Damella Şihabetdin häzrätneñ märsiyäse

Kazanda ber fazıyl[1] çıkdı almas bulıp,
Könçeläre kübäyde gam-has bulıp[2],
Fiker cäühärlären kulga elgän,
Hakıykat diñgezendä gauvas[3] bulıp
Mäydanda ul çıgardı artık gayrät,
Mizmarda sabiqlardan çıkdı gasrät[4],
Hämde lillah, bu il-cirdä bezdän çıkdı
Märcani Şihabetdin ahund häzrät!
Karañgıda fonarnı kabızgan ul,
Kaynar sötkä sarı maynı tamızgan ul;
Sälamätlek çişmäsennän yullar açıp,
Haklık yılgaların agızgan ul
Süz kuzgar ul ir asıl – kiräk yirdän,
Hodayım sizger-kıyu yöräk birgän,
İncenerlar sizmägän yirdän kazıp,
Çıgardı tatlı sunı tirän yirdän
Bolagı-saf, çäygä härkem su alganday,
Haklıkka susagannar kuanganday;
Encesennän küpme bala sötkä tuyıp,
Başkalar bula kaldı su alganday.
Hakıykaten kürgän adäm kuanganday,
Galimnärgä yul kürsätep tu[5] alganday;
Köräş mäydanına bu çıkkan soñ
Batırlar bula kaldı cugalganday.
Añnausız hiç kem aña totınmasın,
Anau-monau keşe imäs çobalganday...
Doşmanına can ayamay karşı torıp,
Anıñ öçen köräşçebez algı safdan.
Tirän uyda möşkil[6] çişep kaldırgan ul,
Biş yöz yılgı batırlarnı taldırgan ul,
Gasırında üzenä ohşaş tiñne tapmay,
Karışuçı yörägen yandırgan ul...
Ütä almıylar ezennän basıp anıñ,
Kitä almıylar yulınnan aşıp anıñ;
Hak nurın sünderä almay doşmannarı,
Kürä almıylar ğalämgä faşın anıñ!
Ah, däriga[7]! Baralmadım karşına anıñ,
Süzenä artıkça min ğaşıyq anıñ...

*
Min üzem ber därdemänd[8] divanämen,
Kayda ber haklık kürsäm, kuanamın.
Bu zatda gacäp haklık kürgännän soñ,
Çarasız şul säbäbdän hub alamın...
Bähetemez açılmagan bez ber fäqıyr,
Abıruyım artık yuk, eşem takır.
Yäştä cıygan ber buaz mäcmägım[9] bar,
Anıñ da kayber cire kakır-makır.
Ul zaman kitap kayda bu zamanday,
Yörimen tirän yirdän su alalmay;
Ber iptäş kalın kitap totıp torsa,
Kızıgıp, min fäqıyrneñ küze alanday.
Ügäy ana kulında yätim kaldım,
Andan da bik erätem kitep kaldım.
Östemdä kerle külmäk, yırtık çalbar,
Kayda mella bar disä,-yitep bardım.
Fäkıyrlektän artık fän kürä almadık,
Şähär, çıgıp, yırak yulga yörä almadık;
Märgännärne tanırlık hälemez bar,
Şul säbäbdän sabır kılıp tora almadık.
Az gına däresem bar kış vakıtda,
Kitap karau-gadätemez buş vakıtda;
Bezdän dä fäyz babı[10] biklängän yuk –
Añlıymız käyef kilgän huş vakıtda...

*
Süz çıgar şağıyrlärdän hikmät berlän,
Ançä küz alartmañız hiddät[11] berlän...
Här fändä şiğır menän kitab tulı,
Karasak, iyäläre nindi olı!..
Şiğır dörest – näsıyhätne hamil bulsa[12],
İyäse qadäri hal gamil bulsa[13];
İşetkän adämnärne yılatkanday,
Väğaz menän gıybrätne şamil bulsa[14].
Kitkännär nindi irlär gäühär saçıp,
Alarnıñ eşläreneñ yulı açık.
Gacäyeb kıymmät äsär kaldırgannar,
Hikmät häzinäsennän yullar açıp.

*
Böradär, sezgä ütenäm sälam yazıp,
Küzeñ sal: Märcani-ul Timer kazık[15]!
Bulmasa, kıybla tapmay adaşırsıñ,
Karañgıda cün belmäy yuldan yazıp!
İmgänep, korı, buşka azaplanma,
Bakır çıkmas urından altın kazıp!..
Kerläsäñ – här närsäne karaytırsıñ,
Könçesez andıy fazıyl niçek torsın?
İstambul, Misır, Şamda[16] tiñdäşe yuk,-
Kışkar, Kazan, Dagıstan bolay torsın!

*
Kursa häzrät[17] alardan borın bulgan,
Maktauga ul ber layık urın bulgan,
Ul, märhüm, Märcanidäy mäftün bulıp[18],
Küp ğalim ul gazizgä kırın bulgan...

*
Adäm kamil bulmadı kaynap peşmäy,
Mähäbbät kasäsennän şärab eçmäy.
Doşmannar tozagını salıp karıy –
Turgaynıñ tozagına laçın töşmäy.
Havada ul ber şoñkar, äylänä oçkan,
Bez yörämez kara koştay ezläp tıçkan...
Bez satdık mellalıknıñ korı atın[19],
Bezdän artık yaulıklı dörest hatın;
Küñlemezne ber sındırıp yılamaymız,
Uylanıp garasatnıñ väqafatın[20].
Aşkan ber ğalim çıksa – yamanlaymız,
Mäclesne gaybät ilän tämamlaymız;
Eşemez – yä mıskıllau, yäisä hurlau,
Üzemezne här gayıbdän amandaymız[21].
Yahşını sükkän ilän atı kitmäs,
Yaman süzneñ küñeldän datı[22] kitmäs;
Saf altınnı näceskä buyau ilän
Näces kitär, altınnıñ zatı kitmäs!
Kıyşık uk, atkan menän, turı kitmäs,
Küñeldän yaman süzneñ kurı[23] kitmäs,
Kotırgan et hava karap örgän menän,
Asmanda[24] torgan aynıñ nurı kitmäs!

* * *
İñ äüväl kiräk närsä – iman digän,
Ahirät eşlärenä inan digän;
"Hoda kiçär" digän menän eş betmäyde,
İman şartın öyränmäsä – İban digän[25].
İkençe kıymmät närsä – küñel digän,
Küñle bozık adämnän tüñel[2[6]] digän;
Bozıkka cir östennän astı artık,
Bulmasa küñel taza – kümel digän!
Öçençe kıymmät närsä-gakıl digän,
Gakılsızda täüfıyk yagı takır digän;
Az eşkä açulanıp, dinen bozar,
İmanın köferlekkä satır digän.
Dürtençe kıymmät närsä-şöker[27] digän,
Niğmätkä şökersezlek-köfer digän;
Catkan cirdän "Hoday kiçär" digän-hurlık,
Säbäb ezläp, töz cul menän cöger digän!
Bişençe kıymmät närsä – ädäb digän,
Ädäb digän – mähäbbätkä säbäb digän;
Köferlek ädäbledä tormaganday,
Ädäbsezdä iman toru gacäb digän
Altınçı kıymmät närsä – sabır digän,
Sabır keşe moradın tabır digän;
Här eşdä sabırsıznıñ töbe – hurlık,
Sabırsızlık başka bäla salır digän!..

* * *
İñ äüväl paqlau kiräk eçneñ keren,
Eçtä tulıp catmasın sasık eren.
Ah, däriga! Eç tazarsın, eç tazarsın, –
Bulmasa, fayda birmäs korı belem!

* * *
Bireldem min yäşlegemdä ugrılıkka[28],
Bu oçratdı mine bik zur kim-hurlıkka.
Näticädä Akmulla dip isem aldım[29],
Bu isem büläk bulmış tugrılıkka.

* * *
Hal kilsä, törle fänne kürgän yahşı,
Kamillär katarına[30] kergän yahşı,
Urısça ukıp kına tügel belmäk-
Hal kilsä, frantsuzça belgän yahşı!

______________
* Kayber süzlär häzerge telgä küçerep alındı.
[1] Fazıyl – östen, olı (zur ğalimnärgä karata kullanıla torgan epitet).
[2] Gam-has bulıp – tübän häm yugarı (ukımışlı) katlau keşelärendä.
[3] Gauvas – suga çumuçı (vodolaz).
[4] Mizmarda sabiqlardan çıkdı gasrät – bäyge mäydanında elgärgelärdän yalgışlar çıktı.
[5] Tu – bayrak
[6] Möşkil – kıyın mäsälälärne.
[7] Ah, däriga – ah, ükeneç.
[8] Därdemänd – kaygılı, moñlı
[9] Buaz mäcmägım – kalın (dönyaga çıkmagan, basılmagan) cıyıntıgım.
[10] Fäyz babı – belem häm bäräkät işege.
[11] Hiddät – açulanu.
[12] Hamil bulsa – yöklägän, kütärgän bulsa, üzendä yörtsä.
[13] Gamil bulsa – eşläüçe, ğamäl kıluçı, fiker yörtüçe bulsa.
[14] Şamil bulsa – eçenä algan, üzenä cıygan bulsa.
[15] Timer kazık – Timer kazık yoldızı, härvakıtta Tönyak kotıp yagına kürsätüe belän geografik dürt tarafnı bilgeläüdä faydalanıla torgan tabigıy oriyentir yoldız (Polyar yoldızı).
[16] Şam – Siriyä.
[17] Kursa häzrät – keşe akılına irek taläp itep çıkkan fiker iyäse Gabdennasıyr Kursavi (1776 – 1812), Ş. Märcanineñ ruhi ostazı.
[18] Mäftün bulıp – mavıgıp, üz-üzen onıtıp, tämam birelep.
[19] İske fikerle, fanatik mullalar küzdä totıla.
[20] Garasatnıñ väqafatın – kıyamätneñ kiläçägen.
[21] Amandaymız – isän kebek toyabız, azat şikelle sizäbez.
[22] Datı – kere, tabı.
[23] Kurı – duyını, çüp-çarı, pıçragı.
[24] Asman – kük.
[25] İban – İvan, yağni rus keşese bula, möselman tügel.
[26] Tuñel – dün, tün, yöz çöyer.
[27] Şöker – Allanıñ birgän rizık-niğmätlärenä, yahşılıgına şatlık, kanäğatlänü belderü.
[28] Yätim üskän Miftahetdinnıñ mädräsädäge tormışı açlı-tuklı ütkän, küräseñ, kayber vakıtlarda soramıy alırga da mäcbür bulgan. Şağıyr şularnı iskä ala.
[29] Şağıyr halık arasında üzeneñ turı süzlelege, ğadellege belän tanıla, "Ak küñelle mulla", "Ak küñelle ostaz" – Akmulla dip atap yörtelä başlıy.
[30] Kamillär katarına – ukımışlı, ählaklı, kamil-kürkäm keşelär safına.