Garmunçı Malay

Hikäyä

Kiñ uramnarnı tutırıp garmunda uynap, şul uynagan belän därtlänep cırlap uzarga ide, menä şunda yäşäeşem dä olı mäğnä tabar sıman. Ämma min, garmunda uynau tügel, cırlıy da almam kebek.

I
Ätkäygä:
— Ulıñ garmunçı bulır, ahrısı,— digännär, moña änkäy dä bik söyengän ide. Min üzem dä soñgı könnärdä “Ziläylük” köyen, “Sarman”ga butaştırıp bulsa da, garmunda şaktıy mataştıra başladım sıman.
Ätkäy belän änkäy, kırın gına kolakların kuyıp, tıñlaştırıp yörilär ikän. Ätkäyneñ:
— Köygä kermäkçe ulıbız!— digänenä, änkäyneñ:
— Moñarçı da köysez tügel ide!— dip cavap birgänen min üzem dä işettem. Ä inde borınnar yugarı çöyelde, anısı! Hätta niçekter rähät tä bulıp kitte äle. Ägär şunda su kiterergä yäki utın vatarga kuşkan bulsalar, aların da yalt itterep eşläp birer idem bugay.
Eh, belmisez sez, añlamıysız: minem häzer garmunım bar, garmunım! Menä şuñarda sızdırıp ta uynap cibärsäm, kiñ uramnarnı anıñ belän urasam, sabantuy mäydannarın töymälärendä barmaklarımnı yögertep kenä äylänsäm, menä niçek küñelle bulır ide! Ätkäy äyter ide:
— Bu minem ulım Sabir bula!
Änkäy dä östär ide:
— Ay ulım Sabir, bigräklär dä matur uynıysıñ şul garmunıñnı!
Ä yeget bulıp citkäçme, itekläremne közgedäy yaltıratıp, alarda yomşak kına basıp, garmun töymälärendä barmaklarımnı cähät kenä yögertep, yegetlär belän klubka şaulap cırlap kilep kerer idek, böten halık bezne balkıp karşı alır ide.
Eh, belmisez sez, añlamıysız... Minem dä garmunım bar, garmunım! Äye, elegräk ul äle mineke tügel ide. Ä häzer...
Kaysı tintäge anı, eçägelären agızıp, taratıp-cimerep, tireslek başına çıgarıp taşlagan bulgandır, belmim. Ämma min anı kızganıp, cıyıştırıp öygä alıp kayttım. Yäşel garmun! Moña qadärle anıñ nindi bulırga tiyeşlegen dä belmi idem, yamaştırdım, caylaştırdım, ul inde köylänep kitkändäy buldı.
Änkäy soradı:
— Ulım, kayan aldıñ, kem garmunı bu?
— Änkäy,— didem,— ber dä borçılma, tireslek başındagı salam öyemnärenä büsep bolgap atkannar ide anı! Şunnan cıyıp alıp kayttım. Kemgäder kiräge betkänme?.. Kaldırıym äle üzemdä, minem bit garmunım yuk ide!
— Yarar, ulım, alay bulsa, min karşı tügel! Ällä keşedän alıp tordıñmı digän idek. Ätiyeñ dä, keşe äybersenä tiyär kebek malay tügel ide, dide. Berük, ulım, berük... Allah saklasın!— dip änkäy äytkäç, bötenläy dä rähät bulıp kitte. Garmun menä şulay bezdä kaldı.
Ul arada közlär citep, mäktäptä ukular da başlanıp kitte. Däreslärdän kaytam da şul yäşel garmunımnı kullarıma alam, köylär çıgarmakçı itäm. Tik älegä haman da uyınım gına barıp çıkmıy, ällä töymäläre citmi, ällä yalgışıp basam?..

II
Kır eşläre başlangaç, äüväle bäräñgedä, annarı çögenderdä kön artınnan könnär ütep kitte. Karañgı közgäçä arılunı-yalnı belmädek. Kümhuc räise Hösnullin Mönävir abıy bik usal keşe bulganlıktan, bala-çagaga da tıngılık eläkmäde. Däres ukıysı urınga, kır eşlärenä çıgıp, tämam gazaplanıp betkänçe cäfa çigäbez dä, ikende aşınnan soñ kabat şul uk çögender basuına aşıgabız. Bu yulı inde änkäygä bülep birelgän kişärlekkä, aña bulışasıbız bar. Çögenderne yolkıp cıyası, çümälälärdä kisäse, maşinalarga töyäp cibäräse. Ä kümhucnıñ traktor-maşinaları çögenderne iltep tapşıru öçen bezne tıñlarga alay uk aşkınıp tormıylar, meñ yalınıp süzeñ ütsä dä bik yahşı äle.
Eştän arıp kaytıla, kayvakıtta kiçke aşnıñ peşkänen dä kötärgä häl kalmıy, yoklap kitelä, irtä tañnan açıgıp uyanıla, yokılı-uyaulı häldä tagın közge salkın pıçrak kırga kibep tä citmägän kiyemnärdän, tişek iteklärne söyräp çıgıp kitelä ide. Ä garmunım moñayıp, öy poçmagındagı sandık östendä utırıp kala. Eh, şunı kullarıma alıp, sızdırıp uynap cibärsäm, närsä bula inde?

III
Bügen kiç klubta mäktäp pionerları ölkännär öçen kontsert kuydılar. Minem änkäy dä tamaşaçılar arasında ide. Kayçan, niçek belep algandır, kümhuc fermasında sarık bärännäre karasa da, küregez inde, eş arasında kontsert kürergä dä vakıt tapkan şul!
Kır eşläre betkängä ber-ike atna bar ide. Karlar da şaktıy mul yavıp, bıyıl Oktyabr bäyrämnärennän ük cir öste ap-ak buldı. Bütän yıllarda kış, köylätep kenä, aşka cıyınuçı abıstay-äbilär sıman yalındırıp, adäm balaların kilü-kilmäve belän tämam aptıratıp betergännän soñ gına, anda da cepşetep, borın tarta-tarta citeşä ide. Bıyıl uñdık, dekabr başlarında käşäkä uyını belän çana şuunıñ rähätlärenä kinändek. Bolın-kırlarga, uram-tübälärgä kanatın cäygän aklık, kıska könnärne ozınaytıp, tönnärneñ küzgä törteler karañgılıgın kurkıttı. Kiçke sigezlärgä kük gömbäzenä nurlı ay şäme elenä, yaktı tönnär başlanıp kitä. Avılnıñ ber başınnan ikençesenä süz yükä çıbıksız da yöri, keşese dä, şäüläse kürenügä ük tanıla. Uyınnan kaytıp keräse kilmi.
Änkäy äytä:
— Kälimullanıkı, Ayrat isemle ikän, garmunda şundıy itep uynadı, şundıy itep uynadı, avızlarıbıznı açıp tıñlap utırdık!
Ätkäy aña kuşıla:
— Bezneñ ulıbız Sabir da tizdän keşe aldına çıgarlık bulır, ul da köyeneñ ezenä töşep bara inde...
Çäy eçep utırgan ciremnän, tabınnı kaldırıp, ällä kayçannan onıtılgan, poçmaktagı sandık östendä boyık kına utırgan yäşel garmunıma yabışmakçı idem:
— Akırtmıy torsın äle, tınıçlap çäy eçik... Annarı anıñ tabak-savıtlarnı da cıyıştırası bar,— dide Häyriyä apa, eşennän kaytkannan soñ beraz tınıç kalıp yal itäse kilüen bütän könnärdägeçä iskärtep aptıratmastan.
Häyer, yal itü hakında ul yış äytsä dä, tik ğamälendä genä kürsätmi. Tıngısız can, äle bu eşen beterä dä ikençesenä kereşä. Yalt itep kenä idännärne yuıp çıgarırga ölgermi, kamır izep kuya, koymak tugılıy, ul da tügel, kiyem elgeçlären buşatıp taşlıy. Bezgä — rähät, kul arasına kerergä ölgermiseñ, eşlärne üze ük beterep tä kuya. Menä şuña kürä dä minem ber genä tapkır da kara yaka kigänem yuk, haman aktan gına yörim. Abıy da ıspaylıkta härkemneñ borınına çirterlek. Bolar barısı da Häyriyä apamnıñ tırışlıgı arkasında gına şulay!
Garmun alıp kına utırgan idem, küñel türemdä moñı da, köye dä bar ide, berençe töymäsen basuga zihenem çualdı da kitte. Sataşkan küke kebek ike-öç notanı tartıp-tartıp kuydım. Başnı kıñgır salıp, kolaknı garmunga kuyıp i tırıştım, i tırıştım, nindider köy kebek nämärsä çıga başlaganda gına, avızımnı may yotkanday yırıp, tantanalı kıyafättä, tüşämebez barlıgın da onıtıp, gacäyep ber mäğrurlıkka çumdırıp adaştıruçı isärlektä küñelem belän küklärne äylänep kayttım da borınımnı matçagaça eldem.
— Küräsezme mine, küräsezme? Köyenä töştem, köyenä!— Telemnän çak kına şuşı süzlär yıgılıp töşmädelär, garmun tellärendä yögergän barmaklarım taş buldılar, tınsız kaldım. Öy eçendä hiçkem yuk, işek yanında, çıgıp kitärgä yarık ezläp, sorı pesiyebez genä gacizle tırmaşıp gazaplana ide. Uyınım tuktalıp kalgaç, ul, miyäulap, kaymak ütengändä genä kütärep karıy torgan yäşel küzlären tägärätep aldı. Älegä serne belmi idem. Tagın da garmun tellärenä basıp-basıp aldım, anıñ sayın sorı pesiyebez Bibicamal äçe tavışı belän kolaknı yarıp miyäuladı. Min tagın garmun töymäsenä bastım. Pesiyebez tagın çi-mi itte. Meskenemneñ här tatarftan yonnarı kabarıp, koyırıgına Şaytan basıp alganday sırtı dugalanıp, kotları ayak tabannarına kaçıp ölgergän. Min tagın garmun töymälärenä törtep, şulay köy çıgarmakçı itep tartıp-tartıp aldım, mäçebez, çarasızlıktandır inde, tämam şaşınıp, uramga çıgaruçı işegebezdä yarık bulsa da tabarga teläp, çıdamsızlık häm kuät belän tupsalarnı tırnarga totındı. Barıp açtım. Ul salkın tön koçagına uktay atıldı.
Min tagın sandık östenä barıp utırdım häm garmunımnı gacäyep osta ber uyınçı sıman aykap-çaykap tarta başladım. Köyem şäp ide. “Sarman” yäki “Ramay” işe genä dä tügel, “Kara urman” häm “Uyıl”lar da minem ul köyemä citmäyäçäk idelär. Tik tıñlauçılarım gına yuk. Kaya kittelär ikän änkäylär? Apa da öydä kürenmi, abıy da, señlem dä...

IV
Bezgä kunak apalar kilde. Mäktäptän balkıp kaytıp kerüemä ük:
— Şaulap söyläşmä, küñel çülmäklären vatarsıñ!— didelär, sünärgä häm sürelergä mäcbür buldım.
Rayon üzägebez Sarmanga yörep eşläüçe Häyriyä apam da bügen öydä ide.
— Tınmaganmı äle?— dide ul, tavışın ara-tirä kayadır yugaltıp mıştım kılangan küz açkısız burannıñ häyläläp mataşuına säyersenep.
— Dönyanı katık itkän!— didem min häm yañadan balkıp kittem, tämam ak karga çumgan hälemdä, pältämne-büregemne kagasım itep.
— Bar äle, bar!— dide apam.— Öyaldında kagınıp ker, şaulama!
Kunak apalar digännäre ikäü bulıp çıktılar. Göllär kebek çibärlär üzläre, ber kaşık su belän kabıp yotarlık. Alarnı kürgäç, minem avız da kolaktan ütep kitärlek bulıp yırıldı. Tagın da balkıbrak kittem. Ämma şımıtım gına, itağat saklap, örmägän urındıkka da utırmas buldım. Moña qadärge utın agaçı gäüdäm dä örfiyä çülmäkkä äverelde, törtä kürmäsennär, çaykalır da, töşep kitep, idändä çelpärämä kiler sıman. Ä yöräk... Ä yöräk inde — bällür säğat, kolak töbenä ük menep, “kelt-kelt”, “kelt-kelt” — san tayakların sanap utıra!
Östäl türenä tansık sıy-hörmät, küçtänäçlär menep kunaklagan ide. Apamnıñ küzläre — minem kullarda. Ä alar — yegerme sigez taşlı avız tegermänenä kuät birüçe cil kanatları sıman. Dürt kullap sıy-hörmätlärne sıpırta başlagan idem, apam, itağatkä çakırıp:
— Küçtänäçlärne avız gına itälär, komsızlanıp aşamıylar!— dip, ber tapkırdan uzdırmıyça äytep kuydı. Ämma öç-dürt kat kabatlanganda da kolakka kerergä tiyeş bulmagan ul süzlärgä älbättä min dä buysınırga aşıkmadım. Bügen, ägär dä şuşı räveşle tämletamaklansam, härkönne rizıgıbız bulgan, soñgı yıllarda üzeneñ tansıklıgın onıttıra başlagan kara ikmäkkä çirat citmäskä tiyeş ide. Barısın da kırık küze belän kürep torgan apam yärdämgä kilde. Kara ikmäk telemen aldıma kuydı:
— Yeget keşeneñ rizıgı şuşı bula!— dide.
Ho, minme yeget? Ya Hoday, yeget bulasım küptän kilä ide. Kunak kızları karşında mine dä yegetlär isemlegenä kertte tügelme soñ? Yuk-yuk, ni öçen näq menä bügen, östäl tulı tatlı rizıklar bulgan könne malay keşe, bala hisabınnan çıgarılıp, yegetlär isemlegenä kertergä kiräk ide?
Apamnıñ süze östen çıktı. Yuk itelgän berniçä konfet, prännek häm başkası artınnan kulıma kara ikmäk teleme mende. Yegerme sigez taşın ciñel genä äyländergän avız tegermänem “hudın” kimetä töşte. Meñnärneñ mañgay tire señgän, üzemneñ dä kul köçem kergän, tugan avılım kırlarında üskän açı kara ikmäk täme zihenemne utırttı. Bügen bit bezdä kunak apalar bar, alar — türdä. Bu tansık niğmätlär şularnıñ kilüe hörmätenä!

V
Mine kar körärgä çıgardılar. Buran barıber kiterep öyäse bulsa da, kunaklar hörmätenä inde bu, yullarnı-sukmaklarnı yahşılap häm maturlap açıp kuyarga kiräk. Buranda ul bala-çaga belän maemaylar gına, borınnarın uramga çıgarırga örkep, önnärendä yatalar. Ä min — yeget keşe, yegetlär isemlegendä bit inde häzer!
Tagın buran katıgına çumıp kerdem. Ämma bu yulı tämam kagınıp betersäm dä, kiyemnäremneñ cep sızıklarına kerep oyalagan aklık, ciñsä bögereklärenä kısılıp kalgan kar börtekläre tagın apamnıñ cenen kuzgatırga citä kalırlar.
Sak kına basıp kereşemdä garmunımnıñ moñlanuı kolagımda şäylänep, baskan urınımda tuktalıp kaldım. Uynıy ikän bit, garmunım, uynıy ikän! İ minem yäşel garmunım, i minem güzälkäyem! Sineñ tansık moñnarıñnı kemnär ezläp tapkan da, şul vak-vak töymäläreñdä barmakların yögertep-yögertep kemnär alarnı çıgara? Färeştälärder andıy keşelär, ilahi, izge zatlardır! Eh yegetlär, bürekne kıñgır salıp, cay-cay gına basıp-atlap, şuşı yäşel garmunıma kuşılıp ber cırlap uzarga ide avılım uramnarınnan. Uyanır ideme ikän bu yokılı yöräkläre, küzen açıp, yäşlegenä kaytır ideme ikän bu kar eçenä çumıp, tınıç kına kartlıgına baruçı yortları? Bulsa ide mindä garmunçı ostalıgı! Niklär genä, Hodayım, şul märtäbäne minnän kızgandıñ ikän?
Garmun moñı canımnı siherlägän ide. Yuk, ällä ni osta da barıp çıkmıy uyını, äle ber töymäse, äle ikençese döres iñrämi, ämma dä uynıy, uynıy. Kem anı şulay moñlandıra? İşetäm, toyam, bolay itep minem garmunım gına sızgıra. Bütän garmunnarnı tartıp-tartıp karadım, alar — başkaça, ä mineke... ä minekeneñ här sıkravına kuşılıp çıkkan üzgä moñı belän kolagıma yatıp tora!

VI
Garmunda matur kunak apalarnıñ kara çäçlese uynıy ide. Anıñ ozın kerfeklärenä menä-menä ence börtege qadär genä yäş elende, annarı kalku kızıl mäk çäçäge takıyası kebek samimi bit oçınnan yögerep töşep kitte. Uynagan köye miña tanış tügel ide. Anı tıñlap utırgan ikençe kunak apa, küzläremä kütärelep karap, sarı yomşak çäçlären tözätkäläp aldı, üz apam cır kitabın aktarıp utıra ide. Şuşı buranlı kışkı kıska köndä alarnıñ şulay ihlastan yaz aylarınıñ hätfä bolınnarında çäçäk cıyıp yörülären sagınuları moñnarına küçkän ide bulsa kiräk. Divan başına minem mıştım gına kilep utıruımnı sizengän garmunçı kunak apa töymälärneñ bersenä yalgış basıp kuydı. Köyendä butaldı, annarı:
— Moña kuşılıp cırlap bulmıy, köyen butıy torgan garmun bu,— dip äytep, beraz tınıp torgannan soñ, başka köygä kerep kitte.
Apalarnıñ cırlap ta algalaularına kolak kuyıp, kiçneñ niçek iñgänen sizenmi dä kaldım. Buran äle dä tınmagan ide. Ätkäy dä, änkäy dä eştän kayttılar. Alar olı yulda maşinalarnıñ adaşıp tuktap kaluların söylädelär. Buran da bälki irtägä genä tınaçak, didelär. Kunak apalar kunarga kalırga buldılar. Bu forsat minem bähetemä ide, çönki kışkı tön ozın bula, kunak apadan garmunda uynarga öyränep, berär köy otıp kalu telägem zur ide.

VII
İkençe könne irtän, min uyangançı, buran tıngan, kunak apalar belän Häyriyä apam da rayon üzägenä kitep bargannar, ätkäy dä eşkä kuzgalgan, änkäy inde, ğadätençä, irtänge yakta kümhuc bärännären aşatıp, öygä kaytıp ölgergän ide. Mäktäpkä aşıkmadım. Abıyım kürşe Minzäläbaş avılı urta mäktäbendä internatta torıp ukıy, señlekäş balalar bakçasına gına yöri, şuña älegä ul — yokısında.
Yullar-sukmaklar yırıp çıkkısız bulıp kümelgän, mäktäptäge däreslär dä soñartılgan ide. Avılnıñ yükä telefonı çıbıkları häbärlärne kiçektermi yörtä torgannar. Häyer, ukularnıñ bügen soñartılası hakında kiçä ük ukıtuçılarıbız beldergänlek säbäple, öydägelärgä barısı da mäğlüm ide. Min garmunımnı kulıma aldım häm kunak apadan otıp kalgan köyne uynıy başladım. “Mäk çäçäge”. Menä şul köy arkasında, ahrısı, ul kunak apa da küñelemä mäk çäçäge bulıp kerep kaldı minem, buranlı-körtle ap-ak kışkı kar östendäge, ozın kerfeklärenä elengän sıñar ence küz yäşle kıp-kızıl mäk çäçäge! Mögayın şuña da bu cır miña cäyge vakıyganı tügel, kışkı hällärne söyläüçe bulıp añlaşıladır? Ällä butalammı? Kış könendä nindi çüp üläne inde ul? Kayda gına, kemnän genä “Mäk çäçäge” cırın işetsäm dä, küz aldıma kışkı buranlı kar arasında takıyaların tibränderep yılauçı özelgän kıp-kızıl mäk çäçäge kilä dä, ireksezdän küzläremä kaynar yäşlär tula, taşımas cirdän küñelläremneñ sagış buaları büselep çıga. Bu toyımlavım, şuşı hislärem miña köy öyrätkän ul kunak apa belän hiç tä bäyle dä tügellär, yugıysä. Anı bähetle ğailä gomere belän yäşi, dilär. Şul kunak apaga karata olı rähmät hislärem häm çiksez hörmätlärem küñel kitabımda yaktı sähifä bulıp saklanalar. Häyer, ul toygılarım kunak apa şähesenä dä, minem añarga karata hörmätemä genä dä bäyle tügellär bugay. Alarnıñ säbäbe başkada, bütändä dä bulsa kiräk. Ä närsädä — añlıy gına almıym. Bälki hikmät minem üzemdäder, bälki üzemdä dä tügelder, bälki cır-moñnıñ täesire şundıydır? Ä nigä ul vakıtta ak karlı kışkı kön, kıp-kızıl mäk çäçäge, kunak apanıñ ozın kara kerfekläre oçında ence yäş börtege? Belsäm ide, añlasam ide küñel türendäge ul surätlärneñ säbäben...

VIII
Änkäy garmunda minem yañadan-yaña köylärne öyränep-otıp alularıma niçek söyensä, ätkäy dä şulay uk kuana, ulıbız buldıra dip şatlanıp yöri ide. Alarnıñ üz allarına balkıp yörüläre miña da därt östi, anıñ sayın ücätlegem arta. Kön dä garmun tartuıma öydägelär öyränep betkän şikelle, kürşelärebez dä:
— Ällä ulıgız Sabir uynıymı anı?— dip, beznekelärdän soraştırgalıy başladılar. Alarnıñ da kolakları yäşel garmunımnıñ moñnarına künegep bettelär. Minem garmunçı buluımnı avıldaşlarım da belep aldılar bulırga kiräk, maktaulı süzlärennän şähesemne kaldırmıy başladılar.
Eh yegetlär, ällä çınnan da Allahı täğaläneñ amin digän säğatenä turı kilep, teläklärem kabul iteldelär dä ğamällärem däftärenä üzemne garmunçı dip terkädelär mikän? Min — bähetle, meñnär arasında, sıynıftaşlarım, avıldaşlarım aldında yözem ak! Min garmunçı buldım, garmunçı!
Änkäy äytä:
— Bıyıl ulıbız saban tuyına garmunda uynarlık buldı,— di.
Ämma ätkäy kire kaga:
— Köye bik kilep citmi şul äle, änise,— di,— uyını alay uk keşe aldına çıgarlık çibär barıp çıkmıy.
Alarnıñ bolay söyläşüläre yöräk itemne yırta, küñelemne sürelderä. Citmäsä, yaznıñ taşuları kitep, bolınnarda büz ülän hätfälänep ölgerde. Bezneñ, avıl malaylarınıñ, öylärenä kaytıp kermäs çakları başlandı. Äle uçak yagıp, bäräñge peşeräbez, äle tup tibäbez, äle başka uyınnar uynıybız. Bezneñ çäreldäülärdän tau buyları görläp tora. Garmunım da, hätta däreslärgä häzerlänäsem barlıgı da onıtılıp, dus malaylar belän şau-şulı uyınnardan başım çıkmıy. Häzer bürekne kıñgır salıp, garmun tartıp yörer çakmıni? Hätfä ülän öslärendä mine kön ozınında da uynap tuymaslık başka uyınnar kötä, malaylanu, şuklanu rähäte!

IX
Berençe May bäyrämenä Yar-Çallı şähärennän olı apamnar kunakka kayttılar. Ciznäkäy aldında maktanıptır inde, ätkäy dä, änkäy dä minem garmunda uyın ostalıgımnı äytkännär. Zur östäl yasap, bäyräm tabını türenä utırtıp, aldıma yäşel garmunımnı kiterep kuydılar.
— Uyna äle, enekäyem!— dide olı apam.
— Yöräklärneñ mayı ererlek bulsın!— dide ciznäkäy.
— Eh enekäyem!— dide urtançı apam.— Garmunçı malay bulıp üskänseñ, rähmät siña!
— Ciffär äle, kayneş!— dide urtançı ciznäkäy.— Ä bez kuşılıp cırlarbız!
— Uyna, uyna, yäle!— dip därt birde keçe apam Häyriyä.— Yalındırıp torma!
— Ni kuanıç!— dide änkäy.— Bezneñ üz garmunçıbız bar!
— Äydä äle, ulım,— dide ätkäy,— yalındırıp torma!
Min märtäbä belän garmunımnı tezläremä utırttım, kayışın cilkämä aşıkmıyça gına caylap kidem, barmaklarımnı uyın töymäläre buylap ber yögertep aldım da:
— Kaysı köyne uynıym?— dip, mäşhür garmunçılar sıman ere genä sorap kuydım.
— “Sarman”nı!— dide olı ciznäkäy, kara çäçlären sak kına mañgayınnan uñga taba çalıp kuyıp.— Bezneñ “Sarman”nı!
— Aları da bişäü äle anıñ,— dide ikençe ciznäkäy, süzne beraz şayartuga borıp.— Yañasınmı, iskesenme?
— Küñeleñä kilgänen uyna, enem!— didelär apalarım.
Başımnı kıñgır salıp kına yäşel garmunımnı ber tarttım, ike... Häm uyınım başlanıp kitte. Küñelneñ şaulı çagı ide. Ozak uynadım, onıtılıp, üz därtem çülmägenä töşep, annan çıgarga telämiçä häm ni ciznäkäyläremä, ni apalarıma kütärelep karamıyça.
Uyınım küpmegä dävam itkänder, häterlämim, ämma miña tuktalırga turı kilde.
— Nigä ber dä kuşılmadıgız?— dip soradım.
Alar endäşmädelär. Miña küñelsez, bik küñelsez bulıp kitte. Şunda niçekter därt çülmägem çatnadımı, moñ-hisläremnän canımnı buş kaldırıp, köylärem barsı berdäm yukka çıktılar.
— Buldırdıñ!.. Afärin!.. Menä, içmasam, garmunçı!..— dip äytülären kötkän idem. Ämma haman da ber genä süz bulsa da kuzgatmadılar. Çatnagan därt çülmägemneñ vatılıp, çelpärämä kiläse genä kaldı. Canım üksi genä tügel, ükerep yılıy ide.

X
Alar bütän ber genä tapkır da minnän garmun uynavımnı ütenmädelär. Hiçkem öydä yugında gına şul yäşel garmunımnı, poçmakka yäşerep kuyılgan cirennän alıp, tınıç kına şıñşıta, moñın ezläp tartıp-tartıp karıy idem. Eleklärne sandugaç sayrauları kebek işetelgän avazlarınnan berse dä kalmagan, barı tik baka bakıldagan häm karga karkıldagan tavışlar gına çıgara ide. Niçek şulay bulgandır, ällä elgäre siherlänep, şul siher pärdäse häzer minnän alındımı, ällä başkamı, belmim, üzemne köysez-moñsız häm şıksız ber malay kebek toya başladım. Häzer inde kaya di ul tar uramnarnı kiñ itep cırlap uzu hakında hıyallanular, garmunım bar dip maktanıp yörülär... Oyat, meñ oyat!
Apalarımnıñ tügel, ciznäkäylärneñ yözenä dä kütärelep karar hälem kalmıyça, bäyräm könnäre ütep, alarnı ozatırga da kaçıp yörgän ciremnän kaytmadım, ätkäy-änkäyneñ yuatıp äytkän süzlärenä dä kolak salmadım. Minem bägırem kiselgän, därt çülmägem vatılgan, küñelem kolagınnan köy toyımı kitep yugalgan ide inde.
Keşeneñ ni barça gomere başınnan ahırınaça gazaptan gına tora ikänlegen min ul vakıtta belmi, başıma da kiterä almıy idem. Üzemneñ buldıksızlıgıma häm şunıñ arkasında bähetsezlegemä akılım rizalık totmasa da, meskenlek häm çarasızlık päräncäse yözemä kaplangan, yazmışım däftärenä yazılgan karañgı süzlärne yukka çıgarır köçem dä kalmagan. Boların bälki soñınnan gına añlaganmındır? Kaya di inde ul sabantuylarında mäydan tutırıp garmun tartıp cırlap uzular häm halıknı därtle köylär belän äsärländerülär, biyetülär, moñ däryasına alıp kerülär, anıñ şaulı dulkınnarında kıybla cuygan his köymälären yözderülär, kaya di inde ul kiçke uramnarnı kiñäytep, tatlı yokıga talgan avıldaşlarnı sihri därtkä kümep ütülär? Häzer kulıma garmun totıp kararlıgım da yuk! İ bähetsez bala! Garmunçı yeget tügel, hätta malay da bula almadım şul! Änä sıynıftaşlarım, bersennän ikençese uzdırıp, hätta bayannarda parlap ta, öçärläp, dürtäüläp tä mäktäp sähnäsendä, klubta, kiçälär-tuylarda uynap, halıknı äsärländerep, alarnıñ därtkä tuymas cannarına moñ däryasınıñ çiksez baylıkların öläşep yörilär, ä minem köyem hätta kuşılıp cırlarga da yaramıy. Onıtılıp kitep, duslarıma kuşılsam, aptıraşıp küzläremä karıylar da, köyne bozasıñ, köyeñ yuk sineñ, dilär. Ya Hodayım, minem bit canım cırlıy, cırlaganımnıñ här ahäñe kolagıma tatlı sandugaç tavışlarıday işetelä. Minme cırlıy belmim? Minemme köyem yuk? İ sabaktaşlarım, hätta mäktäptä, ädäbi äsär ütkändä, berär yazuçınıñ kaysıdır mulladan kölep, anıñ mäqame kül bakaların, karga karkıldauların häterlätä ide dip yazgan urınnarın ukıp uzgannarıgızda, sineñ hakta bu, Sabir, digändäy yözemä taba kütärelep karaularıgız ni öçen? Köyem yuklıkta şuşı qadär ğayeple mikänni soñ min? Nigä sez şulay märhämätsezlär? Aragızdan hätta ber kıznı saylap, aña atap mähäbbät totarga hakım yuk hällärgä töşerdegez. Aldıgızga süz salıp, ber kälimä söyli almıym. Ütenep sorıym, kölmägez minnän, kölmägez min baka tavışlı, karga karkıldaulı gaciz malaydan!
Ämma süzläremne hiçkem işetmäde, häyer, kıçkırıp äytergä dä kıymadım, küñelemä bikländem. Barı tik bähetsezlegemä buysınırga, sabır kanatlarıma sıyınıp yılarga, üksergä, şıñşırga mäcbür idem. Belmädem, moñım da bulmagan, köyem dä! Eh sez, cır ukıtuçılarım, nigä soñ miña cır däreslärendä iñ yahşı bilgelär kuyıp kildegez dä menä häzer genä cırlıy belmäüçelär isemlegenä kerttegez? Närsä buldı minem belän? Nik bu kolaklarım berne işetä, avızım başkaça cırlıy?

X
Minem gomerem moñsız-cırsız, cannarnı korıtuçı cil bulıp ütärgä duçar itelgän ide. Şul tireslek başınnan tabıp algan häm cayın-cayına kiterep tözätkän garmunımnıñ köy-ahäñdä toyımımnı bozganlıgın älegä añlamıy idem. Üzemneñ bähetsezlegem säbäbe tabigatemneñ cırdan mährüm buluında dip belä idem. Şunlıktan his-toygılarımnı tärtipkä salırga tiyeşlegemne başıma da kertep karamadım. Hiçber vakıtta da ğayepne çittän ezlärgä künekmägän, härdaim hatanı üz şähesemdä genä bulırga tiyeş dip uylap, tabigıy akılımnan kiñäş alırga mömkinlek barlıgın da belmädem. Minem kebek tabiğat balası sıyfatında üskän meñnärçä keşelär cırga-moñga gacäyep osta isälär dä, sandugaçlarnı könläştererlek tavışları belän tıñlauçıların önsez kaldırsalar da, alar yanında zatım ike tiyen ber akça da tormıy ide. Bu hällär bähetsezlegemne arttırgannan-arttırıp, başımnı yalgızlıkka etärä tordı. Cırlamıy-moñlanmıy tüzä almagan därt tulı yörägemne urmannarga, taularga, bolınnarga kaçıp buşata idem dä, annarı, tıyıla almıyça yılap, märhämätsezlek sazlıgına üzemne taşlıy idem. Şulay yegetlek çaklarım başlanıp, yazmış yulım tugan avılımnan yıraklarga alıp kitte. Cırsız-moñsız tora almavım säbäbennän, hor tügäräklärenä dä yazılıp karadım. Aldılar, aluın, ämma berençe häm ikençe kilüläremdä ük, citäkçebez Ernest äfände:
— Cırnı bozasıñ!.. Cırnı bozasıñ, karga, yabalak, çäükä!— dip mıskıllap, kulındagı selkü tayakçıgın bolgap-bolgap yözemä atkannan soñ, cäberlänep betkänlegen añladım da ul tügäräklärdän ükçämne kütärdem.
Hor tügäräklärendä urınım suındı, ämma cırlavımnı iserekbaşlar üz itkän sıman ide. Ozaklamıy alar da, kolakların uçlarına kaplap, kızarıp çilängän borınnarın kıstılar. Ülärlek tä hälem kalmadı.
May ayı ide. Şähär çitenä kilep çıgıp, yırakta kalgan Kazan kalasına huşlaşuçı bähetsez narasıyday karap tordım da, tiräklärendäge sandugaçları belän dönyalıknı tutırıp tuy itkän bakalı sazlık yanına kilep utırdım. Havalar irken, cillärneñ tınıç vakıtları ide. Yuktan gına küñelem huşlanıp cırlap cibärdem. Şulkadär küñelem eçendä yugalıp, onıtılıp kitkän idem ki, üz cırlarıma künekkän kolaklarım näq menä şul ahäñnärne sagınganlıktan, akılımnı artka taşlarlık itep canımnı söyenderdem. Min şulay ozak yuandım. Bähetem almagaçı şaulap çäçäk attı, sagışım miläşläre cimeşlären koydı. Bu vakıtta minnän dä bähetleräk hiçkem dönyada yuk ide. Şulay kiçkäçä moñlandım häm korgıp kalgan buş miçkä kebek işelep töştem. Dönya tıp-tın ide. Hätta sayraşıp tuy itkän bakalar da tınsız kalgannar. Menä bit min niçek matur cırladım, menä bit min nindi afärin!
Bakalar çınnan da telsez kalgan idelär. Ahırda, ber yartı säğatlär çaması tın utırganımnan soñ gına, yırakta, bik yırakta alarnıñ tavışları işetelgäläp aldı, yakın tirämdä can äsäre barlıgın da sizderüçe bulmadı.
İnde kuzgalıp kitärgä cıyıngan idem, yanıma sazlık iyäsedäy kıyış gäüdäle häm olı korsaklı, yäşellänep betkän çäçle ber balıkçı kilep çıktı.
— İşetmädeñme, kem cırladı ikän?— dip, borçulı yözen uñ kulınıñ bökre barmakları belän sıpıra-sıpıra sorap kuydı:— Sin tügelme?
Min cavap birmädem. Ul hälemne añladı bulırga kiräk, soravın kabatlap mine gazaplap tormadı:
— Bigräk şökätsez tavışlı adäm ikän, bakalarnı da kaçırıp beterde, kotların aldı,— dide.— Oçratsañ, äyt äle üzenä, monda kilep, bütän cırlamasın! Bakalarnı kuıp betersä, bu sazlık kibär, miña ülärgä genä kalır,— dip, üz yulı belän kitep bardı. Anıñ ul süzlärne bik citdi häm açuı belän äytülärennän hiç tä şayartırga isäbe yuklıgın añlarlık ide.

XII
Gomerem cırsız ütte. Kiñ uramnarnı tutırıp garmunda uynap tügel, hätta cır şıñşıp kına bulsa da uza almadım. Tavışım da, moñım da hiçkemgä kiräk tügel, barı tik hätta zirat kargalarınıñ da önen alırlık ikänlegen, niçämä tırışıp karap ta barıber berni dä kiterep çıgara almayaçagımnı töşenergä häm şunıñ belän kileşep yäşärgä tiyeş idem. Kırıklarnı uzdım, illelärgä cittem. Üzemneñ moñsızlıktan kilgän şökätsezlegem kotımnı alıp tora, şulay da, yalgızım kalmıym dip, tösenä-bitenä karap tügel, akılına ihlas itep hatın algan keşelär isemlegenä kerdem. Ämma, kuanıçım da bu dönya yözendä bulsınga dipter inde, Allahı täğalä balalarımnı ber kaşık susız da yotarlık itep yarattı. Alarnı keçe yäşlärennän küzläp üstergän yarları üz koçaklarına aldı. Yalgızıbız, hatınım belän ikäü genä, şul uk kısan fatirıbızda torıp kaldık.
Şulay bervakıt kodalar üzläreneñ bäyrämnäre uñayınnan kunakka çakırtıp aldılar. Hatınım belän urınıbız türdä ide. Koda, cırga-uyınga mahir keşe, miña karap-karap aldı da tora salıp kanäğatsezlegen belderde. Kire kagıp karadım, bulmadı.
— Sin, koda,— dide,— ber cırlap kürsätmäsäñ, küñelem kitek kalır, bäyrämebız bozılır, yä äle berne!— dip, garmunın miña kiterep tottırdı.
Hatınımnıñ öne kaçtı.
— Anıñ cırlaganı da, garmun da tartıp karaganı yuk!— dip äytep karadı, kodabız işetergä dä telämäde. Ägär dä min anıñ kodalaularına künä kalsam, mäclesebez çınnan da harap bulaçak, kunakları kolakların kaplap taralışıp betäçäklär ide.
Ämma şunda nindi şaytanım köç birgänder, belmim, ällä Allahınıñ bähet işeklären açkan minutları ideme, barmaklarım üz caylarına garmun telläre buylap yögereşep uzdılar. Hatınım da, mäcles ähele dä ah itep tınsız kaldılar. Kaylardan tapkanmındır, “Mäk çäçäge”n uynap, şunda tınıç kına cırlıy başladım.
Barıber soñ ide inde. Häzer kunaklar östäl yanınnan beräm-beräm çıgıp kaçarga, yalgızım gına utırıp kalırga tiyeş idem. Cırlamavıma yegerme-utız yıllar gına uzgan bulgandır, sazlık buyında çagında miña unsigez yäşlär ide bugay...
Kunaklar, cırım betkäç, garmunım tınıp kalgaç, berara şım kalıp utırdılar. Alar häzer orışa, kargıy başlarlar kebek ide. Änä, kiñ atlap kilep citkän koda, garmunımnı tartıp alır da bähetsez başıma, olı çükeçtäy aykap, açuı belän tondırır...

XIII
— Bägırem, nigä miña ber genä dä cırlap kürsätmädeñ?— dip üpkäsen belderde hatınım, öygä kaytıp, yoklarga yatkanda gına tele açılıp.— Gomerem buyına usal telle hatınnar, bigräk çibär keşegä çıkkansıñ, yörider ul, söyrälçekter dip mıskılladılar. Keşe dä yallap, üzem dä artıñnan şımçılap karadım. Andıy gönahıñ bulmadı. Könläşülärennän hatınnar şulay şartlıy yazıp söyläülären balalarıbız üsep citkäç kenä añladım. İnde menä monısı närsä? Gomerem cırsız-moñsız, canı kipkän ir belän uzdı dip uylagan idem, ä sin garmunda da sızdırıp uynıysıñ, bäğırlärdäge taşlarnı da kuzgatırlık itep cırlıysıñ ikän,— dide.
Min ışanmadım. Döres, öy eçendä cırlaştırgalıy torgan idem min. Ämma hatınım ul vakıtlarda şunda uk ärläp taşlıy tordı. İnde aların onıtkan mikänni?
Bu vakıygadan soñ, kayda gına bulsam da, tanışlarım da, berençe kürgän keşelär dä mine cırlarga öndi, onıtılıp kitep, häm uyınımnı häm cırlavımnı tıñlıy idelär. Bervakıt ber danlıklı tatar yazuçısı belän dä tabındaş bulırga turı kilde. Haman da ul söyläde, bezneñ ihlaslı yöräklär anıñ här süzenä kuş kolagın kuyıp utırdı. Miña da çirat citep, garmun tartıp uynap cibärdem dä cır suzdım. “Dim buyı”n beläsezder? Süzgä nindi osta yazuçılarnıñ da telsez kalırga mömkinlegen başıma kertep karaganım yuk ide. Elek yözemä onıtılıp karap torgan hatınnarga häyran itsäm, häzer cırımnı tıñlaudan huşsız kaluçı irlärgä gacäpsendem. Tavışıma, kolaklarıma närsä bulganlıgın hatınımnan da artıgrak min üzem aptırıy başladım. Niçek soñ bu bolay buldı? Elek tavışımnan hätta bakalar da örki idelär, häzer keşelär dä tıñlap tuymıylar...

XIV
Häzer min garmunda da uynıym, cırlıym da. Ämma, barıber, niçek kenä küklärgä çöymäsennär, gomeremneñ buşka ütkänlegen tagın da avırrak toyam. Küz aldıma başın kıñgır salıp garmun tartkan, köy çıgara başlaganına şatlanıp, canı küklärgä atılgan malay çagım kilep basa. Belegez, minem canım şunda, malay çagımda yalgızı sıktap yılap torıp kalgandır sıman!
Tugan könemä dip atap ör-yaña yäşel garmun aldık. Älegä min anda uynap karaganım yuk.
Ul garmunımnı koda saylaştı.
— Äydä äle, ber sayratıp cibär, illär gacäpkä kalsın!— dide, batırçılık itmädem. Äle häzer dä yörägem citmi. Ägär dä minem soñgı vakıtlardagı cırga-uyınga ostalıklarım barı tik hıyal arkasında tugan ber töş kenä bulsa, üz garmunımnıñ tellärenä barmaklarım tiyü belän uyanıp kitsäm — nişlärmen, niçeklär yäşärmen?
Cäyen, saban tuyına atap, tugan avılıma kaytıp kunak buldık. İnde keşeläre dä başka, yortları da. Şähärçäläp salıngan irken taş pulatlarda yäşilär, olı täräzälären balkıtıp şau çäçäkle göllär üsterälär. Bu tamaşalarga söyeneplär genä dä tuymıysıñ.
Ä minem gomer çittä, yırakta ütte. Küñellärem moñlangan çagında ber irkenäyep cırlıy da almadım, garmun tartıp, tar uramnarnı cırım-moñım belän kiñäytep uzarga da nasıyp bulmadı.
Ätkäy miña:
— Garmunçı bulır ulım!— dip söyengän ide.
Änkäy miña:
— Ulıbızdan yeget asılı çıgar!— dip kuangan ide.
Ä yazmış bütänçä uynadı. Gafu itsennär, min alarnı kuandıra almadım, ömet agaçlarınnan ber genä tatlı cimeş tä özderep aşatu bähetlärenä ireştermädem. Yarlıkıy kür, Hodam, yarlıkıy kür!
Malay çagımda başımnı kıñgır salıp uynarga öyrängän yäşel garmunım äle dä isän ikän. Anı çormadan alıp töşep, tuzannarın sörtep, türgä ük kiterep kuygannar. Kilep kerüemä ük tanıdım min anı, tik kulıma almadım. Ul niçä könnär sagışlanıp, miña bar töymälären ber itep karap utırdı. Bu yulı hatınım da:
— Äydä, ber sızdır äle, Sabir!— dimäde. Bälki kalada kalgan garmunımnı ber genä kat bulsa da tartıp karamavımnı isendä totkandır, ä bälki minem küñelemdägen ul äytmiçä dä añlıy torgandır, belmim, ämma min aña rähmätle idem. Cäberlämäde, ügetlämäde, haman da tugannar belän kaynaştı. Sabantuyga da çıgıp kerdek. Elekkege şau-gör kilgän bäyrämnär häzer yuk ide inde. Halık säğat unnarga cıyılıştı, unikelärgä taralıp ta betä yazdı.
Bäyrämnän kaytkaç, beznekelär su buylarınnan yörep kilergä dip çıgıp kittelär. Min yalgızım kaldım häm kulıma ireksezdän balaçagımdagı yäşel garmunımnı aldım. Töymälärenä basıp tarttım, ämma anıñ tavışı yuk, telläre kipkän, canı suıngan ide. Kinät küñelem kuzgalıp, anı koçaklap, üksep-üksep yıladım. İnde küptän küzlärem yäş çıgarunıñ närsä ikänlegen onıtkan idelär, tulıp-tulıp aktılar.
Bälki bu küz yäşläre şuşı garmunnı tartıp, döres bulmagan tavışların caylaştırıp gazaplangan, şulay kolakların bozgan, moñ butauçı samimi malay çaknı kızganudan yılgalar bulıp yögerep çıkkannardır, ä bälki ul garmunnıñ şul malayga köy öyrätergä tırışkan, canı çıkkaç ta kabat terelgän, ämma yalgış uynaudan artıgın buldıra almaganın añlap aludan bulgandır, belmim...
Häyer, tar uramnarnı kiñ itep garmunda uynıy-uynıy cırlap ta uza almadım.

Mart-aprel, 2004.