Aymıl

povest

1
Kibettä, kassa yanında basıp torganda, mölder-kara küzle kızıynı kürgäç, Färitneñ tezläre sıgılıp töşte. Stenalar häm kibettäge keşelär çaykalıp kuydı.
...Äyterseñ, ällä niçä yıllar yokımsırap yatkan täbänäk avıl öylären, iske çitän abzarlarnı köçle su taşkını kütärep aldı häm, vata-cimerä bötärläp, tıyılsız ber köç belän kayadır agızıp kitte...
Kız ber dä tik tormıy. Rizık töyägän timer kärzinen äle ber, äle ikençe kulına elä. Karandaş hätle näni tolımçıkları yalt-yolt sikergäli.
— Öç sum tuksan biş tiyen sinnän.
Kızıy uçın açtı da, gacäplänep kıçkırıp cibärde:
— Ay!
— Närsä tagın?
— Akçam yuk...
— Nişläp äyber aldıñ son alaysa?
— Akçam yuk... — Küzläre tagı da nıgrak yıltırıy başladı. — Bar ide bit... Äni birgän ide...
— Kayale, çitkäräk kitep tor. Keşelärne totkarlıysıñ. Kızıy kärzinen ber çitkä kuydı, başın tübän ide. Kerfek oçlarına läysän börtege elende.
— Ah, kızıy, kızıy...
— Şulay yarıymıni inde...
Keşelär, ällä kızganıp, ällä kölep, anıñ yanınnan uza tordılar. Bite buylap agıp töşkän yäş börteklären sörtä-sörtä kız arlı-birle sugıldı.
— Närsä, taptıñmı?
— Yu-uk...
— Tapmasañ, bar, kaytıp akça apkil. Kärzineñne änä şunda kuyıp tor.
Färit kassa töbenä citkän ide. Küzen kızdan ala almıyça şaktıy karap tordı.
— Gracdanin, sezdän ber sum kırık altı tiyen.
— Ä? Häzer...
Kız, kibettän çıgıp, avtobus tuktalışına kitte. Kire borıldı.
Kibet töbenä citkäç, tuktap kaldı. Ozak kına itep, işekkä töbälep tordı. Annarı, borılıp, mäydan çitendäge eskämiyägä barıp utırdı.
Färit bolarnı täräzädän kürde. Äle alga talpınıp, äle ükerä-ükerä artka çigenep yulnıñ batkak öleşen uzarga mataşkan maşina şikelle, anıñ, zihene köçänä başladı. Kayda kürgän ide ul bu küzlärne? Berara küñel pärdäse açılıp kitkändäy bula da, yä zäñgärsu tötengä öretelgän zur tınçu bina eçendä, yä karañgı, läkin gacäyep saf havalı tönge yılga buyında kürä ul üzen...
Keşelärgä bärelä-sugıla Färit kibettän çıktı häm tup-turı kızga taba yünälde.
— Närsä, akçañnı yugalttıñmı ällä, üskänem?
— Äye...
— Niçä sum?
— Biş...
— Kayale, mineke citärlek tügel mikän?..
Färit cätmä sumkasn ikençe kulına küçerde, plaş çabuın kaytarıp çalbar kesäsenä tıgıldı. Annan ber uç vak akça çıgardı häm arada agarıp kürengän yegerme, unbiş, un tiyenleklärne çüpli başladı.
— Dürt sum ille tiyen genä ikän, mä...
Kız, rähmät äytergä dä onıtıp, kibetkä yögerde.
Rähät bulıp kitte.
Şundıy cäy bula: aylar buyı yañgır yava. Yañgır yaumaganda da, könneñ räte-çiratı bulmıy. İnde künegep betäseñ — kinät, bersen-berse taptıy-taptıy agılgan bolıtlar arasınnan, koyaş kürenep kitä. Ber genä mizgelgä ülännär açık-yaşel teskä kerä, çıpçıklar çırkıldaşkanı işetelä başlıy... Änä şul koyaşnı häterlätte Färitkä ul kıznıñ küzläre.
Nişläp siskände soñ äle ul bu küzlärne kürgäç? Yoklagan ide bit inde anıñ küñele. Küptän yklagan ide. Yıfäk kortı üzen-üze çornagan kebek, şärab tomanına törenep gomer kiçerä ide. Zatlı kiyemnär dä, därtle hatınnar da, säyäsi mähşärlär dä, keşe kiçerä torgan iñ gadi hislär dä anıñ añına aksıl pıyala aşa kürengän surät kebek kenä ireşä ide. Ul inde moña şul hätle künekkän, äyterseñ, tugannan birle şuşı halättä yäşi.
Anıñ tormışı ike atnalık yomık äylänä buyınça tägäri ide. Ber atna buyı hezmät hakı kötä häm algan akçasın atna eçendä eçep tä beterä. Kalsa da — söt belän ipilek, şikär belän tämäkelek. Ä kön sayın zavod aşhanäsendä tuklanırlık akçanı eş bülüçe Gulyaga başta uk birep kuya. Döresräge, hatın añardan mäcbüriläp ala. Beryulı ike atnalık itep. Şulay itmäsä, kiläse akça aluga çaklı Färitneñ aç yöriyäçägen belä ul.
Gulya — tınıç häm yuaş hatın. Bervakıtta da küzgä kügärelep karamıy (Bälki Färitkä genä karamıydır?). Färit inde anıñ kaygırtuçanlıgına künegep betkän. İğtibar da itmi. Kayçagında, üze dä sizmästän, yaramagan süzlär dä äytep taşlıy. Annarı, kinät, yartı cöyemlädä tuktap kala da, hatınnan süzsez genä gafu ütenä. Ä Gulya, üpkälägänen sizdermäskä tırışıp, äkren genä kitep bara. Bik kıyın bula Färitkä andıy çaklarda.
Kayçak ul, ällä şul hatınga öylänergäme soñ? dip tä uylap kuya. Färitneñ malosemeykası, Gulyanıñ ber bülmäle fatirı bar. Şularnı rähätlänep ike bülmälegä alıştırıp bulır ide. Annarı... alar bit ber-bersen süzsez añlıylar. İh... buş hıyal. Hatın riza bulgan oçrakta da, Färit ul nikahtan baş tartır ide şul. Şundıy izge küñelle hatınnı alkaş ir belän intekterälärmeni? Färit moña bervakıtta da yul kuymayaçak.
Yä, Hoda. Hatın-kız kulın totıp karamaganga niçä yıl buldı ikän inde? Un? Unbiş? Yegerme? Yıl hisabına çaklı onıtılgan. Hatını belän ayırılışkannan birle, ul äyterseñ, baş kütärmi gel eçep kenä utırgan.
Täneneñ böten küzänäkläre sulkıldap-sulkıldap hämer sorıy başladı. Onıtası ide dönyasın, urınlı-urınsız iskä töşkän hatirälärne şärabka salıp eretäse ide. Tik...
Urgılıp-urgılıp bolıt agıla. Bolıtlar arasınnan koyaş kürenä dä kitä, kürenä da kitä. Änä şul bolıt arasınnan koyaş kürenep kitkän mizgelne tuktatırga ide. Balki, bu qadär ük gazaplı bulmas ide hätirälär. Bälki, tagın tege kızçık küzgä çalınır ide. Kem Küzläre ide ikän ul kızda?
Kaldık-postık zihenen cıyıp bik ozak baş vattı Färit...

2
Fatirınıñ işege açık ide. Küpne kürgän botinkası tavış-tınsız gına töşep kaldı, kürşeseneñ işek töbennän ayak oçı belän gena basa-basa uzıp, Färit üz bülmäsenä kerde.
Tın algısız avır havası, kubıp betkän tössez-pıçrak oboyları, tuzan kaplagan iske televizorı, rizık kaldıkları belän tulgan östäle, garip divanı, şifoner buyındagı poçmakka tezelep baskan buş şeşäläre belän bu bülmä aña kem öçender kazıp kuyılgan, läkin, ni säbäpleder, berkem dä kümelmägän häm tora-bara çup-çar belän tulgan buş kaberne häterlätte. Bolarnı berençe märtäbä kürgän keşedäy, Färit katıp kaldı.
Kulına totkan cätmä sumkasın nişlätergä belmiçä şaktıy basıp tordı. Nihayät, isenä kilep, divanga iske gäcit cäyde, baton häm yomşak sır kisägen şunda kuydı.
Plaşın, eşläpäsen saldı. Alarnı kaya kuyarga belmiçä karanıp tordı da, açu belän poçmakka tondırdı.
Täräzäne açmakçı buldı. Totkaga iyärep agaç çerekläre gena çıktı.
Pıçak, otverka belän kayıra torgaç, nihayät, täräzä açıldı.
Bülmägä şähär göreltese — avtomobil-tramvay tavışları, bala-çaga çır-çuı häm kiçke ciläs hava kerep tuldı. Bulmä işege şapıldap yabıldı, kürşe hatınınıñ can açısı belän sörän salganı işetelde:
— Yabıgız, yap! Skvoznyak! Üterä!..
Ciñnären sızganıp, käkräyep katkan ipi sınıkların, balık söyäklären, yuılmagan kefir şeşälären, tämäke töpçege belän tulgan konserv bankaların östäl östennän çiläkkä eşerä gena başlagan ide, kürşese kilep kerde.
— ho-o! Öy cıyıştırasıñmıni?
Färitneñ küptän kırınmagan yañagı sizeler-sizelmäs kızarıp kuydı. Däşmäde.
— Kiräk, kiräk... Küptän... Tuktale, min hatınga äytim, yärdäm itsen.
— Kiräkmi, kiräkmi, — diyärgä aşıktı Färit. — Min üzem.
— Bigaybä. Äyttem isä kayttım.
Ber säğattän bülmädäge bar cihaz yılmaya ide inde. Stenadagı kara tasma belän çitlängän ğailä portretı da ciñel sulap kuydı sıman...
Barlık kerle kiyemnären, cäymälären vannaga tutırdı, kürşelärennän ker poroşogı sorap, kerläre östenä sipte. Tau-tau kübeklär kabartıp bötenesen beryulı udı. Balıkka yöri torgan kapron bauların bülmäsenä tarttırdı. Kerlären elep kuygaç, cilkänle korab palubasına arıp yıgılgan matros kebek, divanga audı.
Beraz yatkaç, torıp utırdı. Ut kabızdı. Televizor astındagı tumboçkadan ber bit käğaz häm karandaş aldı.
...Arık kulda karandaş kaltırıy. Ak käğazgä yakın kitererlek tä tügel. Gacäplänü katış kurku belän kulına karadı. Karandaş totkan kulı da, aldında yatkan käğaz bite dä torgan sayın tonıklana, cäyelä, üz räveşen yugalta bara ide.
Kinät käğazgä sizeler-sizelmäs sızıklar töşä başladı.
Mañgay.
Çäç tolımı.
Küz uyıntısı.
Karandaş kayta-kayta sızıklarnı nıgıta:
iyäk,
muyın,
yartılaş çäç belän kaplangan näni kolak,
küzlär...
Ştrihlar çäç bulıp yata. Näfis-näfis sızıklar külägä töşerä.
Yañak.
Borın...
Karandaş muyınga äylänep kayta. Sak häräkätlär belän aska taba şuışa. Yomrı iñbaşlar häm ilahi kükräklärgä işarä barlıkka kilä...
Küzlär. Alar karalalar, serle yılmayu belän yaltırarga kereşälär.
Buldı. Tagın ber gena sızık töşersäñ dä, surät bozılaçak.
Surätne östäl östendäge közgegä bastırıp kuydı. Yöräge döp-döp tibä.
Kem bu? Tege kızçık tügel bit inde. Bütän. Bik tanış häm yakın. Şul uk vakıtta bik yırakta kalgan, onıtılgan sıman...
Utnı sünderde. Kulların baş astına salıp çalkan yattı. Täräzädän kürgän saran yaktıda serle şäülä bulıp tege surät kürenä.
Sak kına täräzä çirttelär. Küñele şomlanıp kuydı. Nişläpter, çınga ohşamagan ide bu täräzä çirtkän tavış. Ozak kına tıñlap yattı. Borılıp kararga yöräge citmäde.
Täräzä tagın zeñgeldäde. Artık muzıkal, artık äkiyäti ide bu zeñgeldäü. Başın täräzägä taba borganda, keçkenä genä kul şäüläse kürenep kaldı. Sulış alırga da kurkıp, täräzägä kilde. Tışta, täräzä artında, çınlap ta kemneñder şäüläse bar ide. Färit kaltırangan kulları belän kütärmäne açtı.
"Kem anda?" — dip endäşmäkçe buldı, läkin tavışı çıkmadı. Avız eçe şundıy nık kitkän, telne äyländererlek tä tügel ide.
— Min bu, Färit abıy, Gölsara. Tanımıysıñmı ällä?
"Gölsara?.."
Kıznıñ tavışı da, iseme da bik tanış ide.
"Gölsara... Gölsara... Kem soñ äle ul?" — dip uyladı Färit, zihenen cıyarga tırışıp.
Kız kulların suzdı, Färit anı kütärep aldı.
"Keşe zatınnan tütelder sin... Keşe zatınnan bulsañ, bolay ciñel bulmas ideñ..."
— İ Färit abıy, kölmä inde. Bolay da oyala-oyala gına kildem. Oy! Ällä... minem räsem inde?
Färit stenanı karmalıy başladı.
— Yandırma, yandırma, Färit abıy. Min oyalam.
"Tavışıñ bigräk matur sineñ, Gölsara. Ällä kemneñ tavışın häterlätä".
— İ Färit abıy, gel şulay digän bulasıñ inde... Abau, bigräk matur yasagansıñ. Gel üzem. Tik...
"Oşamıymı ällä, Gölsara?"
Kız räsemdäge yasalıp betmägän kükräkne uçı belän kapladı.
— Şulay yaramıy inde, Färit abıy...
"Nigä?.. Hoday birgän baylık bit..."
Kız başın tübän ide.
— Alay karama inde, Färit abıy...
Färit anı sak kına koçagına aldı. Kız kulındagı räsem östäl çitenä şuıp töşte.
— Färit abıy... Sin mina üpkälägänseñder inde, iyeme?
Çınlap ta, küñelendä bu kızga karata az gına üpkä bar bugay şul anıñ. Läkin ni öçen? Ul monı hiç kenä dä häterenä töşerä almıy.
Kıznıñ yomşak beläkläre anıñ anıñ muyınına sarıla, kaynar sulışı yañagın kıtıklıy. İrennärdän yöräkkä taba nindider rähät dulkın tarala, yöräktän ayak barmaklarına yögerä...

3
İkençe kön — şimbä ide. Eşkä barası bulmaganlıktan, şaktıy irkälänep yattı. Nihayät, torıp utırdı. Karasa, kiçtän közgegä bastırıp kuygan räsem östäl çitendä yata. Täräzä açık.
Kaltıranıp kuydı. Ozak kına karap torgaç, essele-suıklı bulıp kitte. Töşendä kürde bit ul anı! İsemen dä belä ide bit...
Kem soñ äle?..
Yuındı. Kırındı. Çista külmägen, öylängän vakıttagı kostyumın kide... Bu kostyum yanına yaña tufli dä kiräk ikän şul.
— Karale, kürşe, — dide ul kuhnyaga kereşli.
Kürşese küzlären tügäräkländerde:
— Bäräç...
— Nigä?
— Bötenläy ikençe keşe bulgansıñ bit sin.
— Karale, kürşe... Ber yöz ille sum akça birep tormassıñmı?
Anıñ biş yäki un sum sorap toruına künekkännär ide inde. Häm, äytergä kiräk, ul akçanı aluı bik kıyın bula ide. Ä bügen kürşese urınınnan uk sikerep tordı:
— Yöz illeme? Hä-äy... Hatın!
Berazdan, nider söylänä-söylänä hatını çıktı. Häm avızın açıp kattı. Kauşavınnan "sez"gä küçte:
— Färit?.. Ni buldı Sezgä?
— Berni dä bulmadı la. Menä... akça birep tormassızmı digän idem. Tufli tuzgan. Yañanı alırga ide... Min tülärmen, kurıkmagız.
— Ä... Ä... Siñaytäm, tege vatılmagannarın alıp birsäñ genä inde.

... Şıgırt, şıgırt... Ayakta yaña tufli cırlıy. Färit cilkenep tege kibet yanına aşıga.
Menä ul anda barıp citär. Kızık öçen genä bulsa da kärzin kütärep yörer. Annarı tışka çıgıp papiros kabızır. Şaktıy kötär. Kötmi genä bulmas. Berzamannı sikergäli-sikergäli tege kızıy kilep citär. Sihri küzläre belän tutırıp aña ber karar da, oyalıp, başın iyär. "İh abıy, — diyär, — Sezgä tülärgä akçam yuk inde..." — "Kiräkmi, kiräkmi, — diyär Färit, — min äle monda bolay gına çıkkan idem. Üsep eşli başlagaç tülärseñ äle", — digän bulır...
Ä kızıy kilmäde.
Ber genä mizgelgä kürende dä, koyaş bolıtka kümelde.
Älla ul kızıy bötenläy kürenmädeme soñ tege könne? Hämer parı belän tomalangan küzlärenä nindider şäülä genä çalındımı ällä? Mögayın şulaydır. Töş kenä bulgandır ul.
Ä menä töştä kürgäne çın buldı bugay. Kaynar ide, därtle ide ul kız. Koçagına señep betä yazgan ide... bälki, tagın kiler?
Färit kibet täräzäsendäge şäüläsenä küz töşerde häm kölemserap kuydı. Yabıgıp-tartışıp betkän särhüş gäüdäsenä elep kuygan kostyum anıñ aptıraulı, oyalıp-kıyınsınıp kına karap torgan çırayına ber dä kileşmi ide.
Tirä-yagındagı keşelärne küzätergä kereşte. Havalı gına atlap baruçı yuan-yuan hatınnar, irlär... Gäüdäläre turı, tavışları kör, häräkätläre salmak. Pilatlar!.. Pilatlar?.. Kem soñ äle ul Pilat digäne? Üz-üzenä nık ışangan şoma çıraylı hakimne kayda kürde soñ äle ul? Simez kulı belän kayadır işaräläp, häyerçe sukbay räveşendäge Gaysägä imannıñ ni ikänen añlata... Räsem belän şögıllängän çaklarında nindider ber kartinada kürgän ide bugay ul anı.
Bolarnıñ — üz imannarı. Üz imannarınıñ kamillegenä ireşkännär inde bolar. Yözlärennän kürenep tora.
Änä ikençe beräülär. Bolar härvakıt, vakıtnı uzarga telägändäy, alga taba az gına avışıp yörilär. Uzarsıñ vakıtnı! Anıñ belän idarä itep bulsa, Färit ike dä uylamıy tönlä kürgän töşenä äylänep kaytır ide. Anda anıñ närsäseder onıtılıp, nindider eşe eşlänmiçä kalgan. Kaydadır yalgış cibärgän. Tözätergä ide şul yalgışnı. Gomergä ber kilä torgan bähet digän mizgele, anıñ bähete, änä şunda kaldı bugay bit.
...Menä ul kıznıñ räseme. Keçkenä borın, öskäräk tartılıp torgan irennär häm yılmayulı küzlär. Nindider gacäyep rähät, serle, tın, cılı cäyge tönne häterlätä ul küzlär. Şundıy tönnär da buldı mikänni?
Räsemne östälgä kuydı, közgegä bik ozak karap tordı. Küz töpläre iske pincäk kesäse kebek salınıp töşkän, yañakları suırılıp kergän bu şıksız çıraynı tanımadı. Karagan sayın berençe mäldä kürgän tanış çalımnarın yugalta bardı. Yuk, yuk, bu — ul tügel. Färitkä bit äle kırık ta yuk.
Kırık? Şulay uk kırık tulıp kilä mikänni inde aña?
Barmakların bögä-bögä sanap karadı. Kırık tugız, ille tugız, altmış tugız, siksän tugız... Şulay ikän şul.
Citmeş tugız... Ul yılnı ul ğailäsennän ayırıldı. Äle genä kebek. Yuk, inde yöz yıl uzgan kebek. Yuk, yuk, kiçä dä, yöz yıl elek ta tügel, nindider kinoda gına kürde bugay ul ğailäsen.
Altmış tugız... Ul yılnı armiyädä hezmät itä ide. Töse uñgan yäşel gimnasterka. Stroybat. Ayga siksän sum hezmät hakı. Berençe yılnıkı aşau belän kiyenergä dä citmi ide. Yäşel. Şundıy yäşel çagı da buldı mikänni anıñ?
... Küz bäylänä başladı. Utnı yandırdı. Tizräk kire sünderde. Ul bit ut yandırgannı yaratmıy ide!
Täräzägä kilde. Ofık çitendäge tar gına alsu yarıkka karadı. Yarık tügel, kap-kara cir belän sorgılt kük arsındagı ozınça alsu çöy ide ul. İrtägä kön ayaz bulaçak. Balıkka barırga bulır. Sualçan kazıp kuyarga başına kilmägän bit, äy! Häyer, kamır yasarga da mömkin.
Kiçäge vakıt citte. Ämma täräzä astında beräü dä kürenmäde. Bälki, yatıp torırgadır?
Kulların baş astına kuyıp yatuı buldı, täräzä çirttelär.
"Kildeñme, Gölsara?" — dimäkçe buldı.
Kıznıñ isemen şulay tiz häterenä töşerüenä gacäplänep kuydı.
— Äydä, Färit abıy, Kama buyınnan äylänep kaytabız. Kiç şundıy cılı, näq tege vakıttagı kebek.
Tege vakıttagı gacäp rähät, serle, tın, cılı cäyge kiç. Kayçan ide soñ ul?
Täräzä töbenä mende, sikerergä äzerlände. Kız kölep cibärde:
— Botinka ki inde, içmasam!
"Ä-ä, çınlap ta..."
— Färit... — Kız totlıgıp kaldı. — Şulay gına disäm açulanmıysıñmı?
"Nindi açulanu, Gölsara! Häyer... sin şundıy yäş, çibär. Ä min..."
— İ Färit ab... Färit, menä, karale.
Kız sumkasınnan keçkenä tügäräk közge alıp birde.
"Niçek inde bu bolay?.. Minme soñ bu?"
Kız rähätlänep kälä:
— Sin inde, sin.
"Soñ min äle genä üzemne közgedän karadım... ällä sin siherçeme?"
— Yuk, Färit. Min — sinen hıyalıñ. Anda bez ikebez dä şulay yäş köyençä yäşibez bit.
Üzäkne özep alırday tanış küzlär!.. Ä yılmayuı... Ä tavışı...
Kem soñ bu?
"Gölsara, ä tege... kiçä köndez kibettä oçragan kız sin ideñme ul?"
— Gölnaranı äytäseñme? — Kız başın ide. — Min tügel ul, Färit, minem yalgışım.
Berni añlamasa da, Färit baş kaktı:
"Ä-ää".
— Färit... Sin minem tavışımnı da, yılmayuımnı da, küzläremne dä häterliseñ. Ä menä kem ikänlegemne täki iseñä töşerä almıysıñ...
"Äye şul".
Kız tezlären kısıp nindider utırgıçka çügäläde. Başın iyep, küzlären yäşerde. Färit anıñ yanına urnaştı. Sak kına iñbaşınnan aldı.
— Häterliseñme, ul yılnı un könlek yal birgännär ide siña. Hezmät srogın tularga altı-cide ay gına kalsa da, baş tartmadıñ. Tagın ike könnän, kinät irekle dönyaga çıguıña gacäplänä-gacäplänä, kaytıp ta töşteñ. Miç başındagı kiyez itek eçennän tartıp çıgargan cılı şärab teleñne çişep cibärgän ide, ällä nindi tanış bulmagan kızlar belän dä, yegetlär belän dä bik şoma söyläşteñ.
Cıynaulaşıp klub artındagı yalanga çıktıgız. Kiteleñne salıp ber kızga tottırdıñ da, yarsıp-yarsıp voleybol uynarga kereşteñ. Yugıysä, aña çaklı da, annan soñ da tup belän mavıkkanıñ, bulmadı, östeñä tup oça başlasa, kauşap kala ideñ. Ä ul könne uyın urtasında buldıñ. Gacäp matur suzılıp, yıgılıp bargan şäpkä tupnı çöyep cibäräseñ, ayagıñdagı kirzı iteklärneñ avırlıgın toymıyça sikeräseñ, tupnı yadrä urınına atasıñ gına. Yegetlär dä siña köç birgändäy:
"Äydä, Färit!"
"Färit, al!"
"Färitkä bir! Färitkä bir!" — dip şaulaşalar.
Uyın betkäç, yalannan agıp yatkan ineştä bit-kulıñnı yudıñ, tege kızdan kiteleñne alıp kideñ. Ällä niçek üzennän-üze kilep çıktı: ihtıyarıñnan tış tugan kıyulık belän kıznıñ bilennän koçıp, bütännär belän bergä klubka atladıñ...
"Ul bit... sin ideñ, Gölsara!"
— Äye...

4
Koyaş çıgar-çıkmas ber vakıtta uyanıp kitte. Kük yöze, çınlap ta, ayaz ide. Dönya şundıy tın, kaydadır, şähärneñ ikençe başında kabıngan mototsikl tavışı şul tınlıknıñ zeñgeldäp kitelep töşkän ber kıypılçıgı kebek.
Şilnä buyındagı tallıkta häzer sandugaçlar uyana başlagandır. Aksıl toman kütärelgän su östendä çabaklar çupıldaşa, ülän-yafraklarga mölderäp çık töşkänder...
Kinät anıñ küz aldına cäyädäy kiyerelgän karmak sabı häm neçkä kapron cepneñ tege başında uynaklıy-uynaklıy tartışuçı çabak kilde. Tirläp çıkkan uçları belän karmak sabın, suda bärgälänüçe çabaknıñ avırlıgın toydı.
Sikerep tordı da balıkka äzerlänä başladı. Töşkä çaklı gına bulsa da utırıp, küñelne basıp kaytırga kiräk.
Ber kvartal uzuga, şähär çitenä kilep çıktı. Yartılaş cirgä kümelgän, sıngan kul-ayaklarnıñ söyäkläre kebek timer çıbıkları tırpayıp torgan beton plitälär; tutıgudan vayımsız-kızılt töska kergän metall korılma üläksäläre; niçek buşatsalar şul kileş katıp kalgan izmä öyemnäre; arkılıga-buyga kazılıp-aktarılıp betkän yalannar aşa Şilnä buyına töşte. Ärem häm şaytan tayagı baskan bu cirlär aña kayçandır sugış uzgan häm şunnan soñ da ällä niçä yıllar buyına keşe ayagı basmagan dala kebek toyıldı. Biredän inde keşelär genä tügel, canvarlar da kaçıp kitkänder kebek.
Ber yılnı alarnıñ avılı yanındagı urmanda, çatır korıp, cäy buyı çegännär yäşägän ide. Çegännär barında gına tügel, alar kitkäç tä, tämam kışka çaklı, avıl halkı ul urmanga kermäs buldı. Kaysı kuak, kaysı gına agaç töbenä kilsäñ dä, yä murtayıp-sasıp betkän kiyem kaldıgına, yä kadakların ırcaytıp yatuçı ayak kiyemenä tap bulasıñ...
Närsä bu? Sansızlıkmı? Mänsezlekme?..
Şul keşelär kiçen batist külmäklären yıfäk bilbau belän buıp avıl kibetenä kilälär. Üzlären şundıy ere totalar. Baronnar diyärseñ, vallahi.
Çegännär tulır-tulmas ber cäy yäşädelär dä kittelär. Tora-bara urman alarnıñ barlık şapşaklıgın yottı, çistarındı. Ä bit Kamaz kitärgä kilmägän. Berkemnän soramıyça, berkem belän kiñäşmiçä cäyelep utırgan da, dönyanı sasıta, cirne imgätä birä.
Yuk, gigant zavodlar da, işelep torgan mullık ta kotkara almıy keşelekne. Güzällekne toya belü säläte yugalsa, keşe yukka çıga.
...Kalkavıç selkenmi dä, güyä anıñ uyların ukıy... Küñel ofıgı açılıp kitkängä ul üze dä gacäplänep kuydı.
Unbiş yıl buyı anıñ añın närsä tomalap torgan soñ? Hämer parı gına tütelder bit inde? Ber stakan salıp algaç, kiresençä, anıñ zihene açılıp kitkän kebek bula ide. İnde küptän kaytıp kürmägän änisen kızganıp küñele yomşıy, bägıre ürsälänä ide. Çirattagı yıllık yalında uk, yäki ikençe atnada, yuk, bügen, menä häzer ük avılga kaytıp kitärgä, utının äzerläp, peçänen çabıp, karaltı-kuralarnı rätläp kilmäkçe bula. Kesä töplären aktarıp karıy da, küçtänäç alırlık ta räte yuklıgın añlagaç, kaltırangan kulları belän ikençesen salıp eçä, şunnan soñ rähät ber dulkında yözä başlıy. Annarı barı da onıtıla. İkençe könne atna başı tua, Färit tagın eşkä çuma.
Ä bit öylängän yıllarnı kaytkalıy ide ul. Änisen onıtıp betermi ide. Küçtänäçkä, äniseneñ kiräk-yaragına dip alıp kaytkan arakısın çöyemerä dä, yatıp yoklıy, irtägäsen tulı sumkaların kütärep çıgıp kitä ide. İh, äni, äni! Sin dä, ulım bar, dip yäşiseñder inde...
...Balık totu därte sürelde. Dönyasın onıtıp avılga, tagın ällä kaylarga çıgıp kitäse kilde...
Kiyem şkafında ber şeşä "Agstafa" kaldı bugay. Ällä kaytıp şunı salırgamı?..
Tukta, kaya bara soñ äle ul? Nişläp tagın tege kibet yanına kilep çıktı? Ni tarta anı anda? Närsä taptı Färit ul kızçıkta?
Küzlär...
Kem küzläre ul? Alar bit kızçıknıkı gına tügel. Tagın kemdäder bar ide bit ul küzlär...
Töş...
Töşendä ul tagın tege kıznı kürde tügelme son? Niçek soñ äle iseme? Göl...
"Hätereñdäme, ul yılnı un könlek yal birgännär ide siña?.."
Hätereñdäme? Hätereñdäme?..
...Egerme yäşenä citep, kızlar belän yörgäne yuk ide äle anıñ. Bütännär, yugıysä, änä, armiyägä ozatu kiçäsendä dä kiyäü belän käläş kebek utıralar. Alarga karasañ, "Äçe!" dip kıçkırası kilä başlıy. Ä Färitne avıldan ozatıp kalgan kız da bulmadı.
Döres, ul härvakıt kemgä bulsa da ğaşıyq ide. İkençedä ukıganda, tügäräk yözle Läyläne, dürtençene tämamlagaç, pioner lagerenda, cırçı Elizanı, bişençedä — ak yözle köläç kız Säriyäne, tagın ällä kemnärne yaratıp yörde. Häm alarnıñ härbersen gomerlekkä yaratuına çın küñelennän ışana ide. Ägär ul kıznıñ berärse anıñ üzen dä yaratsa, bälki, alar, çınnan da, gomerlek yar bulırlar ide... Läkin anıñ kızlar yaratmıy torgan nindider söykemsez söyäge bar ide bugay şul.
Ä bu kız, ällä soldatka bulgan hörmät yözennän, ällä hiskä birelep, anı çitkä tibärmäde. Bilennän totkan kulnı yomşak barmakları belän kayırıp-kayırıp mataşsa da, yegetkä niçekter üz itep karıy, yagımlı yılmaya ide. Färit armiyägä kitkändä tırk-tırk sikergäläp yörgän bu kızçıknıñ isemen da belmi ide äle. Kızga ul başta apasınıñ, annarı señeleseneñ iseme belän endäşte. İkese dä köleştelär.
Klubta bik sılanmasa da, kiçä betügä, yeget anıñ sul yagına kilep bastı, tartınıp kına bilennän aldı.
— Açulanmıysıñdır bit?
— Açulanmıym...
Öy turılarına citkäç, Gölsara adımın tizlätä töşte:
— Uzıp kitik. Señellärem bakçada yoklıy. Yä uyatırbız.
Tıkrık aşa çıgıp, kürşe uramdagı koyma buyına utırdılar.
— Tuñmıysınmı?
— Yu-uk...
Kıznıñ tänennän, çınlap ta, esse börkelä ide. Çäçlärennän kilgän tatlı iskä isersä dä, üzen gacäp tınıç tottı yeget. Sılunıñ kulların da, iñbaşın da saklık belän genä sıypadı. Äyterseñ, unınçıda gına ukıgagan bu kız — keşe tügel, näfis ber çäçäk häm ul anı üzeneñ tupas kulları belän tauşaltmaska, räncetmäskä tırışa ide. Kayçagında, hiskä birelep, anıñ irennären, yañagın übärgä ımsınsa da, kıznıñ yalvarulı karaşınnan ul oyalıp kuya häm üzen bik tiz kulga ala ide.
— Gölsara... Gölsara... — dip pışıldadı ul äledän-äle. — İsemeñ bigräk matur sineñ. Üzeñ şikelle. Kay arada şulay çibär bulıp üsep citteñ sin? Niçek min sine armiyägä çaklı kürmägänmen? Nişläp ozatu kiçämä çakırmaganmın? Tür başında parlap utırır idek...
Kız üzaldına yılmaya.
— Bäläkäyräk bulgansıñdır şul. Bolay uk çibär da bulmagansıñdır äle mögayın. Şulaymı?
— Kısma inde şul qadärle, Färit abıy. Belägemne kara yandırasıñ.
— Bette, bette, Gölsara. Yalgış kına.
— Kaytıym inde, Färit abıy. Säğat dürttän sıyır savarga barasım bar.
— Sıyır savasıñmıni sin?
— Yuk, änigä bulışam. İmtihannar başlangançı gına.
— Şuşı keçkenä kullarıñ belän niçek kütärep yöriseñ sin ul avır çiläklärne?
— Kütäräm inde...

5
Kızıy bügen dä kilmäde. Färit papiros ezläp kesäsenä tıgıldı häm barmakları belän nindider yassı-şoma närsägä törtelde. Alıp karasa, siskänep kitte. Anıñ kulında artına otkrıtka kıstırılgan keçkenä tügäräk közge ide. Ä közgedän, gacäplänüle küzlären zur açıp, yäp-yäş Färit karap tora.
Küzlären yomgaladı. Läkin közgedäge şäülä anıñ ber häräkäten dä kabatlamadı Ul cansız ide...
Başın kütärde. Beryulı kolagı açılıp kitte: zähär töten börki-börki çabışkan maşinalarnıñ ükereşüen, bertuktausız kayadır aşıguçı keşelärneñ kulların butıy-butıy söyläşkännären işette. Anı çolgap algan dönya kinät üsä başladı. Avtobuslar, maşinalar çiksezlekkä sıyışa almıyça berse östenä berse menä, yortlarnıñ yugargı katları siräk-miräk kürengän bolıtlar arasına kerep yugala, keşelärneñ gigant tabannarı anı menä-menä sıtıp ütär tösle...
Şul hätle dä keçkenä, köçsezmeni soñ ul? Kiresençä, añlarga mömkin bulgan barlık närsäne töşengän, kulınnan kilerdäy barlık hönärlärne üzläştergän, tormışnıñ sukır agışına iyäläşkän, näq bütännär şikelle ük tulı kanlı keşe itep sizä ide bit ul üzen. Kibetlärdä, hastahanälärdä, kabul itü bülmäläre işege tebendä säğatlär buyı çirat torularnı, satuçılarnıñ, tabiblarnıñ, türälärneñ, alay gınamı, hatınnarnıñ tupaslıgın, märhämätsezlegen, anı burıçlı, gönahlı, ğayeple sanauların tabigıy ber häl dip belä ide.
Nişläpter aña dönyadagı barlık kanunnar, kagıydä-postulatlar, bütännärne etä-törtä alga çıgarga mataşular, igelek belän keşeleklelektän kala hämmäse — kölke häm mäğnäsez toyıldı. Tormışnıñ töp öç häläte — tuu, yäşäü, ülem — kızıgın yugalttı.
Menä ul yäşi torgan yort. Yözlägän timer-beton tartmalarnıñ igezäge, "P" härefenä ohşatıp eşlängän bu yort törmäne häterlätä. Şau-gör kilep uynap yörgän balalar üskäç anı "tugan yortım" dip atar. Färitneñ üzenä da kartlık könnären biredä karşılarga turı kiler.
Biş-altı yıl elek urmannan alıp kaytıp utırtkan agaçlarnıñ bürek hätle gena yabaldaşları häm näzek käüsäläre itäk kimägän üsmer kızlarnı häterlätä. Alar keşe küzennän kaçar urın ezlilär şikelle. Koyaşka tartılıp üskän bu agaçlar kayçandır üz mohitlärendä bik matur bulgannardır. Cille könnärdä kart imännärgä, karamalarga sıyıngannardır. Ä biredä alar çıpçık kunganga da dereldäp utıralar. Alarga monda, taş arasında bik küñelsezder.
İreksezdän uyları distälägän çişmädän agıp çıkkan Dusay buylarına, tıp-tın könne da leperdäşep utırgan usaklar arasına alıp kitte. Usaklar, kayınnar arasında Gölsaranıñ zäñgär külmäge kürenep kitte kebek. Gölsara...
Nişläpter ul Gölsaranı ber tapkır da töşendä kürmäde. Ä bit, yuksa, kıznı häp kiç isenä töşerä ide. Alay gınamı! Anıñ belän uzdırgan häp könen, här säğaten küñelennän ütkärmiçä yoklamıy ide.
...Menä alar ber-bersenä nazlı sıyınıp äkren genä uramnan baralar. Karañgılık şul hätle tirän, sirinnärgä, şomırtlarga kümelep utırgan öylär nindider serle şäülä bulıp karşıga kilep çıgalar da, tagın erilär. Dönyada berkem yuk. Barı şäülälär häm siräk-miräk kenä işetelep kitkän sañgırau avazlar gına bar. Ul şäülälär, ul avazlar berse da çın tügelder, fäqat alarnıñ bügenge bäheten tulılandırıp toruçı ber manzara gınadır. Hätta, yoldız yaktısın kaytarıp bärhet karañgını beraz sıyıgaytıp toruçı Dusay suı da, häm andagı ärämäneñ önsez utıruı da, küñeldäge moñnı tiränäytä genä ide... Kürde mikän bu güzällekne Gölsara?
... Armiyädän mölderämä sagış tulı hatlar yazdı. Berne, ikençesen. Cavap kötär ämäle yuk ide, öçençesen, dürtençesen cibärde...
Un hatına ber cavap kilsen ide. Küktä kırık koyaş balkır ide, yugıysä...
Balkımadı. Kiresençä, könnän-kön sürelä bardı. Ber genä märtäbä kükrägenä kısıp üpsen ide ul anı, içmasa! Bu hätle ük ükeneçkä kalmas ide. Ä bälki... kıyurak koçarga kiräk bulgandır? İrennär yakınayganda, ädäp saklap kına başın çitkä borgandır ul? Bälki, ilahi kükräkläre yeget uçın kötep talpıngandır?..
...Armiyädän bötenläygä kaytkaç, dekabrneñ utız bere könne, alar kabat oçraştı. Ber törkem yäşlär belän aulak öydä Yaña yıl karşıladılar. Gölsara östälneñ bötenläy ikençe başında utıra, karaşı salkın ide.
— İh, Gölsara! — dide Färit anı ozata töşkäç. Kız söyläşergä da telämiçe kerep kitte. Farit yañagı belän kapka baganasına söyälep kaldı.
Alar bütän oçraşmadı.
Küñelendä yörtkän hıyalları tonıklandı.
Ä bit, yugıysä, nindi biyektä oça ide ul. Kanatları ofıklardan ofıklarga tiyä ide. Cirdäge här keşe, här agaç, här çäçäk nindider eçke nurlanış belän balkıy, koyaşta uñıp, yañgırda yuılıp betkän sorı agaç öylärgä sälam birep uzası kilä ide...
Rässam ruhı bar ide añarda. Ällä nindi cansız äyberlärne şundıy itep yasap kuya, äyterseñ, alarga can örä. Alar güyä sine kayadır, añlayışlı-açık dönyaga, kamillek dönyasına, miherbanlı dönyaga däşä. Ägär ul gap-gadi agaç urındık suräten genä yasasa da, şul surät dönyanıñ canlı ber soklandırgıç bizäge bulıp küñelne bili. Ägär at suräte yasasa, aña karagan sayın karıysı kilä ide. Anıñ här sızıgı tamırlarda uynap torgan kannı, yarsunı iskärtep tora. Tik Gölsara suräten genä... yöz utırıp ber märtäbä yasıy almadı. Yugıysä, kıznıñ küzläre anıñ häterendä şundıy açık häm tere, anı küz aldına kiterügä, yöräge tiberçenä başlıy... Ä käğazdä, niçek kenä tırışmasın, kız cansız çıga.

6
— İsänme Färit, Menä min tagın kildem äle. Ğayeplamiseñder bit?
"Nik ğayeplim di, Gölsara.. Sin kilgän sayın yañadan tugan kük bulam min".
— Küzeñä kütärelep kararga da oyalam inde, Färit. Sineñ alda bik ğayeple bit min...
"Belmim, Gölsara, belmim. Bälki, kiresençä, ğayep mindä bulgandır?"
— Yuk, yuk, Färit, min ğayeple.
"Belmim inde... Kübräk üzemne bitärlädem min ul vakıtta. Ägär beraz kıyurak, ärsezräk bulsam, mögayın, sin mina bütänçäräk karar ideñ...
Bik avır buldı mina Yaña yıl tönendä sineñ belän ayırılışu. Tormışnıñ böten şatlıgınnan mährüm itelgän, kim keşe itep toydım min üzemne.
Häyer, andıy halät elek tä has ide miña. Armiyädä çakta, yegetlär üzlärenä oşagan kisäklärne almıy torıp, ipi tälinkäsenä ürelmi idem... Gomumän, tugannan birle, mindä nindider kurku yäşi. Keçkenä çakta Täeäpeçämnän kurka idem. Bazık gäüdäle sakau abzıy uramnan: "Täeä peçam! Täeä peçam!" — kıçkırıp uzganda, ike täräzä arasındagı stenaga yılışa idem. Öydä sikerergä yaramıy — kaz utıra. Sızgırırga yaramıy — ut çıga. Şaularga yaramıy — äbekäyneñ baş öyänäge kuzgala. İşek aldında çabarga yaramıy — mallar örkä... Keçkenädän kanga señep kalgan şul kurku hise mine gomerem buyı ezärlekläp kilde. Mäktäptä ukıganda äläkçelärdän, üsä töşkäç kızlardan kurıktım.
Yuk, ikele aludan tügel, yalgış üz fikeremne kıçkırıp äytep, iptäşläremneñ, ukıtuçılarnıñ şarkıldap kölüennän kurka idem. Çönki alar bötenese dä — yäşlär dä, ukıtuçılar da, ölkännär dä — ni turında gına söyläşmäsennär, fäqat döres süz genä söylilär. Änä şul döreslekkä töşenü öçen miña üzemneñ berkatlı akılım belän potlap-potlap uy-fiker katlamın aktarırga turı kilä ide. Häm, berärsennän töple, döres süz işetmi torıp, üz fikeremne açıktan-açık äytüne küz aldıma da kitermi idem.
Kızlardan kurkuım da söyläşä belmäüdän genä ide. Berär yalgış süz äytep taşlarmın da, yä üzemne kölke hälgä kuyarmın, yä berärsen urınsızga räncetermen kebek. Kızlarnı gına tügel, hayvannarnı da, bütännärne da räncetergä kurka idem. Gomer buyı şulay kurkıp yäşäü rähätme?".
— Ä minem belän ber dä kurkıp söyläşmädeñ üzeñ...
"Sine oçratuga uk, min bötenläy ikençe keşegä ävereldem. Belmim, kayan kilgänder miña ul kıyulık?.. Häyer, kıyulıgım citärlek bulmadı şul. Ber koçaklap übärgä da kurıktım..."
— Ä bälki... kurku — keşe küñelendä bulırga tiyeşle ädäp, itäğatlek, igelek bilgeseder? Bälki, ul kemneñder faydasına üz-üzeñne çikläü, näfeseñne tıyu — keşe bulunıñ nigezeder?..
"Bälki, şulaydır... Ämma, ni genä äytsäñ dä, näq änä şul kurku, üzemne tulı kanlı keşe itep toymau mine, başımnı divanaga salıp, Çallıga kitep barırga mäcbür itte dä.
Nigä kire kaktıñ sin minem mähäbbätemne, Gölsara?"
— Ul çagında inde min sineñ mähäbbäteñä layık tügel idem, Färit.
"Nişläp, nişläp, Gölsara? Min bit sine alihälärgä tiñli idem".
— Menä şul-şul. Sineñ küñeleñdä gorur alihä bulıp kalasım kilde. Ägär ul vakıtta yökle ikänlegemne belsäñ, küñeleñdä izge surät itep saklıy almas ideñ mine.
"Surät tügel, yarım bulır ideñ Ägär äytkän bulsañ, şul minutta uk min siña kulımnı suzar idem. Ä ul... sine aldap kaçkan adäm aktıgın... duelğä çakırır idem".
— Aldap kaçmadı ul mine... Tälğat.
"Tälğat?"
— Tälğat. Sineñ klasstaşıñ Tälğat.
"Bulgan ikän, alaysa, hällär..."
— Buldı inde... Kanikulga kaytkan ide ul. Student. Min ällä nişlädem. Anıñ kulı tiyügä, siherlängän, gipnozlangan mähluk kebek, ihtıyarımnı cuydım. Kileşle kiyem, kıyu häräkätlär, romannardagı kebek şoma häm matur cömlälär belän ul mine tämam äsir itte.
Kulınnan ıçkınuga, anıñ tılsımınnan aynıym häm üz-üzemne bitärlärgä kereşäm. Çönki añlıym: anıñ här häräkäte, här süze — uyın. Ul bit mine bervakıtta da çın-çınlap yaratmayaçak. Läkin Tälğat şul hätle mavıga, kurçak belän uynauçı sabıy kebek onıtıla, mine yaratuına üze dä çın küñelennän ışana ide bugay.
Ükenü gazabı belän tönnär buyı mendär çılatıp çıgam, köne buyı onıtılıp eşlim. Ä kiç citsä, tagın anıñ koçagında erim. Anıñ här pışıldap äytkän süze, här kagıluı moñarçı ber dä tatıp karamagan ällä nindi hislär östi, berzamannı alar taşıp çıga, min nindider añlatıp betergesez rähät dulkında yözäm. Yözäm... yözäm... Tämam buşanıp kalgançı yözäm.
Huşıma kilgändä, inde min Tälğattän tämam bizäm. İnde anıñ karaşı da, caylı-caysız süzläre dä, hätta kaynar koçuı da täesir itmi. Tınıçlanam. Suınam. Yöräktä fäqat ber cärähät — siña bulgan hıyanätem yarası gına kala.
"Hıyanät dip... bez bit alay süz bireşep ayırılgan yarlar tügel idek, Gölsara".
— Siña gına tügel, mähäbbätemä hıyanät ittem min, Färit. Mähäbbätemä genä dä tügel, mähäbbätebezgä... Küñelem, yuksa, haman siña tartıla. Canım, tänem sine teli. Läkin taptalgan namusım siña taba çirek adım yasarga da röhsät itmi...

7
Säğat şaltıradı. Färit tagın fani dönyaga äylänep kayttı. Ğadättä ul töşendä kürgännären uyangan mizgelendä ük onıta torgan ide. Ä bügen, nişläpter, tönge täesirlärdän aynıy almıy yödäde. Härkön kabatlanıp torgan ğadäti eş-häräkätlär bu yulı aña mäğnäsez häm vak toyıla başladı.
Menä ul tagın eşkä aşıga. Kiyemnären töymäli-töymäli işektän çıga da, yögerüçelär terkemenä kuşıla. Ällä niçä tarmak bulıp keşelär agıla.
Biş-un minut avtobus kilmi torsa, tuktalıştagı törkem kibet töben häterlätä başlıy. Keşelär tüzemsezlänep säğatenä karıy. Kilep tuktagan avtobus alarnı suırıp-suırıp ala da, uñga taba beraz avışa töşep, avırlık belän genä kitep bara.
Häm menä zavod. Avtobustan çıkkan keşelär taşkını karalıp torgan tişektä yugala. Kara işektän kerep kitälär dä, yartı täülek gomerlären salkın timer siherenä birälär. Şul işekne atlap kerügä, alar keşe buludan tuktıylar, bina eçendäge stanoklarnıñ, maşinalarnıñ ber öleşenä — robotlarga äylänälär. Äle genä balalar bakçasında näni kızının alsu bitennän çup-çup üpkän keçe küñelle hatın işeksez-stenasız bulmä şikelle canı çukrak byurokratka; kiçä genä kürşeseneñ tösle televizorın rätläp birgän altın kullı elektronşik taş küñelle avtokrat naçalnikka; hatını kiñäşennän başka kaysı oyıkbaşın kiyärgä aptıragan buldıksız ir brigadirga äverelä.
Biredä här närsä: här häräkät, här söyläşü, hätta eşkä kagılmagan äyberlär — äti-äniyeñ, şähär, tabiğat — barısı da ber ük ülçäm belän bäyälänä. Bu ülçäm — citeşterü, plan, timer...
Färitkä Çallı berençe könnän ük oşamadı. "Menä bez kem, mena bez nindi!" dip adım sayın kıçkırıp sarunı kaynatuçı ilahi zur öndämäläre häm hätta şırpı öçen da sugışa-sugışa çirat toruçı ärsez ir-atları belän bu şähär aña bötenläy yat ber dönya bulıp toyıldı.
Ul onıtılıp eşlärgä, uç tutırıp akça alırga, teatr-konñertlarga yörergä, tıynak ber kızga öylänep matur gına tormış korıp cibärergä, yort tutırıp bala-çaga üsterergä hıyallandı. Ämma monda akçanı bik saran tülilär, kübräk gramota-medal belän aldıylar ikän. Anısı da adäm ışanmaslık yöklämälär algan, citäkçelärne maktıy belgän keşegä genä birälär. Kiyem alsañ, anı kiyep barır urın da yuk. Yäşlär kübräk yarım karañgı poçmaklarda mäş kila. Kız digännäre yegetlärne, yegetlärne gena tügel, hätta bala ataların da bötärläp yotarga tora...
Bu şähärdä ber genä tanışı da, yakın dustı da yuk ide anıñ. Könnärdän ber könne bazarda klasstaşı Talğatkä yulıktı.
Kış ide. Östenä kileşle kayrı tun, başına ällä bolan, ällä büre tiresennän tegelgän zur bürek, ayagına yon oçları karalıp torgan sarı unt kigän. Mıyık cibärgän. Kileşep tora, kahär!
Kitte soraşular, häl beleşülär.
— Ha-a, yaktaş!
— Sin da Çallıdamıni?
— Başlı-küzle buldıñ, ştoli?
— Avılga yulın töşkälime?
— Kayda hezmät itteñ?
— Min, Färit brat, armiyägä barmadım bit. Başta tehnikumda ukıp aldım. Annarı äti kiräkle beleşmälär taptı. Avtobazada garac başlıgı min häzer. Mayda yözäm, brat. Ä sin?
— Min RİZda. Tokar.
— Küpme töşä?
— Yöz ille.
— Da, brat, hatın-kız akçası inde, turısın äytkändä. Niçek yäşiseñ aña? Min citkerä almas idem, vallahi! Künegelgän häzer. Äyber alsañ, importnıyı kiräk. Bäyräm-mazar bulsa, konyak eçäse, şimbä citsä, restoranga keräse kilä. Eştän kaytışlıy cıyılıp utırgalıybız. Şoferlar sıylıy inde. Spitıy kollektiv, hi-hi. Mägär biyep kenä toralar karşımda. Tälğat Şahiyeviç tä, Tälğat Şahiyeviç!.. Menä niçek bit ul, brat.
Färitkä bik küñelsez bulıp kitte.
— Karale, brat, tokar bulıp eşlim dideñme äle?
— Äye.
— Küç miña. Kakras tokar kitärgä yöri. Şäp malay ide, yugıysä. Ut uynata ide. No obnaglel. Atnalar buyı eçä başladı.
— Kaydarak soñ, ul avtobaza digäneñ?
— Kayda dip, promkomzonada inde. Kontora östendä lampoçkalar belän bizäp eşlängän lozung bulır "Hezmätkä dan!"
— Küpmeräk çıga inde sezdä?
— Akçasız bulmassıñ. Ber cayın alsañ, hezmät hakınnan tış könenä un-unbiş sum töşererseñ.
— Çista hezmät hakı küpme bulır dim min.
— Fu, tintäk buldıñ, vallahi. Äytäm bit, zarplatanı bezdä isäpläüçe dä yuk. Ul bit, turısın äytkändä, hatın kesäsenä keräse akça... Citär, citär, kaygırma.
— Bik ük kuyı tügelder inde barıber.,
— Dur-rak! Ukıganda bolay uk añgıra tügel ideñ bit sin, yugıysä?..
— Yarar, uylap kararmın.
— Ozak uylama. Ballı urınga çeben tiz cıyıla. Menä siña telefon. Ber atnadan şaltıratırsıñ. Şunnan arı kötmim.
Anıñ şulay havalı söyläşüe Färitneñ gayräten çigerde. Tälğatneñ telefon nomerı yazılgan käğazne yomarlap çüp savıtına tomırıp kitte. Läkin yazmış alarnıñ yulların yukka gına kiseştermägän ide, ahrı. Älege söyläşüdän soñ atna ütär-ütmäs borın, Tälğat anı üze yullap taptı. Tup-turı tulay torakka kilgän.
— Karale, brat, — dide ul ğadäti häl beleşülärdän soñ. — Kiçen nişliseñ?
— Berni dä eşlämim. Yal itäm.
— Alaysa, bik şäp. Äydä kittek. Min ber cirdä takta beleşkäniyem. Şunı töyäp daçaga iltergä kiräk...
Änä şul ikençe oçraşuda, taktanı buşatıp äybätläp öyep kuygannan soñ, Tälğat täki ciñde anı, Färit anıñ yanına eşkä küçärgä rizalaştı. Tagın ber aydan ul avtobaza garacınıñ şıksız karañgı tsehında tutıgıp betkän stanok totkaların äyländerä ide inde.
...Berkönne Tälğat anı kabinetına çakırttı.
— Nu niçek? Künegep bulamı?
— Bula-a, — dip suzdı Färit kul sörtkän çüprägen uçında äväli-äväli.
Tälğat aña şaktıy vakıt sınap karap tordı da, östäldä yatkan käğazlären aktara-aktara, iltifatsız gına söyläp kitte:
— Ber eş çıgıp tora bit äle, brat. Komandirovkaga barıp kaytırga kirägiye.
— Bäy soñ, kiräk ikän, barıp kaytırbız. Ä kaya barırga?
— Utır äle. — Tälğat üze dä anıñ yanındagı urındıkka utırdı. — Menä küräseñme? Biredä böten kiräkle käğazlär dä äzer. Sineñ isemgä komandirovoçnıy gına tutırası. Bu käğazlär buyınça Yaroslavl motor zavodı bezgä ike dvicok cibärergä tiyeş. Läkin, üzeñ beläseñ, tiyeş äyberlär küp ul. Siksänençe yılda uk inde kommunizm bulırga tiyeş ide. Kaya ul? Şuña kürä, üzebezgä şöreplärne kıymıldatırga turı kilä. Min monda unbişläp bülü valı äzerläp kuydım. "Ciguli"gä. Berun şeşä konyak alırsıñ. Bulmasa, yünleräk arakı da yarıy. Şeşä borını kürsätsäñ, muciklar anda siña ikene tügel, yegerme dvicok salıp cibärerlär. Ä bülü valların naçalstvoga gına tot. Töşendeñme?
Färit tirläp çıkkan mañgayın sıpırıp kuydı.
— Hm... — dide ul ike törle uylarga urın kaldırıp.
— Turısın äytkändä, Medov üze kitärgä tiyeş ide anda. Ällä kaya yukka çıktı bit. Ällä salıp yöri, ällä... şaytan belsen.
Üzeneñ nilär eşläp, kemnär belän söyläşep yöriyäçägen küz aldına kiterergä tırışıp utırdı Färit. Nihayät, ber fikergä kilde.
— Yarar. Härhäldä tege ikesen alıp kayta alırmın, dip uylıym...
— Kim digändä.
— Şulay inde...
— Häyretdinovka äytep kuydım min. Ul maşinasın äzerli. Komandirovoçnıyıñnı üzem hästärläp kuyarmın. Arakı talonıñ barmı?
— Yuk.
— Tukta, häzer min siña...
Tälğat keçkenä genä käğaz kisägenä ber cömlä yazdı da, imzasın sırlap Färitkä suzdı.
— Yöz dä bişençe kibetkä kerep Aysılunı sora. Akça yagıñ niçegräk?
— Unbiş täñkäläp bar bugay.
Tälğat tüş kesäsennän zur bumacnik çıgardı.
— Mä. Un şeşä arakı al. Tälğat Şahiyeviç yünlerägen soradı, digen...
Kurka-kurka gına yulga çıkkan Färit gacäplängännän-gacäplänä bardı. Rişvätne niçek törtü turında uylarga da ölgermi, türälär üzläre möräcäğat itä: "Närsäñ bar? Närsä alıp kildeñ?" Maşina ärcäsenä töyäp alıp kaytkan dürt dvigatelne skladka buşatıp, artıp kalgan bülü valların kabinadan çıgara başlauga, Tälğat şunda uk anıñ kulına suktı:
— Aşıkma. Bolarnıñ urını kabinetta.
Tagın berniçä könnän Tälğat anı öyenä çakırdı.
— Nu-u, brat, sin äle haman yünläp kiyenmägänseñ ikän. — Baştanayak küz yörtep çıkkaç, Färitneñ cilkäsenä şapıldattı:
— Närsä, ällä şoferlardan bik tammıymı? Ä sin cebep torma! Yılata-elata kayır. Alarga ber yomşaklık kürsätsäñ, häzer muyınga atlanalar. Turısın äytkändä, baştarak, master bulıp eşlägändä, min üzem dä huşnı cıya almıy yördem. Sattar Mansurıç, elekke zavgar, bolay diyär ide: "Sin, enem, artına ut kapkan pocarnik şikelle çabıp yörmä. Yeget bulsañ, üz-üzeñne koçaklap garac urtasına bas ta, böten hucalıkka beryulı küz sal. Karaşıñ şundıy bulsın — sine kürügä taralıp yatkan maşinaga çaklı sikerep torsın. Menä şulay ul, brat. Äydä, utır äle.
Zalga kerep, täbänäk östäl yanındagı kreslolarga çumdılar.
— Sämiga!
Başına hisapsız bigudi tezgän yuan gına hatın, halat izüen kaplıy-kaplıy, irlär yanına kerde.
— Äydä, minem klasstaşnı ayagürä basıp ber sıyla äle, karçık. — Tälğat stenka pıyalası aşa kukrayıp kürengän konyak şeşälärenä, bällür rümkälärgä taba ciñelçä ım kaktı.
Hatın Färitkä borın ösläp kenä küz töşerde dä, buıntıklı-buıntıklı bilenä tayandı. Karauçısız kalgan izüe açılıp, simez kükräkläre sikereşep kuydı:
— He!
Şulay dide dä, kırt borılıp, kitep bardı. Annarı, çıgıp barışlıy, yomrı iñsäse aşa güyä tämäke töpçege tökerde:
— Änä, kuhnyada utırıgız.
Alay da Tälğat sınatmadı. Ere-ere basıp kuhnyaga çıktı, suıtkıçtan nindider kızgılt-kara töstäge şeşä alıp, östälgä utırttı.
— Äydä totıyk äle. Vino appetitnı aça, küñellärne kütärep cibärä ul.
Kırlı stakannarın çäkeşterep beryulı buşattılar, öste agara başlagan venegretka suzıldılar.
— Öylänergä kiräk siña, brat. Närsä inde bu? — Tälğat Färitneñ ciz töymäle yäşel kitelen ciñennän çemetep kütärde. — Yahşı hatın kulında bulsañ, sin inde monı ällä kayçan çüplekkä tomırır ideñ. Minem üzemne dä hatın ayakka bastırdı... Annarı, babay şäp minem. Turısın äytkändä, hatınnıñ üzennän dä şäp. Pensiyägä çıkkaç "Volga" alıp biräm, di. Menä bit ul niçek, brat.
Kikerep kuydı, tagın stakannarga şärab agızdı. Töbenä kara sagızı sılanıp kalgan buş şeşäne sak kına östäl astına tıktı.
— Äydä, totıyk äle... Söyläşmiseñ sin ber dä. Eçkän kebek tä tügel. Min bıkıldıym da bıkıldıym inde, brat, bigaybä.
— Nindi ğayep di...
— Şulay da, öylänergä kiñäş itäm min siña, brat... Teliseñme, ber kız belän tanıştıram? Alay minem hatın kebek ük zatlı näseldän tügel tügelen. Avıl kızı gına. Kibettä eşli, brat. Nu mayda yözäseñ inde aña öylänsäñ... Öylänäseñme? İrtägä ük üzem başkoda bulıp baram.
— Başta kürergä kiräk. Bälki ul...
— Ştu sin, brat! Ber bite ay, ber bite koyaş. Bile... Närsä söylänep utıram soñ äle min! Sin anı kürdeñ bit inde.
— Tege... Kem äle?.. Aysılumı?
— Şul inde.
— Kararbız äle. Aşıga torgan eş tügel.
— Menä şulay dilär anı. Tot bişne. Üzem söyläşep kuyam... Yarar, sin, brat, açulanma inde. Ozaklap utırıp bulmadı. Turısın äytkändä, kunakka barası bar.
— Yä, yarıy alaysa...
— Tukta, min häzer.
Tälğat kuhnyaga diplomat kütärep kerde.
— Aşıkmıy tor, — dip söylände ul käğazlärdä aktarına-aktarına häm ber törgäk "unlık" suzdı. — Mä. Bu siña uñışlı komandirovkañ öçen. Meñ täñkä. Tülke bik söylänep yörmä.
Färit kauşap kaldı. Uç töpläre tirläp çıktı.
— Närsä torataş kebek kattıñ! Alıp tık tiz genä. Avır gına törgäkneñ çalbar kesäse töbenä töşep yatkanın Färit sizmi dä kaldı.

8
Kız, çınlap ta, söykemle ide. Kaysı yagı beländer Gölsaraga tartkan ide ul. Şundıy uk cıynak gäüdä, yagımlı yılmayu.
Egetlärne kürügä, tüşämdäge elektr lampoçkası yaktırdı diyärseñ, kıznıñ yöze balkıp kitte. Yanında eşlägän iptäş kızı belän tiz genä nider söyläşep aldı da, Talğatkä karşı atladı.
İrken ber häräkät belän Tälğat anıñ bilennän koçkanday itte, iyelep kolagına nider pışıldadı. Kız tıyılıp kına kölep kuydı. Tälğat tagın iyelde.
— Şulaymıni? — dip kuydı kız häm yalt itep Färitkä küz taşladı. Annarı ürelep Tälğatneñ kolagına nider äytte.
Tälğat säğatenä küz saldı, tagın kıznıñ kolagına iyelde. Kız, rizalık belderep, baş kakkaç, Tälğat anıñ iñsäsenä ciñelçä genä sugıp aldı da, Färitkä taba borıldı:
— Tanış bul, Färit. Aysılu tutaş şuşı inde. Äy, söylänep torgan min yülär. Sez ber-beregezne beläsez läbasa.
Kibet türennän kızga endäştelär.
— Häzer! Çak kına kötep torıgız, yegetlär. Tiz bulam min.
Berniçä minuttan ul kiyenep çıktı. Kulında avır gına sumka ide. Färit tup-turı üzenä taba kilgän kıznıñ sumkasın aldı, ä Tälğat, Aysılunı kultıklap, aldan atladı.
Baralar. Kün perçatka kigän kulın kütärep, barmakların tırpayta-tırpayta, Tälğat nider söyli. Aysılu, äle başın artka taşlap, äle iyelä-iyelä kölä. Kayçagında ayagı tayıp kitä dä, Talğat anıñ kışkı kalın pältäse aşa da küzgä taşlanıp torgan näzek bilennän koçıp ala. Köleşälär.
Färitkä küñelsez. Sumkanı ber kulınnan ikençesenä küçerä-küçerä ayak astına karap atlıy da atlıy.
Nik iyärtte inde anı Tälğat? Tanıştırırga uylagan ikän, tanıştırsın da, kitep barsın ide! Närsä, ällä Färit üze söyläşä belmäs ideme kızlar belän? Gomumän, ni pıçagına dip şul Tälğat-buşbugazga tagıldı son äle ul? Närsä dip şul şarackaga barıp kerde?
— Menä, kaytıp ta cittek... Bälki, çäy eçep çıgarsız, yegetlär?
— Bez karşı tügel. Ni diyärseñ, Färit?
Artık zur bulmasa da, ällä cıyıştırıluı, ällä cihazlarınıñ uñaylıgı belän Aysılunıñ bülmäse üzenä tartıp tora ide. Tälğat, pärdä artına kulın tıgıp, nindider töymägä şalt itep bastı, talgın köy agıla başladı. Küp tä ütmäde, östäldä çuar käğazle şärab şeşäse, yılık-elık kilep torgan matur-matur fucerlar, törle-törle cimeşlär päyda buldı. Küñelle muzıkaga bällür çeñläve kuşıldı. Tälğat belän Aysılu, ber-bersenä sıyına töşep, bülmä urtasında taptana başladılar.
Färit biredä artık ide.
— Yarar, min kitim, bulmasa...
— Yarar, poka. Min dä ozaklamam inde.
— Huşıgız. Sıy-hörmätegez öçen rähmät, Aysılu.
— İsän bulıgız inde, alaysa...
Baskıç töbenä çıkkaç, Färit ayak astına tökerep kuydı.
— Tfü!.. Üzeneñ söyärkäse belän tanıştırmakçı bulgan ikän...
Şulay dide. Ämma ul Aysılu tırnagına kapkan ide inde. Häyer, bu turıda kız üze da belmi ide äle.
Könnärdän ber könne alar avtobus tuktalışında oçraştılar.
— İsänme, Färit.
— İsänmesez, Aysılu.
Ayagı tayıp kitte dä, kız Färitneñ belägenä yabıştı.
— Tanış keşe belän "sez" dip söyläşü kileşmider, minemçä.
— Şulay bugay şul.
Kız tıyılıp kına kölep kuydı.
— Menä şundıy mokıtrak keşe inde min. Yünläp söyläşä dä belmim.
— Ä Tälğat sine maktadı. Altın kullı yeget ul, di.
— Ul söylär...
Avtobus kilep tuktadı. İşek yarıgınnan kaysınıñdır çabuı çıgıp tora ide. Şaktıy keşe töşte. Tuktalıştagılar işekkä öyelde. Färit belän Aysılunı, kıymıldarlık ta rätlären kaldırmıyça, ber-bersenä çäpäp kuydılar.
Böten halık beryulı talgın gına tirbälä. Anıñ sayın Färit kıznıñ tänen nıgrak toya. Salkın ise añkıp torgan kabarınkı meh yakasına, kızarıp çıkkan bit almalarına yañagı belän kagılası kilä... Annarı, kinät, anıñ Tälğat belän biyegäne isenä töşä dä, teşlären kısa.
Keşe beraz kimegäç, kız gadi genä äytep kuydı:
— Bügen "Batır"da "Tutsi".
"Tutsi"nıñ ni ikänlegen belmäsä dä, Färit gacäplängän buldı:
— Şulaymıni? Äydä, alaysa, keräbez!
Kız tagın kölep kuydı.
— Kererbez... Bilet alalsak.
Kinoteatr yanında töştelär. Tuktalışta uk alarnı bilet telänüçelär sırıp aldı.
— Sin şuşında gına tor. Minem anda iptäş kızım eşli. Bälki kaldırgandır.
... Üzennän-üze şulay kilep çıktı — kino betkäç, Färit anı ozatıp kuydı.
— Bälki... çäy eçertep çıgarırsıñ? — dide Färit anıñ küzlärenä karap.
— Soñ inde, Färit. Kızlar älläni uylar...
Färitneñ ozaklap söyläşer çaması kalmagan ide. Salkınnan tez buınnarı kaltırıy. Läkin kız kerep kitmi, işek totkasına totıngan kileş nider uylap tik basıp tora.
— Kaltırıy başladıñ sin. Salkın tiderä kürmä.
— Timäs. Kayta-kayta cılınırmın äle.
— Kayda torasıñ soñ?
— Kırık cidençedä.
— Hodayım! Avtobus ta yörmider bit inde häzer.
— Niçava.
— Äydä, ker! Beraz cılınırsıñ het... Tülke şaulamaska tırış inde.
— İserekmeni min şaularga. Tik... vahter kerterme soñ?
— Kerter...
Färit çäy eçkän arada, Aysılu vannaga kerep östen alıştırıp çıktı. Annarı közge karşına kilep çäçen tarıy başladı. Yuka halat aşa kıznıñ tere täne sizelep tora ide.
Färit torıp anıñ yanına kilde. İhtıyarsız kıznıñ bilennän aldı. Kız kulın töşermi genä yegetkä taba borıldı.
Açık izüdän balkıp kürenep kitkän ak kükräk Färitne tämam siherläde.
— Kulıñnı al, Färit. Ägär mine açulandırasıñ kilmäsä, şayarma.
Färit tökregen yotmakçı buldı, ämma avız eçe kipkän ide.
— Gafu it, Aysılu.
Tele belän şulay dide. Läkin küñele belän kıznı koça, irkäli ide inde. Böten täne, ciñelçä kaltıranıp, moñarçı äle ber dä tatımagan rähät mizgel yakınlaşuın toya, tüzemsezlänä ide.
— Tege könne şärab eçep utırdı dip, minem turıda naçar uylıy kürmä. Tugan könem ide ul minem.
— Şulaymıni? — Färit aptırap kaldı — Tälğat tä inde... Äytsä ni bulır ide!
— Tälğat tä belmi ide anı.
— Alaysa, min sine soñ bulsa da täbrik itäm.
— Rähmät.
— Tik... Büläkkä genä berniyem dä yuk. Häyer, tuktale... — Färit tüş kesäsennän pasportın çıgardı, pasport arasınnan lotorey biletı aldı. — Menä, "Ciguli" büläk itäm min siña.
— Rähmät, Färit, — dide kız äkren genä. — Sine dä utırtırmın.
Färitneñ küze yänä anıñ muyınına, halat aşa törtep torgan tıgız kükräklärenä töşte. Kıznıñ muyınındagı tamırı melt-melt tibä ide.
Yuk, tüzä almadı ul. Täqatsez ide. Nindider aşkınu belän bilennän koçtı, irennärenä iyelde.
— İh, Färit. Aşıysıñ bit başkayımnı...
— Aşıym, Göl... Aysılu, aşıym. Başıñnı gına tügel...
— Öylänerlek bulsañ gına, Färit...
— Öylänäm, Aysılu, öylänäm...
— Väğdäme?
— Väğdä, väğdä, Aysılu...

9
Aysılu berençe könnän ük ireneñ zavodka kire kaytuın taläp itä başladı.
— Akça ber häl, canım, kvartir kiräk. Zavodta eşlämäsäñ, anı kayan alasıñ? Tälğatneñ şaragasındamı? Şiş!..
Kabat zavodta eşli başlagaç, berençe hezmät hakına ber şeşä "Apperitiv" alıp kayttı.
— Äydäle, karçık, çökerdäşik äle ikäü genä, — dide ul şeşäne östälgä bastırıp.
Aysılu, kulların salındırıp, karşısına kilep utırdı.
— İ Hodayım, avıldagı abıylarıñ kebek alkaş bulırsıñ mikänni sin dä?..
Färitneñ östenä tüşäm cimerelgändäy buldı. Küzlären kısıp, Aysıluga tekälde:
— Niçek... alkaş? Avıldagı abzıylarım alkaşmıni minem?
— Äy, söylänep utırma inde, içmasam, can ürtäp. Tege... kem soñ äle? Zäki abıyıñmı soñ?.. Tuydan kaytışlıy ciñgäçäyne totıp tukmagan bit.
Färitneñ kaşı cıyırıldı. Däşmäde. Kırlı stakanga mölderämä şärab tutırdı da, avızına kaplap kuydı.
— Kaya, aşarga bir!
— Änä, plitädä!
Aysılu karavatka kaplandı.
Färitneñ küñele räncede. Däşär häldä tügel ide. Aşık-poşık kiyende dä, işekne hätär şapıldatıp çıgıp kitte.
Baş söyägen, timer kırşau kebek, ber uy kıskan: "Kitärgä! Kitärgä!" Garlege ni tora bit: alkaş!
Uram buylap tübän töşte. Zur yaña küpergä kütärelde. Tön suık, cile zähär ide. Pältäsen töymäläde, büregen batırıbrak kide. Sargılt-yaktı täräzälärendä ike-öç kenä keşe kürengän tramvay salkın relslardan çıcıldap uzıp kitte. Karşıda, Kızıl Çallınıñ östenä avarga citep, sünä-kabına toruçı täräzäläre belän nindider fantastik kompyuterga ohşagan şakmak-şakmak yortlar cemeldi.
Çiyeldap, Yaña şähär yagınnan ikençe ber tramvay kilep tuktadı. Vagon işek töbendä öç kız köleşä. Üz-ara pışıldaşalar.
Süzläre böten salonga yañgırap tora:
— Uf, kızlar, başım äylänä, üläm!
— Minem küñelem bolgana başladı inde...
Uh, bolarnıñ berärsen häzer!..
Tfü!
Ayaklarında çak basıp toralar, kabihlär.
Tuktale, Färit dus. Sin üzeñ dä şular hälendä tügelme soñ? Häläl cefeteñne ber säbäpsez räncetep, ni yözeñ belän tınıç kına yöriseñ sin? Nu, äytte. Tuganarıña tel tiderde. Alkaş dide. Häm döres eşläde.
Täräzä yarıgınnan cil örep torgan karañgı bülmädä yılap yatuçı Aysılu bik kızganıç toyıldı aña.
— ... Karçı-ık, — dip pışıldadı ul äkren genä, kaytıp çişengäç. Salkın ayakların yurgan astına tıgıp, hatınınıñ kaynar baltırına kagıldı. — Gafu it inde, karçık. Ğayep mindä...
— Kit äle, kit! Fu, sasıgansıñ.
İñsäsennän koçıp çalkan äyländerde, kükrägenä yañagın kuydı.
— Tatulanışıyk, karçık. Bütän andıy häl bulmas... Bez bit ikäü genä... Izgışmıyk...
— İkäü genä, ikäü genä! Bügen ikäü. Ä irtägä, bälki, ällä niçäü bulırbız.
Färit canlanıp kitte:
— Närsä, karçık, ällä häbär barmı ?
— Bar şul menä. İnde biş atna buldı. Sizmiseñmeni üzeñ?
— Küsäk min, küsäk!
— Küsäk şul.
— Tipmime soñ äle?
— Divana. Biş atnadan balaga can kerä dimeni?
... Sentyabrdä Alsu tudı.
Aysılu tudıru yortına kitkäç, cilkenep kitep Färit tege şıksız bülmäneñ oboyların kuptarıp yandırdı, täräzäneñ tişek-toşıkların sıladı. Kayçandır Aysılu kaytarıp kuygan ere çäçäkle matur oboylarnı yabıştırdı. Bulmä yaktırıp, irkenäyep kaldı.
— Kayçan akıl kerä inde siña, yä? — dide Aysılu kaytıp kerü belän, bülmägä küz yörtep çıkkaç.
— Nigä, änkäse?
— Nigä dip soñ... Höppenisa karçıknıñ abzarına yabıştırırga dip aldımmıni min anı! Kiñäş yuk, tabış yuk... Malosemeyka, kvartir alası bar. Kibettä eşli digäç tä, kiräk çakta tiz genä tabıp bulamıni anı!
— Soñ, karçık... malosemeykanı kayçan alabız äle. Ällä yartı, ällä ber yıldan... Yıl buyı şuşı abzarda yäşärgämeni?
— Üä-ää!..
— Ay Alla, minem bäpeçem uyangan ikän. Kayale, näm-näm birim äle min aña... Ho-o! Pelenkalar alıp kuydıñmı, ättä?
— Menä, menä, änkäse.
— Paçkası belän birmä inde... Änä tege öçpoçmaklısı belän bumaziyen ütükläp bir.
— Häzer, karçık.
— İke yagın da ütüklä!
Korı häm cılı biläügä çornalgaç, Alsu yılavınnan tuktadı. Bitaraf karaşlı küzen açıp alsu irennären mimıldata başladı.
— Şulaymıni, kızım, tamagıñ açtımı? — dip söylänä-säylänä Aysılu tämam tulışıp citkän kükrägen uçlap, imçägen balanıñ avızına törtte.
Aşıkmıyça, läzzättän küzlären yomıp, sabıy imi imärgä kereşte. Färit aña soklanıp karap tordı.
— Kolyaskanı da aşıgıp algansıñ, — dip baya özelgän süzen dävam itte Aysılu. — Anı inde, Hodayım, äbi-babalarınnın berärse büläk itmi kalmas ide äle. Berençe onıklarına... Annarı, kolyaskada yoklatu gel yaramıy ikän ul. Hava kermi di. Karavat kiräk.
— Karavatnı, änkäse, avanstan alırga turı kiler inde. Yä, bulmasa, sineñ dekretnıydan.
— Dekretnıyga näfeseñne suzma. Üzemä pältä alam... Nişläp bik tiz bette akçañ?
— Nişläp dip, arakı alıp kuydım.
— Anısı yaragan... Niçäne aldıñ?
— Bişne. Şul citäder.
— Citep aşkan. Kolkıngançı eçärgä dimägän. Üzeñ bötenläy eçmäsäñ dä bula...
Soñgı süze yörägenä pıçak bulıp kadalsa da, Färit däşmäde, tınıç kına kiyenä başladı.
— Kaya kitteñ?
— Çıgıp keräm äle.
— Aşıkma. Ni... Öydä söt barmı?
— Kalganıyı beraz.
— Tagın alıp kayt. Bäräñge dä almagansıñdır äle. Annarı, kefirmı, katıkmı şunda...
Uramga çıkkaç, tämäke ezläp kesäsen kapşadı. Şunda gına üzeneñ inde atna buyı — kızı tugannan birle — tartmaganın isenä töşerde. häm, öylängännän soñ, fäqat şuşı atnanıñ gına üze öçen iñ tınıç könnär bulganlıgın añladı. Gacäyep açış yasadı ul bügen: ber yıl yäşäp, hatını avızınnan ber cılı süz dä işetmägän ikän bit ul. Haman şul eşlekle-tınıç tavış, salkın akıl häm isäp, isäp... Hätta, tönge mavıguları da, mäcbüri yöklängän vazıyfanı başkargan şikelle, hissez uza ide.
Bik katlaulı närsä ikän ul tormış digännäre. Kayçandır akılıñnı, böten barlıgıñnı biläp torgan kiçereşlär irtänge toman kebek tarala, yukka çıga, ä tege elek sin iğtibar da itmi kilgän vak-töyäklär, berse östenä berse öyelä torgaç, başıñnan uk kümep kitä. Beräüneñ uylamıyça gına äytkän gönahsız süze ikençeseneñ küñelenä taş kisäge, kütärä almaslık yök bulıp yata.
Färit monı tiz añladı. Bergä yäşäüneñ berençe könennän ük, üz tabigaten ğailä tormışına, Aysılunıñ holkına yaraklaştırırga tırıştı. İñ elek iske dusların bizderde. Annarı stena gazetası, kultpohod, drucinaçı işe mäşäqatlärdän çitläşte. Televizor alıp kuygaç, spektakl-kontsertlarga tügel, kinoga yörüne dä taşladı. Yäşäüneñ böten mäğnäse dönya kötügä kaytıp kaldı. Monı Aysılu şulay teläde. Ğailä tormışı Aysılu dönyasına äylände. Färitneñ dönyası sürelde.
Şul da buldımı yäşäü? Şundıy tormış turında hıyallandı mikänni Aysılu? Gomer buyı şulay yäşärgä turı kilsä, niçek tüzärseñ?..
— Da, brat, küzeñ tongan sineñ. Kaya çabasıñ bolay?
— Ä-ä, Tälğat. Sälam, malay.
— Sälam. Kıçkıram, kıçkıram, işetmiseñ... H-oo, töyänep kürsätkänseñ.
— Töyänerseñ. Ğailä işle bit häzer.
— Şulaymıni? Kızmı, malaymı? Ällä ikesedäme?
— Kız gına...
— Nu, kotlıym, brat, kotlıym. Kayçan tudı?
— Atna buldı inde.
— Täpiyen yudıñmı soñ äle?
— Kaya! Bügen genä alıp kayttım bit äle.
— Fyu-ü! Şuşı köngä çaklı tüzep yördeñme?.. Turısın äytkändä, zakonga sıya torgan eş tügel bu. Kayale, säğat niçä? Hi-i, altı gına ikän bit äle. Äydä kittek!
— Kaya?
— Kaya bulsın, änä bit, karşıda gına magazin... Bir, totıp toram sumkañnı...
...Uyanıp kitte. Kipşengän irennären yalmap hatınına taba borıldı. Läkin kulı anıñ iñbaşına tügel, buş urınga şapıldap töşte. Beryulı yokısı açıldı. Başın kalkıtıp bülmägä küz saldı. Üze, çişenmägän kileş, karavatta yata, ä hatını, kızın koçaklap, idängä bögärlängän. Tordı, cılımsa su çumırıp eçte.
Hällär... Ällä soñ Aysılu süzläre, çınlap ta, döresme? Alkaşka äylänep baramı ällä ul?
Yuk la. Nişläp alkaş bulsın? Prosto isergänen sizmi kalgan. Dönyasın onıtkan. Çamanı yugaltkan. Yarıy äle öyenä kaytıp yıgılgan. Militsiyägä eläkmägän. Kürer ide kürmägänen. Unöçençe hezmät hakı da, kvartirga çirat ta oçar ide annan...
Şulay da yahşı tügel. Çınlap torıp alkaşka äylänüeñ bar. Yaramıy bolay. Bala atası, äti keşe ikänlegeñne onıtma, iptäş. Onıtma! Sin bit häzer üzeñneñ genä tügel, kızıñnıñ yazmışı öçen dä cavaplı...
Berniçä kön söyläşmädelär. Süzsez aşadılar, öyem-öyem çüpräk yudılar, kibetkä yördelär, ikese ike yakka karap yokladılar. Färit, yugıysä, här eştä ölgerlek kürsätergä tırıştı. Suın da taşıdı, yuıntıgın da çıgarıp tükte, bala çüpräklären dä ütükläde. Alsu tönlä yılap uyanganda, üze sikerep tordı, kızınıñ astın alıştırdı, annarı anı ipläp kenä hatını yanına saldı...
Gel bolay yäşäp bulmasın ikese dä añlıy ide. Läkin irneñ dä, hatınnıñ da berençe bulıp endäşäse kilmäde. Öy suındı, bazga ohşap kaldı. Fäqat Alsu — gönahsız sabıy — karañgı dala urtasındagı zägıyf uçak kebek, bu dönyada äle tormış dävam itkänlegen iskä töşerep-töşerep kuya ide.
Berkönne kiç Färit tüzmäde, kulların baş astına tıgıp inde säğattän artık tüşämdäge yaktılık taplarına karap yatkan häldä hatınına endäşte:
— Nişläpter, karçık, ozakkkarak kitte bugay bezneñ bu ücätlek.
Aysılu kinät Färitkä borıldı. Tavışı usal häm üpkäle ide:
— İseñä töşkän ikän!
— İseñä töşkän dip, ay buyı gazaplanam inde min...
Kulın sak kına hatınının bilenä saldı. Alıp taşlar dip kurıkkan ide, läkin Aysılu anı üze koçaklap aldı:
— Egoist sin. Üzeñ turında gına uylıysıñ. Siña eçärgä dä, yoklarga bulsın. Bäyräm citä başlasa, tamagıñ kımırcıy, kesäñdäge akçañ kıtkıldıy başlıy. Minem turıda dimim, het balañnı uyla bäläkäy genä, alkaş nesçastnıy!..
Kıçkırıp cibärgänen sizmi da kaldı
— Äytmä miña alay!
— Ä-ä, oşamıymıni!
— Yörägemä häncär bulıp kadala şul süzeñ.
— Eçmä soñ, alay bulgaç.
— Eçmim bit inde, karçık. Minem eçü — eçümeni ul! Siräk-miräk kenä bit inde...
— Anısı şulay. Tülke eçsäñ, küzeñ tona. İsergäneñne belmiseñ, çömeräseñ dä çömeräseñ. Avızıñ söylägänne kolagıñ işetmi.
— Närsä, karçık, ällä berär avır süz äyttemme?
— Avır süzdä genämeni hikmät...
Kızları yılamakçı bulıp mışkıldap kuydı. Sataşıp kına ahrı. Aşıgıp-aşıgıp imezlegen suırırga kereşte. Annarı tagın tınıp kaldı.
Färit ciñel suladı, hatınınıñ öç-dürt ay eçendä tansıklap ölgergän tıñlauçan gäüdäsen üzenä kıstı.
Tormış caylanganday buldı. Yäşi torgaç, fatirlı da buldılar. Läkin ber könne...
Ul könne Färit eştän balkıp kayttı.
— Karçık, asılın muyınga!
— Närsä buldı, häçterüş?
— Häçterüş! Siña gına ul häçterüş. Dädäñä midal birdelär.
— Alkaşlar medaleme ällä?
Tüş kesäsennän tartıp çıgargan "Kaberne" şeşäse kulında kaltırıy başladı.
— Närsä dideñ?!!
— Tondırma küzeñne, yäme!
— Kil äle monda!
— Yä, kildem.
— Şul süzeñne tagın ber kabatlasañ, menä şuşı şeşä belän mangayıñnı yaram.
— Alkaş! Alkaş! Alkaş nesçastnıy! Yä, yä! Nik yarmıysıñ?
— Mä, alaysa!
Aysılu başın çitkä alıp ölgerde, şeşä stenaga bärelep çel-pärämä kilde. Çırıldap kıçkırgan bala tavışına ikese dä önsez kaldılar.
Kurkuınnan küzlären zur açıp bii-bii yılagan Alsunı änise koçagına aldı, yäşle küzlären übä-übä yuatırga kereşte:
— Yılama, kızım, yılama. Ul alkaşnı kuıp çıgarabız anı häzer.
— Karçık, gafu it inde...
— Gafu?!
Aysılu tavışın kütärmäde, muyınına sarılgan Alsunı başınnan sıypıy-sıypıy işek totkasına ürelde.
Alar çıgıp kitkändä niçek katıp kalsa, miliviyä kilep kergändä dä? Färit şul kileş basıp tora ide...

10
... "İh, Gölsara!.. Ägär tege vakıtnı sin mina kul birsäñ, kükrägemä kaplanıp yılasañ, nindi bähete bulır idek bez. Sin dä beryalgızıñ bala üstermäs ideñ, min dä bolay tübän tägärämäs idem..."
— Belmim şul, Färit... Aysılu belän dä bik par kilgän idegez, yugıysä...
"Sin Aysılunı da beläseñmeni?"
— Belmäskä, ul bit Tälğatneñ... keme dip äytergä dä telem barmıy. Gönahlı bulasım kilmi.
"Äytäm cirle..."
— Yuk, yuk, Färit. Aralarında andıy uk häl bulgandır dip uylamıym. Söyügä häm söyelügä sälätsez iç ul Aysılu.
"Ä min anı siña ohşattım. Şundıy uk cıynak gäüdä, yagımlı yılmayu. Ä eşläve..."
— Beläm, beläm, Färit. Tälğat anıñ bilennän koçıp aldı. Ä sin kızardıñ...
"Sin, Gölsara, minem arttan küzätep yördeñme ällä?"
— Küzätep yörmädem, Färit. Sineñ belän idem min. Hätta anıñ belän koçaklaşıp yatkanda da sineñ küñelendä idem. Sin bit anı tügel, mine irkäli-koça ideñ. Şulay tügelmeni?
Fäqat kızıgız Alsu tugaç kına mine onıta başladıñ. Häm, tabigıy ki, hisläregez dä suına töşte.
Alay digäç tä, aragızdagı cılılık sineñ taraftan gına ide şul. Anısı da Aysıluga tügel, küñelendä yörtkän minem surätkä...
"Kaytıp bulsa ikän yäşlekkä..."
— İh, Färit, yäşlekne kaytarıp bulsa da, bez bergä bula almas idek şul.
"Nişläp, Gölsara?"
— Aymıl buldık bez...
"Nişläp, nişläp, Gölsara?"
— Hätta, öyläneşep yäşi başlasak ta, sin, tora-bara, Aysıluga kire tartılır ideñ...
— Nişläp, nişläp, Gölsara?!
Soñgı soravın Färit kıçkırıp äytte. Häm uyanıp kitte.
Säğatkä küz töşerügä, sikerep tordı...
Tagın unbiş minuttan, ul inde tuktalışta ide...
Zavodka barıp citäräk, avtobusnıñ bötenläy diyärlek buş ikänlegenä gacäplänep kuydı. Avtobusta gına tügel, uramda da, tuktalışlarda da nindider säyer cansızlık, buşlık ide. Önme soñ bu, ällä haman yoklıymı ul?
Prohodnoyga citäräk tuktap kaldı. Kinät mañgayına çäpeldätte:
— Vät añgıra! Yal köne läbasa.
Bügen ul tege kibet töbenä soñgı märtäbä baraçak. Küräçäk ul anı bügen. Küñele sizä. Yukkamıni, änä, koyaşnı aralarga teläp, cil bolıtlarnı yolıkkalıy, alarnı öyem-öyem mamık kisäkläre itep kayadır aşıktıra. Tege kız kilep citkänçe, kük yözen çistartıp kuyarga kiräk iç.
Änä koyaş ta kürenep kitte. Şähär berniçä genä minutka tösle kinoga ohşap kaldı. Annarı, bu kartina sorı töskä kerep tä ölgermäde, tagın gölt itte.
Bolıtlar taralıp bette. Maydannıñ tege başında koyaş nurlarında ütäli balkıp torgan zägıyf häm näfis ber çäçäk — kızçık päyda buldı. Nurlar koyaştan tügel, änä şul kızdan tarala kebek.
Änä ul sikergäli-sikergäli bolayga taba kilä. Cilgä kabargan itägen kulları belän sukkalıy. Annarı tagın kübäläktäy cilpenergä kereşä. Gäüdäse şundıy ciñel, küzläre şundıy nurlı, yöze şundıy şat — bähetneñ üze.
Kinät küz aldındagı bu tösle kartina karaldı — kayandır adaşıp kilep çıkkan keçkenä genä bolıt koyaşnı kapladı. Kız, Färit yanınnan ütep kitte dä, gadi genä kiyengän ber hatınnıñ belägenä sarıldı:
— Äniyem!

Click or select a word or words to search the definition