä, änä närsä äytkän ul. Ädäpsezlekme bu, ällä ğadellekme?
Häzer ul citmeşne kua. Bez ikebez dä şundıy arıkbız, tänebezdä çerki eçärlek tä kan yuk.
– Tire dä söyäk kenä bulgaç, nindi rähät. Çerkilär bezgä kagılıp ta tormıy, – dide Kayup kart. – Simez keşegä çıdau yuktır monda. Hay-hay, mıcgıp toralar!
Sözgeçneñ ceben totıp almaş-tilmäş utırıp karadık. Kiçtän käsebebez uñmadı. Böten rizıgıbız äle tonıp ta ölgermägän su astında yözä ide. Şulay da tışı korımlanıp betkän bäläkäy bidräne tutırıp su kaynattık. Yänäse, bulaçak balık şulpası. Kaynıy-kaynıy sunıñ şulpaga äylänü ömete özelgäç, Kayup babay yaña gına yafrak yarıp kilgän karlıgan sabaklarınnan keçkenä pinnek sındırıp, anı kaynap torgan bidrägä kiterep tıktı:
– Bar sıynı üzebezdän üzebez kızganmıyk äle, Mostafa, – dide. – Huşlangançı çäy eçik.
Şuşındıy mul sıydan soñ min hozurlanıpmı, hälsezlänepme oyıp kitkänmen. Tönen kartka kot kilgän. Tañ yaktıruga uyansam, Dimgä batırılgan çeltär kapçık eçendä agaç köräk kiñlege ike korban laspıldap yata ide...
Kayup babay küptän dönya kuydı. Ä süzläre onıtılmadı.
Çişmälärgä yatıp sular eçsäm dä, iyelep yua özsäm dä, ürelep şomırt özsäm dä, äytä kalam:
– Bar sıynı üzebezdän üzebez kızganmıyk äle, Mostafa, – dim. – Şulardan mährüm kalır könnär kilmäsen...

BÄSÄRGÄN ÄBDİ

Ul kışın utınnı bezneñ uram halkına Çagıl tavınnan birdelär. Şunnan, morca başınnan ciräbä salıp, härkemgä öläşep büldelär. Bezneñ ber yakta mötävälli İskändär, ikençe yakta Tämänäy oçı Äbdi bulıp çıktı. Üz öleşen teläsä kem teläsä nindi vakıtta kilep kırıkmıy, böten uram ber köndä çıgıp kisä. Yugıysä kemneñder härämläşüe ihtimal, şul säbäple soñınnan bähäs, nizag çıguı bar.
Çatnama suık dekabr könendä böten uramıbız belän Çagıl tavına yabırıldık. Kaya karama – tuk ta tuk. Ataylar, agaylar kırkıp tora, bez – malaylar, kırkılgan agaçnıñ köç citkännären söyräp üz öyemebezgä cıyabız. Urman alay ere tügel. Utınlık kına. İskändär Äshäte belän kulalmaş eşlibez. Ber alarda, ber bezdä.
Äbdi östenä kıska gına sırma kigän, ıştanınıñ töben dä kaplamıy. Berçak Äshät miña ımlıy:
– Änä, bäsärä başladı.
– Närsä bäsärä?
– Äbdineñ ıştan töbe.
Çınlap ta, tegeneñ kızıl kinder ıştan töben ak bäs sara başlagan ide. Kön buyı – kışkı kön ozın tügel – kulıbız eştän buşamadı, küzebez kürşeneñ ıştan töbennän ayırılmadı. Töş citügä bäsärgän urın cäyelep zur biyäläy çaklı buldı. Kiçkä taban ul bötenläy bozlanıp kattı. Kış köne ikençe katka kiyärgä, küräseñ, bahırnıñ çalbarı yuktır. Ul yarlı keşe ide. Min kızganıp kuydım.
Äshätkä citä kaldı. Ul keşedän kölärgä genä tora. Böten kürşe-külän işeterlek itep sörän saldı:
– Äbdi agay! Iştan töbeñ bäsärgä-ä-än! – dide.
– Şulaymıni? Min kürmi dä toram, – dide tege, üze artına äylänep karagan buldı.
Şuşı säğattän alıp Äbdigä “Bäsärgän” kuşamatı çat yabıştı. İsemen dä äytep tormıylar, “Bäsärgän” dip kenä yörtälär.
Baytak gomer ütte. Kolhozlar oyıştırıldı. 1934 yılnıñ közendä min küpmeder vakıt kolhoz hisapçısınıñ yärdämçese bulıp yördem. Oktyabr bäyräme kiçäsendä büläkläü öçen aldıngılar isemlege tözelde. Unlap keşe bulgandır. Arada Äbdi agay da bar ide. Kemgä bürek, kemgä şälyaulık, kemgä külmäklek, kemgä itek, kemgä postau çalbar täğaenlängän ide. İsemlekne matur itep küçerep yazarga miña kuştılar. İsemlek buyınça Äbdigä kün tışlı bürek tiyeş ide. Atnabayıv Abdulla isemlekneñ başında tora. Min tottım da, anıñ iseme turısına “Postau çalbar” dip yazdım, bürekne çalbarnıñ bula yazgan hucasına atkardım.
Tantanalı cıyılışta kolhoz räise – küzgä zägıyfräk Ähmät – isemlekne ukıy başlagaç, aptırabrak beraz totlıgıp tordı. Şulay da büläklärne min yazgança äytep öläşte. Postau çalbar näq iyäsenä eläkte. Cılı tänendä tuzsın.

ŞAHİT BELÄN SANİYÄ

Döresräge, Saniyä belän Şahit. Alar bezgä karşı gına tora. Saniyä tiz tuzınuçan, usal telle biçä. Andıylar turında: “Tele ügezne ükerter”, – dilär. Ä küñele izge anıñ. Häylä-mäkerneñ ni ikänen dä belmi. Şahit isä telsez-teşsez yuaş adäm. Bik açuı kilgända genä hatınına yäki hätere kalgan başka beräügä yanap kuya: “Äyttem-saldım bulır”, – di. Närsä äyteren Saniyä da, häteren kaldırgan bütännär dä belä almadı. Şuşı seren ul, aşın aşap, yäşen yäşäp betkäç, üze belän ahirätkä alıp kitte.
Üsmer çagımda avılda yäşägändä min alarga yış kerä torganıyım. İrtänçäk ber kergändä Şahit agay itek kiyep mataşa, Saniyä ciñgi savıt-saba yua ide. Urtançı ulları tugız yäşlek Hämit, bişmäteneñ ber ciñen kigän köygä işek töbendä basıp tora. Anı kayadır yomışka cibärergä itälär, ahırsı. Tegese aşıkmıy.
– Tizräk kuzgal inde, dim, şaytan arbasınnan töşep kalgan tiskäre närsä! – dip tuzına Saniyä ciñgi. – Kulım dürtäü, ayagım altau tügel şul, beregezgä dä inälmäs idem! Bar, yöger! Tiz ük!
– Iclamıym da, – di malay.
– Iclatırmın! Täki ıclatırmın äle min sine, imansız! Uynaştan tugan mörtät!
– Uynaşmagız ide üzegez. Ul çakta tumas ta idem, – dip ärepläşä tugız yäşlek “mörtät”.
– Ä-ä, şulaymıni äle! Bitsez! – Yodrıkların töynäp, Saniyä ciñgi malayga taba omtıldı. Läkin sukmadı. Andıy ğadäte yuk anıñ.
Şulçak Şahit, kalkınıp, kiyärgä ölgermägän itek sıñarın biçäsenä sudı:
– Mä, Saniyä, şuşı itek belän tondır äle...
Saniyä, yarsıp, ire karşısına kilep bastı:
– Närsä sin, ucım bozavı, mine kotırtasıñ? Närsä öslätäseñ? Batır bulıp, yörägeñ citsä, üzeñ suk. Keşe kulı belän keşe tukmama, iblis!
Keşe kulı belän keşe tukmagannı gomeremdä baytak kürdem, kürä kiläm. Şahit işe genäme alar!
Şundıy mäldä Saniyänı hätergä alam.

CİR KÜRERGÄ BARGAN APA

Kolhozlaşuga tikle bezneñ avılnıñ peçänle bolınnarı küp buldı. Şuña kürä urak betü belän atlı-tunlı halık kalaga peçän taşıy. Nicegorod tugayında törkem-törkem bulıp kunalar da, yaktıruga Peçän bazarına kütärelälär. Häzerge Duslık häykäle urınında sarı çirkäü, ä çirkäüneñ ös yagında Peçän bazarı ide.
İke at belän barganda Mortaza agayım mine dä algalıy. Bez yul yörgändä könnär gel ayaz bula torganıyı. Yañgır astında kalganıbıznı hiç tä häterlämim. Beraz şomlı tönge tugayda dürt-biş cirdä talpına-talpına uçak yana, çäy kaynıy. Bezneñ törkemnän yırak tügel Z... apa yalgızı ut ürlätä. Min beläm: bu tol hatın Tuñmorca uramınıñ ürge oçında tora. Öydä ir-at bulmagaç, peçän satarga üze yöri. Agayım atlar yanına kitkäç, Motahir isemle ber keşe miña yomış kuştı:
– Bar äle änä tege apadan çäynek sorap kil. Tik cirenä citkerep sora. Bolay dip äyt: “Cir kürergä bargan apam, sıñar kolaklı çäynegeñne birep tor äle”, – digen.
Malay çakta min tıñlauçan idem. Şunda uk yögerep bardım da:
– Cir kürsätergä bargan... Äy, butadım la... cir kürergä bargan apam, sıñar kolaklı çäynegeñne birep kenä tor äle! – didem.
– Kürsätermen min siña cirne, taşbaş! – dip, kümer butap utırgan tayagı belän apa minem arkaga suktı. Avırttırırlık itep tügel, ğarlänerlek itep suktı.
Menä ber tilemsä biçä. Min annan ipläp kenä yomış sorıym, ä ul tayak belän ora. Citmäsä, bezneñ uçak tiräsendägelär avız kütärep hahıldaşa. Kotırgannar.
Baytak zamannar ütkäç min şunı beldem. Tege yılda yaz köne avıl halkı basuga çıgıp, ciräbä salıp, cir bülgändä bu apa ciräbä tartunı bıyıl gına çit uramnan küçep kilgän kürşese Häbirgä tapşırgan ikän. Öleşkä çıkkan cir başına Häbir tamga sala da, azaktan iltep kürsätergä bula. İkençe köndä apanı cir kürsätergä alıp kitä tege. Äy baralar, äy baralar, Urta basunı ütälär, hätta Kayınlıkul çokırına kilep citälär. Ä Z...nıñ öleşe basu kapkası töbendä ük torıp kala. Çokırga töşkäç, Häbir tegeñä kulın tigezmäkçe itä, hatın buy birmi, ir çämlänä başlıy, hatın yakın da cibärmi. Sömsez azgınnıñ tämam şaşınıp korbanına taşlanuı bula, monıñ yartı kolagın tege ketert itep teşläp tä özä. “Sıñar kolaklı çäynek”neñ hikmäte menä kayda ikän.
“Cir kürergä bargan Z...” digän yamanatnımı, huplaunımı kütärep, ozak yäşäde apa.
Başı kümerlänep betkän tayak belän ul miña gomerlek sabak birde:
– Mäğnäsen üzeñ añlamagan süzne söylär bulma...
Yuk-yuk ta, faydası tide bugay ul sabaknıñ.

VÄLETDİN BELÄN GÖLSİRÄ

– Saylap kına, çüpläp kenä kunak cıyabız, şämgä ut aluga kilep citegez, – dide tıkrık buyı “tatlı tel” Väletdin, irtük kilep. – Gölsirä belän ikäüläp kötäbez.
Anıñ här süzenä Gölsiräne kıstıra torgan ğadäte bar. “Gölsirä äytte”, “Gölsirä maktadı”, “Gölsirä hurladı...” Gölsiräsez ayak atlamas, uy uylamas.
Barı belän baylarça kunak çakırışa torgan sugış artı mäle ide, Rauza belän bez eñger töşkäç ük kitep bardık. Berär säğat ütügä biş-altı par cıyılışıp ölgerdek. Soñrak cöple-taklı tagın berniçä kunak kilde, öy tuldı. Baytak saylap, baytak çüplägän ikän hucalar. Törlebez törle cirgä sibeleşep utırdık. Ozın gına östäl östenä savıt-saba kuyılgan., sırlı stakannar tezelgän. Niçekter äñgämä kuyırmıy. Hätta süz uynatuçı Möhärrämneñ dä ilhamı kabınıp kitä almadı. Utırabız. Täüdä tanaunı simez yılkı şulpasınıñ buı kıtıklap aldı, beraz torgaç bäleş köyegeneñ ise kilep sugıldı. Säğat kötäbez, ike säğat kötäbez. Väletdin çıga da kerä, çıga da kerä. Tora-bara islär dä basıldı, ä tabınga çakıruçı haman yuk. Yartı tön yakınlaştı. Utıra biräbez. Köndez eşläp arıgan bäğze beräülär, utırgıç artına söyälep, oyıp ta kitte.
Kapıl çarşau eçennän berkatlı Gölsirä çäçräp kilep çıktı da:
– Çukınıp kına kitsen inde! İñ kiräkle kunagıbız kilüen kilep citmäde dä, içmasam sez utırışıgız! – dide. Ul şayartmıy ide.
Uñaysızrak bulıp kitte. Şulay da kunaklar sülpän genä östäl tiräsenä tartıldı. Tik, yandırsañ ber uç köle çıkmas çikertkä Gayfulla gına ırgıp tordı da, kıptır tunın, tışsız kolakçınıñ kiyep aldı:
– Äydä, hatın! Kittek! – dide. – Kapçık avırlıgına yörer häl yuk! Nigä sin, baca, şul iñ kiräkle kunagıñnı yalgızın gına çakırmadıñ? Tön buyı adäm bimazalıysıñ!
– Aştan olı bulıp kılanu killeşerme, atası? – dide Çikertkäneñ cämäğate.
– Kileşer! Aşnıñ da törlese bula. Olısı bar, keçese bar. Vässälam! – Hatının da kötmi çıgıp kitte.
– Ni kılanuıñ bu, baca? – dip kıçkırıp kaldı huca. – Nu, kıltım da, äy.
– Mıskıl itep kıltaytmas idegez, – dide Gayfullanıñ hatını, iren kuätläp. – Bez dä tişek ıştan töbenä salıngan yamau tügelbez, inşalla! – İşekne şap itep yaptı.
İskitärlek ällä ni dä bulmadı kebek, ä aldagı rizıknıñ täme kitte. Äyterseñ, ul siña täğaenlänmägän ide. Aşnıñ olısı bar, keçese bar ikän şul.

KARUN GOBÄYDULLA

Bezneñ avılda keşegä kuşamat törleçä tagıla. Beräügä ul iyäseneñ tabigatenä häm holkına tap kilgän öçen yäbeşep kala, ikençelärgä bötenläy kire mäğnädägese tamga bulıp sugıla. Gomer kölmäs-elmaymas Märhäbä Galine “Açık Gali”, üşänlege çigenä çıkkan bezneñ İshak kaynaganı “Yurga İshak”, uramıbıznıñ iñ yarlısın “Kalad Sälimgäräy” (yanäse, klad – häzinä) dip yörtälär. Gobäydullanıñ “Karun”lıgı da şuşı yul belän kilep çäpälgän.
Ul saran da, komsız da tügel, kiresençä, yumart häm igelekle keşe. Ä üze borın zamannıñ ataklı saranı Karun äl Räşit sıñarı isäbendä yöri Karun Gobäydulla.
Bala çakta Gobäydullanıñ tavışı moñlı, küñele yumart, üze tıñlauçan bulgan. Mädräsä dä çakta annan sabaktaşları yış kına mönäcät äyttergännär. Ul mönäcät äytkändä yomşagrak küñellelär gel tuktamıy yäş tükkännär. Karun Räşit turındagı bäyetne ul cirenä citkerep, ütä ihlas başkargan.
Karun mälgun bar ide,
Ahırda anı cir yottı.
Aralarındagı ber yavız moña berçak:
– Äy, Karun! – digän.
Kitkän şunnan – Karun da Karun. Min belgändä aña, mögayın, illelär tiräse bulgandır.
Gobäydulla agay çokır aryagındagı Tumırtka uramında tora. Ul – altı-cide yortlı ber yaklı bäläkäy uram. Anda minem Möhärräm isemle dustım bar. Gobäydulla umarta asrıy. Täüge balın suırtkan kön – Tumırtka balaları öçen tatlı sıy köne. Yılnıñ yılında şulay. Şul könne min yıl sayın nişläpter dustım yanında bulam. Gobäydulla agaynıñ “Könlekkä kilegez!” digän oranı tiz ük taralıp ölgerä. Tumırtkanıñ här öyennän kim digändä öç-dürt bala, kaşık totıp, umartaçı yortına yögerä. Bez “kunaklarnıñ” sanına karap ike-öç cirgä tügäräk-tügäräk bulıp östenä tezlänäbez. Törtkäläşüne, tartkalaşunı agay yaratmıy. Korı kaşıklarnı yalıy-yalıy sabır gına kötep utırabız. Vakıtı citkäç, Zöbärcät ciñgi här tügäräk urtasına agaç koştabak tulı sarı gäräbädäy sarı bal kiterep utırta. İkmäk birelmi. Üzeñ belän alıp kilergä dä yaramıy. Sıylanunıñ şartı şundıy: härämläşep bulmıy. Täüdä bez komsızlanıp koştabakka därräü taşlanabız. Kaşıklar arlı-birle yögerep kenä tora. Yalap mataşmıybız. Soñrak, tansık kana töşep, tel oçı äçetä başlagaç, sülpänräk taşıybız. Ämma beräü dä tuydım dip tuktamıy. Ni tikle mul bulmasın, bal – bal inde: “bal” disäñ ber kimi, barmak tıksañ ike kimi. Kaşıklap aşagaç betä dä ikän. Koştabaklar buşap kala. “Könlekçelär” äle utıra birä. Möhärräm olı inäse öyrätep cibärgän teläkne teläp: “Kortıñnıñ kanatı talmasın, üzeñne sırhau almasın”, – di.
– Şulay bulsın, – dip teläkne kabul kıla Gobäydulla agay, aklı-karalı sakalın sıypap yılmaep kuya.
Bez haman kuzgalmıybız. Tabın hucası çarasızdan töşenderep birä:
– Balnı anı täme betkänçe aşarga yaramıy, balalar. Bıyılga şunıñ belän bigaybä, yärengä tagın kilersez, yäme...
Gacäp, balnıñ täme nişläp betsen ikän ul?

MÄRHÄBÄ KODAGIY

Uramıbızda iñ tınıç, iñ sülpän, iñ şapşak hatın Märhäbä kodagıy ide. Urını ällä kayçan cännättäder inde. Gönahsız canı şunda dip kitkäniye...
Üze tere çakta cäyen-kışın anıñ öyendä bäräñge çeregennän alıp söt köyegenä qadär böten islär añkıp tora ide. Uramga çıkkanda yış kına ber ayagında kün kata, ikençesendä yon kata bulır. Kodagıynıñ sıñar mögezle ber koba sıyırı, yöntäs bäkälle ber kola alaşası, äytkänebezçä, kölmäs-elmaymas ber kart buydak ulı – Miñlegaliye bar. Änä şunı inde “Açık Gali” dip yörtälär. Üze dä min belä-belgännän yalgız. Kodabız ällä kayçan gür iyäse bulgan. Öy-kuradagı här can iyäseneñ üz kılıgı. Änise belän ulınıñ nindilegen äyttem inde. Koba sıyır – ındırçı, yağni keşe ındırınnan kaytmıy. Şunıñ arkasında sıñar mögezgä torıp kalgan da. Kola alaşa – eştän çıkkan çıgımçı. Çıgımçı kola yök tartıp tau mengändä genä tügel, buş köye tübän töşkändä dä kirelänep şıp tuktıy. Märhäbä kodagıy anı ärlämi dä, tukmamıy da, “cene ıçkındırgançı” kötep, avız eçennän genä mönäcät äytep arbasında tik utıra. Tora-tora atınıñ “cene ıçkındıra”, ul üzennän-üze därtlänep, başın kaga-kaga kuzgalıp kitä.
Märhäbä kodagıynıñ miña da vak-töyäk yomışı töşkäli. Ya lavkaga toz, şırpı, käräçin alırga yögertä (ışanıp şikär kuşkanın häterlämim ämma), ya ike-öç tiyen bakır tottırıp mäzin ostabikäsenä häyer tapşırırga cibärä. Sıñar mögezle koba sıyırnıñ bozavın kön dä diyärlek üzebezneñ bozaular belän bergä Say çokırdan kualap kaytaram. “İ-ih, şuşı uñgannı...” – dip maktasa miña şul citkän. Maktagannı ifrat yaratam min.
Küp yıllar ütte. Pumaladay çäç üsterep, muyınga kiñ yäşel galstuk tagıp avılga kayttım. Şağıyr, yänäse, şulay kıltıgrak bulırga tiyeş. Täüge kitabımnıñ täüge danäse kesämne ötep bara. Uramga kerep ike-öç yort ütüem buldı, kultıgına ozınça çülmäk kıskan Märhäbä kodagıyım tap buldı. İsänlek-saulık soraşırga da ölgermädem, ul tezep kitte:
– Oçravıñ şäp buldı äle... Menä Vahaplarnıñ kar bazına kuyıp torgan kaymagımnı kilep aldım. – Ul munçadan munçaga gına yuıla torgan kulın yodrıklap çülmäkkä batırdı da, kire çıgarıp miña suzdı. – Mäle, Mostafa, eläkkändä yalap al. Malay çagında yomışımnı küp tıñladıñ. Tartınma, yalap beter, cälke tügel.
Nişläpter, tamçı da ciränmädem. Hätta uñaysızlanmadım da. Uram urtasında basıp kodagıynıñ kul sırtın da, uç töben dä yaladım. Çönki bu häldä aştan olı, sıydan östen kılanu ädäpsezlek bulır ide.

GABDELCÄMİL

Mötävälli, yağni mäçet karauçı Kavi üzeneñ töpçek ulına avız tutırıp äyterlek änä nindi kürkäm isem kuştırgan – Gabdelcämil! Şuşı isemneñ hucası täüdäräk Gapcämilgä äylängän, annan Äbcämilgä torıp kalgan. Min üsmer çakta ul “eraktan kürüçe Äbdi” ide inde. Yäşe artkan sayın iseme kıskara bargan.
Kavi babay berçak atayıma açınıpmı, kölepme töpçek ulı turında äñgämä söylägän. Atayım anı gıybrät itep, kiçke çäy vakıtında agayımnarga citkerde. Menä ul – kölke disäñ kölär cire yuk, kölke tügel disäñ, adäm kölkese.
– Kiçtän çanaga yökne üzem töyäp kuydım, – digän Kavi bahır. – Gabdelcämil täüge ätäç belän torıp kalaga peçän satarga kitärgä tiyeş ide. Berençe ätäç kıçkırır-kıçkırmas, yulçını uyatıp, atnı eçerergä çıktım. Karasam, ulım ber çabatasınıñ bavın urap mataşa. İkençe ätäç kıçkırdı. Min çıgıp atnı cigep kerdem. Gabdelcämilem ikençe çabatasın kiyep mataşa. Bergä barırga süz kuyışkan keşelär uramnan tavış birä-birä uzıp bette. Çana tabannarı çıclavı bötenläy tındı. Öçençe ätäç kıçkırdı. Çıdamadım, kalaga üzem kittem Peçänne satıp, yegerme biş çakrım cirne urap, eñger töşügä kaytıp cittem. Öygä kersäm, minem Gabdelcämilem yanıp torgan miç karşısında äle haman çabata kiyep utıra.
Küptän Äbdigä äylängän şuşı Gabdelcämilne, yazuı matur dip, östävenä eçmi-tartmıy dip, kolhozlaşunıñ berençe yılında bezneñ uramnıñ brigadirı itep kuydılar. Eşlär, älbättä, älläni uñmadı. “Sin, Gabdelcämil, tegeläyräk itep kara, bolayrak eş kılıp kara”, – dip kiñäş birgän kartlarnıñ avızın tiz tomaladı. “Törtep kürsätmägez miña. Min yıraktan küräm!” – dide.
Eraktan kürä-kürä, ayak astındagı här närsägä abına-abına, ul brigadabıznı körçekkä kiterep teräde. Ällä kayan uk, “eraktan kürüçe Äbdi” digän danı kaldı. Äbdi danın urtaklaşuçılar arıtaban da buldı. Yıraktan kürüçelärne äytäm...

ŞAHİBÄK SÄGIYTE

Peçängä çıgar aldınnan gına şaulatıp kilen töşerdek. Mortaza agayıma käläş alıp birdek. Kayda niçekter, bezdä şundıy yola bar ide: kış köne kız yagında tuy uzdıralar da, cäygä çıkkaç kilen töşerälär. Häyer, ul ğadätlär häzer bette inde. Çıdamsızga äylände yäşlär. Kontorga kerep terkälälär dä, ya yeget öyenä, ya kız öyenä citäkläşep kilälär.
Şulay itep, bez – vak balalar – ciñgile, ätiyemnär kilenle, agayım biçäle buldı. Bulsın, bik äybät. Gölbikä ciñgäbez, şadra la dimäsäñ, ütä söykemle. Närsä eşläpter, agayım şul cäydä at aşatırga töngelekkä bötenläy yörmäs buldı. Aptıraş. Bu yök tulısınça minem öskä töşte. (İkençe agayım Beloret yagında zavod tiräsendä butalıp yöri ide. Yün çıgara almagaç, soñrak kire äylänep kayttı.) Minem tugızım tulıp kilä ide. Kuldan eş kilerlek.
Şuşı yılda urak östennän alıp közgä tikle ike at belän töngelekkä yördem. Älbättä, miña küz-kolak bulır keşe bar, Korbangali ulı Möhärräm ul. Min üzem dä cebep töşmägänmen. Böten uramnıñ yegermeläp malay Dim buyındagı Kapkalı töbägenä iyäläşep aldık. Anda – uysu cirdä – kurpı şäp. Yänä ber hikmäte bar. Şunnan yırak tügel sovhoznıñ bäräñge cire başlana. Eñger töşär-töşmäs ük zur itep uçak yagabız. Barıp bäräñge yolkabız da, itäk-itäk taşıp, kölgä kümäbez. Mul totınabız. Büselgänçe tıgın. Şulay da täüdä, tozsız aşaganda, artık ıratıp bulmıy ide. Bötenesennän äüväl çulak Gıylmetdinneñ başı citte: “Malaylar, – dide ul, – aşnıñ täme yuk bit bolay. Toz kiräk”. İkençe kiçtä härberebezneñ kesäsendä toz ide. Monnan arı sovhoz bäräñgese aşap tuygısız bulıp çıktı, ay buyına rähätländek kenä. Tuyınıp alabız da, zur kibän tiräli baş törtep yoklıybız.
Bermäl tañ yaktırıp kilgändä göp-göp itep baş oçında gına ike tapkır mıltık attılar. Bez kot oçıp sikereşep tordık. Baksañ, kibänne dürt-biş caydak uratıp algan. İkeseneñ mıltıgı bar. Bez, unbiş-egerme malay, kamaluda kalıp äsir buldık.
At mengän berse aldan töşte, ikäüse yak-yakka çıktı, dürtençese koyrıkta kaldı. Mal äydägän räveşle bolar bezne Dim yarı buylap Lekarevka yagına kualap alıp kitte. Arabızda iñ çaya isäplängän Gabdelmäcit: “Kaçıgız!” – dip kıçkırdı da, kapıl yardan sikerde, “ä” digänçe tal arasına kerep yugaldı. At mengän beräve: “Strelyayu!” – dip kıçkırdı da, göplätep atıp cibärde. Kaçkın tuktamadı, kaçuında buldı. Anı ezläp mataşmadılar, ämma bütännärebezne aru gına örkettelär.
Koyaş çıguga bezne ber at aranına kiterep yaptılar da, östän bikläp kittelär. İke-öç säğat utırganbızdır. “Bäräñge öçen ştrafın yaman kayırmasalar yarıy inde”, – dide ziräk Möhärräm. Bez üzebezneñ hälne añlıybız. Basu karauçı bökre Şäräy aşlıkka kergän sıyır-bozaunı şulay kualap kayta da, ihatasına yabıp kuya. Zıyan kürgän keşe faydasına ayausız ştraf suga. Bez änä şul totılgan mal könendäbez.
Döber-şatır işek açıldı. Yaman taza gäüdäle ike adäm kilep kerde. Ruslar. bezne tezep bastırdılar da, beräm-beräm sorau alırga kerttelär:
– Kartoşku taskal?
– Taskal, – dip turısın äytte iñ çittä torgan Möhärräm.
– Taskal, – dide Gıylmetdin dä.
– Taskal, taskal, köç kalmadı ber mıskal, – didem min. Kurku inde basılgan ide. Tege minem kolaknı çak kına tartıp kuydı.
Çirat Şahibäk Sägıytenä kilep citte.
– Kartoşku taskal?
– Ya ne ukral, ya gatauay cral! – dide Sägıyt hätta beraz kukıraya birep.
Şulay dip äytüe buldı, cirän mıyıklı gıyfrit tegeneñ ike yañagına almaş-tilmäş çapkalap aldı. Sägıyt hätta çaykalıp kuydı.
– Mä siña, gatauay cral, mä! Darmoyıd! – dip östäde.
Kiçkä taba ataylarıbız ya agaylarıbız bäräñge hucaları kuygan haknı tülärgä imza birep bezne totkınlıktan kotkardılar. Ber närsä miña köne buyına maza birmäde. Niçek bulıp çıga soñ äle? Üzläre urlap aşagan malaylarga gıyfrit tırnak belän dä çirtmäde, ä urlamagan, barı äzerne genä aşagan Sägıytne isäñgerätkänçe çapkaladı. Nigä şulay itte ikän?
Kaytkaç, bulgan hällärne söyläp, Olı inäyemnän soradım. Ul bolay dip töşenderde miña.
– Totılgan bur üz cäzasın bolay da alır, ä urlagannı aşaganga şul taman...

GAYFULLA BELÄN SÄYFULLA

Bu ikäü tugan da, äşnä dä tügel. Nibarı kürşelär. Ämma ike sıñar – ber kiyem. Alarnıñ kuşamatları gına da ni tora: “Akıl iyäse Gayfulla”, “Säyähätçe Säyfulla”. Gamsezlek häm yalkaulık belän dannarı çıkkan. Kışın ikesenä ber bäläkäy çana söyräp, cäyen ber kul arbası tartıp dönya kualar. At yuk aranda, kaygı yuk buranda. Min belä-belgännän alarnıñ öyläre kirtä kürmäde, kuralarında sıyır mögrämäde, kunaçalarında ätäç kıçkırmadı. “Baylık – ber aylık, fäqıyrlek, qaderen belep totsañ, gomerlek”, – di akıl iyäse Gayfulla. Qaderen belep, fäqıyrlekne ozak sakladılar. Läkin gomerlekkä citmäde. Balaları ayakka baskaç az-maz kot kürdelär.
Berçak yaz başında bolar älege bäläkäy çanalarına berär pot çaması arış salıp, öç çakrım tiräsendäge Bogolyubovka avılına Savko tegermänenä on tarttırırga kilälär. Kilälär dä, mart koyaşında izräp, öy ergäsendä utıralar. Çirat kötälär. Ös-başta yamau östendä yamau. Ozın arık muyınnarı başların çak kütärep tora. Hälsezlektän hätta mıyıkları tübän salıngan. Önsez-tınsız utıra bolar. Savkonıñ kalku kükräkle, tulı tänle, yäş, çibär biçäse ber çıgıp, ber kerep yöri. Uzgan sayın ike bahırga kızganıp karap uza. Utıra torgaç, säyähätçe ziräk Säyfulla monıñ serenä üzençä töşenep ala.
– Gayfulla agay, bu hahul marcasın äytäm, ütkän sayın ike küzen mölderämä tutırıp, vallahi, sınagan kebek, miña karap ütä. Ber-ber ömete bulmagayı, dim, çukıngannıñ.
– Min dä sizendem, – dip şikne arttıra akıl iyäse Gayfulla. – Bezdän biçäsen könläşep, ul Savko arışnı tarttırmas bulmasın tagın. Äydä, enem, bäladän baş-ayak. Çirat citkänçe abzar artına çıgıp utırıyk.
Kitälär. Adämneñ ziräklege menä niçek itep bäladän kotkara.
* * *
İkençe ber vakıt Gayfulla belän Säyfulla, kul arbasına tauday töyäp, kalaga kayın pinnege satarga kitep bara ikän. Öfedä nindider kontorda karavılda toruçı aksak İsmägıylneñ änise bolarnı avıl çitendä kuıp citkän dä, inälä başlagan:
– Tägärmäçläregez kelter-kelter tägäräp tora, ayaklarıgız tıpır-tıpır atlap bara, avırsına kürmägez inde, olannar, menä monda İsmägıylemä dip eremçek pärämäçe töynägän idem. İltep kenä tapşıra küregezçe. Balamnıñ küñele bulır.
Işandırıp alalar. Közgä karagan yagımlı koyaş astında citez genä atlap İmänlekne çıgalar. Kuznetsov utarın uzalar. Zıbau ayırmasına citälär. Häl alırga dip, şul ayırmadagı yalgız karama külägäsenä utıralar. Eçlärendä büre ük ulamasa da, etlär şıñşıy başlıy.
– Karale, Säyfulla enem, – di akıl iyäse Gayfulla, – ägär dä ki guc İskändärneñ mokıt İsmägıylenä, äytik, bezgä täğaenlängän küçtänäçne ışanıp tapşırsalar, şuşı cirgä tikle kiterep citkerer ideme? Citkermäs ide. İmänlek avızında uk utırıp aşar ide.
– Älbättä aşar ide. Moña hätle tüzgängä dä bezgä rähmät äytsennär äle, – dip näticä yasıy säyähätçe Säyfulla.
– Cälke, suınıbrak kitkän ikän pärämäçläre, kahäreñ! – dip sukrana akıl iyäse.
Aşap beterälär.
Gakıl digäneñ bäladän dä kotkara, tamaknı da tuydıra ikän.

ÄBDRÄŞİTNEC COR SÜZE

Beräülär gomer buyı akıl satıp ta il hätere saklarlık fähem kaldırmıy, ä ikençelär urınlı äytelgän ber kälimä cor süze belän adäm arasına kerä, teldän töşmi. Gubernator uramınıñ (ul çakta öç-dürt yortlı uram ide bezdä) Äbdräşite änä şundıy bulıp çıktı. Cämilä ciñgineñ usallardan-usal altı kızı arasında berdänber yuaş malayı ide. Malay digäç tä, citkän yeget inde. Minem keçe agayım çaması. Cıbıtkırak bulsa da eşkä kündäm. İr-at öleşenä töşkän yökne ul tarta, saban sörä, peçän çaba, utın äzerli. Atası Käşäfetdin isäpkä bar, sanga yuk. Yatıp uk çirlämäsä dä, niçämä yıl kıh-kıh kilep kükrägen uıp yöri. Şuña kürä Cämiläneñ süze yul yarıp gel aldan bara. Böten närsä anıñ iseme belän başlana: “Cämilä ındırı”, “Cämilä alaşası”, “Cämilä käcäse”, “Cämilä tıkrıgı”...
Şul Äbdräşitneñ bıyıl kötelmägän ike şatlıgı, ike zur şatlıgı buldı. Berse kışın, ikençese yazın kilde. Kışkı şatlıknıñ üz tarihı bar. Ütkän cäydä yaman esse köndä Qadergol töbägendä peçän çapkanda yeget esseläp kitä dä, çalbarın çişep taşlıy. Iştannan gına torıp kala. Kiçkä tikle bik hutlı eşli. Kaytır aldınnan çalbarın ezli başlasa – taba almıy. Pakuslarnı buylap äle ber oçka, äle ikençe oçka yögerä bu. Zäñgär buylı sorı çalbarnı äyterseñ ay kürde, koyaş aldı. İrtägesen, erele-vaklı altı kızın iyärtep, çabınlıknı tentergä Cämilä ciñgi üze kilä. Bilämäne iñgä-buyga kıdırıp, tirä-yaktagı kuaklarnı aykap çıgalar. Yazmagan maldır, küräseñ, tabılmıy. Täqdirneñ hökeme şuldır inde.
Kış urtalarında berkön Äbdräşit at abzarınnan öygä sıymaslık, avıl halkın isäñgeräterlek şatlık koçaklap kerä. Şatlık digänebez – yugalgan çalbar – kupşı gına itep törelgän zäñgär buylı sorı çalbar bulıp çıga. Utlıkta yata ikän. Kölle ğaläm bot çabıp häyran kala. Menä ber moğciza! Ul peçän bit kipkäç kübägä cıyılgan, kibängä öyelgän, kar töşkäç çanaga töyälep kaytkan, peçänlekkä buşatılgan, annan koçak-koçak utlıkka taşılgan. “Eş monda ırım-sihersez genä bulmagandır. Şaytan etlege bu”, – digän sözemtä çıgara Keläşneñ akıl iyäläre. Ulınıñ ziräklege çamalı ikänne belgän Cämiläneñ genä artık ise kitmi: “Bigräk küzle bükän şul...” – di.
İkençe kuanıç yazın ülän yäşärgändä kilde. Cämilä ciñgi ulına käläş alıp birde. “Alıp birde” dip avız tutırıp äyterlek vakıyga bulmadı ul. Ber töndä, ay kalıkkaç ta, kiyäüneñ berniçä yäştäşe, aldan süz kuyışu buyınça, Tumırtka uramınıñ utırıp kalgan, dimäk, çiratı ütkän Miñzadäsen utın arbasına töyäp kitergännär. İptäşläre öygä kerep käläşne kiyenderep-yasandırıp alıp çıkkançı kiyäü keşe at başın totıp torgan. Şulay da azaktan: “Kız urlau püçtäk lä ikän ul”, – dip baytak maktanıp yörde.
Hatınlı bulıp ike-öç kön torgaç, Äbdräşit bezneñ koyma buyında tezeleşep utırgan ir-atlar yanına kilde.
– Käläş kotlı bulsın, – dip östäde timerçe Yomagıl.
Äbdräşit yola-ädäpne yahşı belä. Äybät teläkkä tapkır süz belän cavap birü tiyeşle. Äytik, “bäyräm kotlı bulsın” yäki “aşlar tämle bulsın” digän keşegä närsä dip cavaplıylar? “Bergä bulsın!” – dilär.
– Yahşı süzegez öçen rähmät, agaylar. Kotlısı da, tatlısı da bergä-bergä bulsın! – dide Äbdräşit, avızın kolak artına tikle yırıp.
Bertın süzsez torgaç, agay-ene buılıp kölärgä kereşte. Nigä kölälär ikän? Anısın ul çakta unike yäşlek min dä töşenmädem, eçendäge kuanıçı taşıp bargan yegerme yäşlek Äbdräşit tä añlamadı. Añlamadı, läkin “bergä-bergä bulsın” digän tapkır süze torıp kaldı.

HÄTER KALU

Atayım minem kapıl gına üpkäläp, üçegep bara torgan keşe tügel ide. Cirle yukka hätere kalgan adämne ciñel-culpıga sanıy ide. Änä Säyfetdin ciznäbez çeben teşläsä dä tursaya başlıy. Şundıy üpkäçel ul. İrgä ohşamagan.
Şulay da atayım täü tapkır miña hätere kalganın yuk-yuk ta isenä töşerä tordı.
Başta äñgämäneñ asılın açıklap kitik. Bezdän uram aşa Kayup babay belän Äqlimä inäy tora. Vak balaları bulmagaç, alar mine irkäläp, azdırıp beterdelär. Dürtlär tiräsendä bulganmındır. Bäläkäç kenä cayı çıksa, totam da tegelärgä ıçkınam. Ya bavırsak belän sıylıylar, ya bille perännek tottıralar, ya ballap çäy eçerälär, kıskası, bal-may eçendä yözderälär.
Atayım şul zamandagı ber hälne yış kına söylär ide:
– Berkön şulay kartlar belän mäçettän comga namazınnan kaytıp kiläbez. Baksam, karşıma Mostafa yögerep kilä. İke kulına, sabagınnan uçlap, ike şalkan totkan. Menä ulım miña kilep sıyınır da, min anı kütärep kükkä çöyärmen dip aldan rähätlek kiçeräm. Äy yögerä bu, äy yögerä. Kilep citkäç, miña sarılmadı, ber çittäräk atlagan Kayup aldına yantaep tuktadı da: “Mä, Kayup babay, Äqlimä inäyem belän ikegezgä ike şalkan. Davay sezdä ballap çäy eçik!” – dide. Gönahsız sabıyga häterem kaldı şulçak. Säyfetdin kiyäüneñ sıñarı bulıp çıktım.
Ä miña kalsa, ölkänäyä töşkäç, bu hikäyäne işetkän sayın otırı oyala, namuslana idem. Ädäp belmäs menä ber tämletamak! Bäläkäç oñkıt.
Äytergä kiräk, akıl utıra başlagaç yakınnarımnıñ küñel ihlaslıgın bütännärneñ tatlı sıyına almaştırmaska tırıştım.

ŞİHAP BELÄN KORBANBİKÄ

Bezneñ uramnıñ ürge oçında çittän öçençe – Şihap agaylarnıñ yortı. Şihap agay minem dustım Gıylmetdinneñ atası ul. Gıylmetdin minnän ike yäşkä ölkänräk, ämma buyga baytak kaytış. Üze ütä çandır. Gäüdäsenä karap kuşamatı da tagılgan: Böcäk.
Böcäkneñ dä törlese bula. Äytik, kübäläk, çikertkä, kırmıska, çeben. Gıylmetdin öçen anıñ tören ayırıp tormagannar. Böcäk digännär dä kuygannar. Täü tapkır bu, mögayın, İskändär Äsgatennän çıkkandır. Bezneñ uramda yaña kuşamatlarnı ul yäbeşterä.
Dustımnıñ arıklıgın, kärlälegen kaysıberäülär çäreldek Korbanbikädän kürä. Ügi ana anı kaga, räncetä, açlı-tuklı tota imeş.
Tol Şihapka Korbanbikä dürt bala östenä kilgän. Mähäbbät bulgandırmı, ällä bu ikäüne nuca kavıştırgandırmı, äçe tavışlı, usal telle Korbanbikä belän önsez-tınsız yuaş Şihap dönya kötep kitkän. Mähäbbät digändä, käkre ayaklı, yalbır kolaklı, tabak bitle Şihapnıñ gıyşık totıp yörülären küz aldına kiterüe kıyın häzer. Ul çaktagısı bezgä karañgı.
Äytergä kiräk, şuşı Korbanbikäneñ Gıylmetdinne, anıñ señlese Häbibäne kürälätä kakkanın yäki rizıktan mährüm itkänen kürgänem bulmadı. Ös-başların da karıy. Tik äçe tele genä buş tormıy. Min alarda yış bulam. Ciñgineñ yukka-barga çäpçüenä beräüdä ıclamıy. Şımıp torsa, Böcäk äytä sala: “Äni şaulamaganda öyneñ kotı bulmıy”, – di.
Ä yomık, iple Şihap agay berkön minem isemne kitärde disäm, az bulır, huşımnı aldı ul minem. Häteremä kilgän sayın äle dä çirkanıp kitäm, äyterseñ lä min ber oyat eşneñ şahitı, hätta katnaşçısı bulganmın.
Yazgı çuak köndä alaçık astındagı bazdan Şihaplar bäräñge çıgara. Korbanbikä ciñgi asta bidräne tutırıp tora, Şihap agay cep oçına tagılgan ırgakka eläkterep anı tartıp mengerä, Gıylmetdin belän bez almaş-tilmäş ihata urtasına tüşälgän salam östenä iltep audarabız. Bazda kışlap ballana töşkän bäräñgene şulay cirgä taratıp kipterälär, ber uñaydan balınnan da aynıtalar. Keşedä eşlägändä min otırı yıldam kuzgalam, uñganlıgımnı kürsätäm, Gıylmetdinneñ üzennän dä ölgerräk kılanam. Beznekelär mine keşegä bulışıp yörüdän tıymıylar. “Eşlägäne bütän öçen bulsa, öyrängäne üzenä kalır”, – di Olı inäyem. Ä menä Tölke Salih agay Häyernasnı keşe eşenä ayak ta atlatmıy: “Häyerçeneñ yalçısı bulıp yörmä”, – di.
Eş tınıç kına, ıramlı gına barganda, Korbanbikä ciñgi baz eçendäge köye kemneder närsägäder söränläp ärli başladı. Ärläü genä tügel, dau kütärde. Küp süze añlaşılmıy, ämma äçe tavışı kolaknı yara. Äy tuzına bu, äy tuzına. Şihap agay endäşmi, cay gına eşen başkara. Baz yartıdan kimegäçräk ul hatınına kiñäş birde:
– Tın al bäläkäç kenä...
Tın alu kaya ul! Erele-vaklı süzlärne yaudıra gına ciñgi.
– Almam! Tıyma mine. Häzer slabuda. İşetergä telämäsäñ, kolagıñnı tık! Minem avızımnı yapma. Gıybrät!
Bu çaknı min baz yanında basıp tora idem. Şihap agay öymäkäy tulı bidräne tartıp çıgardı da, anı tagı da yugarırak kütärep, yaman kizänep, bazga ırgıttı.
– Üterdelär! Rabzuy! – digän sörän kilde bazdan.
Şul mälne agay mine şäyläde bulır. Ul bötenläy borçulı keşegä äylände dä kuydı:
– Menä ber kulsız. Üzemne äytäm. Abaylamıyrak kaldım, bidrä bavı kuldan ıçkındı şul. Menä ber yünsez. Üzemne äytäm. Ällä tide inde. Korbanbikä dim, kaysı cireñä tide?
Korbanbikä ciñgi kapıl tınıp kaldı. Baskıçtan ürmäläp mengändä anıñ bite-küze kan ide. Bazdan çıktı da, yaulık oçı belän sörtä-sörtä, alaçık artına kitte. Min kannan kurkam. Kan kürsäm küñelem bolgana. Ä şulay da zihenemne alganı kan tügel, bütän närsä buldı. Mäkerlek. İr keşeneñ mäkerlege. Niçek inde keşegä şulay astırtın ayausız sugarga mömkin? Äydä, tegese yaman telle duamal ber hatın da bulsın di. Nindi kansızlık! Citmäs, başın etlekkä sala. Abaylamıy kalgan yänäse... Abayladı, bik abayladı. Üzem kürep tordım.
Bez, malaylar, üzara sugış başlar aldınnan: “Alış barmı, salış barmı? Yıgılgan yılamasın”, – dibez. Härämläşep astan kismibez. Yözgä-yöz dömbäsläşäbez.
– İh, Şihap agay...
Gıylmetdin yeget bulgaç ta buyga ällä ni tartılmadı, kuraç köye kaldı, ä menä 1945 yılda sugıştan kaytkanda tüşenä Dan ordenı belän “Batırlık öçen” medale tagıp kayttı.
Vät siña böcäk. Böcäk digännäre börket bulıp çıktı.

MİCZİFA İNÄYEBEZ

Äniyemneñ ölkän apası Miñzifa inäyebez bu dönya belän yöz dä öçne aşıp bähilläşte. Tämam bähilläşkängä tikle ber mizgel bolay gına, aranı kırt özmi genä huşlaşıp tordı. Gomer eçendä keşelär belän dä, tormış belän dä tatu yäşäde ul. Yöz yırtıp adämgä avır süz äytmäde, katı bärelgännärgä katı bärelmäde, yavızlar belän yavızlanmadı. Şuña kürä dönya anı üzendä ozak asradı, cir ozak rizıklandırdı. Hätta äcäl dä anı berençe omtılışta gına ala almadı.
İnäyebez min belä-belgännän kolakka nık katı ide, tora-bara küzdän dä yazdı. Şuña tikle ul Keläşneñ böten bilämälären iñgä-buyga kıdırıp yäşäde – yazın da, cäyen dä, közen dä. Urmannarıbıznıñ, bolınnarıbıznıñ, tau bitläreneñ här töbägen, här kultıgın, här yışlıgın kitap bite açkan şikelle tanıp beler ide. Bez, bala-çaga, yazların baltırgan, köpşä, kukı özärgä, cäy urtasında cir ciläge, tau çiyäse, soñrak karlıgan, şomırt, annan çiklävek cıyarga inäyebezgä iyärep küp yördek. Ciläk-cimeşneñ, çiklävek-şomırtnıñ, karlıgan-börlegänneñ oyasına gına alıp bara ide ul bezne. Bez taralışıp ärämädä yäki vak urmanda adaşmasın dip inäyebez äledän-äle tavış birep tora. Barıber işetmi dip bez aña ön kaytarmıybız. Baksañ, kolagı işetmäsä dä, küñele işetä ikän. Bez cavap birmägäç, kıçkırıp bezne barlarga kereşä: “Zahidulla! Mostafa! Salisä! Färidä! Sez kayda?” – di. Bez inäyebezneñ üzen kürep, küzätep yöribez. Ä üzebez posa-posa annan ez yugaltabız. Yänäse, uyın tapkanbız. İsärlär! Savıtlarıbız tulgaç otırı azabız. İnäyebez söränli-söränli dä, üzaldına gına äytep kuya: “Bu balalar kaytıp kitte ahırsı, yulda ayu-büregä tap bulmasalar yarıy da. Alaysa, caylap kına min dä kuzgalıym inde”, – di. Üze çınlap ta kaydadır uñaylaganday itä. “Ayu-büre” süzen işetkäç, şunda uk çıgıp, cimgä yabırılgan turgaylar sıman inäyebezne sırıp alabız.
Küzsez, kolaksız kalgan şuşı Miñzifa inäyebez kiçatna könne munça çabıngan cirendä läükädä taralgan da töşkän, yağni canı tänennän çıgıp oçkan. Kilene Miñsılu belän onıgı Färidä korı kura avırlıgı gına kalgan märhümäne cilängä törep öygä kaytargannar da, pöhtäläp tüşäkkä salgannar. Näsel-näsäpkä, äbi-çäbigä cähät kenä häbär taratkannar. Mondıy çakta karçıklar ütä därräü kuzgala. “Ä” digänçe cıyılıp ta ölgergännär. Mäyet karşına tezeleşep utırıp täüdä beler-belmäs dogaların ukıgannar, annan soñ kiñäş açkannar. Süz märhümäne yuıp-cıyıştıruga küçkäç, şuşındıy bähäs kupkan.
– Söyägenä başlap üzem keremen inde. Tere çagında kodagıyım “söyägemä kerä kür inde” dip kat-kat vasıyät äytte, – di ikän “ındır artı” Märhäbä.
– Kuy, Märhäbä, buşnı söylämä. Bulmas. Vasıyaten siña äytmäs. Gomergä azgın küñelle, kıyşannak, irsäk buldıñ. Keçe ulıñ koygan da kuygan tege ındır artı Baybulat bit, – dip karşı töşkän turı süzle Gölyözem karçık. – Sineñ söyäkkä kerüeñ haram bulır.
– Ästäğfirulla! Gönahsız Märyam ana üze kilgänme monda? – dip cavaplagan Märhäbä. – Abau! Üläm! Äyt äle, äyt! Tege kıtlık yılda kılıy Gölgayşäneñ aksak kara ätäçe, böten töbägebezneñ avtoritetı, kem kazanına çumıp ğaip buldı?
– Kara ätäç töptän gaybät ul! Bala-çaga etlege bulıp çıkktı labasa, – dip yaklaşkan yuaş Hädiçä. Bolay da yögänsez Märhäbä bötenläy ilerep kitkän:
– Sin, Hädiçä, utırgan cireñne kısıp kına utır, yäme. Sineñ dä kem ikäneñne beläbez. Äytmim genä. Yuhalanıp torasıñ monda!
Arada iñ sabırı Gıyzelnisa karçık çıdamagan, bolay digän:
– Ütä şaşıp kitteñ, Märhäbä. Oyatıña köç kiler. Kayda utırganıñnı onıtma.
– Onıtmıym. Ber dä onıtmıym. Kodagıy üze dä färeştä zatınnan tügel ide. Qadergol kodabız dönya almaştırgaç, äle tege yarman sugışı çıkkançı uk, cirän İsmägıyl belän iseme çıkkan ide. Belmäsäñ, bel! Ä İsmägıyl dan ir ide.
– Kit, gıybrät! Teleñ korır. Ras bulsa da monda söylär süz tügel.
Bähäs şul cirgä citkändä, bezneñ Miñzifa inäyebez, küñele belän cirän İsmägıyl isemen işetepme, ällä vakıtı citepme, cay gına urınınnan torgan, kulın mendär astına tıgıp taragın karmap tapkan, aşıkmıy gına çäçen tararga kereşkän, cirenä citkerep, ozak taragan. Üze söylänä di: “Munça kileşkäç, tämam izräp yoklap kitkänmen, hodaynıñ rähmäte...”
Baya äytkänemçä, äcälneñ bu omtılışı buşka çıkkan. İnäyebez şunnan soñ yänä dürt yıl yäşäde.

TEL BELGÄÇ Nİ...

Küp keşe beläder, belmägännär öçen kabatlıym: minem ike inäyem buldı. Atayımnıñ ölkän hatının – baybiçäsen Olı inäyem, üzemneñ äniyemne Keçe inäyem dip yörtä idem. Keçe inäyem üzeneñ rusçaga ostalıgı belän Keläştä dan totkan hatın buldı. Anıñ bu mahirlıgın avıldaşlar äle dä isläre kitep söylilär.
Äle sugışka tikle berkön şulay bezne uramnan olauçılar uzıp bar ikän. Bolarga Keçe inäyem tap bulgan. Aldagısı atın tuktatkan da sorıy ikän:
– Skolko verst do Çişmov?
Keçe inäyem ike tapkır uçka uç sukkan da, ike barmagın tırpaytıp kürsätkän:
– Dva rublya doloy, – digän. Dimäk, unsigez çakrım bulıp çıga. Keçe inäyem töşenderä belgäç, yulauçı monısın şunda uk töşenep algan. Häzer inde tege yul soraşırga kereşkän. Monda da Keçe inäyem aptırap kalmagan, yulnı döres öyrätkän. Kulı belän başta turı kürsätkän:
– Şulay poyduş, odin umriş, – annan sul kulın uñga seltägän. – Bolay poydeş, dva umriş, şunnan kelder-kelder şaşayka, Çişmä daruga bulır.
Yulauçınıñ monısın çamalarga başı citmägän. İke küzen şarday tägärätep şakkatıp kalgan. Menä ber añgıra närsä. Şunı da añlamıy. Turıga barganda ber ziratnı uzarsıñ, uñga borılgaç ikençesenä tap kilerseñ digän süz läbasa.
Ruslarnıñ üz tellären tiz añlagannarı da oçrıy ikän. Keçe inäyem monısın üze söyläde:
– Atayıñ kalaga kitep kaldı. Öydä Olı inäyeñ dä bala-çagalar gına. Yaman buranlı könnär ide. Berçak kiçlätep täräzä kaktılar. Yulauçılar kunarga sorıy. Cälläp kerttek. Kerttek tä şikkä kaldık. Çolanda yaña gına suygan sarık tüşkäläre asılınıp tora. Bez yoklagaç bolar itlärne salıp kitep barsalar ni kılırbız? Yulçılar çişendelär, ayak kiyemnären saldılar, alarnı çäy eçerdek. Yatar aldınnan tegelärneñ ikeseneñ dä pimaların alıp işekkä uñayladım. “Apayka, poçem valenka taskayış?” – di berse. “Şabranıñ miç başı zerä cılı, bezneke suık. Şabrada varit budet”, – minäytäm. Añladı çukıngan: “Ladna, bolna haraşa”, – di. Äskäplärgä iltep miçlärenä tıktım da, rähätlänep yokladık. Pimasız kaya barsın alar.
– Tel belgäç ni...
Keçe inäyem kayçakta söyläşmi dä rusça añlata torganıyı. Monısı inde ul kalaga küçep kilgäç buldı. Berçak öydä sarımsak betkän ikän. Närsäder peşergändä moña sarımsak kiräk bulgan. Öydä yalgızı gına kalgan. Hacätneñ oyatı yuk. Kürşegä kerergä turı kilgän. Kerüen kerä dä, Mariyä Andreevnadan sarımsaknı rusçalap niçek sorarga soñ? Ul süzne işetkäne dä yuk. Ber baş sugan totkan da bu, kürşeneñ işegen şakıgan. Mariyä kürengäç tä, uçın açıp:
– Märiyä, şuşınıñ tauarişın bir äle, – digän.
Mariyä Aleksandrovna şunduk sarımsak çıgarıp birgän. Zihenle marcalar bula bit äy.
Bu kızıklarnı iskä töşerep, keçe inäyemneñ üze aldında köleşä torganıyık. Bezdän bolay ul üze kölär ide. Berkön min sorıy kaldım:
– İnäy, ser bulmasa äyt äle, rusçaga bu tiklem şäp kemnän öyrändeñ?
– Min şäpmeni äle ul! Menä Olı inäyeñ şäp ide ul içmasam. Şunnan öyrändem. Ämma biçaranı urıs üze genä añlamıy cäfalana ide. Ä bez añlap torabız. Söylim äle ber tamaşasın...
Keçe inäyem şunı söyläde:
– Ber yılnı Lekar avılındagı znakum Timofiga soñlap bozaulagan koba sıyırıbıznı sattık. At cigep kilep aldı. Bozaunı arbaga saldı, sıyırnı at belän yänäşä tärtä başına bäyläde. Kuzgalıp kitmäkçe bulganıyı, sıyır dürt ayagın kazıktay teräde dä kattı. Kımşanmıy da. Äydäp tä karıy Timofi, çıbırkı seltäp tä karıy. Yuk. Atayıgız mögezennän dä tarta. Sıyır ıclamıy da. Bolay da tiskäre mal ide.
Olı inäyeñ bolarnı täräzädän karap torgan ahırsı. Çäçräp çıgıp kütärmägä bastı da: “Timofi! Äy, Timofi! – dide. – Bıltır ber karaua Kayınlıkul çokırında bozaulaganıyı. At cigep barıp aldık. Telenkasın arbaga saldık ta, karauası üze iyärep kayttı. Sin bolay it, Timofi, telenkası arbada yata birsen, karauasın ıçkındır, karauası telenkasına aldanıp üze iyärep barır. Malga da bala gaziz”. Atayım belän söyläşep süze betmäs Timofi teldän yazdı. Nibarı “çaua, çaua...” dip mıgırdandı. “Çaua, çaua! – dip üçekläde Olı inäyeñ, – Kit, kyafer! Üz telen üze añlamıy”, – dip açındı da, öygä kerep kitte.
Rus telen sineñ üzeñ belü genä citmi şul, sine añlarlık urısı da kiräk.

İKEBEZ DÄ UNÖÇTÄ BULSAK...

1933 kıtlık yıl ide. Tamak aldarlık bulsa da yarar dip, yaz başınnan Akmanayga balıkka yöribez. Altı yäşlek enem İlyasnı da iyärtäm. İfrat sabır bala ul. Kön buyı çeben-çerki talauga şıñşımıy tüzä. Käsebebez uñışlırak bulsa, uçak yagıp, yalkında balık ötep aşıybız. Bötenesen dä tügel älbättä. Kot kilmägän köndä bar totkannı öygä alıp kaytabız. Monda tamak ayırmıybız.
Kön şundıy esse ide. Cilneñ äsäre dä yuk. Kül östeneñ tınıçlıgı küñelgä şom sala. Kizänep karmak taşlaganda kalkavıç kuzgatkan dulkın bocraları ällä kaylarga tarala. Ä kalkavıç utıra da kata. Cimgä kagılıp ta karauçı yuk. Ozak köttek, ozak tüzdek. Ak kiyez eşläpä kigän enem yar çitendä zirek külägäsendä tın gına utıra. Ara-tirä genä sorap kuya: “Kapmadımı?” “Yuk şul”, – dim: “Kön ozın bit. Kabar äle”, – dip tınıçlandıra mine sabıy.
Töş uzdı. Tirä-yakta karmak salgan malaylar, kot ezläp, ya İşbayga, ya Bılıyuga, ya Dimgä kitte. Bez kaldık. Min üsmer çakta uk bähetne kuıp totarmın dip ömet itmädem, yazganın kötep alırmın mögayın dip yuandım. Älbättä haman-haman sabır itep kenä moradka ireşep bulmıydır, häräkättä – bäräkät, dilär. Häyer, törleçä barıp çıgadır. Çama çamaga kilep kenä tormıydır.
İlyas belän bez haman bähet sınıybız. Kön kiçkä avıştı. Yaman çerki kütärelde. “Agay, kapmadımı?” – di enem. Anıñ soravı minem käyefemne kıra, ämma aña açulanmıym. “Häzer, häzer kaba”, – dip ışandıram. Şulay dip äytüem buldı, zur karmagımnıñ kalkavıçı çak kına kuzgalıp kuydı da, kapıl töpkä battı. Tarta başladım. Avır, şulay da tartıla. Kıldan totıp cay gına üzemä savam. Kilä. Karışmıy. Yarga citäräk kenä ber sikerep kuydı. Läkin başkaça dulamadı. Dulasa da, dürttän işelgän aygır kılı bireşerlek tügel, nıklı. Karmagı da çın korıç karmak. Satunıkı. Saplı agaç soskıdan da ozınrak altın sarı korban balıgı ülän östenä çıgıp yattı. Şundıy simez, hätta tıpırçınırga da irenä. (Kaytkaç bizmängä salıp karadık, dürt kadakka yakın tarttı). Mondıy gıyfrit miña moña tikle dä, monnan soñ da eläkmäde. İlyas yakın kilergä dä kurka. “Bu balıkmı, agay?” – di. “Balık. Korban isemle”. Ul şunda uk tezep kitte: “Bezneñ kürşe Korban. Bezneñ balık korban”.
Min tiz genä karmaklarnı uradım da, balıknı kapçıkka salıp aldım. Kaytırga uñayladık. İlyas därtlänep, başta bik ihlas atladı. Alabugalı üren dä bik yıldam mende. Yükälekul urmanına citkäç aç bala häldän taydı. “Çak kına utırıp torıyk äle, agayım”, – dide.
Korban miña çiksez därman birde. Utırıp toru kaya ul! İlyasnı iñemä kütärep aldım. Uram oçına kilep citkäç ul yänä canlanıp kitte. Häl kerde bulır. “İh, agayım, – dide ul ruhlanıp, – nigä ikebez dä unöçtä tügel ikänbez? İkebez dä unöçtä bulsak kütäreşep kenä yörer idek. Börtek tä arımas idek”.
Enem inde küptän dönya kuydı. Min torıp kaldım. Kayçak ükenep tä kuyam: nigä anı şulay yışrak kütärep yörtmädem ikän? Hätta arımagan çaklarında da... min bit härvakıt aña karaganda ölkänräk, köçleräk buldım.
Keşelär ber-bersen yışrak kütäreşsälär, ükeneçläre äzräk kalır ide...

ZAHİDULLA

İketugan agayım ul – Zahidulla. Minnän biş yäşkä ölkänräk. Bäläkäy çagınnan uk yuaş, kündäm bulgaç, yäş ayırması niçekter sizelmi ide. Kiresençä, tegene üzem orçık urınına öyerelderäm. Ni kuşsam şunı tıñlıy. Alar Mäçet uramında çakta min yış yördem. Kilep beraz torgaç ta tegeneñ kotın ala başlıym:
– Häzer kaytıp kitäm, – dim.
– Mostafa, kaytma inde. Kaytma inde, – dip yalvara.
Ul mine yarata.
– Kaytam, menä häzer pima belän bişmätemne kiyäm dä...
– Kimä inde, tuganım, – dip artımnan iyärep yöri...
Kiç buyı tegene inältep rähät çigäm dä, üzlärendä kuna kalam. Gölzägıyfä äbiyem dä, Käli babayım da bik bala canlılar. Mine ügetlärgä alar da kuşıla. Gölzägıyfä äbiyem sıy väğdä itä:
– Kaytma inde, Mostafa, bügen yılkı kartası peşeräm, – di.
Kaytu minem uyımda da yuk. İnältü oşıy miña. Yavız da bulganmın ikän.
Zahidulla agayım üz vakıtında ğaskärgä dä alınmadı, soñrak sugışka da barmadı. Ber ayagı zägıyf anıñ. Hezmät ğaskärenä cibärgännär dä, tiz ük äylänep kaytkan. Kürşe-tirädä berdänber ir zatı bulıp kalgan. Kolhozda närsä kuşsalar, şunı eşlägän, kaya cibärsälär, şunda bargan. Monnan tış ul sugışnıñ täüge kışınnan alıp üz ihtıyarı belän şundıy vazifa başkargan: här tañ sayın Çokır başındagı “Çişmä koyısına” kilep, çatnama suıkta tuñıp betäşkän koyını söymän belän bozdan tazartkan. Annan hatın-kız su algan, mal eçergän. Dürt ozın kış buyın şulay bulgan. Çirlämägän dä, yalıkmagan da Zahidulla. Östendäge kiyeme ni dä, aşagan rizıgı ni...
– Zahidulla, – di ikän hatınnar, – kurañda malıñ, yänäşäñdä käläşeñ yuk. Ata-anañ da dönya kuydı. Nigä şuşı koyı belän izalanasıñ?
– Äniyem bulmasa, sez bar. Malım bulmasa, sezneke bar, – dip cavaplıy ikän tege. – İrläregez änä nindi garasat eçendä. Minnän alarga fayda yuk. İçmasam, sezgä igelegem tisen äzräk.
Uram aşa kürşebez Saniyä ciñgi häzer dä iskä alıp kuya:
– Avız tutırıp Zahidullanıñ üzenä rähmät äytkänebezne häterlämim. İllä mägär ber ıcgır suık irtädä tazartılgan bäke çitenä basıp köyäntämä tayandım da, aña rähmät ukıy-ukıy sulkıldap yıladım. Tıyıla almıy yıladım. Kızgandım da üzen, soklandım da...
1989-1990

Click or select a word or words to search the definition