Berençe Munça

Şähördän avılga kaytuçı avtobus hutlı bara ide: çakrım baganaları citäkläşep artka yögereşte, käbestä basuları küzgä çalındı, karşıda oçsız-kırıysız igen kırları, urman tezmäläre açılıp kitte. Avtobus täräzäse äyterseñ televizor ekranı—üz cayı belän agılıp kına, barısı da şunda kerep tula...
Urta rätlärneñ bersenä utırgan Fänis belän Roza söyläşmiçä genä yul manzarasın karap baralar ide. Maşina ireksezdän tuktap kalgaç ta, alar äle küpmeder süzsez utırdılar, annarı gına açık işektän cirgä sikerep töştelär. «Saf hava sularbız, bälki, üpkäläşü dä onıtılır»,— dip uyladı Fänis, yäş käläşenä cılı karaş taşlap.
Fänis belän Roza — ikese dä şähär balası. Öyläneşkännärenä nibarı ike ay, yegetneñ äti-änisendä yäşilär. Yegetneñ äti-önise gomer, buyı zavodta eşlägän, öç bülmäle fatirnı da şunnan algan, tormış itü digändä gayät buldıklı, sabır tabiğatle, kiñ küñelle keşelär. Öygä kilen bulıp töşkän Rozanı da üz kızlarıday yakın kabul ittelär, yuk-bar bähäskä, käysezlekkä yul açmaska tırıştılar. Şulay bulmıy ni, kem genä gaziz balasına bähet-säğadät, ğailä nıklıgı telämäs ikän? Armiyä hezmäten tutırıp kaytu belän, Fänis ätise eşlägän zavodka urnaştı, tokar hönären üzläşterde. Söygän kızı da bar, yegetneñ öylänäse kilä ide. Äti-änise karşı kilmädelär, küñele anda-monda tartılgançı, üz yanıbızdarak bulır, dip, häyer-fatiha birdelär. Şulay itep, ölkännärneñ cay gına agıp yatkan häyätına yäşlär tormışı yaktı çişmä bulıp kuşıldı, bähetle çelteri başladı.
Avılga kunakka kaytularınıñ tarihı isä bolayrak ide. Kötmägäñdä-uylamaganda, ätiseneñ yırak tugannarınnan hat kilep töşte. «Soñgı yıllarda kunak-kunak yöreşne, ber-bereñneñ hälen belüne onıtıp barabız bugay. Tormış mul, tabınnar tügäräk, tik küñelgä haman nider citmi. Bu mäşäqatle dönyada ber genä yäşibez läbasa. Tugan belän tugannıñ küreşüennän qaderle närsä yuk ikän. Bergä-bergö çökerdäşep çäy eçülär sagındıra. Äytüebez şuşı: peçän ösläre citkälägönçe, parlaşıp kunakka kaytıgız»,— diyelgän ide ul hatta.
Näq şul könnärdä ätiläreneñ yöräge çänçeşte. Validol digän närsäkäygä genä ışanıp, yırak yulga çıgu mömkinme soñ? Şuña kürä, äydä, il-cir kürep kaytsınnar, dip, yäşlärne yulga äzerli başladılar. Zapas yal köne bar ide, tseh başlıgı belän söyläşep, Fänis tagın östämä könnär yulladı. Kaytıp äytkäç, Roza küzlären zur açıp, sorau bilgesedäy kaytarılgan kerfeklären tirbätep, säyer kölemseräde:
— Sin çınlap ta avılga cıyınasıñmıni äle?
— Äye. Bergäläp kaytaçakbız, maturım!
— Keşelär niçek tä diñgez buyına barırga tırışa, ä sin...
— Diñgez, imeş... Altın-kömeş çäçep kuygannar di anda siña!
— Altını bulmasa da, koyaşı, komı bar. Diñgez buyındagı rähätlektän beräüneñ dä tuyıp kaytkanı yuk äle.
— Anısına da ölgererbez. İñ başta avılga kaytıyk äle menä.
— Çınlap äytäm. Yulda integep yörer hälem yuk. Avılnı bik küñelsez, balçık häm tuzan oyası dip söylilär iç...
— Andıy gına tuzan şähärdä yukmı? Asfalt urınına çiräm üsä anda, bik beläseñ kilsä!
Yulga çıgar aldınnan önä şundıy küñelsezräk söyläşü buldı. Monıñ säbäbe tirändäräk yata ide, älbättä. İrkä şartlarda üskän, tormış neçkäleklären äle nıklap añlarga ölgermägän Roza öçen üzläreneñ tuyınnan soñ, tabigıy bulgança, yaktı-kölöç könnär başlanıp kitte.
Bäyrämçäräk, mäşäqatsez, mäñge rähät könnär... Bala çüprägenä uraldıñmı, alarnı töşendä genä küräçäkseñ...
Kemnänder işetkän şuşı süzlär tämam küñelenä kerep oyaladı Rozanıñ. Bala tabu kaçmas, iñ yahşısı — aşıkmau, häzergä tıyılıp toru. Yäşlek ber genä birelä ikän, diñgez buyındagı Gagra häm Soçilar kötep torganda, nigä äle rähät çigep kalmaska di? Şirbätle aynıñ qaderen ozakkarak suzası, tagın berniçä yıl «eget belän kız» bulıp yörise kilä Rozanıñ. Süz çıkkan sayın, Fänisne dä haman şul yakka audarırga tırıştı ul. Läkin süzläre, ay-hay, avır yalgana ide şul. Fänisneñ niyäte bötenläy başka ikän: ul bala teli, üzeneñ dävamçısın kürergä aşkına, uramda kolyaska etep baruçı parlarnı kürdeme, alarga soklanu katış könläşep karıy, tatlı hıyalga çuma... Tiz genä añlaşa almauları säbäple, aradan salkın cil dä isep uzdı şikelle.
Äye, kafelarda kokteyl çömerep, eşkä dä «İkarus» belän genä yörergä öyrängän Roza avılga kunakka kaytunı önämiçärök kabul itte. Küz kürmägän yaklar, çit-yat keşelär belän oçraşaçak minutlar anı ber yaktan kızıktırsa, ikençe yaktan örketä, şikländerä ide. Yuk-bardan ğayep ezlämäslärme, sınaulı-astırtın karaş belän küñelen räncetmäslärme? Kunak, dip, öf-öf itep kenä yörtmäslär — çilök-köyäntä tottırıp koyıga suga da cibärerlär, menä şul çakta hurlıkka kalasıñnı köt tä tor... Ällä yulga çıgıp yalgıştılar mikän? Änä bit, Rozanıñ yazmışın üçeklägändäy, motorı töçkerenä torgaç, avtobus ta tuktap kaldı. Ägär şuşında — bilgesez urman itägendä tön kunarga turı kilsä?
— Äyttem min siña...— dide Roza üpkäçelräk tavış belän häm, yuatu kötkändäy, näfis beläkläre belän Fänisne kultıklap aldı.
— Äydä, urman çitenäräk barıyk,— dide Fänis.— Çiklävek kuagı kürsätäm min siña.
Urman kırıyı, çınnan da, nindider kuaklık belän kaplangan ide. Şunda yakınayganda törledän-törle ülän sabakları Rozanıñ yalangaç botların kıtıklap aldı. Kön kızuında anarnıñ dımlı-salkınça dulkınday kilep kagıluları moñarçı kiçermägän läzzät birä ide. Şuşı rähätlekne suzarga telägändäy, Roza tuktap-tuktap aldı, küñelendä yañalık hise kuzgalganın toydı...
Berazdan özep-özep avtobus kıçkırttı. Ul üzeneñ passacirların yulga çakıra ide.
* * *

Biş säğat çaması bargannan soñ, avtobus alarnı avıl başında töşerep kaldırdı. Şähärneñ kırmıskaday kaynagan keşeläre, katlı-katlı yortları, maşina-tramvay şavı belän görläp torgan taş uramnarınnan soñ, avıl bik bäläkäy, gadi, oyalçan kebek toyıldı.
Fänisneñ ber kulında äflisun tösendäge çemodan ide, tışına ere häreflär belän «Sport» dip yazılgan kara sumkanı isä ikese ike yaktan bergäläp kütärdelär. Uram yulı takır, taşlı-balçıklı, ä menä tıkrıkta çiräm mul kürenä. Tıkrıkka kergäç, tuktap yal itärgä buldılar. Asfalt katısına iyälängän ayaklar yäşel çiräm östendä üzlären därtleräk, irkenräk itep toydı. Rozanıñ, tuflilären salıp, yalanayak kileş çirämnän bolan balasıday uynaklap yögeräse kilä ide... Baş oçındagı kükneñ zäñgärlegen kür sin! Küzlär adaşıp kalmasın öçengäme, berän-särän elenep toruçı bolıtlarga da urın tabılgan. Zäñgär därya koçagında alar ayıruça näfis, ak, ciñel bulıp kürenälär. Şähärdä keşe härvakıt kayadır aşıga, kükkä kütärelep kararga vakıtı yuk anıñ. Karasa da, kükneñ taş yortlar belän korşalgan, söremgä mançılgan ber kisägen genä kürer ide ul.
Kirtälär belän korılgan tıkrıknı ütkäç, sözäklänep töşkän näni tau itägenä kilep çıktılar. Astagı tallıklar arasınnan yılga agıp yata ikän. Yılganıñ kazık-bagana östenä korılgan häm cäyäüle uzarlık itep kenä eşlängän tar basması da bar. Roza, kerergä batırçılık itmiçä, kıyar-kıymas basıp tora ide. Soldatta çakta büränä östennän yörep öyrängän Fänis, süzsez genä yılmaep, iñ elek çemodan-sumkanı tege yakka taşıdı. Käläşen almaga çıkkanda, basma urtasında tuktap, si-kergäläp tä aldı: kür, yänäse, bernindi kurkınıçı yuk monıñ.
— Bir kulıñnı! Ber... ike... öç... Kittekme?
— Fänis, kara anı, kulımnı ikındırası bulma!
— Kurıkma... Basma aşa çıgunıñ tämen belmiseñ äle sin. Kulga-kul totınışıp, basmaga kerdelär. Rozanıñ ayakları cirdän
ayırıldı şikelle, äyterseñ havadan oçıp bara ul. Asta, ikeseneñ şäüläsen tirbönderep, yäşkelt-sorı su agımı häräkätlänä. Rozanıñ kinät başı äylänep kitte, ayak tabannarına rähät ber kurku yögerde. Läkin Fänisneñ ışanıçlı kulları anı çaykaludan saklap bara ide. Kızıktırgıç, serle oçış... Bälki, kulga-kul totınışıp yänäşä barudan tugan rähätlekter bu?
Nihayät, räşätkäle albakçası, çeltär tübäle kapkası, kapka töbendä biş-altı keşe utırırlık eskämiyäse bulgan altı poçmaklı yort karşına kilep tuktadılar.
— Sabira apalar öye şuşı bula inde,— dip, Fänis kapkaga ımladı. İşegaldında tibenep, «kır-kır» kilep tavıklar kaynaşa ide. Çın
ätäç menä nindi bula ikän ul! Şporalı ayakların kiñ cäyep, gayrätle karaş belän yalt-yolt karanıp, işegaldı urtasında kupşı frantsuz soldatıday tik basıp tora. Başın kıñgır salganda ut-kızıl kikrige häm alkaları selkenep-tirbälep kuya. Ul tüşendäge sırt häm kanat tiräsendäge çuar kaurıyları cemeldäven kürsäñ — zooparktagı tavis koştan ber dä kim tügel! Kupşılıgı belän masayganday kürensä dä, üz däräcäsen belep yäşäüçe akıllı-zatlı koşka ohşıy bu. Karap tuydıgızmı, citär, dide bugay ätäç häm allı-gölle kanatların cilpi-cilpi: «Ki-ke-ri-kük!» — dip, ber kıçkırdı da lapaska kerep kitte.
Ul arada baskıç töbendä Sabira apa üze kürende. Kamırlı kulların alyapkıçına sörtä-sörtä söylänep, kaudarlanıp baskıçtan töşte. İke kullap küreşkännän soñ, kütärep alırday bulıp, yäşlär tiräsendä ötälände:
— Äy Allam, kunaklar kaytıp ta citkän iç! Taza-sau gına kildegezme, küz nurlarım! Yul yörü alcıta ul, gäüdäne talkıy... Äydägez, öygä kerik. Çäyem kaynagan, rähätlänep sulış alırsız menä. Yakkan munçam da citeşergä tora, maktap kına yörüegez ikän.
Huca hatın şulay diyä-diyä kunaklarnı arkasınnan söyde, sumkaların kütäreşte. Şul arada yäş kilenneñ küñelen kürergä dä vakıt taptı:
— Rauza kızım sin bulasıñmıni inde ul? Söbhanalla, küz timäsen, il kürke bulırlık bala ikänseñ. Äydä, bezgä tökle ayagıñ belän rähim it! Tuganlıkta yäşärgä nasıyp itsen...
Açık yözle, tämle telle Sabira apanıñ avılça itep kenä «Rauza kızım» dip endäşüenä üpkälämäde Roza, kiresençä, mondıy tansık mönäsäbät aña kızık bulıp kitte, küñeleneñ kay cirendäder posıp yatkan şiklänülär dä üzennän-üze artka çigende.
Öygä kerdelär. «Sulış alırsız...» digän süzlärneñ, çınnan da, hikmäte bar ikän şul. Koyaş kızuınnan soñ öyneñ türdäge bülmäse ciläs, salkınça ide, havası sularga uk rähät ide. Öy eçeñdäge şifoner, taza ayaklı östäl, arkalı urındıklar, etacerka, «Tauras» markalı televizor — kıskası, yaşöü-könküreş öçen kiräkle hämmä närsä üzlärenä kiräk urınnı tapkan. Tämle rizık isläre borınnı kıtıklıy. Annarı, bit-kulnı yuıp kergännän soñ, tabınga utırdılar. Koş tele, kızıl eremçek, käräzle bal, sötle çäy yanına klinder, konfet, alma, hörmä kebek şähär küçtänäçläre dä östälgäç, tabın tagın da yämlänep kitte. Huca hatın kunaklar aldına kinder tastımal kuydı, ozın saplı tabagaç belän östälgä bäleş çıgarıp utırttı. Kayan kilgän citezlekter — tabın tiräsendä orçıktay böterelä Sabira apa! Kunaklar aldına äle tegesen, äle monısın kuya, häl-ähväl soraşa.
— Näq rizıgım peşkän çakka kaytıp kerdegez tagı... Yazgan rizık üze karşıña kiler, digännär. Yägez äle, bäleşneñ kapkaçın açıyk äüväl...
Çömäkle böleş, dilär ikän monı, şulpa salır öçen urtasında kaplaulı tişege dä bar. Kızarıp, alsulanıp torgan böleş tügärägen Sabira apa keterdätep kenä kiste dä ber çitkä äyländerep kapladı. Tüm-tügäräk bäleş eçennän kaynar par kütärelde, şakmaklap turalgan bäräñge arasında örep kenä kabarlık tämle it kisäkläre dä mul kürenä ide.
— Bäleşne agaç kaşık belän aşıylar bezdä. Avıznı peşermäskä äybät. Kıstatmagız, citeşegez, äydä,— dide Sabira apa, östäldä yatkan bizäkle kaşıklarga işaräläp. Annarı, nider isenä töşkändäy, kinät kenä süzen bütängä borıp cibärde: — Rähmät inde hökümätkä, arakı digän zähmätne täki avızlıkladı bit. Yuksa halık tämam bozıla başlagan ide. Kibetendä bulmagaç, östäldä dä yuk. Zamanında Zäkican abıyıgız da, ay-hay, baytak şayargaladı anıñ belän. İnde menä, şöker, aşkazanı borgıçlıy başlagaç, bötenläygä taşladı. Arakı ak bulsa da, yözne kızarta, namusnı karalta, dip borıngılar bik belep äytkän. Annan başka da tormış bik yämle, balalar. Dönya çäydän ayırmasın, ber genä yotıp kuysañ da, can rähäte...
— Zäkican abıy üze kayda soñ? — dip soraştı Fänis, ciznöse belän baytak yıllar küreşkäne yuk ide inde anıñ.
— Ciznäñne äytäseñme... Kayda bulsın, kalhuz eşendä. Brigadirlıgın pensiyägä çıkkaç taşlar iñde, boyırgan bulsa. Ciznögez üz vakıtı belän kaytıp citär ul. Bäleşneñ tämen kaçırmagız, kaynar çakta kaşıklarıgıznı cäträk yörtegez!
Sabira apanıñ kıstavın tıñlap utıru da küñelle ide. Ä bäleş, çınnan da, tämle! Yarmalanıp peşkän bäräñge tel östenä salu belän erep kenä kitä. İte susıl, yomşak, niçek çäynägäneñne dä toymıyça kalasıñ. Östendä börçek-börçek may tamçıları yözep yörgän şulpanıñ tämlelegen isä söyläp-añdatıp kına beterä torgan tügel. Kamırnı tişmiçä, cebetmiçä genä niçek şulay urtada mölderäp utıradır ul? Bik gacäplängän çaklarında yaratıp äytä torgan süze bar ide Rozanıñ. «Şäp!» — dip eçtän genä .soklandı ul. Menä şulay peşerä belsäñ ikän, dip üzen yäşerten genä şeltäläp tä aldı.
Huca hatın borıngı tügäräk möherläre belän balkıp utırgan ciz samavırdan göberdätep sötle çäy yasadı, käräzle balnı kunaklar aldına etäräk töşte. Täcribäleräk küz bulsa, bu hatınnıñ här kılanışınnan, kileşle häräkätlärennän yäşäü därte, tormış ziräklege, aralaşu läzzäte taşıp toruın şunduk çamalar ide, älbättä... Sabira apa söylägändä radioñ ber çittä torsın! Tügäräk-tügäräk süzlärne, küñelendä tıpırdap yatkan uylarnı häm yañalıklarnı ul, kuşuçlap sipkändäy, çäy yasagan arada da ällä niçaklı söyläp taşlıy. Biş bala üsterüläre dä mäğlüm buldı. Ölkän ulları ällä kayçan öylängän, KamAZ kalasında yäşi ikän. Töpçegeneñ armiyädän kaytır çagı citä. Kızları kiyäüdä. Sabira apanıñ onıkları gına da distädän artıp kitkän ikän inde. härkaysınıñ holık-figılen, maturlıkların söyli-söyli, ütä ber gorurlık belän alarnıñ albomdagı fotosurätlären dä kürsätep çıktı... Kürçe, mendärdä taralıp yatkan yäisä arkalı urındıkta kileş dönyaga gacäplänep karap torgan onıkları belän Sabira apa niçek gorurlana, alar turında söylägändä, kügärçen kebek görli başlıy! Avılda keşe maşina-mototsikl belän cenlänä başlagan; közen köpçäk tiñenten pıçrak yıralar, ä uramnıñ çista-tigezlege hakında uylap karauçı yuk ikän — bu hällärne dä berençe tapkır bulıp huca hatın avızınnan işettelär.
— Kır çäçäge kırda, bakça göle bakçada yäşäsen, digännär. Bez inde, olannar, avıl cirenä iyäläşep, tamırlanıp betkänbez. Eş, mäşäqat, diyä-diyä kön uzgannı da sizmiseñ. Cäyneñ köne ozın, koyrıgı kıska.
Äle kayçan gına berençe çirem çıkkan dip ah itep yöri idek. İnde menä peçängä töşär çaklar citep kilä.
Aulakta, Fänis işegaldına çıgıp kergän arada, Sabira apa, keşe-kara yugında, dipme, Rozaga üz itep kenä üget-näsihät birergä dä ölgerde:
— Küñel küzen açıbrak karasañ, kemneñ kemlege ällä kayan kürenep tora ul. Küz genä timäsen, par kilgänsez, balakayım. Tatulıknıñ qaderen belep yäşägez, ottırmassız. Küñel açkıçları birsen sezgä... Häzerge yäşlär çökerdäşep yäşäüneñ qaderen belsen ide. Äüvälge zamanda usal ber yortka eläkkän kilennän: «Niçek tüzäseñ şularga?» — dip soragannar. «Telem bar ide — telsez buldım, ike küzem bar ide — küzsez buldım. Tüzmiçä nihäl itäseñ...» — dip cavap birgän, imeş. İ-i-i... keşe kargışın yotıp yäşäüdän dä çiten eş yuk. Urınsızga bigräk tä. Adämnärneñ ber-beren räncetüe yünlegä tügel ul. Menä närsädän sak bulırga kiräk. Küñel ber kitelsä, anı tözätü kıyın... Ä sineñ barır yulıñ yaktı kürenä, kügärçenem, bäheteñ açılırga tora, boyırgan bulsa...
Soklanıp, ise kitep tıñladı Roza: kolak işetmägän şultiklem hikmätle süzlärne kayan tabıp beterä dä butalmıyça gına niçek şulay osta äytep birä Sabira apası?
Tabında änä şulay baytak kına tügäräklänep utırgannan soñ, huca hatın munça kararga çıktı. Äylänep kerde häm küñelle genä söylänep, kunaklar öçen çuklı sölge, almaş kiyemnär salıngan töyençek hästärli başladı.
— Şulhätle ara kaytıp, avıl munçasına kermi kalalarmı soñ! Karap kına çıktım, is-huş taralgan, berär säğattän munça äzer bulaçak. Yuldan soñ tännäregez yazılıp kitär. Aşaganıgız señä torır, häzergä yılga buyların kürep kaytıgız bulmasa...
* * *

Munça digännäre karlıgan, miläş, almagaç üsep utırgan häm çäçäk tütälläre belän bizälgän bakçanıñ ber poçmagında bulıp çıktı. Sarı narat takta belän pöhtä itep tışlangan bu cıynak korılma uyınçık yortnı häterlätä ide. Alaçık eçenä buydan-buyga kiñ, ozın eskämiyä korılgan. Şunıñ östendä — agartıp yuılgan kiñ cäymä: utırırga yomşak kilsen, yänäse. Biredäge pöhtälek, tärtip häm çistalık küzgä bärelep tora. Poçmaktagı kolgada par-par kayın seberkeläre, isemnäre dä bilgesez bulgan ülän törgäkläre — korı huş is änä şularday börkelä ikän. Keçkenä täräzädän serle bulıp kön yaktısı sirpelä.
Küñel iyälänä töşsen, dipme, süz başlarga kıymıyça berkavım häräkätsez basıp tordılar. Kaya kilep eläkkännärenä töşenergä telägändäy, alaçık eçen tagın ber kat küzdän kiçerdelär. Şähärdä munça kerü — mäşäqatle, ıgı-zıgılı eş. Sumkañnı totıp kassaga çirat torgannan soñ, hatın-kızlar üz yagına, ir zatlar üz işeklärenä taba aşıga. Seberkeñne koçıp, vakıt ütkänne sanıy-sanıy gacizlänep, äle tagın çirat kötäseñ bar... Biredä isä tınlık, aşıktıruçı yuk.
Tagın da gacäbräge, küñelne kıtıklap torganı şul: alarnıñ bit äle, ir häm hatın bularak, üz gomerlärendä berençe tapkır bolay munça kerüläre! Bergäläp, ikäüdön-ikäü kalıp...
Läkin tartınıp, ber-bereñä karaşıp torudan mäğnä yuk —tıyınkı ber yılmayu almaşkanda önä şunı añladılar. Şulay da Roza ädäp saklaunı kiräk taptı.
— Fänis, borılıp tor, min oyalam...
— Ä sin üzeñ dä borıl!
Tagın süzsez kaldılar. Häyer, küñelläre söyläşä, yaña ber his kiçergändäy dulkınlana ide. Ber-berseneñ külmäk salu häräkätlären arka belän sizep, toyıp tordılar. Moña qadär iğtibar itelmäde mikänni: oyalıp kına çişengändä änä niçek ciñel, serle, ayırmaçık kıştırdıy ikän bit külmäklär...
Munça eçendäge korı, esse hava kergän şäpkä tınnı kuırıp aldı. Kolaknı peşererlek kaynarlıkka annarı iyälänä töştelär. Çäyer ise añkıp torgan parlı havanıñ läzzäte akrın gına tändäge barlık küzänäklärgä ürmäläde. Aksıl-sarı narat büränälär tämam kızgan, kul belän kagılırlık tügel. Tirläp utırgan alyumin bidonda mölderämä salkın su ikän, läükä baskıçına ber çümeç su koygannan soñ, şunda çüktelär. Munça idäne çip-çista itep yuılgan ide. Tabaktagı suga batı-rılgan kayın seberkese rähätlänep dım eçä. Läükä türendä — su tulı çiläklär, ber-berenä kaplap kuyılgan emal tabaklar. Muzeylarda gına bula torgan näfis borınlı, kalay totkalı ciz komganga hätle bar. Kıskası, hämmä närsä urınıñda, hämmäse sine yuıp, koyındırıp, saflandırıp çıgarırga äzer kileş tora.
— Oy, täräzä pärdäsen tartıp kuyarga kiräk!
Roza şulay dip urınınnan kütärelde dä sak kına basıp täräzägä taba yakınaydı. Menä şul çakta anıñ yäş, yomrı iñbaşları koyaş nurıñda balık sırtıday yaltırap, tagın da maturlanıp kürende. Pärdäne korgaç, koyaş nurları tege yakta kiselep kaldı. Fänis, anı-monı sizdermäskä tırışıp kına, täräzä buyındagı alihädäy güzäl sınga tagın ber tapkır yäşerten karaş taşladı. Käläşeneñ kükrägendä kura cilägedäy alsu ike töymä serle surättä balkıp-nurlanıp tora ide... Annarı:
— Pärdä açık torsın, yuksa koyaş nurı töşmi. Kem kürsen di bezne? Täräzä karşına çıpçıklar kilsä genä inde,— dip endäşte.
Säbäp tabuına şatlanıp, inde häzer täräzä buyına Fänis kilep bastı. Pärdäne açıp cibärgäç, idändä yañadan kıygaç nurlar sikereşte, şularnıñ şäüläse tüşäm-stena poçmakların yaktırttı. Roza tartınıp kına küz töşergän arada, irlär tänendä genä bula torgan maturlıkka iğtibar itep ölgerde: muskullar tıgızlıgı, sälamätlek taşıp torgan ciñel-uynak häräkätlär...
— Par salırga vakıt,— dide Fänis häm kulın peşermäskä tırışıp kına miç kapkaçın açtı. Ber çümeç su tomırgan ide, tışka çaclap kaynar par atıldı. Yomşara töşkän seberke Fänisneñ kullarına küçkän ide. Ul, kayçandır Zäkican abıysı öyrätkänçä, seberke belän uñlı-sullı seltänep, hava agımın işek katına kua başladı. İs tiyüdän saklanu, munça havasın yomşartu öçen eşlänä bu. Tagın ber çümeç sunı —hop!.. Miç sulışı kinättän stenaga kilep bärelä dä, kaytarılıp, aska töşä. Fänis tagın seltänä, tüşäm poçmaklarına «höcüm» itä. Kulındagı seberkesennän su tuzanı çäçri dä, koyaş nurlarına elägep, salavat küperedäy cem-cem kilä başlıy... Fänisneñ kul häräkätlären, arka muskullarınıñ uynavın karap toru kızık, mavıktırgıç. Anıñ kiñ cilkäläre, öçpoçmaklanıp töşkän arkası tirläp çıkkan. İr-eget tänendäge borçak-borçak tirlär küz kürmägän maturlık, gacäyep ber küreneş bulıp yaktıra ide bu minutta.
Tınıñnı kaplarlık, çäç töpläreñä hätle tirläterlek kaynar, yomşak hava... Annarı Fänis, munça taşı östendä biyetä-biyetä, seberke peşerde.
— Äydä, iñ elek sine çabıym äle.
— Oy, bu kızuda niçek tüzärmen...
Seberke cile Rozanıñ näfis arkasın baştarak, çınnan da, ötep alganday itte. Tänennän kırmıskalar yögereşep uzdı kebek. Läkin bu ozakka barmadı, çirkançık algannan soñ, älege haläte tora-bara kaynar läzzät belän almaşındı. Küz yomık, tän uyau, küzänäklär rähätlek sulıy. Seberke oçındagı yafraklarnıñ çemetterep aluında da nindider hikmät, mäğnä bar kebek.
Cilkäsennän ayak tabannarına hätle tämam kerenderep çaptı anı Fänis. Kayın seberke arasına kıstırılgan mätrüşkä häm kıçıtkan isläre Rozanıñ tänendä ozakka señep kalırlık itep çaptı.
Roza tüzmäde, munça alaçıgındagı cäymägä çıgıp utırdı, ozaklap häl aldı. Şulhätle çabınudan soñ tännäre ciñeläyep, sulışı irkenäyep kitkän ide. Şundıy da rähät, küñelle, añlaşılıp betmi torgan säyer ber halät... Vakıt tuktap kaldı kebek. Dönyada mäñgelek cöy, mäñgelek koyaş... Şunnan agılıp kilgän cılı, yagımlı dulkın Rozanı koçagına alıp tirbätä kebek. Äyterseñ ul kinättän genä sabıylıgına kaytıp töşte! Uysız-gamsez balaçaknıñ kayçangıdır söyeneçläre dulkın-dul-kın kabatlanıp yörägennän uzdı. Ä karşında haman da Fänisneñ gäüdäse, borçak-borçak tir bärep çıkkan muskulları, yılmayu belän balkıgan küzläre... Menä şunda berençe tapkır küñelendä nindider üzgäreş kuzgaluın toydı Roza. Närsä buldı, nilektän bu? Nindi köçlär sizdermiçä genä anıñ uyların aktarıp taşladı? Nindi tılsım anı sabıylıgına, tabigıy hislär maturlıgına kaytardı?..
Eçke yakta Fänisneñ şap-şop çabınganı işetelä. Menä ul ah-vah kilep alaçıkka atılıp çıktı. Ozaklap çabınudan täne burlattay kızargan, kükrägenä kayın seberkese yafrakları yabışkan... Roza torıp bastı, küñelendäge uyların sizdermäs öçen, barmakları belän yüeş yafraklarga ürelgändäy itte. Bersen kubarıp aldı, kabat anı ireneñ kükrägenä yabıştırdı, läkin barmakların yafrak sabınnan ıçkındırmadı. Annarı küzlär oçraştı... Şundıy tansık, qaderle minut ide bu, söyläşep berseneñ dä älege tınlıknı yugaltası kilmäde. Çü, moğciza tügelme bu? Roza Fänisneñ kiñ açılgan küzlärendä üzeneñ yalangaç gäüdäsen kürep, häyranga kaldı. Ulmı soñ bu ällä keçkenä bäbi suräteme? Çınlap ta, Fänisneñ küzlärennän canlı, tep-tere ber bäbi tomrayıp karap tora! Kul-ayakları da kurçaknıkı kebek kep-keçkenä...
Küñellär isä bolay dip söyläşte kebek:
«Küzlärendä bäbi bar sineñ...»
«Hıyalımdagı bäbineñ çagılışıdır ul. Sin genä mine añlarga telämiseñ»...
Kinät Rozanıñ tamagı kipte, bitläre kızıştı, başın Fänisneñ iñnärenä salganın da sizmiçä kaldı. Güyä bu minutta iren tügel, ä anıñ küzlärendäge kep-keçkenä sabıynı da kükrägenä kıstı şikelle ul. Läkin Roza äle küñelendä borınlap kına kilgän iñ mökatdäs telägen äytergä aşıkmadı... Karañgıda bulsa ber häl, mondıy serne köpä-köndez niçek şulay kinät kenä äytep taşlıysıñ di? Kübräk äbise tärbiyäsendä yäşägän, şuña kürä şähär tormışındagı çit-yat yogıntılarga bireşmiçörök üskän saf küñelle kız insaf-ädäp kagıydälären onıtmıy ide. Teläk ber häl, ä menä kiläçäktä Fänisne «şatlandıru» Rozanıñ kulınnan kilä mikän soñ? Şät, tabiğat anı ana bulu bähetennän mährüm itmägänder äle...
— Uf-f, tamagım kipte, Fänis...
— Şulaymıni, maturım. Sin digändä häzer tababız anı! Sabira apa, äyrän yasap kuydım, şürlektän ürelep alırsız, digän ide. Yäle... Menä küräseñme...
Tastımalnı açıp cibärsälär, anda mölderämä tulı çülmäk yılmaep utıra... Aksıl eçemlek östendä kuyı may börtekläre yözep yöri. Kok-teyl-mazar tügelme soñ bu? Fänis ike kasä tutırıp öyrän saldı da şunıñ bersen Rozaga suzdı. Tämle, iskitkeç tämle! Salkınça eçemlek sözelep kenä teş arasınnan kerä dä tamak töplären rähät kımırcıta. Üzennän beraz gına katık täme dä kilä kebek. Susınnı äybät basa ikän bu, gazlı-ballı sularıñ ber çittä torsın! Tastımal yapkan çakta Roza şuña iğtibar itte: çülmäkneñ mölderämä çagındagı sızıgına, bocralanıp, kaymak-katık tapları ukmaşıp kalgan ide.
Sabirö apa öyrätkänçä itep, Roza bügen berençe tapkır çäçlären «äçe su» belän yudı. Katıknı sözgännän soñ barlıkka kilä torgan bu äçe su gayät şifalı ikän: çäç tamırların nıgıta, çäçne çista yua häm sınudan saklıy. Borınnı yarıp kergän äçkeltem isläre dä tansık bulıp häterdä kalaçak äle monıñ... menä niçek: Roza äle yünläp añlap ta betermägän avılnıñ «huşbuy»ları, «kokteyl» häm «şampun»narı üzendä tulıp yata ikän läbasa!
Sabın-munçala belän ozaklap, häybätläp yuıngannan soñ ber-berenä çiratlap su koydılar, tagın cäymä yabılgan irken eskämiyägä çıgıp utırdılar. Munça alaçıgında tın, rähät, salkınça. Tän buşap, ciñeläyep, saflanıp kalgan... Süzsez genä küzgä-küz karaşıp ta söyü, yäşäü, güzällek turında ber-bereñä ikeñ genä andıy torgan ällä niçaklı närsälär söylärgä mömkin ikän iç... Kük gömbäze astında ikäüdän-ikäü genä kala torgan bähetle mizgel! Bigräk tä Roza üzen ör-yañadan tuganday his itte, tänendä häm canında yañarış, iskitkeç ciñellek, älegö qadär tatımagan ber kütärenkelek toydı. Anıñ küñele dönyaga, tabiğatkä, çirämnän alıp yoldızlarga qadär bulgan çiksezlekkä ilahi mähäbbät, märhämät belän tulı ide. Ul — şuşı dönyanıñ tere ber kisäkçäse. Ul bügen dönyanıñ iñ zur häzinäsenä huca buldı kebek...
«Tängä — munça, canga — yuk»,— dilär.
Bu süzlärneñ mäğnäsen Roza häzer genä böten döreslege, tulılıgı belän añladı. Läkin küñelendä rizasızlık ta talpına başladı. «Canga da bar...» — dip, kem belämder bähäsläşäse, üze tatıgan hakıykatneñ çınlıgın kaynarlanıp raslıysı kilä ide anıñ! Äye, tön saflıgına ireşü tizräk häm küpkä ansatraktır. Ä menä can saflıkları kiçerü keşegä kötterep, ozaklap, üze bötenläy uylap ta karamagan çakta kilergä mömkin ikän iç. Siräk kilä torgan mondıy paqlänü, kanatlı oçış kiçerü, bälki, gomer eçendä berniçä tapkır gına kabatlanadır?
Bügen dönyada berni dä bulmadı kebek. Barı şul — añarga cılı, yagımlı, keşelekle tagın ber yaña ser kilep östälde...

1987

Click or select a word or words to search the definition