Çalgınıñ Tarihi Role Turında Fälsäfä

I

Cäy köne peçän çapkanda başka kilgän ber fikerçek ide, şuña kuşıp uylana torgaç, zur ber fälsäfä kilep çıktı äle menä.

İñ baştagı fikerçek – çalgı bulmasa niçek peçän äzerlär idek tä, niçek mal asrar idek ikän? Berniçek tä asrıy almas idek şikelle. Ä bit asragannar bezneñ borıngı babaylar, peçän çapmagannar, kışka bütän mal azıgı da äzerlämägännär, şulay da asragannar. Çalgı digän koral çagıştırmaça küptän tügel uylap tabılgan närsä: Könçıgış Evropanıñ iñ alga kitkän timerçelek ile sanalgan borıngı Bolgarda da äle IX-X ğasırlarga qadärge katlamnarda çalgı tügel, gadi timer kisäge dä oçramıy dip yazalar. Çalgı yasau öçen isä katı korıç, yugarı eşkärtü ostalıgı kiräk. Soñrak çorda inde yasarga öyränsälär dä, bik kıybat bulgandır ul çalgı digän närsä, här keşegä dä tätemägänder äle. Kazan hanlıgı yaulap alıngannan soñ tatarlarga pıçak yasarga da röhsät itelmäven isäpkä alsak, bezneñ bügenge, çalgı belän peçän çabıp mal asrau räveşe XVIII ğasır tirälärendä genä nıgıp urnaşa algan bulırga tiyeş.

Aña çaklı niçek yäşägännär digän sorauga cavap küptän bilgele: öleşçä auçılık, öleşçä balıkçılık, ciläk-cimeş cıyu isäbenä, ä töp yäşäü çıganagı – bezneñ babaylarda kış köne tibendä yöri torgan hayvannar bulgan. Yağni, atlar häm sarıklar, çönki alar gına toyakları belän artık tirän bulmagan karnı kazıp, tibenep azık taba belälär. Borıngı törki halıklar alarnı kırdan-kırga kuıp, küçmä tormış belän kön itkännär.

Çiksez yalannarda tibenep yörgän atları, sarıkları belän bergä küçmä halıklar da ike yöz yılga ber tapkır dalaga sıymaslık bulıp ürçi torgan bulgannar, häm böyek çirülärgä tuplanıp könbatışka, yaña cirlär yaularga yünälgännär. Tarihta mondıy yaularnıñ iñ küreneklese Atilla citäkçelegendäge hunnar yavı bulıp, alar hätta Rimga barıp citälär, mäñgelek toyılgan bu imperiyäne ber-ike talpınuda cimerep taşlıylar.

Ä anda, Evropa urtasında bötenläy ikençe törle tabiğat. Yäşel ülän östenä kış köne dä kar yatmıy diyärlek, cir uñdırışlı. At belän sarıknı küçenep yörmi dä asrarga, şunda uk igen üsterergä bula. Östävenä, cirle halık sıyır dip atalgan bik faydalı yaña tör hayvan asrıy. Monda ciñüçelärneñ daladan alıp kilgän küçmä tormış ğadätläre yäşäü öçen gel dä kiräksez, häm alar tiz arada elek belgännäreneñ barsın onıtıp, tämam evropalaşıp, ezsez yugalalar. Soñrak Balkanga ütep kergän bolgarlar belän dä şundıy uk häl kabatlana. VII-IX ğasırlarda Üzäk Evropanı basıp algan vengrlar gına nindider moğciza belän üz tellären saklap kalalar.

Bu küçmä yaugirlärneñ kire dalaga kaytuçıları da küp bulgandır, bilgele. Ämma alar Evropada kürgän bar yañalıkların da tugan illärendä cirläşterä almagannar. Çönki monda ozın kış buyına cirdä kar yata, teläsäñ-telämäsäñ dä, bulgan böten “yañalıgıñ” belän bergä cäyläüne taşlap, mallarnı tibengä kuıp, yırak-yıraklarga küçep kitärgä turı kilä. Cäyge mullıktan saklık mal azıgı äzerläp kuyu öçen isä bäläkäy genä ber käkre timer – çalgı yuk...

İnde daladagıdan yomşagrak, Evropanıkınnan kırısrak tabiğatle tönyak slavyan, fin-ugor cirlärenä kilik. Monda kalın urmannar, kış köne cirgä tirän kar yata, mallarnı tibendä yörtü mömkin tügel. Döres, urta polosada igen igärgä, tönyaktarak isä urman yışlıgında auçılık häm cıyuçılık belän yäşärgä bula. Şulay yäşägännär dä. Läkin, cir sörü öçen dä timer kiräk, häm borıngırak zamanda şuña kürä urta polosa halkı da ber igençelek belän genä tuyınıp toralmagan. Mal asragan. Tik nindi mal soñ?

Ere mallardan bu töbäklärdä barı kaban gına kış köne üzen-üze tuydıra ala. Çalgı yuk bit, peçän yuk, timer azga igen dä az, tönyaktarak anısı bötenläy yuk. Ä yäşärgä kiräk. Aulıym disäñ dä kaban monda, asrıym disäñ dä – duñgız. Kışnıñ iñ zähär çaklarında duñgız keşedän kalgan taşlandık belän tuyınıp ta can asrıy ala, canı yazga isän çıksa, közgä çiklävek aşap ta simerä. Ä at belän sarık öçen äz bulsa da peçän kiräk. Bakırdan, cizdän urak yasarga öyrängäç berän-särän, kenäzlärgä atlanıp yörer öçen at ta asrıy başlagannardır bälki, läkin çalgı kiñ taralgançı biredä at ğadäti hayvanga äylänep kitmägän bulırga tiyeş äle.

Halık üze nindi tormışta yäşi, anıñ goref-ğadätläre dä şundıy bula. Kıtaylar, äytik, yılan ite aşıy, garäplär çikertkä aşıy, ä bezneñ halık andıynı belmi aşasa da kire kosa. Dala keşese, mögayın, duñgız iten borın zamannan uk, islam dinenä küçkänçe ük söymägänder. Häm näq menä şuña kürä, soñrak aña islamnı kabul itü ciñel bulgandır. Urıslarda isä bar da kiresençä. Duñgız ite alarda borın-borınnan köndälek milli rizık, ä at – yat hayvan, şuña kürä ite dä haram. At iten aşamaska dip alarnıñ dinnärenä dä yazılmagan yugıysä, ämma aşamıylar bügengä qadär. İskedän kalgan milli ğadät bu alarda, başka berni tügel. Duñgız yaratu, attan ciränü yagınnan fin-ugor halıkları da urıslardan kalışmagan, çönki alar da – töp çıgışları buyınça urman halıkları.

Bezneñ borıngı däülätebez Bolgar ile dä urta polosada urnaşkan, ä bolgar halkı törkilär belän fin-ugorlar katnaşudan barlıkka kilgän dip tä uylanıla. Bolgar kazılmalarında kaban yäisä duñgız söyäkläre tabılu çitlätep kenä tagın şunı ber kat raslıy. Ämma, biredä törki halıklar östenlek itkän, başkalar ahırda törkilär arasında erep betkännär. Urmanlı cirlärgä kilep utırgan törki babaylar, bilgele, üzläreneñ dala yolaların totkannardır. Ber ük vakıtta, yakında gına yäşägän, tugandaş küçmä halıklar belän tıgız aralaşıp, tovar almaşıp yäşägännärder. Şul häl, küräseñ, alarnıñ böten aldagı yazmışın dä bilgelägän. Könbatış häm Könçıgış tsivilizatsiyäläre arasında soñrak barlıkka kilgän çik näq alar östennän ütä... häm alar Könçıgışnı saylıylar, islam dinen kabul itälär.

Bolgarda timerçelek alga kitep, üzläre çalgı yasıy başlagaç, bezneñ babaylar at belän sarıknı utrak tormış şartlarında asrau mömkinlege dä alalar, häm alarda inde üzläre öçen yat bulgan duñgızga ihtıyac bötenläy kalmıy.

Ä urıslar, bilgele bulgança, islam dinenä öndärgä kilgän Bagdad ilçelären kire borıp cibärälär. İmeş, islam dine artık katı, arakı eçärgä kuşmıy. Häzer kilep, inde bez uylıybız: ägär alarnıñ kenäzläre çak kına kırısrak keşe bulgan bulsa, alar da täki islamnı saylar ide mikän, yänäse. Bolgarlar belän urıslar din kardäşlär bulıp, tarih bötenläy başka borılış alıp kitär ide mikän? – Ay-hay, hristianlık kertüne dä şundıy zur baş kütärülär belän karşı algan urıs halkı üzeneñ töp tuyındıruçısı duñgıznı kürälmägän dinne barıber kabul itmäs ide. Din dip açtan ülsenmeni ul.

Dimäk, hristian häm islam dönyalarınıñ bügenge könçıgış çige – oçraklı çik tügel. Bik borınnan häm nıklap, äytergä kiräk, küktän bilgelängän çik ul.

Zamanında islam dine tizlek belän çülle-dalalı-taulı Könçıgışnı yaulap ala da, Evropa urmannarına terälep şıp tuktıy, häm äle bügen dä şul çiktä tora. Küktän bulsa da küktänder, Korän buyınça da bit islamga yaktı yul gına sızılmagan.

Garäplärneñ üzlärendä duñgız iteneñ islamga qadär ük haram buluı da bälki küktänder. Alar borıngı çıgışları belän çül halıkları, şulay uk küçmä halıklar, malçılık belän kön itkännär. Alar ilendäge siräk-miräk yılga üzännärendä kaban yäşi ala, läkin anı küçmä tormışta kulga iyäläşterep, yırak cirlärgä kuıp yörtep bulmıy. Küçmä garäplär anı, östävenä, utrak tormışlı yat halıklar hayvanı bulganga kürä dä yaratmagannar.

Kayber ğalimnär, imeş, esse havada duñgız ite tiz bozıla, anıñ belän agulanu oçrakları yış bula, duñgıznıñ haramlıgına säbäpçe şul dip añlatalar. Ämma döres tügel bu: çül havası esse bulsa da bik korı, häm anda it bozıla başlagançı kibep ölgerä. Eş bozık it aşap agulanuda gına bulsa, garäplär ällä kayçan anı yuka telemnärgä kisep kipterü alımın kullangan bulırlar ide.

Borıngı garäplär at urınına döyä asragan, häm şunlıktan at ite alarda älegäçä naçar azık sanala. Hätta, at ite baştagı islamda haram bulıp, soñrak törkilär belän kileşü öçen bu tıyu alıp taşlangan dip tä äytälär. Menä monısınıñ döreslekkä turı kilüe bik tä mömkin.

Böten bu tarihi goref-ğadätlärne tübän üseştäge malçılık, barınnan elek çalgı bulmau kiterep çıgargan. Çalgı digän koralnı yasau avır bulmasa, yäisä peçänne annan başka da küp itep äzerläp bulsa, tarih ta, böten bügenge dönyabız da bötenläy başka törle bulır ide bälki. Hannarnı, patşalarnı, yaularnı häm datalarnı bik centekläp öyränä tarih fäne, tik kayber gap-gadi närsälärne iğtibardan çittä kaldırıp haksızga räncetä kebek.

II

Bu “fälsäfä”neñ berençe bülege şaktıy vakıt elek, gäzitneñ artkı bitenä ber kızıklı material bulsın dip kenä yazılgan ide. Anda kütärelä başlagan tema isä bik kiñ külämle bulıp, tatar-başkort halıklarınıñ böten tarihın ör-yañaça küzallauga ber universal açkıç birä şikelle. Bu halıklar bik borıngı zamannarda niçek yäşägännär, kaylarda yäşägännär, ni räveşle kön itkännär, annarı nindi üseşlär häm nindi afätlär kiçergännär – barısı da änä şul çalgınıñ bulu-bulmavına bäylänep, añlayışlı häm ezlekle ber çılbırga tezelä...

“Böyek dalada yäşägän küçmä halıklar” digän idem... Läkin, dalanıñ klimat şartları törle cirdä törleçä, häm şularga karap andagı halıknıñ tormış-könküreşe dä törle cirdä bötenläy başkaça räveştä bula. Menä şunı beraz centekläp karap ütik äle...

...Dalanıñ çıp-çın dala bulgan, bötenläy diyärlek urmansız, iksez-çiksez kiñ öleşendä yıllık yavım-töşem 400 millimetrdan da tübänräk, häm mondagı ülän üsemleklär änä şundıy korılıkka caylaşıp üsälär. Yaz köne kar suları belän mul dımlangan cir östen totaş kuyı ülän kaplıy, cılı yaknıñ yumart koyaşında bu ülännär ber ay – ay yarım çaması vakıt “kotırıp” üsep kalalar. Ülännärneñ küpçelege şul vakıt eçendä şıtıp çıgudan alıp orlık koyuga qadär bulgan tulı tereklek tsiklın ütep ölgerä. (Andıy üsemleklärne efemer dip atıylar.) Bilgele ki, terlek kötülärenä bu çorda älläni yırak cirlärgä küçenep yörergä turı kilmi. Läkin, könnär cäygä taba avışu belän ük, dalada ayausız korılık başlana, küpçelek ülännär korıy, anda-sanda bik tirän tamırlı çäneçkelär häm uysurak cirlärdä tar kıyaklı kılgan, tipçak, yonça (myatlik) kebek korılıkka çıdam (kserofit) ülännär genä isän kala. Terleklär änä şularnı berän-särän çüpläp, här könne yaña urınga küçep, il qadär kiñ cirlärne aykap yöri başlıylar. Terlekläre artınnan kalmıy yörüçe küçmä halıklar – bügenge kazaqlar häm alarnıñ borıngı babaları – tirmälären äybätläp korıp ta tormıyça diyärlek, iñ çın, klassik küçmä tormış belän yäşärgä mäcbür bulalar. Cäyge korı dalanıñ produktlılıgı bik tübän, häm şuña kürä, monda terlek tä cir mäydanına karata artık işle bula almıy, halık tıgızlıgı da ber kvadrat kilometrga ber yäki ikedän artmıy. Şunnan da arta başlasa, aldarak äytelgänçä, alar üzara kırgın kiterep çıgaralar yäisä zur çirülärgä tuplanıp başka cirlärne yaulap alırga kuzgalalar...

Avgust azaklarında, sentyabr başlarında dalaga közge yañgır bolıtları kilep citä. Cir dımlana. Esselek basıla. Dala ülännäre yañadan terelep, cir yäşel töskä kerä. Kıska gına bulgan uñaylı çorda alarga irkenläp kışka äzerlänü, kıyakların sargaytıp, tuklıklı matdälärne tamırga cibärü forsatı timi – alar kar astına da yäşel köyençä kerälär. Annarı kilep, cılı yakta kar kayvakıt kış urtasında da erep betärgä, yäki anı cil alıp kitärgä mömkin – dala ülännäre äzräk üsep kalunıñ bu forsatına da härvakıt äzer toralar... Kıskası, közneñ soñgı aylarında häm kış köne böyek dalada ülän çagıştırmaça mul bula. Kar yuka yatkanga kürä, terleklärgä ülänne tibenep aşau mömkinlege härvakıt diyärlek bulıp tora (“cot” digän bäla kilmäsä). Terleklärgä häm küçmä halıklarga çagıştırmaça az küçenep yörergä turı kilä. Kazaqlar bu çorda üzläreneñ töp yäşäü urınnarında – ğadättä saman kirpeçtän salıngan kışlaklarında yäşilär.

...Ä tatar belän başkortta kışlak digän süz dä yuk, kiresençä – cäyläü digän süz bar... Kazaqlar kışlak halkı, çın küçmälär bulsa, tatar-başkortlar – cäyläü halıkları, borıngı, traditsion tormışta alar çın küçmälär tügel, yarım küçmälär bulgannar. Monıñ säbäbe isä şulay uk üzläre yäşägän töbäkneñ klimat şartları belän tıgız bäylängän...

...Könbatış Seberneñ häzerge Tömän, Kurgan ölkälärennän alıp Olı İdel buylarına qadär tar gına polosa bulıp urman-dala zonası suzılgan. Kiñlege (keşe kulı timägän çın, borıngı hälen alsak) 100-150 kilometr çaması gına. Ural tauları, Cayık, Dim, Sakmar, Zilayır, Çirmeşän kebek olı yılga üzännäre yanında bu zona katlı-katlı bulıp ta kitärgä, geografik yaktan “zakonlı” urınınnan şaktıy yırak könyakka da ütep kerergä mömkin. Monda cäyge küreneş – çın dalanıñ kapma-karşısı. Härkayda, bigräk tä urman buylarında häm yılga bolınnarında, bildän bulıp kuyı ülän üsä, terleklär aşap ta, taptap ta betererlek tügel. Elekke zamanda urman kisü yuk, basularga igen çäçü yuk – urman belän dalanıñ tabigıy çige şul köyençä äle, häm monda yäşägän halık yaz köne kar eregännän alıp kış köne kar yañadan töşkänçe ber töbäktän kuzgalmıyça, cäyläü digän cirdäge tözek kenä yortlarında, utrak avıl tormışı belän yäşägän.

Köz köne isä ülännär sargaya, kıyaktagı tuklıklı matdälär tamırga kitä... Şulay da, mal aşarlık kına azık közge mullıkta betmi äle. Noyabr azaklarında, dekabr başlarında cirgä kar töşkäç kenä häl kisken üzgärä. Urman buylarına, bolınnarga kar cil belän seberelep kilep tä ayıruça kalın bulıp yata, monda inde terleklär ülänne kar astınnan tibenep aşıy almıy başlıy. Urman belän dala çigendä yäşägän tatar-başkort halıkları terleklären açık dalaga kuıp, kışnı şunda, tibendäge mal-tuar artınnan küçenep, tirmälärdä yäşäp ütkärergä tiyeş bulalar. Ber öleş terlek (häm ber öleş halık) yıraktagı dala urınına tibenlek itep biyegräk tau buyların, bigräk tä Ural taularınıñ häm Bögelmä-Bäläbäy kalkulıgınıñ könyak bitläülären faydalanırga mömkin – monda tatar-başkortnıñ tar gına ile şaktıy kiñäyä töşä. İkençe yaktan isä, yarım küçmä cäyläü tormışı belän yäşärgä mömkinlek birä torgan yılga bolınnarı Olı İdel buylap tar gına polosa bulıp Kaspiy diñgezenä qadär suzılalar. – Menä, borıngıdan kilgän tarihi tatar-başkort ile, bezneñ babaylar berkayan da çittän küçenep utırmagan, tarih başınnan birle yäşäp kilgän cirlär – şul urman-dala, bolın-dala polosaları buladır.

Näticä yasap äytkändä, çın küçmälär –kazaq halkı, cäy köne tiz küçenep, kış köne äkrenräk küçenep, üz cireneñ töp üzägendä kışlak korıp yäşi. Ä yarım küçmälär – bügenge tatar-başkortlarnıñ borıngı babaları – töp üzäktä cäyläü korıp, kış köne genä daladagı tibenleklärgä küçenep yäşilär. Bu ike halık ğadättäge, tınıç tormışlarında çik buyında kisken räveştä kara-karşı oçraşmıylar diyärlek, çönki azık bigräk tä citeşmägän cäy aylarında ber-bersennän yırak bulalar. Bu ike törle halık, çınnan da, antropologik yaktan bulmasın, mädäniyät, goref-ğadät häm tel yagınnan bulmasın, üzara nık ayırılıp tora. Tatarlar belän başkortlar isä böten yaktan da älegä qadär üzläreneñ borıngı çorlarda ber ük tormış belän yäşägän ber halıktan çıkkan buluların isbatlıylar sıman. Niçek itep soñrak ikegä ayırılgannar – anısına da ap-açık säbäplär bar, soñrak bäyän itärbez.

Tönyaktarak, kiñ yafraklı, katnaş häm ılıslı urman zonalarında kemnär häm niçek yäşägännär soñ? – Borıngıda timer az bulganlıktan, anda alga kitkän igençelek häm malçılık bulgan dip faraz itärgä nigez yuk. Urman eçlärendä, bigräk tä olı yılga buylarında, häzerge fin-ugorlarnıñ ata-babaları gomer itkän, alar auçılık häm cıyuçılık, balıkçılık belän yäşägännär. Şul primitiv hucalık itü räveşe arkasında, bik az sanlı häm tarkau bulgannar, olı yılga buyı sayın üzenä ber törle halık bulıp, üzara aralaşmıyça, şähärlär häm däülätlär tözemiçä, säüdä belän artık mavıkmıyça gomer itkännär. Bolgar däüläte barlıkka kilgänçegä qadär äle Kama häm Agıydel yılgalarınıñ uñ yarı (tönyagı) tulısınça urmannardan torgan, sul yarda da häzerge Tatarstannıñ “Kama aryagı” rayonnarı, Başkortstannıñ Dim, Örşäk yılgalarına qadär böten tönyak öleşe keşesez diyärlek urmannardan torgan. Bulgan qadär az gına halık anda fin-ugorlar bulıp, tatar-başkort tibındagı törkilär äle ul cirlärgä ayak ta basmagan. – Bu häl küpsanlı arheologik dälillär belän dä yahşı raslana.

Urman-dalanıñ halkı iñ baştan uk tatar-başkortlardan (alarnıñ turıdan-turı ata-babalarınnan) torgan disäk tä yalgış bulır. Monda, böyek daladan iskän cil kebek, äledän-äle yaña halıklar kilep torgan: kayçandır ber zaman İran telle sarmatlar biregä cildäy yabırılıp, zur öleşe şunda utırıp kalgan, annarı çuaş telle arhaik törkilär kilep urnaşkan, fin-ugor halıkları da kayçandır kiñ daladan küçenep kilep, annan soñgı nindider başka dulkın belän urman eçlärenä kısrıklangannar. Härberse monda üzeneñ küpmeder öleş tokımın kaldırgan, yağni, bötenläy kırılıp yäki kaçıp betmägän, ä yaña kilgän halık belän kuşıla torgan. Şuña kürä, monda bügen dä yäşägän tatarlar häm başkortlar – tabak bitle dala halkı da tügel, ak çıraylı, sarı çäçle urman halkı da tügel, ä barsınnan da az-maz tösmer alıp kalgan üzenä bertörle halık bulıp toralar.

Yaña eranıñ IX ğasırında bu cirlärdä, urman-dala zonasında äle vengrlar hakimlek itkän, şul uk vakıtta, törkilär dä inde şaktıy bulıp, soñgıları, küräseñ, vengrlarga rähät yäşärgä birmi başlagandır. Ahırda vengrlar böten illäre belän cıynalıp Evropaga çıgıp kitälär. Alarga törkilärneñ dä ber öleşe iyärä, ä vengrlarnıñ kitmi kalgan öleşe bügenge başkortlar belän kuşılıp betä. Häyer, başkort dip, tatar dip äytü – şartlı atama gına, ul çagında tügel, küptän tügel genä dä äle millät atamaları bulmagan, keşelär üzlären ıru-kabilä iseme yäisä zurrak şähär iseme belän genä berläşterep atagannar. Äytik, Bolgar şähäre tiräsendä bolgarlar, Suar şähäre tiräsendä suarlar yäşägän. Tel häm kıyafät yagınnan ayırımlıklar isä kisken çik belän bülenmiçä, könbatıştan könçıgışka taba äkrenläp kenä üsä kilgän.

III

IX ğasırga qadär inde dönyada Rim imperiyäse meñ yıl yäşäp, ahırda cimerelep ölgergän, annan kalgan Vizantiyä imperiyäse çäçäk atıp utırgan, anda zur şähärlär dä, hönärçelek tä, şul isäptän timerçelek tä bik alga kitkän bulgan. Tsivilizatsiyäneñ tatar-başkort ilenä şulay soñlap kilep citüe tiz genä añlaşılmıy torgan ber gacäp häl, älbättä. Tik ni bulsa da bulgan, IX ğasırda monda da, nihayät, zur Bolgar şähäre, kuätle Bolgar däüläte üsep çıkkan.

Bolgar şähäre Olı İdel buyında, näq menä urman-dala klimatik zonasında urnaşkan. Üz tiräsendäge urmannar keşe kulı timägän tabigıy häldä dä totaş bulmıyça, olı yalannar belän aralaş bulgan. Ä Bolgardan 100 kilometr könyakta mul sulı häm bolınnarga bay Çirmeşän yılgası agıp yata. Çirmeşännän dä arı inde çın dala başlana. Dimäk, monda äle şähär tözelgänçegä tikle ük “tatar-başkortça” yarım küçmä tormış belän yäşäüçelär gomer itkän bulırga tiyeş: yılga ike tapkır 100-200 km.ga terlek kötüläre kualau zur problema bulıp tormıy bit. Tar gına tabigıy zona Çirmeşän bolınnarı belän katlılanıp, halıknıñ ber töbäktä şaktıy tıgız urnaşuı öçen dä bik yahşı şartlar barlıkka kilä. Şähär tözü öçen bu ber uñay faktor bulsa, ikençese – älbättä inde, zur säüdä yulı bulgan Olı İdel yılgası. Anıñ tamagında Hazar däüläte urnaşkan, ä hazarlar, härhäldä alarnıñ vlast totuçı katlamı – säüdä eşenä borıngıdan bik mahir bulgan yähüdlär, tatar-başkort halkı belän alış-bireş mömkinlegen “äräm itep” yatkırmagan bulırga tiyeşlär. Bolgar şähäreneñ urının bilgeli torgan öçençe faktor bulıp İdel häm Kama aryagında, kürşedä genä urman halıkları yäşäü tora, ä alardan dalada häm urman-dalada bulmagan küp kenä tovarlarnı (cänlek tireläre, sumala, bal, balık h.b.) alırga mömkin. Şularnıñ barısın kuşıp isäplägändä, Bolgar şähären nigezläü öçen anıñ çınlıktagı urınınnan başka bütän cir bulırga mömkin dä tügel şikelle.

Bügenge köndä Bolgarnı borıngı çuaşlar şähäre dip sanarga teläüçelär dä bar. Läkin, ägär çınnan da şulay bulsa, anıñ urını İdelneñ argı, uñ yagında bulır ide, çönki çuaş ile şul yakta urnaşkan. İkençedän isä, illär çigendä urnaşkan mondıy zur şähär ğadättä internatsional bula, anda törledän-törle halıklar kilep urnaşa. Tarihi faktlardan bilgele bulgança, anda hätta ärmän, urıs, grek bistäläre dä bulgan. Kürşedä genä torgan çuaşlar, arlar, çirmeşlär tagı da zurrak bistälär bulıp urnaşmıy kalmagandır mögayın. Ä şulay da, cir – tatar-başkort cire, dimäk şähär dä, däülät tä, hakimlek tä alar kulında bulmıyça hiç mömkin bulmagan.

Şähär tözelgängä qadär dä mondagı halık bötenläy ük kırgıy bulmagandır, gadi genä miçlärdä bakır häm ciz eretä belgänder inde. Şunı niçek kiräk alay çükep uk häm söñge oçlıkları, savıt-saba, balta-pıçak yasau da älläni ostalık soramıy. Ämma şähär – hönärçelekneñ käsep bularak ayırılıp çıguı häm kisken räveştä alga kitüe digän süz ul. Nigez salınuına ozak ta ütmi, Bolgar tirä-yak dönyaga ataklı künçelek, çülmäkçelek, annan da bigräk – timerçelek üzägenä äverelä. Timer bulgan cirdä inde keşe tabiğatneñ çın hucasına äverelä, terlek artınnan iyärep, hoday ni birsä şunı aşap kına yörü urınına, aktiv räveştä cir eşkärtä, igen igä başlıy. Küçmä tormıştan küpkä rähäträk, bäräkätleräk, ışanıçlırak bulgan utrak tormışka küçä. Häm çınnan da, Bolgar şähäre barlıkka kilü belän ük, aldarak şartlı räveştä “tatar-başkort” dip atalgan yarım küçmä, yarım kırgıy halıktan bu töbäktä “bolgarlar” dip atala torgan bötenläy yaña, utrak tormışlı halık formalaşa başlıy. Şunnan birle özleksez räveştä formalaşa kilep, ul bügenge tatar halkına kilep totaşa.

İgençelek belän yäşäü öçen timer saban, at tırması, uraklar, igen ambarları, yahşı at-arbalar, nıklı häm taza avıl tormışı kiräk, halıknıñ sugış-yaulardan ber dä kurıkmıyça, ışanıç belän ber urında ozak yäşäve kiräk. Kaydadır keçkenä ber şähär barlıkka kilü belän genä bolar barısı da bulmıy äle, anısı soñrak, şähär nıklap üsep citep, yöz yıllar çaması utırgaç kına bulgandır, mögayın. Aña qadär isä halıknı utrak tormışka küçerä torgan zur ber faktor bulıp... timer çalgı torgan. İgençelektän alda – peçänçelek torgan. Yağni, terleklärgä kışlıkka peçän äzerläü öçen çalgıdan başka bütän berni dä kiräkmi: çalgı belän peçän çabıp, şunı kibängä öyep kuysañ, – menä şul kibän tiräsendä inde utrak tormışlı çıp-çın tatar avılın nigezli başlarga da bula. Çagıştırmaça bäläkäy genä ber şähärneñ zur ber halıknı üz tiräsenä tuplavı, anıñ tormışın tamırdan üzgärtüe, mögayın, änä şul çalgı yasıy başlau arkasında bulgandır. Härhäldä, baştagı çorda.

Bolgar şähäre häm däüläte tämam nıgıp urnaşıp kimendä yöz-yöz ille yıl ütkäç, X-XI ğasırlarda bu töbäktä inde şähärgä bäyle tormış belän, utrak tormışta, igen igep yäşäüçe tulı ber il barlıkka kilä. Kamanıñ sul (könyak) yar buyları, Bolgardan alıp häzerge Çistayga qadär bulgan tigez häm uñdırışlı cirlär urmannan töplänep, sörelep, halık tıgız yäşi torgan regionga äverelä. Şunıñ iñ açık dälile – bu regionnıñ üzägendä, Çirmeşän buyında yaña ber zur şähär – Bilär şähäre üsep çıgu. Bilär härabälären tikşerüçe arheologlarnıñ raslavınça, ul tora-bara Bolgarnıñ üzennän dä zurrak bulıp kitä. Şul nigezdä näq menä Bilärne ilneñ başkalası bulgan dip baruçılar da bar... Beler-belmäs bähäskä kermim, bulsa da bulgandır, tik tsivilizatsiyä yulına berençe etärgeçne barıber Bolgar şähäre birgän, şunısı gına bähässez. Çönki Bilär tügel, ä Bolgar tsivilizatsiyä kilä torgan yul östendä utıra...

Mongol yauları vakıtında Bolgar cimerelä, läkin anıñ halkı berkaya da kitmi, halıknıñ tormış räveşe berniçek tä üzgärmi, Bolgar yañadan torgızıla, tagı da zurrak bulıp üsep kitä, anıñ tiräsendäge, şähärgä bäyle räveştäge tormış tagı da kiñräk cäyelä. Bolgarlar inde İdel aryagına da bik yırakka ütep kerälär (bügenge mişärlärneñ çıgışı belän bolgarlarga bäyle ata-babaları häzerge Ryazan, Nicniy Novgorod ölkälärendä qadär citep, il korıp urnaşa), Kama aryagında tagı da kiñräk cirlär üzläşterelep, ul cirlärneñ üzäge bularak Kazan kalası üsep çıga, üseştä Bolgar belän Bilärne dä küpkä uzıp kitä.

IV

Başta Bolgar, annarı Kazan şähärläre, alarda yugarı üsep kitkän hönärçelek tormış räveşen genä tügel, aldarak “tatar-başkort” dip atalgan halıknıñ üzen dä tamırdan üzgärtä. Çalgı, urak, saban digän “dähşätle korallar” halıklar yazmışın kılıç belän söñgedän ber dä kim aykap taşlamıy...

İgençelekkä häm peçänçelekkä küçkän bolgarlar, şulay itep, üzlärenä yaña cirlär üzläşterälär, ämma kışkı tibenleklärgä küçep yörü belän bäyle iske tormış ta berkaya yugalmıy äle. İdeldän alıp Sebergä qadär cirlärgä ber şähärneñ genä kolaçı citmi, älbättä. Urman-dala zonasında iskeçä yäşägän halık äkrenläp bolgar-tatar etnosınnan ayırımlana başlıy, häm näticädä monda soñrak “nugaylar” dip atalgan halık barlıkka kilä. Bu nugaylar küpmeder däräcädä şähärgä bäyle bulalar, şähär belän säüdä itälär, terlek kuıp kiterälär, almaşka timer häm bakır korallar, savıt-saba, bizänü äyberläre h.b. alalar, läkin, aña karap kına tormış räveşlären dä üzgärtmilär, Bolgar däülätenä bötenläy buysınıp ta betmilär. Bolgar däüläte belän, häzergeçä äytsäk, avtonomiyä kileşüe tözilär, iskeçä äytsäk – tarhanlık alalar. Yağni, säüdä urınnarınnan faydalangan öçen, urtak oborona öçen däülätkä küpmeder yasak tülilär, kalgan mäsälälärdä irekle bulıp kalalar. Tora-bara nugaylar ayırım hanlık bulıp ta oyışalar, ämma Bolgar häm soñrak Kazan belän änä şundıy tarhanlık bäyläneşläre alarda iñ soñgı çorlarga qadär saklanıp kala.

“Tarhan” – bötenläy ük törki-tatar süze tügel ul, İran tele katnaşkan kitap süze. Ä anıñ saf üzebezçä, törkiçä dä menä digän ber variantı bar. Ul – “başkort” digän süz. Öleşlärgä tarkatıp karasak: “baş” + “kor” + “ıt” bula. “Baş” digäne – baş; “kor” digäne – törkem, halık; “ıt” digäne – häzergeçä “-lık” digän kuşımça. Yağni, başkort – üzenä-üze häm üz tiräsendäge törkemnärgä baş, üzidaräle ıru yäki kabilä bula inde. İdel buyında torgan, az-maz kitap süze işetkälägän nugaylar üzläreneñ däülättäge statusın “tarhanlık” dip atasa, Dim-Ural buylarındagı yırak kabilälär anı üzebezçä gadi genä itep “başkortlık” dip atagan. Soñrak, üz çiratında, ul “başkortlar” Nugay hanlıgı sostavına kerep, nugaylardan da “başkortlık” algannar (anısı ikençe däräcä tarhanlık bula inde). Etnik yaktan karaganda, bügenge başkortlarnıñ ata-babaları Bolgar çorında uk kıyafät bilgeläre häm telläre buyınça çak kına ayırımrak halık bulıp ölgergän bulırga tiyeşlär. Ämma, küpsanlı başkort ıruları arasında näq menä “başkort” dip atalganı tarihta bilgele tügel. Küräseñ, “başkortlık” çınnan da politik status bilgese bulıp, yurmatı üsärgän, tabın, h.b. ırularga Kazan yäki nugay hannarı belän avtonomiyä turında kileşü tözegängä kürä birelä torgan bulgandır. Başkortlarnıñ tarhanlıgı (başkortlıgı) bervakıtta da özelep tormagan, bervakıtta da alar tarhanlık däräcäsennän uzıp ayırıp däülät tä kormagan, läkin kemgä dä bulsa bötenläy buysınıp ta betmägän. İnde millätlär formalaşıp, alar üzlären ber isem belän atıy başlagaç, başkortlarnıñ gorur räveştä “başkort” iseme aluları bik tä tabigıy...

Bolgar-tatar, nugay, başkort halıkları ayırımlanıp çıgu ul zamanda nindi dä bulsa zur ızgış-talaşlar, üzara sugışlar kiterep çıgarganmı digändä... Menä häzer, kayber ideologlar, imeş tä, “başkortlar tatar-nugay izüenä karşı katı köräş alıp bargan, üzlären tatar-nugaylardan kilep kotkaraçak urıslarnı zar bulıp kötep torgan” digän şır tile propaganda alıp barırga mataşalar. Çınlıkta isä yasakçılar belän vak-töyäk karşılıklardan da zurrak üzara köräşne tarih belmi. Ägär hälaqätle mongol häm urıs basıp aluları bulmasa, Bolgar-Kazan çorın İdel-Ural töbäge halıklarınıñ altın çorı dip tä atıy alır idek bälki... Şähärgä bäyle “tatarça” tormış räveşenä küçü arkasında halık yaña üseş baskıçına kütärelgän, anıñ töp köçläre bu çorda kalın urmannar astında buş yatkan iksez-çiksez yaña cirlärne üzläşterügä yünältelgän. Yağni, cir-su büleşü öçen sugış alıp barunıñ bernindi mäğnäse kalmagan. İñ yırak poçmaklarda, iñ irken tarhanlıkta yäki başkortlıkta yäşägän ırular da: “Kazan kemneke, – bez şunıkı!” – digän süzlärne töp politik platforma itep algannar. Kazan belän tagı da tıgızrak bäyläneş urnaştıru (bigräk tä säüdä buyınça) – härkaysınıñ bik teläp torgan, tik älegä kulda kilep betmägän ber hıyalı bulgan... Tik, ükeneçkä karşı, Bolgar-Kazan däülätçelege kirägennän artık yomşak bulıp, üz tiräsendäge halıklarnı berdäm däülät strukturasına nıgıtıp berketä almagan... Töp tarihi yalgış kemnärneder izep totuga tügel, kiresençä, änä şul yomşaklıkka bäyle.

Bolgar häm annarı Kazan tiräsendä millät bulıp formalaşkan tatarlar nikadärle cirlärgä “tatarça tormış räveşen” cäyelderä algannar soñ? – Ber dä az tügel. Çalgı yasagan sayın ber kötülekne, saban yasagan sayın ber basunı “yaulıy da ala” torgannar. Könbatışta Ryazan, Nicniy Novgorodka qadär tatar-mişärlär il bulıp urnaşkannar, çuaşlar häm marilar, ayırım millätlär bulıp kalsalar da, utrak tormışta igen igep häm mal asrap yäşäüläre belän inde “tatarça” bulıp betkännär... Könçıgışka taba isä... katmarlı ideologiyä... Läkin, mäsälän, Perm ölkäseneñ Çaykovskiy, Kuyadı, Barda rayonnarına tatarlar, rivayätlärgä häm näsel agaçlarına karaganda, Kazan hanlıgı çorında uk kilep urnaşkan bulgannar. Ägär Kazan-Barda radiusı belän könyakka taba uydırma duga sızsak... Ufa tiräsenä barıp çıgabız. Häm çınnan da, bügenge Ufa rayonı – Başkortstandagı tatar rayonnarınıñ berse bulıp tora, annan könbatışka taba da ber genä saf başkort töbäge dä yuk. Kazan hanlıgı çorında kiñ yafraklı urman zonasın üzläşterep, tatarlar kimendä Ufa tiräsenä barıp çıkkannar dip faraz itärgä tulı nigez bar (çınlıkta isä Ural tauları aşa uzıp Seber hanlıgı belän totaşkan bulırga tiyeşlär). Ä Ufa üze çın başkortlar yılgası bulgan Dim tamagında utıra, yüridik yaktan Ufa utırgan Toratau da başkortnıkı, könyakta da başkort cirläre yırak tügel. Dimäk, Kazan hanlıgı çorında tatarlar inde tönyak-könbatıştan başkortlar belän turıdan-turı çikläşep ölgergännär bulıp çıga. Hanlık facigale räveştä cimerelmägän bulsa, kem belä, bälki ozak ta ütmi Ufa çıp-çın başkort kalası, başkort başkalası bularak üsep kitkän bulır ide... Böten alşartlar näq şul vakıtka ölgerep citkän bula bit inde.

Tatarlarnıñ yaña cirlärgä kiñäyep taraluı digäç tä, anı turıdan-turı Kazan tatarlarınıñ küçenep utıruı dip kenä añlarga kiräkmi. Şunıñ belän ber ük vakıtta, elektän şunda yäşägän fin-ugor halıklarınıñ tatarlaşuı da bargan, älbättä (ul protsess XX ğasırga qadär dävam itkän). Nugaylar häm başkortlar da tatarlarga küçep kilep kuşıla torgannar (Tatarstandagı tatar avıllarınıñ baytagında äle dä “nugay oçı”, “başkort yagı” digän kebek atamalarnı küp tabarga bula. Häyer, “başkort” digänenä bütän törle añlatma da bar). Nihayät, alarnıñ ber törleläre berkaya küçmiçä, elektän üzläre yäşägän töbäktä ük utrak tormışka, başta peçänçelekkä, annarı inde igençelekkä küçep, tatarga äylänep kitkännär.

Ükeneçkä karşı, Kazan hanlıgı ozak yäşämi. Ä anıñ cimerelüenä iñ zur ber säbäp inde Çıñgız han yäşägän çorda uk nigezläp kuyılgan bula. Tatar-başkort cirendä tözelgän Altın Urda däüläteneñ başında 300 yıl utırgan Çıñgız näsele asılda çın küçmä halıklar räveşe belän idarä itä, däülätne ber yodrıkka tuplap nıgıtu urınına, däülät eşlären irken dalada tarhanlıkta yörgän vak halıklardan yasak cıyuga kaytarıp kaldıra. Tarhanlık däülät totunıñ nigezendä yatkan ber politik institut bulıp äverelä. Altın Urda tarkalıp Kazan hanlıgı üzallı däülät bulgaç ta, kazanlılar üz keşelärennän han kuya almıylar, iske traditsiyädän çıgarga bazmıylar – han itep Kazanga haman da şul Çıñgız onıkların österäp kiterälär. Näticädä, Mäskäüneñ borın töbennän alıp Baykal külenä, Perm taygasınnan alıp Kaspiy diñgezenä qadär cäyelgän olı tatar-başkort milläte vak-vak tarhanlıklarga bülgälängän häldä kala, här ıru üzenä ayırım “başkort” bulıp yäşi birä, Kazanga yasak itep yöz susar tirese, ike-öç keş tun cibärsä, şunıñ belän “däülät burıçın” ütägän sanala. Ä ilne doşmannan saklarga kiräkkändä – ul başkort, ul tarhan... Anıñ avtonomiyäse bar... Kazannıñ turıdan-turı vlaste astındagı cirlär isä häzerge Tatarstannan da keçeräk (Norlat rayonı tirälärendä ük inde Nugay tarhannarı ayırım tormış belän yäşi).

Tarhanlık şul däräcägä barıp citä – İdel aryagındagı tatarlar, formal yaktan haman da äle Kazan hanınıñ tarhanlıgı bulıp torsalar da, Kazannıñ doşmanı bulgan urıslarga härbi hezmätkä kerälär. Nugaylarda da, telägän berse Kazan hanına, telämägän ikençese urıs patşasına hezmät itä başlıy. Kazannıñ yazmışı şundıy hällär belän inde tämam häl itelä...

V

Kazan şähären yaulap algaç, Rossiyä däüläte mondagı tatarlarnı ayausız räveştä kırıp kına zıyan salmıy, annan da küpkä zıyanlırak yavız politika alıp bara başlıy. İdel häm Kama buylarındagı strategik ähämiyätle urınnarnı härbi yaktan basıp alıp, böten bulgan köçen tatarlarnı däülätsez häm şähärlärsez kaldıruga yünältä. Kazan häm başka vagrak şähärlär urıs härbi kirmännäre bularak elekkedän dä artık nıgıtılsalar da, hönärçelek häm säüdä üzäge bularak yäşäüdän tuktıylar. Härhäldä tatarlar öçen. Böten tormış itü räveşe belän şähärgä bäyle bulgan tatar halkı äkrenläp tämam bölgenlekkä töşügä, ülep betä baruga duçar itelä. Kazan hanlıgı çorında uk kilep urnaşkan cirlärendä tatarlar san yagınnan artmıylar, üz avıllarınıñ tirä-yagındagı kiñ urman-dala mäydannarın arıtaba üzläşterä almıylar. Soñınnan, XIX ğasırda isä öç yöz yıl torgınlık näticäsendä haman buş yatkan bu cirlärgä urıs, ukrain, çuaş, mari h.b. halıklar avıl-avıl bulıp kilep urnaşalar. Tatarstan häm Başkortstannıñ bügenge kartasın karasak – anda totaş kına tatar, totaş kına urıs töbäkläre yuk diyärlek – milli yaktan karta yırtık-yırtıklı çeltärne häterlätä.

Tatar avıllarında XX ğasır başında da äle berdänber pıçaknı, bik qaderle mölkät bulganga kürä, yugalmasın öçen östäl yanında cepkä bäyläp kenä totkannar... Maksatçan räveştä şul däräcädä timer kullanudan mährüm itelgän halıknıñ gomumän isän kaluı da üze ber gacäp küreneş...

Anısı turında inde küp yazılgan, ä menä tagın ber küreneş – paradoksal küreneş tulısınça añlanıp ta, tasvirlanıp ta betmägän şikelle äle. Eş şunda ki – Rossiyä däüläteneñ İdel-Ural buyındagı real vlaste yöz yıllar dävamında Kazan hanlıgına karaganda küpkä köçsezräk bulıp kala birgän. Urıslar Kazan tiräsen genä tulısınça buysındıra algan, turıdan-turı Rossiyä vlastena kergän tatarlar, bilgele bulgança, “yasaklı tatarlar” dip atalgannar, ämma mondıy vlast Kama aryagına da, Nokrat yılgasınıñ könçıgış yarına da ütep kerä almagan. Barı tik yöz yılga yakın Kazanda vlast totıp utırgaç kına, nihayät, 1630 yıllarda urıslar nibarı 200 çakrımda urnaşkan Çallı urınına kilep, berençe avılların korıp utırırga cörät itälär. Gacäp paradoks – şul uk ber vakıtta inde böten İdel buyı, Agıydel buyları, Ural tauları, böten Seber inde Rossiyä däüläteneke bulıp, böten bu cirlärdä Rossiyä patşasınıñ ämere hökem sörgän... Monıñ hikmäte närsädä soñ?

Hikmät şunda ki, Rossiyä İdel-Ural buylarında Altın Urdadan uk kalgan iske politikanı – tarhanlık politikasın kullanıp eş itä. Döresräge, baştagı çorlarda şulay itärgä mäcbür bula. Kazannı algaç biş yıldan soñ uk başkortlarga (etnik başkortlarga) cibärelgän Rossiyä ilçelege alarnıñ baş türäse Şagali Şakman belän iskitkeç ciñel räveştä “irekle kuşılu” turında kileşü tözep kayta. Şagali Şakman: “Kazan kemneke, – bez şunıkı!” – di dä, şunıñ belän eş betep tä kuya. Büläklär belän yumalana, buza belän yuıla... Bu ataklı süzlärneñ ütä dä tirän mäğnäsen baya äzräk äytep kitkän idem inde... Başkortlar, şulay itep, eh tä itmiçä tagın ber tapkır “başkortlıkka” çıgalar. Urıs patşasına da yasakka böten ildän cıyıp yöz dä niçä susar tirese, ike yöz dä niçä kama, tiyen tireläre cibärep, elekkeçä ük irektä yäşäülären dävam itälär. Läkin alar gına tügel... Rossiyäneñ “ozın kulı” elek Kazan hanına turıdan-turı buysıngan küp kenä tatarlarga da citmi bit äle, – häm alarnıñ da kübese şul uk räveştä tarhanlıkka, yağni başkortlıkka çıgarıla. Häzerge Tübän Kama şähärenä qadär bulgan cirlärdä şundıy gacäyep yul belän başkortlar barlıkka kilä. (Bügenge kayber tarihçılarnıñ häm bigräk tä ideologlarnıñ başların zır äyländerä torgan katlaulı tabışmak dönyaga tua.)

İdeologlarnıñ “başkortka karşı” bulgan ber törkemendä dä hätta: “Kazan tatarları urıslardan kaçıp kitep başkort cirenä kilep sıyıngannar, “başkort” bitlege kigännär” digän yalgış, çep-çi “başkortçılık” fikere bik tirän tamır cäygän. Ämma yuk, az gına sanlı kaçıp kitüçelär bulsa da bulgandır, ämma alarnıñ başkort tirmäsenä kerep kaçuı, urıslar kilep pasport tikşergändä: “Bez başkorttar!” – dip aldaşuı – tavık kölkese genä ul... Çınında isä üz avıllarında böyergä tayanıp yäşäp utırgan tatarlarga urıs ilçeläre kilep, “tavış çıgarmasınnar” öçen, “başkort avtonomiyäse” yazıp birep kitkännär...

Paradoks – şunıñ öçen dä paradoks – haman añlaşılıp betmider äle – Rossiyäneñ vlaste yomşak bulgaç, tatar-başkort cirlärenä borın tıga almagaç, niçek soñ ul alaysa tiz arada Seber hanlıgın yaulap ala algan? Niçek itep aldagı yöz yıl eçendä Seberne urıs halkı belän citärlek däräcädä tutırıp, üz bilämälären Yırak Könçıgışka qadär kiñäytkän? – Añlatması, mägär, artık katlaulı tügel monıñ. Urıs däüläte kısalarında tarhanlıkka, yağni başkortlıkka çıkkan cirlärdä inde urıs ğaskäreneñ, küçenep baruçı urıslarnıñ häräkätenä karşılık tudırılmagan, kiresençä, yal itü h.b. öçen uñay şartlar buldırılgan. Häm alar, Kazan tiräsendäge yaulap alıngan iñ yahşı cirlärne büleşep alıp betergäç, könçıgıştagı tatar-başkort cirlären ciñel genä “sikerep ütep”, Seberne üzläşterergä yünälgännär. Annarı tagın ber säbäp – urıs ğaskärläre çınlıkta kübräk tatarlardan torgan, hätta Seber hanlıgın yaulap algan Yırmaknıñ da çın iseme Yärmäk bulgan bit. Bälki ul äle anda çukınıp ta ölgermägänder...

Seberdä urıs ekspansiyäseneñ iñ algı safında kazak törkemnäre baruında istän çıgarmaska kiräk. Ä ul halık härtörle kaçkınnardan, “betkän başlar”dan oyışkan bulıp, igen igü yäki mal asrau isäbenä tügel, yulında oçragan halıklarnı talau isäbenä kön kürgän. Torgan cirläre dä bit alarnıñ “derevnya” yäki “selo” dip tügel, “stanitsa” dip atala: “äzräk tuktap toru urını”, dimäk. Seberdä kemnärneder talap, äzräk “rähät yäşäp” algaç, bu banditlar tagı da yulga, ikençe beräülärne talarga kuzgalgannar. Şulay okeanga qadär barıp çıkkannar...

...Kazan şähären urıslar alganda nugaylar, bilgele bulgança, ber yak çittä kalalar, annan soñ da barı tik iyäsez kalgan malnı äybäträk talau yagın karıylar. Ämma läkin, yazmış alarga bu afätneñ iñ zur, iñ avır kazasın äzerläp kuygan bula inde...

İñ başta, XVI ğasır urtalarında, nugay cirläre aşa Evropaga taba kotoçkıç çuma (ülät) epidemiyäse uza. Evropada yartı halıknıñ çumadan kırılıp betkäne bilgele, ä bu epidemiyä turında berni añlamagan, bernindi saklanu çarası kürä belmägän nugaylarnıñ nindi korban birüe turında hiçber san yuk. Çumadan ülep betkän avıllarnıñ tämam cil-yañgır tuzdırıp betergänçe şul köye utıruı, tere keşelärgä anda kerep kararga da yaramaganlıgı turında gına az-maz rivayät kalgan şikelle...

Annarı ozak ta ütmi (bälki ber ük vakıtta), Kazan hanlıgın urıslar yuk itä. Nugaylarnıñ İdel buyındagı vak-töyäk şähär-avılları da urıs ğaskäre astında kala. Alar üzläre älege dä bayagı “Kazan kemneke, – bez şunıkı” formulasın kullanıp, Rossiyägä bäylelekkä kerälär, tik Kazanga almaş bulırlık şähär monnan arı bulmıy inde... Urman-dala zonasınıñ yarım küçmä halkı äkrenläp kiredän kırgıylıkka äylänep kaytuga duçar itelä.

Ä XVII ğasır başlarında İdel buyına mongollarnıñ ber tarmagı bulgan kalmıklar böten illäre belän küçep kilep yabırılalar... Yau belän kilep baskan cirlärendä alar cirle halıknı bötenläy kırıp beterü politikası ütkärälär (yänäse, “isän kalıp soñınnan üç alırlık ber can iyäse dä kalmasın!”). Rossiyä däüläte kalmıklar belän härbi soyuz tözi, tatarlarnı bergäläp buysındıru hakına alarga İdel buyında üzläre niçek teläsä şulay eş itärgä röhsät birä. Kalmıklar kimen kuymıy... 1630-40 yıllarda alar Kuban tatarların kırıp yuk itälär, İdelneñ urta agımın keşesez kaldıralar... Başkortlarga da kilep yabırılalar, ämma başkortlar citärlek ğaskär tuplap, kalmıklarnı üz illärenä kertmilär. Rossiyädän bernindi katnaşlık bulmıy, bilgele. Häm şunısı da yahşı... Moña qadär dä küp kırgınnar kürgän nugaylar isä kalmık yaularında kübese kırılıp, kalgannarı kaysı-kaya taralışıp, halık bularak bötenläy diyärlek yukka çıgalar. Bügenge köndä Tönyak Kavkazda utız meñläp çaması gına bulgan nugay isemle ber törki halık tereklek itep yata...

Kalmıklarnıñ baş urdası (başkala diyärlege bulmıy) häzerge Tolyatti şähäre urınında, yağni nugay ileneñ üzäk ber öleşendä korıla. Nugaylar gına tügel, Kama yılgasınıñ sul yarındagı tatarlar da kırılıp yäki kaçıp betälär, borıngı Bolgar, Bilär yakları totaşı belän bötenläy keşesez kala. Baytak vakıt ütkäç kenä bu cirlärgä äbi patşa ukazı belän Ryazan yaklarınnan mişär tatarları küçerep utırtıla. Çistay mişärläreneñ, Çirmeşän mişärläreneñ bügenge, kükräp utırgan ile zamanında änä şundıy kotoçkıç facigalärne kiçergän cir ul, şulay itep...

Ä kalmıklar kayda?.. Ahırda İdel artındagı susız çül-dalada töplänep, Stalin çorında annan da illäre belän kuılıp, kire kaytıp, keçkenä ber ekzotik halık räveşendä gomer itep yatalar...

VI

Kazan hanlıgı cimerelep 200 yıllap ütkäç, Rossiyä inde İdel-Ural töbägen dä timer yodrıkka kısarlık bulıp köçäyä. Petr patşanıñ häm annan soñgı äbi patşalarnıñ yaka ukazları nigezendä, başkortlarnı häm “başkortlıkka çıkkan” tatarlarnı turıdan-turı urıs administratsiyäse astına kertergä, inde kerep betkännären çukındırırga, yasaknı här can başına salırga kereşälär. Moña cavap itep ataklı “başkort bolaları” kütärelä. Läkin, aldanrak, kilep terälgänçe kütärergä kiräk bulgandır şul bolalarnı... Baş kütärüçelär patşa ğaskärläre tarafınnan ayausız bastırıla, könbatış yaktagı tatarlarnıñ “başkortlıgı” beterelep, alar östennän urıs türäläre, volost häm öyäz başlıkları kuyıla. Könçıgış töbäklärgä, bigräk tä çıp-çın başkortlarga äle şulay da patşalarnıñ ul qadär ük kuäte citmi – anda kantonlıklar tözep, başkortlarnıñ üz arasınnan çıkkan baylarnı kanton, yağni Rossiyä däüläteneñ urındagı väqalätle väkile itep utırtıp kuyalar. Cirgä kagıluga, can başların sanauga qadär ük barıp citä almıylar.

Şunda ber arada äle Pugaçev yavı bulıp ala, ul çınlıkta tatar-başkortlarnıñ milli azatlık sugışına äverelep kitä... Sugış üze nikadär genä kansız räveştä bastırılmasın, anıñ aktık näticäse härtörle kısımnarnıñ yomşaruı, halıkka küpmeder demokratik ireklär birü belän tämamlana.

Nihayät, urıs hakimlegenä 250 yıl tula digändä, XIX ğasır başlarında, Kazan şähäre üzeneñ hanlık çorındagı ekonomik funktsiyälären ütärlek däräcägä kire kayta. Annan başka tagın Samara, Sember, Çistay, Alabuga, Ufa, Orenburg h.b.ş. şähärlär üsep çıga. İdel-Ural töbägendä alış-bireşlär canlana, hönärçelek üsä, ul gına da tügel, inde zamança industriyä, zavod-fabrikalar barlıkka kilä. Çalgı, urak, saban, tırma kebek avıl hucalıgı koralları tarihi küzlektän karaganda kinät diyärlek küpläp tarala başlıy. Tatar avılları da äzräk adäm rätenä kerä, hätta ki aradan baylar, säüdägärlär kalkıp çıga, berän-särän ukımışlı keşelär dä kürengäli başlıy. Tatar halkı tarihta tagı da ber märtäbä böten Könçıgışka yaña tormış alıp kilüçe, mädäniyät häm mäğrifät taratuçı bulıp äverelä. Älbättä, bu yulı inde anıñ artında, zurdan alıp karaganda, Könbatış Evropadan uk kilüçe, Rossiyäneñ iñ zur üzäkläre aşa da uzuçı böyek industrial revolyutsiyä tora.

Başta Petr patşa ütkärgän “kan agızulardan”, annan soñ Yıkaterina patşa ütkärgän “gumanistik” reformalardan soñ sosloviye yäki tarhanlık bularak “başkortlık” tämam yukka çıga. Elektän tatarlar biläp utırgan cirlärdä barı tik “başkort” süze kergän toponimik atamalar, “bezneñ babaylar başkort bulgan” digän kebek istäleklär, “töptä” “başkir” dip yazılgan tarihi dokumentlar kala. Ämma bu vakıtka inde çın başkortlar, üzläre haklı räveştä gorurlanıp äytkänçä “asaba başkortlar” (yağni ata-babadan miras itep irekle tormış algan “osobıy” başkortlar) tämam diyärlek ayırım millät bulıp formalaşıp citkän bula. Tatarlardan ayırı yazma telläre, yazma mädäniyätläre genä bulmıy äle ul çagında... Ata-babadan kilgän yarım-küçmä tormış räveşenä kilgändä, XIX ğasırda başkortlar da massaküläm räveştä çalgıga totınalar, peçänçelekkä kereşälär, yırak tibenleklärgä terlek kuıp yörtüne taşlap, elek üz cäyläüläre urnaşkan güzäl yılga tugaylarında, Ural tau aralarında utrak tormışlı avıllar bulıp urnaşa başlıylar. Cirneñ produktlılıgı kütärelä, elek iksez-çiksez bilämälär dä çak tuyındırıp kilgän halıknı inde häzer küz küreme cirdäge bolınlıklar da irken tuyındıra ala başlıy. Başkort bilämäsendäge tibenleklär beraz vakıt aç bürelärgä kalıp tora...

Başkort halkı, şulay itep, küpkä ciñelräk yañaça tormış östenä, bik kıymmätle mölkät, tovar – artıkka çıgıp buş yatkan bik kiñ häm uñdırışlı cirlär hucası bulıp kitä. Bu tovarnı satıp aluçılar da ozak köttermi... Rossiyäneñ Evropa öleşendäge urıslar, ukrainnar, çuaşlar, marilar h.b.lar, şul isäptän könbatış tatarlar da, inde küptännän çagıştırmaça tınıç häm citeş tormışta yäşi, halık sanı kırık-ille yıl sayın ikelätä artıp tora. Şul uk vakıtta, halıknı köçläp ber cirgä bäyläp totuçı krepostnoyı pravo inde ülem agoniyäse kiçerä... Näticädä, başkort cirlärenä avıl-avıl kuzgalıp halık agıla başlıy... Çüp kenä akçaga, kiyem-salımga, timer-tomırga, aşlıkka häm yarmaga, ber tuygançı eçärlek arakıga başkortlardan cir satıp alular kitä... Milli ideologiyägä yatışamı, yukmı, ämma ğadel bulırga kiräk – barısı da zakonlı nigezdä, här ike yaknıñ üz ihtıyarı belän eşlänä, basıp alular, köçläp kısrıklaular yäki kuıp cibärülär bulmıy diyärlek (bulgalap ta kuygalıy, çönki dönyada bötenläy bulmagan närsä yuk). Kayvakıt küçenep kilüçelär hätta üzlärenä ayırım avıl korıp ta mäşäqatlänmilär, başkort avılınıñ ber oçına yaña uram gına östäp urnaşalar. Şundıy urıs-başkort, urıs-tatar-başkort h.b.ş. avılları häzerge Başkortstanda baytak kına...

Änä şul räveşle, Rossiyä däüläte ällä nindi zur ğaskärlär, mıltıklar, tuplar belän dä itek tabanı astına sala almagan başkort ilen bäläkäy genä hucalık koralı çalgı yıfäk üländäy itep kenä “tüşäp” tä kuya... Saf praktik yaktan karaganda, sarık ta isän, büre dä tuk... Şunısı gına beraz ükeneçle – “Ayamagan canın, tükkän kanın, hiç birmägän başkort Uralın” dip cırlana cırda... Yau belän doşman kilgändä şulay, döres, birmägän. Ä arbalarga töyälep bähet ezläp kilgän yolkış häyerçelärgä – birgän dä kuygan...

Häzer kilep, menä, zur-zur ğalimnär, kayda asaba başkortlar yäşägän, kayda alar tatarlaşkan, kayda asaba bulmagan nindider “könbayış başkortları” üzläreneñ başkort buluların añlamıyça hatalanıp utıralar, dip baş vatalar, teoriyälär koralar... Läkin, andıy tartıp-suzulardan halıkka, başkort halkına, anıñ millät bularak yäşäeşenä, telen häm goref-ğadätlären saklap kaluına ni fayda soñ? Alıp karıyk, mäsälän, Dim buyların – ber dä ikelänmiçä, yılganıñ oçınnan alıp tamagına qadär, Ufa kalasın da kertep, bu cirlärne asaba başkortlarnıñ totaş halık bulıp yäşägän, iñ borıngı zamannan uk üzläreneke bulgan cirläre dip atarga bula. Häzer isä biredä Ufa – urıslaşıp betep bargan şähär, yılga tamagında şulay uk urıs telle Dema şähäre utıra, arırak Çişmä, Däüläkän – tokım yagınnan kübräk tatar, azrak başkort häm urıs, tel yagınnan barısı da urıslaşıp bargan şähärlär. Milli yaktan çup-çuar bulgan Dim buyı avılları arasında başkort avılları ber komponent bulıp kına kalgan. – İsbatladık di, hälne tasvirladık di, ä şunnan nindi ğamäli näticä kilep çıga soñ? Başkort halkın saklarga ikän, saklarga kiräk, bähäs yuk... Kemnärneñ monda “kilmeşäk” ikänlege ap-açık, tik andıy atamalar tagudan gına berni üzgärmider. Başkortnı da, tatarnı da, başkasın da häzerge çorda milli üzañnı üsterü, çit halıklar arasında da üz-üzeñ bulıp kala belü genä yäşätä ala.

* * *

Bu yazma – tarihnı yañadan yazu tügel (anıñ öçen küläme artık yuka), ä küpkırlı tarihka küz töşmägänräk yaña ber kır aşa kararga omtılu bulıp tora. Aldık, şulay itep, çalgını, – häl-ähvällärgä şunıñ ütken kırı buylata ber karadık... Tormış patşalardan tormıy bit ul, änä şundıy äyberlärneñ bulu-bulmavınnan tora. Patşa korallı keşe cibärtep avılda un keşene, yegerme keşene kıynatıp kitärgä mömkin, ä avıl halkı añarçı niçek itep kırga eşkä çıkkan, irtägäsen dä şulay uk tagın çıgaçak. Çalgı bulmaganda tibenlekkä kötü kuıp, bulgaç inde – peçän çabarga, saban da bulgaç – cir sörergä... Traktor da bulgaç, – şuña utırıp kına yörergä... Menä, äytik, tagı da misal öçen – häzer avıllarga gaz kerde, ballon belän genä tügel, torbalar buylap kerde. Häm, elek miçkä yagarga dip gel kırıp torılgan agaçlıklar irkenläp, “kotırıp” üsärgä totındılar. Ozak ta ütmäs, yalan urtasında utırgan tatar-başkort avılları ipläp kenä urman eçenä kümeler... Ä çınlap hucalık itä belä başlasalar, miç yagudan buşagan vakıtnı döres faydalansalar – bakça eçenä kümelüläre dä bik mömkin... Gaz torbası närsälär belän örep tutırır ikän yaña tarihnı?

"KUTERMA" – BORINGI TATAR TEATRI

Urıs telendä "küterma" digän säyer genä ber süz bar. Şaulap-görläp, uynap-kölep ävärä kilü, yäisä macaralı gına ber "buran uynatıp alu" mäğnäsendä yöri ul. Süzleklär aşa şunısı da bilgele – bu süz kilep çıgışı buyınça tatarnıñ "kütärmä" süzenä barıp totaşa.

Bügenge tatarça "kütärmä" – tigez cirdän kütärtep taktadan yäisä taştan yasalgan öslek ul. Ğadättä anıñ menä torgan baskıçı, tögälräk äytkändä, busagaları da bula. İşek töbenä korıla torgan ul närsäneñ du kilep küñel açuga, uyın-macaraga ni katnaşı bulırga mömkin soñ?.. disäk – bezneñ bu könnärdä dä monıñ misalları dönya tulı labasa. Zur bäyräm könnärendä, olı vakıygalar kilep çıkkan vakıtta şähärdäge berär kürenekle yortnıñ kiñ häm irken kütärmäsendä tantanalı kontsert, muzıkal tamaşa, yäisä miting oyıştırıp cibärälär, kütärmä tiräsenä halık cıyıla, urısça äytkändä, çıp-çın "kuterma" bula tügelme? Çak kına tagı da isäp-faraznı häm uy-hıyalnı eşlätep karasak – ul "kuterma" süzeneñ kayçandır urıs cirlärenä barıp, kütärmä korıp halıkka tamaşa kürsätep yörgän nindider borıngı tatar teatrlarınnan kalganlıgın kürerbez. Başkaça buluı hätta mömkin tügelder.

...Borın zamanda, mögayın Altın Urda çorında, ä bälki Kazan hanlıgı däverendä, könnärneñ berendä şundıy küçmä tatar teatrı yokımsırap yatkan, yodrık sugışınnan häm çirkäüdän başka "tamaşa" kürmägän urıs kalasına kilep, üzäk mäydanda zur ber kütärmä korıp kuygandır... Ya bulmasa, aldan cibärelgän färman buyınça kala kenäze üz baltaçıların eşkä kuşkandır. Monı kürgän urıslar: "Kuterma budet!" – dip şau-gör kilgänder. Bilgelängän köne citkäç, kiç belän kalanıñ barlık halkı, olısı-keçese "kuterma" kararga cıyılgandır... Häzerge kük kino, televizor yuk bit äle – marca kızları da bu kiçtä, köräk sakallı usal atalarınıñ kamçısınnan da kurıkmıyça, "gornitsa" täräzäsennän sikerep bulsa da, "kuterma"ga çapkannardır... Tagın atna-un kön tamaşa kürsätkäç, küçmä artistlar başka kalaga kitep bargandır. Ämma urıslar küñelendä bu vakıyga ozak saklangandır äle. Üzlärendä berär mäzäk häl, uyın-kölke kilep çıkkanda da, alar: "Vot tak kuterma!" – dip äytä torgan bulıp kitkännärder...

Bulgan bulsa da, bolarnıñ barsı küptän tarih upkınına çumgan inde, çit telgä kilep eläkkän ber süzdän başka, ezläre dä kalmagan. Urıs yılyazmaçısı sugışlarnı yazgan da kenäzlärne täfsillägän, tatar kitapçısı isä garäp yazularınnan başın kütärmägän – närsä alarga kara halık küñelen kürep ildän-ilgä seberelep yörüçe küçmä kämitçelär! Ul zamanda, gomumän (Evropa misalın alıp karaganda), kämitçe belän artistnıñ däräcäse iñ aktık krästiännekennän dä tübän, yort-cirsez sukbaynıkı belän ber tiñ bulgan bit äle, citmäsä. Barı da onıtılgan, şuña kürä, teldäge süzlärgä çaklı üzgärep betkän, inde bügen kilep bez üzebez dä tamaşa urının "kütärmä" dimibez, garäpçälätep "sähnä" dibez. Tatar teatrı yegermençe ğasır başında gına, urıslardan küçergeç alıp kına tugan dip sanıybız. Ä bit, "kütärmä"se bulgaç, tege çakta uk anıñ artistları da, alar kırında recisserı da, dramaturgı da bulgandır inde... Barı da betkän. "Bez bar idek" dip mäñge iskärtep torır öçen güyäki, çit telgä sıyınıp ber "kuterma" süze genä torıp kalgan...