Çelpärämä Kilgän Yıllar

(hıyalıy hikäyä)

Mihail Sergeeviç Gorbaçev kisken şaltıragan tavışka uyanıp kitte häm, kulın suzıp, säğat knopkasına bastı, ä üze bu yämsez tavışlı budilniknıñ bötenläy tanış tügellegenä iğtibar itte.


“Haman şul iske ğadäte, - dip uyladı Raisa Maksimovna turında,- tota da öygä çüp – çar taşıy. Menä bit tagın nindider han zamanınnan kalgan kilbätsez säğat kiterep kuygan minem yanıma. Üze kayda soñ äle? Yanımda yuk bit, urını da suıngan.


Läkin Mihail Sergeeviç Räisäseneñ yuklıgına älläni ise kitmäde: çıgıp yugalıp yöri torgan zamannarı uzgan ide inde anıñ. Häzer anı öydän kuıp ta çıgara almıysıñ.


Mihail Sergeeviç säğatkä karadı häm... aptırap kaldı: “ Nigä soñ äle min, pensiyädäge keşe säğat cidedä uyandım? - dip uyladı ul. – Fondka kayçan barsañ da bula, bötenläy barmıy kalsañ, tagın da yahşırak».


Läkin anıñ yokısı açılgan ide inde, barıber torırga turı kilde. Ul östäl östendäge pultnı aldı da televizorga taba borıldı häm açkan avızın yaba almıy şaktıy ozak basıp tordı: kiçä kiç belän genä karap yatkan “Soni” urınına karşıda yahşı gına kürengän “Raduga” eşläp utıra ide.


“ Menä tagın ber vatanpärvär tabıldı! – dip uyladı ul hatını turında.- Sin genä üzebezdä çıkkan çüp – çarnı satıp alıp ilne bayıtmasañ inde! – Läkin ekranga küz töşergäç, telen teşläde: “Raduga”nıñ kürstü sıyfatı “Soni”nıkınnan hiç tä kalışmıy ide. Bu häl Mihail Sergeeviçnıñ kay töşender çemetterep aldı, az gına bulsa da, käyefen bozdı.


Ul arada diktor yañalıklar birä başladı.


- SSSR prezidentı hatını Raisa Maksimovna Gorbaçeva, - dip söyli ide ul, - bu könnärdä Amerika Kuşma Ştatlarında yal itä. Yal arasında ul törle illärneñ kürenekle däülät eşlekleläre belän oçraşırga da vakıt taba...


Gorbaçev üzeneñ küzlärenä häm kolaklarına ışanmıy aptırap utırganda, ekranda Raisa Maksimovnanıñ üze dä kürende. Anı kürgäç, Mihail Sergeeviç çalkan kitä yazdı, barı tik utırıp torganlıgı belän genä yıgılmıy kaldı: inde küptän äbigä äylängän Raisa Maksimovnaga bu yulı kırıktan artıknı birep bulmıy ide. Koyaşta yangan zifa gäüdäle Raisa Maksimovnanı Hillari Klinton kultıklagan. Nyu – Yorktan tapşıru alıp baruçı Sergey Goryaçev aña:


- Raisa Maksimovna! Sez Mihail Sergeeviçka berär süz äytergä telämisezme? – dip sorau birde citmäsä.


Raisa hanım ekranga turı karap kulın bolgadı häm:


- Hellou, min siña tizdän şaltıratırmın, qaderlem! – dide.


Şakkatkan Mihail Gorbaçev ni uylarga da belmäde. “Elekke tapşırulardan fragmentlardır bolar!” – dip tä faraz itte. Annan soñ pultka basıp ikençe kanalnı tottı, anda da “Häbärlär” birälär ide:


- Bügen, 1997 yılnıñ unbişençe aprelendä Sovetlar Soyuzı prezidentı Mihail Sergeeviç Gorbaçev kremldä kayber Afrika illäreneñ ilçelären kabul itte...


Mihail Gorbaçev diktornıñ bu süzlären işetep ni uylarga da belmäde; töşemdä kürämder yä sataşamdır dip, hätta, üz tänen çemetep tä karadı, läkin bu – çınbarlık ide.


...SSSRnıñ barlık poçmaklarınnan partiyä kabul itkän “Torak – 2000” digän programmanıñ uñışlı ütälä kilüe turında häbärlär kilep tora. Partiyä äytkänçä, 2000 nçe yılga qadär härber sovet ğailäseneñ ayırım fatir yäki yort belän täemin iteläçägenä şik kalmıy,- dip ışandıra ide ul arada telecurnalist.


“Buluı mömkin tügel! Nindi “Torak – 2000 Programması?” Bulgan yortlar da cimerelep betep bargan zamanda!” – dip çiktän tış gacäplände Gorbaçev...


Şulvakıt poçmaktagı östäldä torgan kayandır päyda bulgan tartmaçıktan elekke radiotelefonnarnı häterlätkän apparat gıcıldap kuydı:


-Mihail Sergeeviç! Häyerle irtä!


- İsänmesez! Sez kem?


- Bu – min, Mihail Sergeeviç! Sezneñ garac başlıgı. Avtomobil kayçanga kiräk bulır, Mihail Sergeeviç, ğadättägeçäme?


- Sigezgä! – dip äytkänen sizmi dä kaldı M.Gorbaçev.


- ...Kiçä Sovetlar Soyuzı Kommunistlar pariyäse Üzäk komitetınıñ Politbyuro utırışı buldı. Utırışnı partiyäneñ General sekretareneñ berençe urınbasarı Färit Möbäräkşin alıp bardı... - dip söyläven dävam itte diktor ul arada.


Çiktän tış aptıravın ciñep häm nindider eçke boyırıkka buysınıp, Gorbaçev sikerep tordı häm irtänge fizik künegülär yasıy başladı.


“Gacäp, - dip uyladı ul, - min bit irtän häm, gomumän, berkayçan da zaryadka yasamıy idem. Ä bügen mine, äyterseñ, almaştırıp kuygannar.”


Kinät anıñ küze zur közgedäge üzeneñ çagılışına töşte. Läkin bu ni bu!? Salpıraygan tänle babay urınına közgedän aña nık häm töz gäüdäle, çandır häm tartış tänle elekke Gorbaçev karap tora ide.


“Bötenläy tege vakıttagı kebekmen. 1990-91 nçı yıllarda, SSSR prezidentı çagımda min şundıyrak idem bit”, - dip uyladı ul.


Yuınıp, kırınıp, üzen tärtipkä kiterep betep torganda işek şaltırattılar:


- Mihail Sergeeviç, aşap alırga telisezme?..


Unbiş minuttan spetsavtomobillär belän çolgap alıngan Prezident limuzinı İske mäydandagı Üzäk Komitet binasına taba çaba ide. Gorbaçev tuktatırga telägän ide, läkin tıyılıp kaldı.


“Karap karıyk äle, ni belän betär ikän bu säyer töş”,- dip uyladı ul.


General sekretar kabinetına şulay da nindider eçke kiyerenkelek belän bardı. “Sekretar kem ikän? – dip uylıy ide ul eçke kurku belän,-. Häm nigä politbyuro utırışın nindider Mäbäräkşin alıp bardı, dip häbär ittelär. Bezdä bit tatarlarnı yugarı postlarga kuyu ğadäte yuk ide. Kem bulsa da yarıy, tatar gına bulmasın.


Kabinet işegenä citkäç, Mihail Gorbaçev ciñel sulap kuydı. “Haman min ikän äle!” – dip uyladı ul, işektäge yazunı kürgäç.


Zur zalsıman kabul itü bülmäsendä şul uk elekke tärtip ide. Östäl östendäge käğazlärne häm kul kuyarga kitergän dokumentlarnı karap çıkkaç, ul barlık problemalarnıñ da diyärlek uñay häm vakıtında häl itelä barganlıgın añladı. Härkem üz urınında ide: Gosplan Politbyuro kürsätmäläre buyınça böten närsäne aldan isäplägän, planlaştırgan, Üzäk Komitet şul plannar buyınça karar çıgargan, Yugarı Sovet ul kararlarnı zakonga äyländergän, ä hökümät yögerä - yögerä şul zakonnarnı tormışka aşıra.


“Politbyuroda kemnär ikän minem? Haman şul mälcerägän kartlar mikän? Ä hökümät kemnärdän tora ikän? Yarıy!..Soñınnan!..Soñınnan!..Ä häzer kittek Kremlğä!..


Tögäl tugız säğattä Gorbaçev Kremldäge prezident kabinetına kerde. “İlçelärne, az bulsalar, monda gına kabul itärgä kiräk! – dip uyladı ul – vakıt tar”.


Östäl östendäge käğazlärgä karap, üzeneñ dürt Afrika ile ilçelären kabul itärgä tiyeşle ikänen belde. Annan soñ beravık isenä kilde häm: “Närsä eşlim min!? Min nidi prezident? Nindi Gensek?! SSSR belän Kompartiyäneñ yukka çıkkanına da inde cide yıl, – dip tirä - yagına karandı. Läkin vakıygalar aptırap utırırga vakıt kaldırmıylar ide: algı bülmädä utırgan yäş çibär kızlarnıñ berse anıñ aldına bügen oçraşaçak keşelärneñ isemlegen saldı, ä üze tal çıbıgıday zifa gäüdäsen täva koşıday totıp kabinettan çıgıp kitte. Mihail Sergeeviç çibärneñ artınnan karap kalganın sizep oyalıp kuydı.


İlçelär belän eşne betergäç, Mihail Gorbaçev irtädän birle eçen tırnap torgan mäsäläne açıklarga buldı.


- Barlık oçraşularnı bütän vakıtka küçeregez häm Premernı çakırıgız! – dip boyırdı ul östäl östendäge apparat aşa gına.


- Häzer ütäler, Mihail Sergeeviç! – dide katı tärtipkä öyrätelgän hezmätkär.


“Premer – ministr kem ikän soñ minem? – dip uyladı Gorbaçev, - üz kadrlarıñnı belmiçä oyatka da kaluıñ bar. Käğazlärdän kararga kiräk”.


Östäl östendäge dokumentlardan ul Ministrlar Sovetı räise bulıp nindider İvan Stepanoviç Drugov digän keşeneñ eşlägänen belde. Kabinet äğzaları da barısı da yaña keşelär ide.


“Kayan kilep tulgannar bu yat keşelär Hökümätkä? Ä nomenklatura kayda? Kayda bezneñ tikşerelgän üzebezneñ kadrlar: Çubayslar, Nemtsovlar, Çernomırdinnar häm başkalar?”


Şul vakıt Prezidentka Premernıñ kilep citüen belderdelär.


- Kersen! – dide ul korı gına.


İşektä yäş kenä tanış bulmagan urta buylı ber adäm kürende. Ul isänläşte, eşlekle kıyafät belän başlıgı kürsätkän urınga barıp utırdı häm papkasınnan berniçä bit käğaz çıgarıp östälgä kuygaç:


- Min sezne tıñlıym, Mihail Sergeeviç! – dide.


Gorbaçev süzne närsädän başlarga belmi beraz uylanıp tordı da üzen iñ borçıgan soraunı birde:


- Niçek soñ, İvan Stepanoviç, Däülätebezdä halık niçek yäşi? Min matdi yaknı küz uñında totam.


Premer ber – ike sekudka gına küzlären prezidentka töbäp tordı da, beraz gacäplängän tavış belän:


- Äybät yäşilär, Mihail Sergeeviç, zarlangan keşe yuk, - dide.


- Eş hakı, pensiyälär vakıtında tülänäme?


Drugovnıñ karaşında aptırau bilgese kürende, läkin ul monı yäşerergä tırışıp:


- Älbättä, Mihail Sergeeviç, härvakıttagıça!


- Zabastovkalar bulganı yukmı7 Törle çualışlar, timer yulga çıgıp yatular, protest yözennän açlık iğlan itülär...


- Premer – ministr gacäplänüen inde yäşerä almıy başladı:


- Nindi zabastovkalar, Mihail Sergeeviç!? Sez ni turında söylisez!


Gorbaçev, şundıyrak soraular birüen dävam isä, üzen avıruga sanıy başlauları mömkin ikänlegen añladı. Ul “tabigıyräk” problemalarga küçärgä buldı häm şular arkılı ildäge säyäsi hällärne açıklarga uyladı.


- Mine, İvan Stepanoviç, çäçü eşläreneñ barışı kızıksındıra. Republikalarda eşlär niçegräk? Artta kalu yukmı?


Drugov östäl östendäge käğazlärneñ bersen aldı da şuña karap cavap birä başladı.


- Älbättä, könyaktan başlıybız. Törkmänstan töp kulturalarnı çäçte. Şulay uk Tacikstan häm Kırgızstan da tiz köndä çäçüne tämamlauları turında raport birergä tiyeşlär.


- Ä Kavkaz? – dip soradı Gorbaçev nık dulkınlangan tavış belän.


Drugov, svodkalarga karap, cavabın dävam itte:


- Ärmänstan häm Äzerbaycan börtekle kulturalarnı çäçep beterdelär. Gruziyä äle suza: taulırak urınnarda cir citeşmi, dip häbär itälär. Bıyıl yaz soñ kilä bit. Kavkaznıñ bu yagında, Dagstanda, Çeçnyada çäçü kızu bara, tempnı yugarı totalar, Mihail Sergeeviç!


“Dimäk, ber respublika da soyuzdan çıkmagan! – dip söyende Gorbaçev. - Ä Baltik buyı niçek ikän?”


- Estoniyä, Litva häm Latviyädä dä çäçü eşläre inde başlandı, - dip dävam itte süzen Premer. – Süz uñayınnan şunı äytim äle, Mihail Sergeeviç! Estoniyä Sovet sotsialistik respublikaga yärdäm itärgä kiräk ide. Anda 92 - nçe urınına 76 – nçı benzin kitergännär.


- Sez bit premer, - dide Gorbaçev. – Yärdäm itegez! - E üze eçtän: “Allaga şöker! Bar da tärtiptä! – dip şatlandı.


- Yahşı! – dip cavap birde Drugov. – Bügen ük oyıştırırmın.


Gorbaçev ildäge hällär belän nıklabrak tanışu isäbe belän Drugovka ämer birde:


- İvan Stepanoviç! Min Minstrlar Sovetı utırışın aşıktırırga buldım. İrtägä irtän säğat unga äzer bula alırsızmı?


- Tırışırbız, Mihail Sergeeviç! Sez bit tege atnaga äzerlänergä kuşkan idegez. Kiräk ikän, ütkärerbez.


Premernı çıgarıp cibärgäç, Gorbaçev, üzeneñ eşleklelege belän gorurlanıp, uçların uıp aldı:


- Menä şunda barısı belän dä tanışırmın inde, - dip niyätläde ul.


Töştän soñ Mihail Sergeeviç üz aldına ber genä burıç kuydı: niçek bulsa da bu çiktän tış säyer hällärneñ asılına töşenergä. Nigä bu bolay bulıp çıktı soñ äle? Niçek itep 1991 yılda yukka çıkkan Sovetlar Soyuzı cide yıldan soñ yañadan kayandır kilep çıkkan? Äyterseñ, dönyanıñ astı öskä kilgän.


Ul başka ber keşene dä kabul itmäskä buldı häm üzeneñ 1991 nçe yılnıñ avgustınnan soñ yasagan çıgışlarınıñ, dokladlarınıñ tekstların kiterergä kuştı.


“Keşelärdän soraşıp bulmıy. Bu ğalämätneñ döresen barı tik dokumentlar yärdämendä genä açıklıy alam min”, - digän fikergä kilde ul.


Ber minuttan kiräkle kitaplar anıñ östäle östenä kilep tä yattılar.


M.Gorbaçev üzeneñ 1991 yılnıñ 19 nçı avgustı vakıygaları uñayı belän yasagan çıgışın açtı. GKÇPnıñ fetnä yasarga mataşıp karavı bulgan häl mikän? Äye, anıy häl çınnan da bulgan ikän. Gorbaçevnıñ üzeneñ yärdämçese, KPSSnıñ üzäk Komitetı General sekretarenıñ berençe urınbasarı Yanaev citäkçelegendä SSSR dagı üzgärtep korunı yuk itärgä mataşu bulgan. Bu fetnä ilebezdä äle yaña gına şıtıp kilä torgan demokratiyä yaralgıların taptap yuk itärgä tırışıp karau ide.


Mihail Sergeeviç tirän uyga çumdı, annan soñ avır sulap kuydı. “Äye, - dip uyladı ul, - fetnädä katnaşuçılar monda üzläreneñ buldıksızlıkların kürsättelär. Ä bit kıyulık häm täväkällek belän eş itkändä, ciñärgä bula ide äle”.


Şulay da, Gorbaçevnı iñ kızıksındırganı – Sovetlar Soyuzınıñ tarkaluı ide. “B.Eltsin, L.Kravçuk, S.Şuşkeviç Belorussiyäneñ Belaya Veca urmanında çınnan da oçraştılar mikän häm SSSRnı beterergä karar kıldılar mikän? – dip uyladı ul dulkınlanudan kaltırangan kulları belän kitap bitlären aktara – aktara.


Monısı da bulıp ütkän vakıyga bulıp çıktı, çönki Gorbaçev üzeneñ çıgışları basılgan kitaptan sovet halkına möräcäğat itkän şundıy süzlären taptı:


“Hörmätle Sovetlar Soyuzı gracdannarı! Qaderle vatandaşlar! İptäşlär! Min, SSSR Prezidentı bularak, şunı belderäm: inde işetkänegezçä, sezgä bilgele zatlar Boris Yeltsin, Leonid Kravçuk häm Stanislav Şuşkeviç “Belaya” Veca urmanına yäşerenep, Sovetlar Soyuzın tarkatu turıda karar çıgarırga uylagannar ide. Bu – SSSRnıñ töp zakonına – Konstitutsiyägä karşı bulgan, däülätkä hıyanät itü, dip bäyälängän cinayät öçen alar öçese dä kulga alındılar häm kiräkle cirgä urnaştırıldılar. Barıbızga da bilgele, berniçä ay gına elek ütkärelgän referendumda SSSR halıklarınıñ küpçelege Sovetlar Soyuzında yäşärgä teläüläre turında açık belderdelär. Ä bu öç yugarı däräcäle däülät eşlekleläre, üz respublikaları halıkları ihtıyarına karşı kilep, SSSR nı bötenläy yukka çıgarırga cıyıngannar ide. Läkin Kommunistlar partiyäsenä häm halkıbızga tugrılıklı bulgan danlıklı Däülät kurkınıçsızlıgı organnarı, alarnıñ bu mäkerle niyätlären belep, barısın da kulga aldılar, häm tizdän Sovet mähkämäse alarga tiyeşle cäzanı bilgelär...”


İkençe dokumentta M.Gorbaçev älege öç fetnäçeneñ cideşär yılga hökem itelep, “Matrosskaya tişina” törmäsenä utırtılganlıkların belde.


Mihail Sergeeviç aldındagı kitapların etebräk kuydı da uylar däryasına çumdı. “Döres eşlägänmen. Şulay da kiräk ide alarga. Katı cäza, läkin ğadel häm zakon buyınça,”- digän näticägä kilde ul ahırda.


Gorbaçev 1991 nçe yıllardan başlap bügenge könnärgä hätle bulıp ütkän tormışnı sürätlägän dokumentlarnı äle ozak karap utırdı. Şuşı uzgan un yıl eçendä SSSRda tärtip nıgıgan, soyuzdaş häm avtonomiyäle respublikalardagı üzäktän ıçkınırga tırışu omtılışları yukka çıkkan. Çınnan da, totrıklı tormış alıp baruçı ildä matdi yaktan yahşı täemin itelgän halık kaya kitärgä tırışsın.


Milli mäsälä dä bik nıklap häl itelgän: här respublikada – soyuzdaşmı ul, avtonomiyäme ällä milli okrugmı – töp halık tele käğazdä genä tügel, ä çın mäğnäsendä däülät telenä äverelgän. Ä bu isä SSSR nıñ çın respublikalar soyuzı ikänen isbatlıy häm törle millätlärneñ akrınlap yukka çıguına kirtä bulırga tiyeş ide.


Ul yıllarda M.Gorbaçev öçen iñ kıyını häm iñ çetereklese – Mäskäü mafiyäsen ciñü bulgan. Böten SSSR kommunistlarına kara tap töşerüçe partiyäneñ yugarı katlamı, çın mäğnäsendä ilne bugazınnan algan bu mafiyä äğzaları cılı urınnarınnan alınıp, salkın yaklarga ozatılgan. Ä häzer inde däülät uçrecdeniyelärendä rişvät alu betkän, çinovniklar sanı berniçä märtäbä kıskartılgan. Alar gadi keşelär belän bergä gomumi kibetlärgä, hastahanälärgä yöri başlagannar. Çit il markalı avtomobillärdän “Volga” larga, tramvay häm metrolarga küçkännär.


“ Ä bit min üzgärtep korunı däülätne kulına algan mafiyäne ciñär öçen dä başlagan idem inde. Bu eştä min halık yärdämenä tayanırga uylagan idem, çönki ul gına mafiyäne ciñä ala ide äle. Läkin bu barıp çıkmadı: halık berdämlek kürsätmäde...- dip körsenep kuydı Mihail Sergeeviç.- Häyer, nigä barıp çıkmadı bulsın, monda bit mafiyä ciñelde, dip yazılgan!..”


* * *


Kiç buldı. Bu vakıygalardan soñ tämam başı katkan M.Gorbaçev öyenä kaytıp kerde. Böten närsägä töşenergä, uy – fikerläreneñ oçın – oçka yalgarga kiräk ide. Läkin bik ozak närsäder añlarga tırışıp yata torgaç, küzläreneñ yomıla başlavın sizde. Ämma, aña säğatne tagın da irtänge cidegä korıp kuyarga kiräk ide. Ul, kulın suzıp, tege tanış bulmagan uyatkıçnı aldı häm...kort çakkanday sikerep tordı, şunduk böten yokısı açıldı: kulındagı säğatneñ prucinaların boru öçen ber vintı da, totkıçı da, knopkası da yuk ide.


- Bu nindi äkämät! – dip aptıradı ul. – Bu bit elektron säğat tügel, monıñ prucinasın borıp korıp kuyarga kiräk. Hätta, ike prucinası bulırga tiyeş monıñ


Läkin säğatneñ artı şop – şoma, ber cöye dä yuk, ä üze haman yörep yata, äyterseñ lä zavod anıñ prucinasın korıp, berniçä yıl eşlärlek itep çıgargan. İmeş, korılışı betkäç, säğatne çüp ütkärgeçkä olaktırırga gına kala...


Ämma irtän säğat anı tagın cidedä uyattı. Gorbaçev, torıp utırıp, yänä säğatne äyländergäläp karadı, läkin berni dä añlamıyça, yañadan urınınnan torıp kitte.


Bügen inde ul artık aptıramadı, eşenä dä tınıç kına bardı, böten däülät tormışın küzdän kiçerep çıktı, Hökümät utırışın ütkärde. Ministrlarnıñ söyläve buyınça, ildä problemalar küp, läkin alar çişelä bara, häm gomumi hällär 1991-nçe yıllarga karaganda küp märtäbä yahşırak häm totrıklırak ide.


Töşke aşka Mihail Gorbaçev öyenä kayttı, döresräge, ul tagın ber märtäbä tege säyer säğatne borgalap kararga uylıy ide. Kaytıp kerep. kapkalap algaç, lupa, älege uyatkıçnı häm kayber instrumentlar alıp utırıp eşkä totındı häm üze öçen bik säyer bulgan ber näticägä kilde: bu säğat bötenläy cir yözendäge tehnologiyä buyınça eşlänmägän ide.


Ozak kına aptırap utırgaç, anıñ başına şundıy uk säyer, keşe ışanmaslık uylar kilä başladı. “Minem yañadan prezident bulıp kaluım şuşı säğat belän bäyle tügel mikän? – dip şiklände ul.- Bu närsä bulmaganda ber törle dönya ide, min B.Eltsin tözegän Rusiyädä yäşi idem. İnde bu uyatkıç şıltıragaç, üzem citäklägän SSSR da bulıp çıktım. Citmäsä soñgısı berençesenä karaganda küpkä küñelgä yatışlırak. Bolarnıñ kaysı çın dönya ikän? Dimäk, bu säğat gadi genä närsä tügel. Läkin kayan kilep kergän ul minem öygä? Kem minem belän mataşa, miña närsäder isbatlarga teli?


Bu säğatne tuktatıp bula mikän? Ul tuktagaç, närsä bulır ikän? Ällä inde bötenläy timäskäme, şul kileş kala birsen”.


Läkin, uylana torgaç, Mihail Sergeeviç şundıy näticägä kilde: Bu-tabigıy häl tügel, bu üz – üzeñne aldau, häm monıñ ahırı naçar betüe mömkin. Tuktatırga kiräk bu äkämätne, üz – üzeñne ciñep, ihtıyar köçen cıyıp moña çik kuyarga kiräk. Läkin niçek itep7 Uramga alıp çıgıp, asfaltka çäpärgäme? Alay itärgä yarıy mikän soñ?


Kinät anıñ başına bik şäp ber uy kilde: bu säğatne demokratlarga birergä kiräk. Döresräge, Yeltsin häm anıñ ike dustına. Kürsennär, demokratiyä digän närsäneñ, alarça, aşıgıp ütkärgändä, Vatanıbıznı nindi möşkellekkä töşerüen. Läkin anıñ isenä “kılt!” itep caylı gına bargan tormışnı bozuda üzeneñ dä gayıbe bar ikäne isenä töşte. Ul bit başladı üzeneñ üzgärtep koruı belän. “Yuk la! – dip uyladı Gorbaçev, – demokratik üzgäreşlär barıber kiräk bula ide, läkin mondıy kotoçkıç bäyä bärabärenä tügel. İñ elek gadi halıknıñ bügenge tormışın küz uñında totarga, monı täemin itkäç kenä reformalar eşlärgä. Minem gayıbem alarnıkına karaganda küpkä azrak!”


Prezident, Eçke eşlär ministrına şaltıratıp, öç totkınnı “Matrosskaya tişina”dan İske mäydanga Üzäk Komitet binasındagı kabinetına kiterergä kuştı häm üzeneñ yartı säğattän şunda kiläçägen belderde.


Prezident Gorbaçev kabinetına kergändä Yeltsin, Kravçuk häm Şuşkeviçnıñ tınıç kına üzen kötep utıruların kürde. Şul tirädä genä sakçı ofitserlar da yörep tora ide. Mihail Sergeeviç tegelärne kabinetına çakırdı häm beraz vakıt alarga karap tordı. “Kunaklar” ber dä töşenkelekkä birelgängä ohşamıylar ide. Tazalıkları da yarıysı gına ikän, zarlanmadılar. Boris Nikolayıviç, kiresençä, katı yataknıñ üzenä kileşüe, avır säyäsät frontında algan radikulitı tözälüe turında belderde.


- Niçek aşatalar, häm,gomumän, şikayätläregez yukmı? – dip soradı Gorbaçev. Tegelär törmäneñ kurort tügellegen, ämma nucasız gına yäşärgä bula torgan cir ikänen äyttelär.


- Menä närsä? – dide tegelärgä, nihayät, Mihail Sergeeviç,- ozaklap söyläşep utırırga, gafu itegez, vakıt yuk, läkin minem sezgä ber täqdimem bar, ul sezneñ yalkıtkıç säğatläregezne küpmeder canlandırıp cibärer.


Şundıy süzlär belän Mihail Sergeeviç portfelennän älege uyatkıç säğatne aldı da Boris Nikolayıviçka iltep tottırdı.


- Aptıraşmagız! – dide ul tegelärneñ gacäplänüen kürep. – Bu – mina tügel , şartlamas. Bu säğat kenä, läkin gadi säğat tügel. Sez anıñ seren irtän yokıdan uyanganda belersez. Ä şuña qadär şartım şul: sez säğatkä timägez, anı borgalamagız, ä irtägä miña kire kiterep biregez!


“Kunaklarnı” ozatkaç, Gorbaçev,kanäğat yılmaep, kulların ugalap kuydı. «Äydä, - dip uyladı ul, - karasınnar äle üzläreneñ «eşenä». Kürerbez monıñ alarga niçek täesir itkänen. Kravçuk belän Şuşkeviçnı tarih üzeneñ bitlärennän seberep tükte, inde tegeseneñ dä vakıtı citär, kılgan eşlärennän oyalıp, üze ük çıgıp taymagayı äle! Ä tavışların çıgarmıy miña karşı oppozitsiyädä genä utırsalar, gomer bakıy milli kaharmannar isäbendä yörerlär ide äle”.


İrtägesen Mihail Sergeeviç budilniksız da irtänge cidedä uyandı: östenä partiyä häm däülät turında kaygırtu eşe yañadan yöklängäç, anıñ yokısı yänä kaça başlagan ide.


Yanında yatkan Raisa Maksimovnanı kürep: “Ştatlardan kayçan kaytıp citteñ?” – dip sorarga uylagan ide, tegese yoklıy bulıp çıktı. Läkin sak yokı üzeneken itte: Raisa hanım küzen açtı da:


- Rähätlänep yoklarga da irek birmiseñ, tañ ätäçläre belän torıp kaya barasıñ? – dip şıñşıdı.


- Kremlğä, - dip äytüdän çak tıyılıp kaldı Mihail Sergeeviç. Hatınınıñ yanında yatuı tege säğatneñ yuklıgı belän añlatılganına ul şunduk töşende. Dimäk, min tagın tirän upkın kırıyında torgan Rusiyädämen! – dip uyladı ul.- Ä Boris Nikolayıviç, kiresençä, prezident.


Gorbaçev tordı häm ikençe bülmägä çıgıp, “Şarp”nı kabızdı. Diktor Rusiyä prezidentı Yeltsinnıñ yaña Berençe vitse-premerlar Çubays häm Nemtsov belän oçraşuın söyli ide.


- Añlaşıla! – dip mıgırdadı kiçägege prezident Gorbaçev. – Haman şul ber balık başı ikän äle. Kuşıluçılarnıñ urının alıştıru belän genä summa üzgärmi şul. Gadi arifmetika, läkin şunı berniçek tä añlarga telämilär. Tagın türälärne urınnan – urınga küçerep kenä eş kürsätergä uylıylar.


Kön ğadättägeçä ütte. Kiçä häm öçençe kön baştan kiçkän vakıygalar ällä buldılar, ällä yuk,dip uylap kuydı Gorbaçev. Läkin bu anıñ üz – üzen aldarga mataşuı, üzen tınıçlandırırga tırışuı gına ide ahrısı. Çönki kiçkä taba ul säğatne Boris Yeltsinga birgänenä ükenep tä kuydı. ”Bötenläygä üzemdä genä kaldırsam, ni bula ide inde! – dip poşına başladı ahırda. – Yeltsin vlast tämen yañadan tatıgaç, uyatkıç – säğatne miña kire kaytarırga telärme soñ?


Kön kiçkä avışu belän Gorbaçev ömetsezlekkä birelä bardı.Säğatne Boris Nikolayıviçka birgän öçen üzen haman da nıgrak bitärläde. «İkençe märtäbä bit! – dip özgälände ul. – Berençese 1991 nçe yılda buldı. Min bit ul öç slavyan respublikaları prezidentların «Belaya Veca”da mäkerle plannar korıp yatkan çaklarında kulga alıp, Sovet zakonnarınıñ böten katılıgı belän hökemgä tarttırırga tiyeş idem. SSSRnıñ böten köç ministrlıkları minem kulımda ide bit. Niçek yoklap kaldım soñ min? Ä ikençe zur hatanı inde kiçä eşläp taşladım: Yeltsinnı çakırıp kiterep, säğatne, döresräge, vlastnı ikençe märtäbä kulına tottırdım. Ah, min nindi ahmak ikänmen!


Kiç citte. Mihail Sergeeviç belän Raisa Maksimovna tınıç kına söyläşä - söyläşä kiçke aşnı aşıylar. Läkin hucaga üzen kulda totu bik avır ide. “Belsäñ ide, Raya! - dip uylıy ide ul häläl cefetenä karap. – Nilär genä bulmadı bu aralarda. Bähetle sin, çönki berni belmiseñ”.


Şul vakıt işekneñ tışkı yagında baskıç mäydançıgındagı mahsus urınnan sakçınıñ tavışı işetelde:


- Mihail Sergeeviç! Sezgä kunak kilde.


- Kem? – dip soradı eks – prezident, apparatka yakınrak kilep.


- Rusiyä prezidentı Boris Nikolayıviç Yeltsin.


Gorbaçevnıñ yöräge sizderep sikerep kuydı häm yış – yış tibä başladı. Tamagına nider tıgılgan kebek buldı. Läkin ul üzen bik tiz kulga aldı.


- Boris Nikolayıviç! Min anı üzem karşılıym! – dip, aşıga – aşıga işekkä taba yünälde ul. Yeltsin üze dä tanış baskıç buylap öskä kütärelä başlagan ide inde. Alar baskıç mäydançıgında isänläştelär. Beravık süzsez tordılar.


- Öygä kerep tormıym, - dide Boris Nikolayıviç, nihayät, - vakıt tar. Annan soñ, Raisa Maksimovna aldında söyläşäsem dä kilmi, çönki tema artık çeterekle. Minemçä, sez dä monı telämisez - şul süzlär belän Boris Nikolayıviç yuka pältäseneñ tirän – tirän kesälärennän nider ezli başladı.


Mihail Sergeeviçnıñ yöräge tagın talpınıp aldı. “Säğatne kitergän”, - dip şatlandı ul.


- Mihail Sergeeviç! – dide şulvakıt Yeltsin, şaktıy dulkınlangan kıyafät belän.- Sez nindi maksat belän şulay şayardıgız? Min duslarım belän tınıç kına “Matrosskaya tişina”da utıram, zarlanmıym, tärtip bozmıym. İldä tormış äybät kenä bara. Halık küz aldında min kıyırsıtılgan, il öçen, halkıbız öçen cäfa çikkän keşe bulıp sanalam. İnde, alla boyırsa, irekkä çıgarga da küp kalmadı. Ä sez närsä eşlädegez? Bezne çakırıp alıp, şuşı säyer säğatne kulga tottırdıgız häm... min ni närsälär küräm? SSSR yuk. Rusiyäneñ böten baylıgı çit illärgä küçep betep bara. Halık kırıla. Nindi andıy yugarı maksat öçen eşlänä bu eşlär? Ber kön eçendä min şunı añladım: bezneñ ilebez böten kürsätkeçlär buyınça da ille – altmış yılga artka alıp ırgıtılgan. Bügen yäşägän buın väkilläreneñ layıklı yahşı tormışnı kürüläre ikele. Kemgä kiräge bar ide monıñ?


Şul süzlär belän Boris Nikolayıviç säğaten Gorbaçevka suzdı:


- Mägez, alıgız, Mihail Sergeeviç! İl belän üzegez idarä itegez. Ä min bügen ük “Matrosskaya tişina”ga kire kerep utıram. Anda miña tınıçrak bulır.


Bu süzlärne işetkäç, Mihail Sergeeviç çiktän tış söyende, anıñ dulkınlanuı tışka bärep çıktı. Ul kaltırangan kulları belän Yeltsin birgän säğatne alırga suzıldı häm... berse inde säğatne kulınnan ıçkındırıp, ikençese anı totıp ala almaganlıktan, säğat başta ayak astına taş idängä oçıp töşte, annan soñ kultıksanıñ askı timerenä bärelep, aska uk oçtı häm…çelpärämä kilep vatıldı. Prezident häm eks - Prezident kotları oçıp, yögerep aska töştelär, läkin anda inde pıyala kisäkläre, şöreplär, strelkalar häm başka törle kıypılçıklar gına yata ide.


- Mihail Sergeeviç! Sez närsä eşlädegez! Nigä soñ sez anı nıgrak totmadıgız? Sez bit Rusiyäne harap ittegez! – dip kıçkıra ide küze alargan Boris Yeltsin.


- Yuk, Boris Nikolayıviç! Ğayep mindä tügel1 Sez bit anı kulıgızdan ıçkındırdıgız!


İke prezident säğat vatıkların cıyıştırıp ta karadılar, läkin soñ ide inde: alar kırgan mehanizmnı dönyada ber master da tözätä alırlık tügel ide.


Hikäyä 2000 yılda “İdel” curnalında basıldı.