Uluttun jogolgon baylıgı

«Uluttun jogolgon baylıgı»
1-bölüm. Ürkün jıl.
Ayaktap baratkan jay aylarının jamgırluu
kündörünün biri. Asman buluttuu bolgonuna baylanıştuu,
kün jüzü körünböy, ubakıttın tüştön oop
baratkanı aylana çöyrönün karañgılay baştaganınan
gana bilinet.
Janaarakta jaap ötkön nöşör jamgırdın kesepetinen
Pişpekten Balıkçıga karay ketken topurak jol çılaaga
aylanıp ketken. Uşul batkaktuu joldu bılçıyta basa,
koş attuu arabaga çirkelgen zambirekti koştoy, katarkatar tizilip jüzgö jakın mıltıkçan jöö asker Isık
Köldü karay şaşıp barattı. Askerlerdin suu bolgon
kiyimderinen jana araba tartkan attardın tumşugunan
çıkkan buu, jamgırdan kiyinki tumanga aralaşıp, bul
jolooçu toptu eerçip baratkansıyt.
Bul askerler Orusiya imperiyasının generalı
Kuropatkinge tiyiştuu 11 batalondun bir bölügü ele.
Bulardın başında generaldın özü jana adyutantı eköö
at minip alışkan. Atalgan asker bölügü, Isık Köldü
közdöy sürülüp ürküp kaçıp baratkan jergiliktüü
kırgızdardı keçke çeyin kuup jetip, köldün arkı

tarabına ötüp ketüülörünö mümkünçülük berbey jok kıluu
maksatında şaşılış jolgo çıkkan.
1873-1876 jıldardagı kırgız kötörülüştörün basuuda
tajıyırbası bolgonduktan, general Kuropatkin Orusiya
imperatoru tarabınan Türkstan aymagının generalgubernatoru bolup dayındalıp, aga jergiliktüü kalktın
kötörülüşün basuu mildeti tapşırılgan bolçu. Azır da
tapşırılgan mildetti kemçiliksiz işke aşıraarına
közü jetip, buntçulardı jazalap kaytıp barıp,
Peterburgda imperatordun jeke özünön sıylık alıp
jatkanın at üstündö baratıp kıyaldanıp elestete
baştadı.
Keçke juuk general Kuropatkindin asker bölügü
Balıkçıga kirip bardı. Kaçkan eldin kay taraptı közdöy
ketkenin bilüü üçün, general Isık Köldün jeekterin
közdöy çalgınçılardı jiberdi. Askerlerge arabadagı
jüktördü tüşürüp, ok darılardı bölüştürüp çabuulga
dayardanuusuna buyruk berip, özü attan tüşüp,
portsigarınan çılım çıgarıp çegip arı beri basa
baştadı.
Añgıça köp ötpöy çalgınçılar kaytıp keldi. Köldün
jeegin közdöy ketken çalgınçılar, körünüp turgan
döböçönün arı tüşö berişinde, köldün batış
tarabındagı jeeginde, kalıñ top kötörülüşçülör bir
kança jıgaç saldarga mal-mülkün jüktöp jatışkanın
aytıp keldi. Köz aldına İmperatordun sıylıgı jana
jogorku çin darajası elestey tüşkön Kuropatkin,
askerlerine ıkçam tizilüügö buyruk berdi. Adyutantı
eköö kartanın üstünö bir saam üñülüp karap çıgışkan
soñ, kıskaça kayrıluu menen askerlerine kayrıldı: -

«Orusiya İmperatorlugunun er jürök jookerleri!
Mekenibiz bizge jooptuu kızmattı tapşırdı. Bul jerde
jaşagan
jergiliktüü
japayılar,
uluu
urmattuu
İmperatorubuzdun jarlıgına karşı çıgıp, frontko
barıp iştöödön baş tartıp, anısı az kelgensip Jeti
suudagı bizdin dıykandarıbızga kol salıp öltürüp, üyjayın örttöştü. Bizdin maksat, buntçulardın birin
kaltırbay jok kıluu bolup eseptelet! Alardın kolunda
kural-jaraktar bar, oşonduktan kötörülüş aѐsuz
basılışı kerek. Boşotulgan aymaktarga Orusiyadan
dıykandarıbız kelip oturuktaşat, başkaça aytkanda bul
jerler silerdiki bolot!» dep uurtunan kıtmır
jılmaydı.
Süylöp bütüp, Kuropatkin askerlerdin bir bölügün
zambirekti atka süyrötüp tez arada kötörüşçülördü
aylanıp ötüp, boljol menen saldar süzüp ötö turgan
buluñdan orun aluularına buyruk berdi. Kuropatkindin
planı boyunça, buntçular saldarga otura baştaganda özü
baştagan top asker jeekten kol salmak, a berki
zambirekçen top asker bolso süzüp kaçıp baratkan
saldardı narıraaktagı buluñdan tosup alıp, atıp
jardırıp jok kılmak. Antkeni eger kötörüşçülör jeekte
turganda kol salınsa, tigiler karşılık körsötüşü
mümkün jana kee biri too-taştı, tokoydu aralap kaçıp
ketişi ıktımal. Özünün jeke abroyuna köö tüşürböş
üçün, özünö dayındalgan kızmattı tak atkarışı
kerektigin oylop jattı.
Uşul ele uçurda, köl jeeginde erkek-ayal, jaş-karı bolup
jüzgö çukul kırgız, şaşılış türdö jıgaçtan dayardalgan
saldarga boz üy emerekterin, koy-eçki, uy-jılkı debey
bolgon mülkün jüktöp jatıştı. Uzundugu on beş metrdey

kelgen karagaylar arkan menen biri birine tıgız
baylanıp, boljol menen segiz-on kadam kenendikte
jasalıptır saldar. Ömüründö mınday nersege çıgıp
körbögön attar kişenep ürküp salga çıkpay, alardı
jetelep türtkön adamdardı ubara kılıp jattı.
Mal-jandık menen birge, algaçkılardan bolup saldarga
karılardı, ayaldardı jana jaş baldardı da oturguza
baştaştı. Jaş baldardın arasında altı jaşar Bakıt
da bar bolçu. Jamgırda suu bolgon tondun içinde jakşı
körgön kozusun kuçaktap, jaydın keçki salkın şamalına
azıraak çıyrıgıp saldın çetinde, jeekte bir kança çoñ
kişiler menen birge başka saldarga jük jüktöşüp
jatkan çarçap-çaalıkkan atasın ayap karap oturgan. Atası
anda-sanda Bakıttı karap, içindegi kabatırlanuusun,
çarçaganın bildirbeyin degensip jılmayıp koyso da,
baarıbir kandaydır bir nerse tınsızdandandırıp
jatkanı baykalıp turdu.
Küügüm kirip kalganda jüktör jüktölüp bütüp, jeektegiler
saldarga çıga baştaştı. Bakıttın atası da «mına
baarı büttü” degensip jeñil üşkürüp, üy-bülösü oturgan
saldı karay suu keçip jönödü. Añgıça bolboy tokoy
jaktan bötön tilde «ogon» degen kıykırık çıgıp, anı
koştoy japırt tarsıldagan mıltıktın ündörü ugulup,
jeektegi adamdar, jerge, suuga kulap, eldin arasında
ızı-çuu, kıykırık-ökürüktör payda boldu. Emne baleket
baştalganın jaş bala Bakıt tüşünbösö da, salga
çıkkanı kelatkan atası jakşı tüşüngöndöy tuyuldu aga.
Atası saldı jeekten alıstatıp türtüp jatıp: «Süzüp
ketkile batıraak» dep atayın süzüügö dayardalgan kalak
karmagan uluu uuldarına kıykırdı. Özü bolso jeekte
jatkan soyuldardın birin kötörö kalıp ok atkandarga

karay özü kuraktuu bir top kişi menen kıykırıp bet
aldı. Mıltıktarga karay soyul karmap çurkagan el,
saldardagı üy-bülöölörü süzüp ketkiçe az ubakıtka bolso
da kol salgan askerlerdi alaksıtıp toktotup turuunu
közdödü sıyagı. Birok, alıstan ok bışkırtkan jañı
kural-jarak menen jabdılgan askerlerge soyulçan
adamdar emne kıla almak ele? Kayra-kayra «ogon» degen
kıykırık menen koşo mıltıktar tarsıldap, jeektegi
suunu-jerdi kanga boѐgon alaamat köpkö uzabay, duşmanga
karay jügürgön kıraan jigitterdin sanı suyulup,
mıltıktardan çıkkan tütün tarkay baştaganda Bakıttın
atası baş bolup jeekte kalgan adamdardın baarı jer
kuçaktap jatkan bolçu.
Salda baratkan kelinder, eneler jeekte bolup jatkan
kıyamatka tüzdön-tüz kübö bolup, kimisinin küyöösü,
kimisinin uulu bolgon jigitterdin şuuldap uçkan
ajaldan mert bolgonun körüşüp çırıldap ıylay
baştaştı. Bakıttın apası da bir kolu menen Bakıttı
booruna kuçaktap, ekinçi kolu menen saldın taktayın
koygulap öksüp ıylap, baldarı bolboso saldan suuga
ırgıp tüşö kalıp, küyöösünün janına jetip barıp
kuçaktap jıgılçuday bolup turdu.
General Kuropatkindin askerleri jeektegi eldi atuu
menen alek bolup jatkanda, saldar jeekten bir kıyla
alıstap ketüügö ülgürdü. Oşentse da jeeke kelgen
Kuropatkin, askerlerine saldardı közdöy ok atuunu
ulanta berüügö buyruk berip, özü bolso zambirekçen
bölük jaygaşkan buluñdu karay çapkılap jönödü. Oktor
ızıldap abada uçup, kee biröölör açuu aykırık menen
saldan kulay baştaştı. Bir saldagı attın jambaşına
ok tiyip, at ürküp suuga sekirip, özü menen koşo saldı da

çöktürüp kete jazdadı. At baylangan saldın ustunu
sınıp, at menen suuda kalıp ketti.
Salga tüşüp jan kutkarıp baratkan kırgız eli üçün
kargaşaluu okuyanın bul bolgonu baştalışı bolçu. Aldı
jaktagı buluñdagı tokoyçonun içinde, zambirekti ok
atuuga dayardap, mıltıktarın meljep Kuropatkindin
askerlerinin ekinçi bölügü añdıp turgan.
Bölüktün başçısı bolup dayındalgan jaş ofitser, oñ
koluna mauzerin karmap, sol kolun atuuga buyruk berüügö
dayardap jogoru kötörüp, sol kaptaldan süzüp kelatkan
saldardın jakın kelüüsün kütüp turgan. Birok saldar
zambirekçen bölüktün janına jakındap süzüp kelgende,
jaş ofitser kolun kötörgön boydon emne kılaarın
bilbey dendaroo bolup katıp turup kaldı. Ofitserdin
saldı közdöy meljegen tapançasının tak tuşunda, bir
kolu menen apasının etegine jarmaşıp, bir kolu menen
kozusun kuçaktap, jaşka tolgon alañ közdörü menen tüz
ele jeektegi ofitserdi tiktep, saldın çetinde kiçinekey
öspürüm olturgan bolçu.
Saldar katar-katar bölüktün janınan süzüp ötüp jattı.
Ofitserdin başınan ıldıy ter agıp dendaroo bolup
katıp turgan abalın zambirekti atuuga dayardap turgan
askerdin biröösünün şıbıraganı buzdu: - «Ofitser!
Batareya ok atuuga dayar, sizdin buyruktu kütüp jatabız».
Birok, salda jalañ gana jaş baldar, ayaldar jana
karılar ekenin körgön ofitserdin ok atuuga buyruk
berüügö oozu barbadı: – «Bular boluşu mümkün emes» dep
kayra-kayra başın çaykap kübürönüp jattı mauzerin
kuruna salıp jatıp.

Añgıça zamatta, tigi jaktan çapkılap, atı menen koşo
özü da bışıldap general Kuropatkin adyuyutantı menen
jetip keldi: - «Kana saldar? Emnege atpay jatasıñar?»
dep attan sekirip tüşüp bölüktün ofitserine atırılıp
bardı.
- Al jakta jalañ gana jaş baldar, ayaldar eken, oşogo ata
albadık, dep bozorup joop berdi jaş ofitser.
- Maga baarı bir, bulardın baarı buntçular, atkıla
tezireek uzap ketişe elekte! – dep zambirek atkıçtarga
kıykırıp, alarga karay julundu. Çeçkinsiz kadam taştap
jaş ofitser joltoo boluu üçün Kuropatkindin aldın
torodu. Mınday josunsuzduka jana jogorku çindegi asker
adamına baş iybestikke jini çıkkan Kuropatkin
ofitserge ızırınıp:
- «Sen bizdin uluu urmattuu imperatordun buyruguna
karşı çıkkıñ barbı? Je, sen bizge karşı kural kötörgön
buntçularga boluşup jatasıñbı? – dep bakırdı.
Generaldın şilekeyin çaçıratıp aykırganınan ulam
başta korkup ketse da, ofitser tuura çeçim kabıl alıp
jatkanın içten tuyup, kayrattanıp, işenimdüü joop
berdi:
- Bular kuralçan buntçular emes, andıktan atuuga buyruk
bere albadım. Kuralsız, künöösüz adamdardı atıp
öltürüp
künöögo
kalgım
kelbeyt.
Anın
üstünö
başkalardın kaygısının natıyjasında öz baktıluu
bolo albaysın. Askerdik erejege baş iybegendigime
kerektüü jazamdı tartuuga dayarmın...
Açuuga buulugup turgan Kuropatkin zamatta kabındagı
mauzerin suurup çıgıp – Mına senin jazañ satkın!» dep
bakırıp ofitserdi kökürökö tuştap atıp jiberdi. Tiygen

okton jerge kulagan jaş ofitser, uzap baratkan saldar
jaka akırkı küçü menen başın burup kabatırlanuu menen
karap köz jumdu. Balkim, köz aldında kozusun kuçaktap
salda oturup uzap baratkan jaş balanı elestetkendir,
kim bilet.
Ofitserdi kebelbey atıp salıp, janındagılarga sabak
bolsun degensip bakırınıp süylödü: “İmperatordun
ökümünö karşı çıkkandardın baarın uşunday tagdır
kütöt” – dep Kuropatkin eç nerse bolbogondoy, zambirek
menen saldardı atuuga buyruk berdi. Özü bolso dürbüsün
közünö karmap köl taraptı karap, tögülgön kanga mookumu
kanbay kalganday ok atuuçulardı şaştırıp jattı.
Saldar bir kıyla uzap ketişse da zambirektin ogu jete
turgan alıstıkta bolçu. Jañı gana tarsıldagan
mıltıktan kutulup, Jaratkanga jalbarıp, oor jogotuuga
uçurap, arañdan-zorgo janın kutkarıp baratkan eldin
üstünö düñküldögön dobuştun koştoosunda kileygen temir
oktor tüşüp jarıla baştadı. Attar ürküp kişenep, jaş
baldar çañırıp ıylap, el dürbölöñgö tüştü. Abu degiçe
bolboy, artta baratkan saldarga katar-katar ok tiyip
talkalanıp, alardın üstündögü el menen koşo maldar,
jüktör da suuga tüşüp çögö baştadı. Jarılgan
saldardagı eldin aman kalganı suu üstündö jıgaç
kaldıktarına jarmaşıp, jan kutkaruuga dalbas urup
jattı. Bir maalda aldıda baratkan akırkı saldın
aldı jagına şuuldap ışkırıp uçup kelip ok tüşüp,
kolotto jañırgan jañırıktan suunun astında jer
jarılgansıdı. Oñor emes suu asmanga sapırılıp kayra
tüşüp zamatta suunun üstündö aylampa sormo payda
bolup, akırkı sal da üstündögü adamdarı, mal-sal, jük-

mügü menen birge, suuda payda bolgon aylampaga agıp
kirip közdön kayım boldu…

2-bölüm. Jer astı darıyaları

2011 jıl, may ayı. Bişkek şaarının kımbat baaluu
üylör jaygaşkan kiçi konuştarının biri. Uşul eki-üç
kabattuu kooz üylördün birinde Baymurat attuu
mamlekettik çoñ kızmatta iştegen ellüü jaştardagı
kişi üy-bülöösü menen jaşayt. Jubayı, bir uul, bir
kızı bar. Baldarının eköö teñ jogorku okuu jayında
bilim alışat. Bir ata-eneden törölüşsö da, eköönün
kıyalı eki başka bolup çıktı çoñoygondo. Atasının
akçasına içip-jep, oynop, okup, jaşap jatkanınabı,
aytor kızı ötö ele erke jana oroy. Atı Gülayım,
tentuştarı Gulya deşet, sırtkı kelbeti suluu. Mektepti
ayaktap jogorku okuu jayında okup baştaganı üç jıldan
beri atasın da apasın da togotpoy kalgan. Atası
mamlekettik çoñ kızmatta iştegendikten, koñşu-koloñ,
tuugan-uruktu dele közgö ilbeyt. Tuugandarı iymenişet
bir nerse dep aytuudan çoñdun kızına. İşi kılıp takır
ele tarbiyasız bolup boy jetti. Tüşkö çeyin uktap, atası

alıp bergen maşinanı minip alıp okuuga keçigip barat.
Çoñdun kızının mınday adatına okuu jaydın
jetekçileri jana mugalimderi könüp kalışkan. Okuuda
dele kıyratıp eç nerse okubayt, artkı katarlarga oturup
alıp, akırkı model telefonu menen internetke kirip,
çat arkıluu internettegi dostoru menen süylöşüp oturat.
Emnesi bolso da atam bütüröt okuumdu degensip. Üy
tüyşügü apasının moynunda. Boy jetkeni eç kaçan üy
işterine kolu tiygeni je aşkanaga kirip tamak jasaganı
bolgon emes. Okuudan kelip öz bölmösünö kirip alıp
telefon arkıluu dos kızdarı menen saattarça süylöşöt,
anan keçke juuk klubga dayardanat. Şaarda ösüp, orus
mektepte okugandıktanbı, kırgızça süylögüsü kelbeyt
negedir. Ayıldık jigitterdi togotpoyt, alardı körsö
kemsintip orusça sözdör menen süylöp turup alat.
Jakında ele koñşulardın üyünö kelgen elettik jigitti
katuu kapa kılgan. Al jigittin atı Nurbek, ayıldan
şaardagı tuugandarının üyünö kelip, Bişkekte bir
jerde iştep jatkan go çaması, bir jıldan beri koñşu
üydö jaşayt. Narı-beri sozulup baskan Gülayımdın
suluulugun körüp, sırtınan ele aşık bolup kalgan
körünöt, aytor kündördün birinde Gülayım darbazadan
maşinası menen çıgıp baratkanda tigi jigit
darbazanın arı jagında gül kötörüp tosup turuptur.
Külümsüröp, kızarıp sürdöp turgan Nurbektin kolundagı
gülün karap da koyboy signaldı katuu basıp, maşinasın
jigittin üstünö bastırıp, anısı az kelgensip aynekten
başın çıgarıp: - «Ölgüñ kelip kaldıbı? Kaç joldon! »
dep kıykırıp jigittin köñülün sındırıp kete beriptir.
Oşondon beri Nurbek koñşu kızdı içten jaktırsa da
anın maşinasın körgöndö, «kokustan tebelep ketpesin»
deybi, işi kılıp alıstan aylanıp ötüp kalgan deşet.

Degele Gülayım elettik jigitterdi gana emes, eletti da
jaktırbayt.
Ata-enesi
kança
jolu
ayıldagı
tuugandarına jaykı es aluuga jiberüügö araket kılışsa
da jıyıntık çıkkan jok. – «Ayılga barıp emne kılam?
Taş doorundagıday jaşaşat al jakta! Adamdarı
zamandan artta kalgan! Barbaym dedimbi barbaym!» dep
jañjal salat ar jolkusunda. Albette, şaarda al üçün
bardık şarttar bar; dayar akça, dostoru, internet jana
keçki klubtar. Ayılda bular kaydan bolsun.
Baymurat aganın kızınan kiyinki uulu Maksat. Al da
jogorku okuu jayda okuyt birinçi kursta. Jaşı
jıyırmada.
Ejesinen
ayırmalanıp
Maksat
teskerisinçe bir kıyla jooş, oor baştuu, ıymanduu
bolup er jetti. Maksatka ejesinin jaşagan jaşoo tarzı
jat kelçu. Keede apası Gülayımdı tünkü klubtarga koyo
berip jatıp, Maksattan ejesin koştop barıp kelüüsün
suranat. Apasının ötünüçün kıya albay tün bir ookumga
çeyin klubta ejesinin kurdaştarının arasında,
alardın mas katkırıktarına, kulak-meeni jegen
muzıkanın katuu dobuşuna, sasıgan içkiliktin jıtına
kayıl bolup ejesin kaytarıp oturat. Klubtagı içip alıp
muştaşıp, kusup, jıgılıp, adam kebetesin jogotkon kızjigitterge köz çaptırıp oturup, keede eç kim jaşabagan,
een jerge ketip kalgısı kelet. Japjaşıl tokoyluu
toonun ortosunan agıp tüşkön şarkıratmaluu, çar
tarabı kökmök deñizder menen kurçalgan kıyalındagı
idealduu araldı köz aldına elestete beret. Geografiyaga
kızıgat. Geografiya sabaktarına üzgültüksüz katışıp,
mugalimdin aytkandarın kunt koyu menen ugat jana
teoriyalık jeke bilimin praktikada tekşerüügö umtulat.

Ötkön jumada geografiya sabagında Kırgızstandın suu
baylıktarı tuuraluu tema karalıp, ayrıkça Orto
Aziyadagı közdün karegindey baaluu bolgon Isık-Kölgö
mugalim tarabınan özgöçö köñül buruldu. Körsö Isık Köl
deñiz deñgeelinen 1600 metr biyiktikte jaygaşıp,
biyiktikte jaygaşuusu boyunça Amerikadagı Titikakadan
ele kiyinki orunda turat eken. Isık Köldün dagı bir
kasieti, kışkısın da toñboyt, okşoş klimattagı başka
köldörgö salıştırmaluu, oşonduktan Isık Köl dep
atalıp kalgan sıyagı. Mından tışkarı, Maksattı ötö
kızıktırgan nerse, Isık Kölgö 80 den aşuun çoñ-kiçine
darıya kelip kuyganı menen bir dagı darıya köldön agıp
çıkpayt eken. İlgeri, Çüy darıyasına kuyçu deşet köldön
agıp çıkkan suu, birok kiyinçereek negedir agıp çıkpay
kalıptır. Bul faktı, Maksattı köp oylondura turgan
boldu. Eger kölgö 80 den aşuun darıya kuyup, birok biri da
agıp çıkpay kalgan bolso, demek, jer astı darıyaları
arkıluu suu başka tarapka agıp ketip jatat boluş kerek.
Uşul oylor Maksatka eç ele tınçtık berbegendikten, al
jaykısın Isık Kölgö barıp, dayver jabdıktarı menen
köldün tübün izildöögö çeçim çıgardı.
Ansız da başka kılaarga jumuşu bolbogonduktan, jaykı
es aluunu praktika menen ötkörüügö dayardana baştadı.
Kompyuterinen
internetke
kirip
jer
şaarının
sputnikalık kartasın taap, karta arkıluu Isık Köldün
relefin jana geografiyalık tüzülüşün saattarça tiktep
oturup alçu boldu. Maksattın Isık Kölgö baruusuna ataenesi karşı bolmok emes, birok, eger jıldagıday ejesi
Gülayım ayılga köşörüp barbay şaarda kala turgan
bolso, apası Maksattın da şaarda kalıp, ejesin keçki
klubtarga koştop barıp, közömölçü boluusun suranat.
Anda Maksattın Isık Köl boyunça plandarı buzulat.

Andıktan, ejesin jaykı es aluuga özü menen birge kölgö
baruuga köndürüünü planday baştadı. Ejesinin kıyalın
jakşı bilgendikten, jönököy plyajdagı es aluuga
Gülayımdın barbastıgı tüşünüktüü ele. Küngö küyüp
karayıp ketem dep plyajda es aluunu jaktırçu emes.
Özgöçö bir es aluu türün tandap, sunuştaş kerek ele.
May ayı ayaktap, jaykı es aluu kündörü baştalayın dep
kalgan. Uşul kündördün birinde Maksat ubakıt taap,
ejesine köl üstündö kemede kruiz sayakatın sunuştadı: –
«Eger meni menen Kölgö barbasañız atamdar ayılga
jönötüşöt, ayılga barbagan kündö da klubga men jok
jalgız koѐ berişpeyt, andıktan kölgö barıp çoguu es
alalı, köldön kelip dele klubdarga bara beresiz» dep
köndürö baştadı. Başka plandardı oylonup jürgön
Gülayım, başta karşı çıksa da, kiyinçereek inisinin
öjörlönüüsünön ulam aylasızdan Maksattın sunuşuna
makul boldu.
Köptön kütkön kün da keldi. Okuu ayaktap, jaykı
kanikuldar baştaldı. Kerektüü buyumdardı maşinaga
salıp Maksat ejesi eköö Isık Kölgö karay jol
tartıştı. Jol boyundagı düköngö toktop, jolgo dep azıktülük alıştı. Maksat, ejesinin kız başı menen içkilik
içkenin jaktırçu emes, azır da pivodon uurtap, üydön
alıstaganına süyünüp, maşinanın terezesinen başın
çıgarıp bakırıp ırdap baratkan Gülayımdı bir turup
içten jaman körüp, bir turup uşunday abalga tüşkön
ejesin ayap barattı. Maksat bir nerse dep bul jönündö
ooz aça turgan bolso Gülayımdın joobu dayar ekenin
bilet, oşonduktan unçukpay tim boldu.
Tüşkö jakın eje-ini Balıkçı şaarına kirip barıştı.

– «Emne uçun tuptuura Balıkçıga keldik, mından başka
kooz jerler da toltura emespi?» dep tañ kalıp suragan
ejesine: - «Eñ jakşı keme sayakattarı uşul jerde eken
da, oşogo tüz ele uşul jaka aydabadımbı!» - dep sır
bilgizbey joop berdi Maksat. Bolboso Isık Köldün
tegeregindegi başka turistik jaylarda da kaalagan
türdögü ijaralık kemeler bar bolçu. Munu Maksat bilse
da Gülayımga kalp aytuuga majbur boldu. Antkeni bir
kezderde Isık Köldön agıp çıgıp turgan darıyanın nugu
uşul Balıkçı öröönündö jaygaşkan jana Maksattın oyu
boyunça suunun agıp çıkpay kalgan tabışmagın da dal
uşul aymaktan izdöö kerek bolçu.
Şaardı aralap ötüp, Maksat tuura ele maşinanı köl
jeegine karay aydadı. Jol boyu pivo içip ırdap kelgen
ejesi maşinada uktap kalgan janaarakta. Bir eki jerge
toktop, kaysıl jerden suuga astına çumkuu boyunça kızmat
körsötkön turistik mekemelerdi suraştırdı. İzdegen
tabat degendey, köp ötpöy izdegen daregin taap bardı.
Turistik mekemenin kızmatçılarına bir kança küngö
dayving bonça adis jana koozuraak bir yahta kerektigin
ayttı. Köp kündük kardar kelgenine süyüngön mekemenin
kızmatçısı Maksatka şaşkalaktap kıskaça maalımat
berip, öz mekemesin maktap, dayver jabdıktarın jana
kemelerdi körsötö baştadı. Çındıgında bulardın keme
parkı jakşı eken. Bir jañı, kooz, 11 metrlik lyuks yahta
jana eskireek bolso da jakşı karalgan ar kaysı
kölömdögü 2 keme bar eken. Maksat ejesinin köñülün aluu
üçün, eñ kımbat lyuks yahtanı jaktırdı. Yahtanın içinde
bardık şarttarı bar eken; bölmölörü, aşkanası, duşajatkana.

Şıpıldap zakaz kabıl alıp jatkan kızmatçı: - Kaçan
kölgö çıguunu plandaştırıp jatasızdar? dep surap
kaldı.
- Mümkün bolso daroo ele çıksak jakşı bolmok, bolobu
oşentsek? – dedi Maksat kubanganın jaşırbay. Kantsin
anan, köptön kütkön ubak-saatı kelip jetip, tezireek köl
tereñin izildöögö aşıgıp turdu.
- Albette, siz kanday kaalasañız oşondoy kılabız! Eger
«baarı kamtılgan» degen programmanı tandasanız
köldön jeeke çıkpay dele jürö berebiz, tamak-aş,
içimdik baarı kemede bolot! - dep kolun jaydı kızmatçı
jılmayıp.
- Jarayt! Abdan sonun bolot! dedi Maksat köktön
izdegeni jerden tabılıp.
Kelişim
tüzülöör
menen
dayving
borborunun
kızmatçıları, kemege kerektuu jabdıktardı, tamak-aş
azıktarın taşıp, kölgö çıguuga dayardık körö baştaştı.
Maksat maşinaga kelip Gülayımdı oygotuuga kirişti: «Eje, emne uktaganı keldinizbi kölgö ıya? Jürüñüz bir
syurpriz körsötöm!» - dep külümsüröp, ejesin kolunan
keme jaka süyrödü. Pivodon başı oorup, közdörün arañ
açıp, kileygen kooz apapak lyuks yahtanı körgöndö
Gülayımdın könülü zamatta kötörülö tüştü. – Urraa! dep
jaş sekelek kızday ordunda tak sekirip, çurkap barıp
yahtanın palubasına çıgıp özü ırdap, ırdı koştop
biyley baştadı. Munu körgön yahtanın kapitanı
jılmayıp, muzıka koѐ saldı. Biylep jatıp Gülayım
jeektegi Maksatka kayrılıp: - «Bul yahtada süröttörgö
tüşüp internetke jaygaştırıp, dostorumdun için
küygüzöm» dep kubanıçı koynuna batpay sekirip jattı.

Ejesine baş iykep jılmayganı menen Maksat, aldıdagı
belgisiz, tabışmaktuu sayakattın emne jıyıntık alıp
keleerin oylonup jattı içinde.
Dayardıktar jasalıp bütüp, kapitan, anın jardamçısı,
suuçul adis, Maksat, Gülayım bolup 5 adam yahta üstündö
jeekten ayrılıştı. Jan sergitken köldün jıluu jeli
bet aymalap, jan ergitken muzıkanın koştoosunda,
ıldam keme köl üstündö zımırap barattı. Kögültür
asman, kögültür köl, japjaşıl jeek, alıstagı kök
tiregen biyik aska toolor, şaardan kelgen konoktor üçün
jaratılıştın japjañı barakçasın açkanday bolup
turdu. Kemenin kızmatçısı muzdatkıçtan türdüü
içimdikterdi alıp çıgıp konoktorgo sunuştadı. Mookum
kandırgan muzdak suu içimdigin koluna karmap Maksat,
kapitan menen maekteşip baratkan adistin janına
barıp suroo uzattı:
Sizder
köptön
beri
ele
bul

menen
alektenesizderbi? Meni kızıktırgan suroolor bar ele?
- Kay jerden suu çumkuy turganıbız tuuraluubu? Azır
oşol jaka baratabız. Köbünçö turistter jana çet
ölkölördön kelgen suuçuldar da oşol jerge barışat.
Eski şaardın kaldıktarı bar. Oşol jerdi izildep
altın tapkandar da bolgon – dep adis, kolu menen alıstı
körsötüp tüşündürö baştadı.
- Ooba, suroom uşul boyunça, birok meni kızıktırgan
nerse şaar kaldıktarı emes! – dep Maksat külümsürödü.
Maksattın joobuna tañ kalganday kapitan da burulup
karap, emne deer eken degensip kütüp kaldı.

- Men geografiyaga kızıgam, meni kızıktırgan nerse bul
köldün tübündögü jer jarakaları.
Kütülbögön jooptu ukkan kapitan da, adis da bir saamga
unçukpay ooz açıp Maksattı tiktep kalıştı.
- Men birinçi jolu ugup jatam köldün tübündö jer
jarakaları bar ekenin – dep kapitan külümsüröp jelke
kagıp kolun jaydı.
Adis da başın tırmap oylonup turup kaldı.
- İlgeri Isık Köldön suu agıp çıgıp turgan deşet – dep
sözün ulanttı Maksat: – Kiyinçereek kandaydır bir
sebepterden ulam toktop kalıptır, 80 den aşuun darıya
azır dele kölgö kuyup turganına karabastan. Menin oyumça
munun sebebi köldün astında jarakalardın payda
boluşunda bolso kerek dep bojomoldop jatam.
- Boluşu mümkün! – dep Maksattı koldogondoy baş iykedi
kapitan: – Birok köldün kölömü oñor emes da, toktoy tur
azır tak kölömün aytam… ii basa, adaşpasam 6200
kvadrat kilometr boljol menen, eñ tereñ jeri 700
metrden aşat. Köldün tübün izildep çıgış üçün atayın
apparat kerek! Jön ele akvalangdı artınıp alıp
izildey albaysın.
- Ooba, tuura! – dep makul boldu adis da.
- Jok, maga köldün ortosu, tereñ jeri kerek emes, menin
baykaşımça köldün aylanasındagı jerdin relefi
uşul Balıkçı öröönündö tömönüröök eken başka
jaktarına karaganda. Murun suu da dal uşul aymaktan
köldön agıp çıgıp, Çüy kanalına kuyup turgan eken
bilişim boyunça – dep tüşündürö baştadı tigilerge

Maksat: – Belgisiz sebepterden ulam köldün suu kölömü
belgilüü bir deñgeelge çeyin azayıp, dal uşul deñgeelde
turuktuu bolup kalıp kalgan. Demek, kölgö kuygan suunun
buulanıp abaga kötörülgön payızınan tışkarı, kalgan
köpçülük bölügü kandaydır bir jol menen köldön agıp
çıgıp ketip jatat. Jarakalardın negizinde jer astı
darıyaları payda bolgon boluşu da ıktımal dep oyloym.
Kapitan menen adis üçün Maksattın oyundagılar
azırınça tuman bolso da, kardardın kaaloosu mıyzam
degen sıñarı anın oyuna könüp, makul bolbosko aylaları
jok. Mından sırtkarı mınday çöntöktüü kardar dayım
ele tuş kele berbeyt. Albette bular üçün adattagı
könümüş programma menen turistterdi aylandırıp es
aldırıp kıdırtıp kelüü alda kança oñoy bolmok. Bul
jolu alardın adında belgisiz ilimiy izildöö işterine
katışuu mildeti turgan.
- Anda Balıkçıdan alıska uzabay ele uşul çöyrödo
kemeni kazıktayt ekenbiz da – dep kapitanga kayrıldı
adis.
- Ooba, oşondoy kılabız, ilimpoz jigit oşentip
jatpaybı uşul örööndö izildöö jürgüzöbüz dep,
tuurabı? – dep kapitan Maksatka karap jılmaydı.
- Tuura... – dep Maksat kapitandın ilimpoz degen naamdı
ıygara salganına uyalganday kızarıp baş iykedi.
Kapitan ıldamdıktı azaytıp, keme toktoy baştadı.
Maksat tigiler menen baarlaşkança, artkı palubada
suuga tuşçu kupalnigin kiyip algan Gülnaz, kemenin
kuyruk jagına turup alıp vino kuyulgan bokaldan uurtap,

keme kızmatçısı bolso Gülayımdın ötünüçü boyunça anı
fotoapparat menen sürötkö tartıp jatkan.
- Özüñüzdön jaş jigitke turmuşka çıkkansızbı? – dep
ıñgaysızdanıp surap kaldı bir ubakta keme kızmatçısı.
- Kaysı jigit? Ooy al menin inim bolot – dep katkırıp
külüp kaldı Gülayım.
- A jakşı. Anda jigitiñiz jok okşoyt go e? – dep tiyişe
baştadı kızmatçı.
- Jigitter köp timele, birok men jaktırbaym eç kimisin.
Tatıktuu jigitti joluktura elekmin. Biri epsiz,
ekinçisi ayıldık, üçünçüsünün çöntögü juka, törtünçüsü
ireñi suuk – dep vinogo mas bolo baştagan Gülayım
jigitterdi sınday baştadı.
Tiginin
jigitterdi
kemsintken
joobu
keme
kızmatçısının namısına tiydi beym, zamatta köñülü
suuy tüştü.
Añgıça narı jaktan kapitan kıykırıp kaldı: - Almaz,
arkandı taşta, uşul jerge toktoybuz!
Kolundagı fotoapparatı Gülayımga uzatıp,
kızmatçısı kemenin aldı jagına çurkap ketti.

keme

- Biz janaarakta jönögön jeekten kança alıstıkta
turabız azır? – dep Maksat kapitanga kayrıldı.
- Kemenin eseptegiçine karaganda 2 çakırımday süzdük.
Kaalasañar uşul jerde suuga tüşüp çömülgülö,
kaalasañar atayın jabdıktardı asınıp instruktor
menen birge çumkup suu tübün izildep körgülö, balkim bul

çöyrödö joktur izdegen nerseñer. Eger jok bolso başka
jaka barıp toktoybuz, makulbu?– dep kapitan kayutasına
kemenin ıldıy jagına bet aldı.
- Makul, mümkün bolso çumkup körölü e bayke uşul
jerden? – dep adiske karadı Maksat.
- Albette mümkün! Murdaları çumkup körgönsüñbu je bul
birinçi jolkubu? – dep suradı adis.
- Ooba birinçi jolu, ayabay kızıgıp şaşıp jatam oşogo.
- Aa tüşünüktüü, şaşpa, dagı köp çumkuybuz buyursa – dep
jılmaydı Maksatka karap – Tigi dos kızıñ da kaalaybı?
- Al ejesi bolot eken – dep sözgö kıpçıla kaldı
palubanın ustununa süyönüp turgan bul eköönün maegine
kulak salıp turgan kızmatçı.
- Ooba ejem bolot. Azır surap köröyünçü – Maksat artkı
palubaga karap basıp ketti.
İnstruktor keme kızmatçısı eköö öz ara şıbıraşıp
kalıştı. Adis tigiden Gülayım jönündö suraştırıp
jattı sıyagı.
Gülayım kün çatırının astında künöstöp, telefonun
çukulap jatkan.
- Eje çömülgüñüz kelebi, men çumkuganı jatam adis
menen çoguu?
- Uşul jerde suunun ortosundabı? Çögüp ketsemçi, kim
kutkarat meni? - dep kaysalaktap külüp kaldı: Telefondon intenetke kirip, köldö lyuks yahtada es alıp
jatam desem baarının közü küyüp jatat hehe!
- Çökpöysüz korkpoñuz, kutkara turgan adamdar turat go.
Atayın jilet kiyip alsañız da bolot çöktürböy turgan.
- Jok ey, sen çömülö berçi, men balkim ananıraak,
başım da oorup jatat azır – dep kabagın çatıp baş
tarttı Gülayım.
- Makul anda men kettim çumkuganı.
- Boluptur jakşı çömülüp kel!
- Rahmat!
İnstruktordun jardamı menen Maksat baştan-ayak dayver
kiyim-jabdıktarın kiyine baştadı.
- Bul jaka karap koy – dep Gülayım kıykırıp kaldı.
Ejesin karap kol bulgalagan Maksattı fotoapparat
menen sürötkö tarta baştadı – Balıktarga salam aytıp
koy, hahaha!
- Makul sözsüz aytam!
Kemenin kırınan adistin artınan çalkası menen boyun
suuga taştagan Maksat, ömüründö birinçi jolu suu astına
çumkup jatkanı uçun algaç özün suuda ıñgaysız sezse da,
köp ötpöy bul abalga tez ele könüp, al turgay jaktırıp,
buttarın kezek menen jogoru-ıldıy şiltep, balıktay
süzö baştadı.
Keme süzüp kelip toktogon çöyrödö suunun tereñdigi
ellüü-altımış metrdey bar eken. Tajıyırbaluu adistin
arkasınan artta kalıp kalbayın degensip Maksat batbattan umtulup süzüp barattı. Anda sanda narıraaktan
aylanıp süzüp ötüp jatkan balıktar bolboso bul aylana

suu jandıktarına ança bay emes eken. Köp uzabay suunun
tübünö da jetişti çumkup. Süzüp kelgen jolun artka
kayrılıp karap, jogor jakta suu üstündö kılkıldap
turgan kemeni körüp Maksat «sonun!!!» degen belgini
bildirgensip külümsüröp adiske baş iykep, eki kolunun
baş manjasın jogoru körsöttü.
Köldün tübündö balır jana köptögön ar türdüü jaşıl
ösümdüktör ele bolboso, kandaydır bir jer jarakası
sıyaktuu jaratılış körünüşü baykalbadı tegerekten.
Birok Maksattın köñülün burgan kızıktuu nerse – bul suu
astı ösümdüktörünün baştarının emnegedir batışka
karay azıraak iyilip termelip turganı bolçu. Közgö
jana denege ança sezilbegeni menen, nazik çöptördün
baş iykeşinen ulam, batış tarapka karay jay umtulgan
suu astı agımı bar ekeni baykalıp turdu.
Birinçi
ele
çumkuganda
sırduu
tabışmaktın
jandırmagının
uçun
taptım
degensip,
Maksat
kubanganın jaşıra albay közdörü süyünüçtön janıp, suu
astında koldorun arı-beri jañsap, adiske bul körünüştü
tüşündürüügö araket kıla baştadı. İnstruktor da akırı
tüşündü okşoyt anın aytayın degen oyun, «jür anda» dep
degensip baş iykep Maksat körsötkön batış tarapka
karay süzüp jönödü. Andan kem kalışpay şaşkalaktap
Maksat da jönöp kaldı.
Eki jüz metrdey aralıktı süzüp ötüşsö dele izdegen jer
jarakası jakın aradan körünbödü. Kolu menen «tokto»
dep Maksatka belgi berip adis artka kayrılıp karap,
kemeden kıyla alıstap ketişkenin baykap, kaytuu kerek
degensidi. Jakşı körgön tüşünön oygonup ketkensigen
Maksat, kaytkısı kelbey bir topko aldı jaktı közü

menen taragansıp bir sıyra karap çıktı. Çöp baştarı
dale bolso batış jaka iyilip turgan. İzdegeni ali
tabılbasa da, sırduu tabışmaktın izine tüşkönün
içinen sezip, özün soorotkondoy boldu.
Köldün üstünö süzüp çıgıp, yahtanı közdöy bet alıştı.
Keme kızmatkeri suudagılardı kezegi menen kemege
tartıp çıgardı.
- İ emne jaktıbı? – dep narıraakta künöstöp jatkan
Gülayım jılmaydı.
- Ayta körböñüz, tim ele ukmuş. Taptakır başka düynö
eken suu astı!
– dep Maksat kubanıçın jaşırbay
bışıldap dep alıp joop berdi üstündögülördü çeçip
jatıp – Kemeni batış jaka, jana jeekten kelgen
jagıbızga karay aydaş kerek jarım çakırımday, biz eki
metrdey süzüp kayra kayttık kemeden alıstap ketkenibiz
üçün. Oşol jerden çumkup tegerekti karaştırabız.
- Oşol jakta beken izdegeniñer Maksat? – dep surap
kaldı kölöködö plastik stulda çılım çegip oturgan
kapitan.
- Ooba, sebebi köldün tübündögü çöptördün baştarı oşol
tarapka azıraak iyilip ırgalıp turat, çaması suu
astındagı agım oşol tarapka agat okşoyt.
- Tamak bışıp jatat, koѐ turgula, tamaktanıp alıp anan
çumkuysunar! – dep ıldıydan kemenin aşkanası jaktan
kızmatçı kıykırıp kaldı.
- Kanday tamak jeybiz? – dep Gülayım jatkan jerinen
başın kötörüp surap kaldı.

- Balık jeybiz balık, Almaz balık kuurup jatat, ayabay
daamduu! Jey beresinerbi? - dedi kapitan.
- Fuu, men jebeym – dep murdun çüyrüdü Gülayım – Kantip
jeysiñer ölgön balıktı?... Men taptakır et jebeym,
vegeteriankamın da!
- Apey dese, kırgız degen etti çançu bele? İlgerten et
menen janın bagıp kelgen.
- Jey bergile özüñör kaalagança, maga başka tamak jasap
bersener boldu. Misalı kartoşka-fri.
- Al emnesi botom kartoşka-frisi? – dep kapitan külüp
kaldı.
- Niçke-niçke kesilip kuurulgan kartoşkanı aytıp jatat
– dep Samat ejesinin orduna özün ıñgaysız sezgendey
joop berdi.
- A meyli. Ar kimde bar ar kıyal, al kıyaldı kim tıyar!
Almaaaz, oo Almaaz! – dep kapitan arı burulup kıykırıp
kaldı.
- Oov – dep kızmatçı ıldıydan baş baga kaldı.
- Mobul suluuga kartoşka kuurup ber, niçke-niçke tuurap.
- Makul! – dep kızmatçı kayra kirip ketti
- Koydun jilikterinen köbüröök koş! – dep artınan adis
köz kısıp tamaşalap kıykırıp kaldı.
Kapitan menen adis katkırıp külüp kalıştı.

- Meni şıldıñdap jatasıñarbı ıya? Azır bir zvonok
menen özüñörgö keltirip koyom! – dep Gülayım kabagın
bürküp adiske muştum kezedi.
- Ayiiy jaman korkuttu go! Tamaşalap koydum oy çoñ kız,
tamaşa!
- Men tamaşanı tüşünböym, başkalar menen uşintip
azildeşiñiz!
- Boluptur, Kuday saktasın! Ekinçi siz menen
tamaşalaşpaym! – dep adis je külgönü je açuulanganı
belgisiz, narı jaktagı boş stulga otura ketti.
Emne deerin, emne kılaarın bilbey ortodo Maksatka ele
kıyın boldu, içinen buşayman bolup, bir jerdi tiktep,
bir turup köl tarapka karap, başın tırmanıp kaldı.
Memiregen köl üstündö akırın sokkon şamalga jay
ırgalgan tolkundardan kögültür köldün üstündögü apakay
keme jolooçulardı termetkensip jagımduu çaypalıp
turdu.
Bir topko sozulgan tıçtıktı kızmatçının sözü buzdu: Tamak dayar!
Baarı çoñ stoldu tegerektep otura ketişti.
– Suluu kız, keliñiz oturuñuz!
Gülayımdı tamaka çakırdı.

– dep

kızmatçı

- Men uşul jerde ele jeym, ansız da balıktın jıtı
kelip jatat murduma. Maga bul jerge alıp kelip
berseñiz! – dedi oturgan jerinen kozgolboy.

- Makul! – dep kızmatçı tilim-tilim tuuralıp kuurulgan
kartoşkanı tigige alparıp berdi.
Açık abada, ayrıkça aylana-tegerekti kurçagan kooz
jaratılıştın kuçagında, kögültür köldün üstündö
tamaktanuu uşunçalık daamduu boloorun Maksat bilgen
emes eken. Janaarakta suuga tüşüp çıkkangabı, kursagı
ayabay ele açıp kalıptır, tamşanıp jep-içip jattı.
Maksattın jakşı maanayluu tüştönüüsün ejesinin
adattagı “jindi peyli” buzdu.
- Unintip dagı bışırabı kartoşkanı??? Taptakır
daamsız eken – dep Gülayım açuu aralaş jiyirkenip
kolundagı tabaktı arı türtüp saldı.
Stoldo tamaktanıp jatkandardın baarı oozunda
çaynagandarın jutup-jutpay tañırkap Gülayımdı karap
kalıştı.
- Emne, jakpadıbı? – dep kapitan murdun çüyrüp arı
karap oturup algan Gülayımga suroo uzattı. Kızdan joop
ala albagan soñ aşpoz jigitke kayrılıp: - Tuz-puzun
koşpoy koyboduñbu unutup?
- Jok, siz aytkanday ele niçke-niçke tuurap kuurup
berdim jakşı ele.
- Mmm, kartoşka-frisi demek başkaçaraak jasalat go
daamı okşoşpoy kalganına karaganda. Meyli, eç nerse
emes – dep kapitan çınıdagı çayın uurtap alıp,
Gülayımdı tamaktanuuga ündögöngö dalalattandı: - Oy
çoñ kız, tamaktı çangan bolboyt. Biz sen aytkan ıkmada
bışırgandı bilbeyt ekenbiz, tamaktanıp al muzday

elekte. Anın üstünö ubal da bolot jelbey kalıp ketse
atayın dayardalgan tamak.
- Kabatır bolbogula, ubal bolboyt, balıktar jep koѐt dep Gülayım suunu közdöy şiltep, tabaktagı ookattı
kölgö çaçıp jiberdi. Anın bul kılıgına kapitan
külümsüröp baş çaykap gana tim boldu.
Tamaktanıp bütüşkön soñ, kee biri tiş çukulap, kee biri
çılım çegip oturup kalıştı. Kün eçak ele töbödön oop,
alıstagı toolordun arkasına jaşınayın dep kalgan.
Bir ubakta kapitan tura kalıp şaştıra baştadı: - Kana
emese oomin! – dep bata kılıp, sözün ulanttı: - Ertereek
tigi jaka barıp toktoylu, siler da suuga tüşüp çıkkıla
keçke kalbay. Almaz, jınjırdı kötörö sal!
- Men dagı tüşöm suuga siler menen - dep kıykırıp
kaldı Gülayım oturgan jerinen.
- Makul, birok biz çumkuganı jatabız da köldün tübünö?!
– dedi Maksat kayradan çumkuguç kiyimderine kolun
uzatıp jatıp.
- Emne boluptur çumkusanar? Men dele suunun tübün
körgüm kelip atat, kün da ança ısıbay kaldı, kölöködön
çıgayın – dep ordunan turup Maksattardı közdöy bastı.
- Üçünçü kişige jabdık barbı? – dep Maksat adiske
kayrıldı.
- Ooba, bar.
Üçöö kiyinip dayar bolguça, kapitan kemeni artka burup
süzüp jönödü. Keme kızmatçısı bolso tamaktangan stoldu
jıynap kayra aşkana jaka kirip ketti.

- Telefondu kemege taştap koѐ beriniz eç kim tiybeyt –
dep kaldı adis telefonun belindegi kurga kıstarıp
jatkan Gülayımga karap.
- Men munu menen suunun astın sürötkö tartam da.
- İştebey kalsaçı suu kirip?
- İştebey kalsa maga telefondu satkan düköndün
satuuçusu da iştebey kalat hahaha, maga bul telefondun
kabı suu ötközböyt degen satıp jatıp - dep katkılıktap
kaldı.
- A meyli anday bolso jakşı eken... – dep adis tim boldu.
Jeeke karap jarım çakırımday süzgöndön kiyin keme
toktodu.
Maksat,
ejesi
Gülayım
eköö
adistin
koştoosunda suuga tüşüşüp, tüz ele tereñdi közdöy süzö
baştaştı. Jıyırma metrdey tereñdike çumkuşkanda
kandaydır biri duuldagan dobuş kele baştadı tömön
jaktan. Dobuş kelgen jaka süzüp, dagı on beş metrdey
aralıktı ötüşköndö çumkugandardın köz aldında
ukmuştuuday peyzaj açıldı. Uzundugu 25-30 kadamday,
kendigi eki adamdın boyunday kileygen jer jarakasına
tuş kelişti. Duuldagan dobuş uşul jarakadan çıgıp
jatkan. Isık Köldün tarıhında uluu açılışka kadam
taştap jatkanına közü jetken Maksat, kubanıçı koynuna
batpay janındagılarga oñ kolun jañsap jarakanı
körsötüp, sol kolu menen algalap süyünüp jattı. Oyuna
koyso oozundagı aba tütügün çıgara salıp kıykırıp
uraalamak!
Özü aytkanday suu ötkörböyt çaması, telefonun kurunan
alıp çıgıp, suu astında jogoru jaka karaganda

karañgıraak bolgonuna karabastan, közdörü jaynap
kubanıp jatkan inisin Gülayım sürötkö tarta baştadı.
Jarakaga jakındap barışkanda suu astındagı agımdın
dal uşul jerge agıp kirip jatkanı baykalıp turdu.
İçkeri jak kapkarañgı tuñguyuk bolup 5 kadam arısı
taptakır körünböyt eken. Jarakanın kırına barışıp,
Maksat adis eköö iç jaktı jakşılap karay baştaştı.
Arkadan jete kelgen Gülayım tigilerdi korkutayın
dedibi je aylana-tegerektin küügüm bolgonunan ulam
jarakaga agıp jatkan agımdı baykabadıbı aytor daroo
ele oşol jaka karay süzüp jönödü. «Al jaka barba»
degensip eki kolun kayçılaştırıp belgi bergen adiske,
külümsüröp orton barmagın körsötö salıp, Gülayım
togotpoy süzüüsün ulanta berdi. «Emne bolsoñ oşo bol»
degendey jini kelgen adis da kol şiltep tim boldu. Azır
kayra kaytat arkaga dep beymaral turgan Maksat, bir
ubakta ejesinin jantalaşıp jarakanın boorundagı
taştarga jarmaşa baştaganın körüp, bir saamga içinen
«tamaşalap korkutup jatabı» dep oylono kalgan kezde,
ejesi şuuldap agıp zamatta tuñguyukka kirip ketti. Köbük
aralaş «Gulya ejee» dep kıykırıp, Maksat ejesinin
arkasınan jarakanın içine boyun taştadı. İçkeri jakta
agımdın küçtüü ekenin baykagan adis, tigilerdin
arkasınan kirse özünün da agıp kirip keteerin tüşünüp,
jogoru karay kemege dalbastap süzüp jönödü.
Küüldögön suu menen koşo eki kabat üydün biyiktigindegi
şarkıratmadan tüşkön Maksat, şarkıragan agımdın
koştoosunda suu üstündögü çöp çırpıgınday andan arı
agıp jönödü. Bar küçü menen akkan suunun üstünö çıguuga
dalalat kılsa da, albuuttangan agımdın küçü menen
suudan bir turup körünüp, bir turup körünböy, bir turup

togolonup, kömkörülüp, bir turup çalkasınan ketip agıp
barattı. Tegerektin baarı kapkarañgı bolso da, suu
üstünö çıga kalganda aylanasın körüp kaluuga
arakettenip aldı arkasın karap, jer astındagı
kandaydır bir üñkürdün içindegi kadimkidey darıyada
agıp baratkanın baykoogo ülgürdü. Bir ubakta aldıraakta
soksoyup suudan çıgıp turgan kileygen taşka agıp kelip
urunup esten tandı…

3-bölüm. Çooçundar

Aradan kança ubakıt ötkönü belgisiz, tün bir ookumda
arañdan közün açkan Gülayım, köz aldında aloolonup
küyüp jatkan ottu körüp, «ii Tozokko tüşkön
turbaymınbı» degen korkunuç oygo ketti. Közün irmep
açıp-jumup, jakşılap karap, ottun arı jagında jatkan
inisi Maksattı, anın arı jagında ak sakalın jaypaltıp
oturgan aksakal adamdı, anı janday oturgan kiçinekey
jaş balanı jana bir top kişinin karaanın körö aldı.
Başın burup aylanasın karap, özdörü jatkan bölmönü
boz üydün içine okşoşturdu. Tozokto emey ele kaysı bir
boz üydün içinde jatkanın tüşüngön Gülayım,
süyüngöndöy jılmayıp: - «Aa eto prosto ogon!» – dep
orusça şıbırap özünçö süylönüp kayra uykuga ketti.
«Ogon» degen sözdü ukkanda tördö oturgan aksakal selt
ete tüştü. Kulagında jañırgan uşul sözdü koştoy,
kandaydır bir okuyalar köz aldına elestey tüşkönsüdü.
Janında oturgan çöbörösün booruna bekem kısa kuçaktay,

köptögön jıldar murun baştan ötkörgön okuyanı estey
baştadı.
Azır ak sakalın jaypaytıp jayıp tördö oturgan, jaşı
jüzdön aşıp kalgan Baktıbek ava atalgan bul karı
aksakal, al kezde altı jaşar bala bolçu. Jeti suu
dubanındagı kırgızdar orus askerlerinin ogunan kaçıp
Balıkçıga kelip, köldün jeegindegi karagaylardan sal
jasap suuga tüşürüp, al saldarga bolgon baylıgın
jüktöp, üy-bülöösün oturguzup köldün çıgış jeegine ötüp
ketüügö dalalattanıp jatışkan. Oşol kezde jañı gana
altı jaşka tolgon Bakıt, saldın kırında kozusun
kuçaktap, jeektegi atasın karap oturgan. Oşondo birinçi
jolu uşul «Ogon» degen sözdü ugup, at üstündö tapança
karmagan türü suuk murut-sakalçan
sarı adamdın
kıykırıgın koştoy tarsıldagan mıltıktardın ogunan
jer süzüp jıgılıp kaza bolgon atası, çırıldap köz jaş
tögüp ıylagan apası, ürküp kişenegen attar, talkalangan
saldardan suuga jıgılıp çögüp jatkan elder köz aldınan
çuurup ötüp jattı. Adamdın üröyün uçurgan oşol okuyalar
bolup jatkanda özü bir kolu menen enesinin etegine
jarmaşıp, bir kolu menen jakşı körgön tarmal kozusun
booruna bekem kısıp oturganın estedi.
-Çoñ ata koyo beriñiz, meni kısıp saldıñız... – degen
çöbörösünün ünü akskaldı köptögön jıldar murunku
ötköndü eskerüülörünön alaksıttı.
- İi kokuy, emne boldu balam, kısıp koydumbu?
Aylanayın, baykabay kalıptırmın – dep aksakal,
kuçaktap oturgan çöbörösün başınan ööp koѐ berip, jeñi
menen közdön togolongon jaşın aarçıdı: - «Meyli,
bulardı erteñ suraştırabız kim ekendikterin, azır es

ala berişsin» dep oturgan jerinen tura baştadı.
Janındagılar
koltugunan
süyöp
jardam
berip
turguzuşup, koluna tayagın karmata salıştı. Saal eñkeye
baskan aksakaldın artınan tigi kişiler da boz üydün
eşigin jaap çıgıp ketişti.
Möörögön uylardın, maaragan koylordun, kişenegen
jılkılardın dobuşunan çooçup oygongon Maksat, jatkan
jerinen tura kalıp eki jagın şaşkalaktap karap kaldı.
Otu öçüp akırın tütöp jatkan oçoktun janında kerilip,
üstündögü juurkandı but jagına teep salıp suuçuldardın
kiyimi menen ele uktap jatkan ejesin kördü. Öñümbü je
tüşümbü degensip aylanasın karap, kerege-uuk-tündüktön
kuralıp, kilem, şırdak töşölgön kadimki boz üydün
içinde ekendikterin baykadı. Boz üydö eköönön başka eç
kim jok eken. Sırttan süylöşkön adamdardın dobuşu
kelip jatkandıktan, bosogo jaka barıp, eñkeye kalıp
kıçıktan sırt jaka köz çaptıra baştadı. Ubakıt tüşkö
jakındap kalganday. Töbödön nazik nurun çaçıp tiyip
turgan kündü, biri-birine ulangan japjaşıl adırlardı,
oşol adırlardın boorunda ottogon koy-eçki, uylardın
jana jılkılardın artınan jürgön atçan adamdı, alısta
meljirep kök tiregen toolordu, özü turgan boz üydün
tuşundagı eki boz üydün ortosunda kazanda tamak
bışırıp jatkan kız-kelinderdi, arıraakta daraktın
kölökösündö süylöşüp oturgan top erkekterdi, alardın
janında çuruldaşıp talaşıp birdeme oynop jatkan
jaş baldardı kördü. Sırttagı adamdardın baarı
emnegedir mayramdarda kiyilçü uluttuk kiyimderdi
kiyip alışkanday köründü. Maksat bul jerge kantip
kelip kalışkanın tüşünö berbey başı mañ bolup, eesi
oordon murunku este kalgan akırkı münöttörün estey
baştadı. Kapkarañgı üñkürdün içindegi dayra menen

taştarga urunup agıp baratkanın bilet, andan kiyin
emne bolgonun kançalık meesin kıynasa da estey albay
koydu. Agıp baratıp taştarga urungan tizesinin,
jambaşının, çıkanaktarının kiçine tızıldap oorup
jatkanın emi gana baykadı.
Añgıça arı jakta daraktın kölökösündö süylöşüp
oturgan kişilerdin içinen eñ aksakalı Maksattar jatkan
boz üydü kolun jañsap körsötüp janında oturgandarga
birdeme dep süylögöndöy boldu. Toptun içinen
jaşıraaktarı bolgon eki jigit tura kalıp boz üydü
karay basıp jönöştü. Biröönün belinde kılıçka
okşogon nerse baylanuu eken, ekinçisi kolunda soyul
menen kelatat negedir. Kıçıktan şıkaalap karap turgan
Maksat, kuralçan çooçun adamdardın özdörün karay
kelatkanın körüp, jürögü oozuna tıgılıp, artına burula
kalıp ejesinin butunan tartkılap oygoto baştadı: - Eje
turuñuz, ey Gulya eje oygonuñuz deym tezireek!
- Oy emne bolup ketti, emne ele butumdu julkulap
atasıñ? Koѐ turçu dagı birtke uktap alayın – dep
Gülayım arı jaka burulup jata ketti.
- Gulya eje oygonsoñuz, biz kayda kelip kaldık?
- Aaa – dep jatkan jerinen kebelbey koldorun jayıp
estep: -Bilbeym kayakta ekenibizdi, tünü oygonsom tigi
jerde bir çal baş bolgon kişiler oturgan ele... - dep
uykusurap joop berdi Gülayım.
Antkençe bolboy bosogonu attap boljol menen jıyırma,
otuz jaştardagı eki jigit boz üygö kirip kelişti.

- Assalomu aleykum? – dep salamdaştı kadimki kılıç
salıngan kur asıngan murutçan uluuraagı.
- Aleykum salam – dep Maksat şaşkalaktap ordunan tura
kalıp uçuraştı çooçundar menen.
- Jakşı es aldıñızdarbı jigitter? – dep suroo uzattı
janagı murutçan.
- Jakşı ele... Birok men jigit emesmin – dep jatkan
jerinen tüzölüp jatıp joop berdi Gülayım.
Çooçundar tañ kalgan közdörü menen bir sıyra kızdı
karap çıgışkan soñ, Gülayımdı jigitke okşoşturganı
ıñgaysızdanıp: -Keçiresiz, çaçtı aldırıp, erkektey
şımdanıp alsañız jigit go dep oylogonbuz.
- Çaçtı albay ele, mına - dep başındagı kapyuşonun
çeçip: - Bul atayın suuçuldardın kostyumu da, emne,
şımdangan kızdardı koro eleksiñerbi? – dedi Gülayım.
“Erkek” dep oyloşkon nemenin zamatta kızga aylana
tüşkönünöbü je Gülayımdın suluu çırayınabı, aytor
tigiler tañırkap ooz açıp karap kalıştı.
Azıraak sozulgan tınçtıktı Maksattın sözü buzdu:
- Aytıñızdarçı, bul jer Balıkçıga jakın elebi?
- Tilekke karşı biz bilbeybiz – dedi jigitterdin
jaşıraagı.
- Oyee!.. Isık-Köldö jaşap Balıkçını bilbeysiñerbi?
– dep kakşıktadı Gülayım.

-Bul jer Isık-Köl emes! - dedi murutçan oor basırıktuu
kelbetinen jazbay.
- Aa kaandayça? – dep Maksat tüşünböy kalganday suroo
uzattı.
- Maksat beri bolsoñ! – dep Gülayım Maksattı kolunan
tartıp, jakındap kulagın toskon inisine şıbırap: - Bul
ayıldıktardan surap emne kılasıñ, bular eçteme
bilbeyt, kiyim-kelbetterin karasañ, “Taş dooru” timele,
ayrıkça soyul kötörgönü ayabay okşoyt eken, hihi - dep
kıtkılıktap tigilerdi almak-salmak tiktep: - Azır men
andan körö telefon çalam atama, zamatta taptırat bizdi
izdöö salıp – dep jan jagın sıypalap telefonun izdep
kaldı.
– Eje, kaysarlana berbeñiz köp! - dep Maksat ooz uçunan
şıbırap ejesine burulup kabagın tüyüp, tigilerge
baykatpay kaptaldan muş kezedi. Ejesi adatınça
oylonboy oydu-keldi süylönö berse tigi murutçan keñ
dalıluu jigit kılıçın çıgarıp çaap jibereerdey
sezilip turdu.
Tigi kızdın emnege kıtkılıktap jırgap atkanın tüşünö
berbegendey murutçan jigit, Maksatka burulup mınday
dedi:
- Kaalasañızdar çoñ atamın janına barıp kepti
ulantalı, oşol kişi bilişi ıktımal siz suragan jerdi,
özü da silerdi sırtta kütüp jatat.
«Makul» degensip Maksat baş iykedi.
- Maksat menin telefonum jok, biröö uurdap algan
oyşoyt – dep Gülayım kabagın tüyüp süylönö baştadı.

- Suuda jogotup koygon joksuzbu? – dedi Maksat ejesine
kayrılıp.
- Oşondoy da boluşu mumkun, ii keçee aytmakçı ayabay
korkunuçtuu
bolbodubu,
janagı
jarakaga
kirip
ketkenimde esim oop kalıptır – dedi kaysarlanıp külüp
üstü başın tuzdöp jatıp: - Akvalangdarıbız bolboso
suu jutup ölmök ekenbiz.
- Mobul çepkendi jelkeñizge ilip alınız – dep uluu
jigit arıda keregede ilinip turgan juka çepkendi
Gülayımga sundu.
Jigittin kolundagı çepkenge karap adatınça murdun
çüyrüp: - Kiybey ele koysom bolboybu?- dep
jiyirkengensidi.
- Kiyip alsañız jakşı bolot, uluu aksakaldardın
janına barabız – dedi jigit çepkendi sungan kolun
tüşürböy Gülayımdın denege jabışkan kiyimin baştan
ayak dagı bir sıyra tiktep alıp.
Tiginin öjörlügün körgön Gülayım çepkendi jelkesine
ilip aluuga argasız boldu.
Sırtka çıgışkanda kazan başındagı kız-kelinder da,
arıda oturgan erkekter da, çuruldap oynop jürgön jaş
baldar da, baarı bulardı japırt karap kalıştı.
Aldıda baratkan eköö unçukpay bulardı erkekterdin
tobuna baştap barıştı. Tördö oturgan aksakal baş
bolgon ar kaysı kuraktagı tört-beş kişi daraktın
tübündö kök çöpkö töşölgön çoñ kiyizdin üstündö
kölökölöp olturuşkan eken. Baştarında kalpak menen
tebetey, karılardın üstündö saymalangan türdüü çapan,

jaştarı etegi belden ıldıy tüşkön köynök kiyip kur
baylanıp alışkan, buttarında bolso kiyiz çokoy eken.
Bular jakın barganda ömüründö birinçi jolu çooçun
adam körüp turganday oturgandar bul eköönü jatırkap
karap, jaşıraaktarı tura kalıp orun boşotuştu.
- İi kelgile konoktor – dep ün kattı tördögü aksakal.
- Salamatsızdarbı – dep köpçülük adamdardan sürdögön
Maksat akırın salamdaştı. Gülayım bolso jön gana ooz
uçunan şıbırap başın iykep tim boldu.
- Salamatçılık! – dep oturgandar jarışa joop berip,
eköönü
eerçitip kelgen jigitter baş bolup
«oturuñuzdar» - dep kol jañsaştı. Maksat kiyizge çök
tüşö, ejesi jambaştap otura ketti.
- Kaydan kelip kaldıñar baldarım? - dep söz baştadı
tördögü aksakal.
- Biz özübüz Bişkekten bolobuz, keçee Balıkçıga kelgen
bolçuk – dep joop berdi Maksat.
- A Pişpekti ukkam, Balıkçını da bala kezde körgöm –
dep aksakal baş iykep kaldı: - Eli-jurtuñar tınçpı?
- Ooba, tınç ele jaşap jatabız.
- Mmm jakşı anda, tınç bolsoñor boldu – dep jeñil
üşkürünüp aldı aksakal.
- Kiygen kiyimiñer ele kızıktay eken – dep sözgö koşula
ketti aksakaldın janında oturgandardın biröö:
– Jılaandın terisindey bolup baştan ayak kaptagan.
Oturgandardın baarı eköönü baştan-ayak karap kalıştı.
- Bul atayın suuga çumkuganda kie turgan kiyim – dep
uyalgansıp kızarıp joop berdi Maksat.
- Aa tüşünüktüü, a birok emnege jelkeñerge mobul temir
taştardı asınıp aldıñar ele, çögüp ölölü dediñerbi? –
dep aksakal tayagının uçu menen arıda jatkan
akvalangdardı türtkülöp körsöttü.
- Jook, al atayın içine aba tolturulgan temir kutu, suu
astında aba menen dem aluuga ılayıktaştırılgan – dep
Maksat külümsürödü: - Biz alardı asınıp alıp köldün
tübün izildep atkanbız, anan ele suunun tereñindegi bir
jarakaga jakın bara koyup, suu tartıp ketip, içkeri agıp
kirip kettik - dep Maksat baştan ötkörgön okuyasın aytıp
tüşündürö baştadı toptolup oturgandarga: - Jarakanın
içindegi üñkürdögü darıya menen agıp baratıp bir taşka
urundum okşoyt, esten tanıp kalıptırmın. Andan kiyin
emne bolgonun bilbeym, oygonsom tigi boz üydö
jatıptırmın. Azır kay jaka kelip kalganıbızdı da
tüşünböy turabız.
Maksat süylöp bütkön soñ janatan anın oozun tiktep
tıñşap oturgandardın baarı bir saamga ün katpay baş
çaykap özdörünçö kübürönüp kalıştı. Azıraak sürgön
tınçtıktı tördögü aksakaldın ünü buzdu.
- Menin atım Baktıbek, uşul jerdegi eldin eñ uluusu
bolom. Bul janımda oturgan eköö menin uuldarım bolot
– dep oñ jagında oturgan köz çenem menen altımış
jetimişten jaşı ötüp, karıp ele kalgan kişilerdi
jañsay ketti. -A bular bolso.. - dep jıyırma-otuz
jaştarı arasındagı jana bulardı eerçitip kelgen
jigitterdi körsötüp: - «Bular menin neberelerim!
Çöbörölörüm tiginde çükö oynop jatkan azamattar» - dep

koldoruna çükö karmap deldeyip oozdorun açıp, kelgen
konoktordu karap özdörünçö koburaşıp turgan jaş
baldarga kolun jañsadı. – Bulardan sırtkarı kız
neberelerim jana kelinderibiz da bar, alar teetiginde
kazan başında jürüşöt. Bizdin bul jerge kelip
oturuktaşıp kalganıbızga tokson beş jaydın jüzü
boldu. Bul tegerekte tömöndö körünüp turgan konuştagı
koñşularıbızdan başka eç kim jok. Dostorubuz,
tuugandarıbız da, jada kalsa kudalarıbız da oşolor.
Oşolor menen kudalaşıp, kız berip, kelin alabız.
Siler tuş kelgen jaraka eger jañılbasam oşol tokson
beş jay murun payda bolgon.
- Emne sebepten? – dep Maksat köptön
tabışmaktın jandırmagın bilüügö aşıktı.

izdegen

- Iya!? – dep aksakal suroonu ukpay kaldıbı, oñ kulagın
Maksat tarapka tostu.
-Jaraka kandayça payda bolgon deym, köldün tübündögü?
Azır çıday tur degensip, baş söömöyün kötörüp, başın
iykep, jötölüp ünün oñdop alıp aksakal sözün uladı: Bul uzun okuya. Men al kezde jaş bala elem, emne bolup
jatkanına kıyratıp dele tüşüngön emesmin. Birok oşol
aalamattan tirüü kalgan uluulardın aytımında, biz orus
askerlerinen kaçıp, sal jasap alıp köl üstündö süzüp
baratkanda saldın aldı jagına zambirektin ogu kelip
tüşüp jarılıp, düngüröp kapçıgayda jañırgan katuu
dobuştan ulam köldün tübündö jaraka açılıp, oşol
jarakaga suu menen koşo agıp kirip ketkenbiz deşet.
Karañgı, uçu körünbögön üñkürdün içinde keesi agıp,
keesi akkandardı koştoy jeektep çurkap, Kuday jalgap
oşol bizdin saldagı eki üy-bülöönün kee biri aman

kalıp, mal jandıktarıbız menen uşul jerge çıga
kelgenbiz üñkürdön. Mına emi oşol koşo ala kelgen malkelibiz menen kün körüp jaşap kelatabız» - dep
Baktıbek ava alısta adırda ottop jurgon koy, uy,
jılkılardı körsöttü.
Kızıguu menen aksakaldı ugup oturgan Maksat, bir ubakta
başın mañ kılıp, joop taba albay jatkan suroosun
uzattı:
- Bul emne degen jer, köldün tübünön biz kantip bul jerge
kelip kaldık?
- Bul jerdin jalpı atalışı jok balam, ıldıydagı
kudalardın konuşuna «Ildıykı konuş» deybiz, a biz
jaşagan jerge alar «Jogorku konuş» deşet. Silerdi
bolso tüngö karay jigitter say jaktan taap kelişti.
Ekööñ saydın jeeginde jatkan ekensiñer esten tanıp.
Çaması dayranın buruluşunda suu sürüp jeeke çıgarıp
salgan boluş kerek.
- Ooba, tömöndö agıp jatkan dayranın buruluşunan
taptık silerdi, teetigi mal kaytargan jigitti eerçip
jürgön Jolbors körüp kalıp ürüp belgi berdi – dedi
janagı jigitterdin jaşıraagı adır jaka jansap.
- Jolbors? – dep tan kalganday Gülnaz ün kattı.
- Jolbors teetigi taygandın atı – dep jigit külümsüröp
joop berdi.
- İ aytmakçı silerdin atıñar kim bolot? – dep
oturgandardan biröö suroo uzattı.
- Men Gulya, inimdin atı Maksat.

- Jigittin atı tuşunuktuu, Maksat eken ısımı. Seniki
kızım Gülya emes, Gülay bolup jürbösün – dedi Baktıbek
ava.
- Ejemin atının toluk atalışı Gülayım – dep Maksat
toluktoo kirgizdi.
- Aa jakşı ısım eken, anan nege burmalap ataysıñar
tüşünbödüm? – dep tördögü aksakaldın janında oturgan
karı adamdardın biröö jelkesin kalktı. Oturgandar
jılmayıp Gülayım menen Maksat jaka karaştı.
- Maga jaksa boldu da, nege ele atıma jarmaşıp
kaldıñar? - dep Gülayım kabagın çatıp adatınça oroy
süylöy baştadı: - Gülayım degen at jakpayt maga, kopol
ugulat kulaka!
Mınday özünön bir top uluu adamga kors kayaşa süylögön
çooçun joruka jana ele külümsüröp oturgandardın
jüzünön jılmayuu ketip, emne deer eken dep üy-bülö
uluusunun oozun karap kütüp kalıştı.
- Emi mınday da kızım. – dep Baktıvek ava Gülayımdın
oroy joobuna tañ kalgansıp birok akılduu közdörü menen
tiktep sözün baştadı: - Men siler tarbiyalangan çöyrönü
bilbeyt ekenmin. Keçinde uktap jatıp orusça
aralaştırıp süylöp jattıñ ele, balkim orustar basıp
alıp orustaşıp ketkendirsiner. Birok kanday gana ataene bolbosun, aalamdın kaysıl gana aymagında
jaşabasın, üy-bülöödö nariste törölgöndö baarı ele
jakşı tilek menen, jañı törölgön böbökkö jalañ gana
jakşılıktardı kaalap, jakşı ısım koyuşat. Misalı
men jarık düynögö kelgende, ıramatılık ata-enem meni
«baktıluu bolsun» dep, atımdı Bakıt koyuşkan eken.

Uşundan ulambı, kargaşaluu okuyalardı baştan ötkörgön
eldin arasınan jalgız men uşul kezge çeyin jaşap
kelem, jaşım da jüzdön aşıp, bıyıl jüz bir jaşka
kirdim. Aldımı bala bastı - artımdı mal bastı. Menin
ata-enem baştan ötkörgön kıyınçılıktardı men
körbödüm, bala-bakıram körbödü, duşmanıbız jok kardıbız tok, oşonduktan çındap ele özümdü baktıluu
adam sezem - dep süyünüçtön tamgan köz jaşın aarçıp
kebin ulanttı: - Baykaşımça silerdin ata-eneñer dele
jakşı niet menen uulunun ısımın «közdögön maksatına
jetsin» dep Maksat koyuşuptur, kızının ısımın
«kızıbız güldöy suluu, jıpar jıttuu ayım» bolsun dep
Gülayım ataşıptır. Andıktan ata-eneñer siler bul
aalamga köz jaraar menen ıygargan uşul jakşı
ısımdardı çanbay, tüşünüksüz ılakaptardı tagınbay
«atka ılayık zat» boluuga umtulgula. Adam jarık
düynögö kelgende aga ısım berilet, bul düynödön köz
jumganda da oşol ısımı aytılıp janaza okulup jerge
kömülöt, tigi düynödö da oşol atı menen çakırılıp
turguzulat eken Jaratkandın aldında.
Baktıbek avanın aytkan nakıl sözdörün tolugu menen
koldop, jakşı nasaatka jürögü jılıp, baş iykep jattı
Maksat. Gülayım bolso özünö tiyiştirip keñeşin aytıp
jatkan aksakaldı içinen jaman körüp kiyizdin çetinen
baş bagıp çıgıp turgan kök çöptördü julumuş bolup
jerdi karap oturdu.
Añgıça boz üylör jaktan başına saymaluu ükü topu
kiygen, maydalap örülgön kara çaçı beline tüşkön
monçoktoy kara közdörü jangan, boygo jetken çüröktöy
çırayluu biykeç, konoktor menen maekteşip oturgan
toptun janına şıpıldap basıp kelip, Maksat menen

Gülayımga baş iykep külümsüröp
oturgan Baktıbek avaga kayrıldı:

uçuraşıp,

tördö

- Çoñ ata tamak dayar bolup kaldı, tarta berelibi?
- Ooba altınım, alıp kele bergile!
Kız jılmaygan boydon burulup, kelgen jagına şıpıldap
basıp ketti.
Sulkaygan suluunu uzatıp tiktep oozun açıp karap kalgan
Maksatka ejesi: - Emne kız körö eleksiñbi ıya? Oozuñdu
jap! – dep şıbırap çıkanagı menen türtkülödü.
Başkalar da baykap kalbadı beken degensip, Maksat jüzü
kızarıp oturgandardı bir sıyra karap kaldı.
- Bul menin eñ kiçi erke neberem Nursuluu – dedi
Baktıbek ava Maksatka karap.
- İi atına ılayık nurduu kız eken – dep Maksat baykabay
aytışı aytıp alıp, uyalganınan kızarıp jerge kirip
kete jazdadı.
- A barakelde ısım boyunça aytkan nasaatımdı daroo
jattaptırsıñ, jakşı, jakşı – dep Baktıbek ava
jarım jartılay tişi jok oozun sol kolu menen kalkalay
jötölüp külüp kaldı. Oturgandar da katkırıp kalıştı.
Sol jakta oturgan otuz jaştar çamasındagı janagı
murutçan keñ dalıluu jigit Maksattın janındagı berki
jaş ulanga kayrılıp: - Seytek, tamaktın aldında kolgo
suu kuya goy batıraak! – dedi.
Seytek dep atalgan jaş ulan tura kalıp boz üylör
tarapka jönödü. Köp ötpöy koluna kumgan menen jıgaçtan

jasalgan çılapçın kötörüp, jelkesine kolaarçı çaçık
arta kaytıp kelip, tördögü aksakaldardan baştap
oturgandardın koluna suu kuya baştadı. Kolgo suu kuyulup
bütköndö, janagı biykeç Nursuluu, elpek basıp kelip,
oturgandardın ortosuna çoñ dastorkondu jaya saldı.
Anın artınan kazan başında jürgön kız kelinder katarkatar basıp kelip, koldorundagı kesedegi koy şorposun
oturgandarga uzata baştaştı. Şorpogo udaa boorsok-nan
alınıp kelinip dastorkongo jayıldı. Şorpo kuyulgan
jıgaç çınılarda ar kaysı kölömdögü koydun jilikteri
bar eken. Gülayım etti körüp adatınça murdun çüyrüp
kaldı. Birok kursagı açkandıktanbı, je oturgan
köpçülüktün aldında «et jebeym» dep jañjal salgandan
tartıngandıktanbı, aytor unçukpay özünün kesesindegi
etti çıgarıp Maksattın kesesine salıp jiberip,
şorpogo boorsok malıp jep, dastorkondon kaşık körö
albagan soñ, çınını kötörüp ele şorponu uurtap içe
baştadı.
Aylana tegereke köz çaptırıp, oozundagı etti çaynap
oturgan Maksat, bul jerdegi jaratılıştın uşunçalık
tazalıgın jana koozdugun baykadı. Boz üylör jaygaşkan
kolottun teskey jagındagı toolordun jüzü tokoygo tolup
turgan bolso, küngöy jagındagı toolordo teskerisinçe
birin serin ele darak bolboso, jalañ gana biyiktigi
belge jetken gül aralaş şuuduragan kök betege kaptap
turat. Toolordun arkasınan buluttardan çokusu körüngön
biyik askalar zañgırayt. Kırgızstandın gefografiyalık
tüzülüşün jakşı bilse da, kompyuterinde saktalgan
ölkönün köptögön tabiyat süröttörün köz aldına elestetse
da, özdörü oturgan çöyrönün kaysı aymaka tieşelüü
ekenin ajırata albay jattı. Birok negedir aylananı
kurçagan tabiyat közünö jıluu uçuradı. Şorposun içip,

etin jep bolgon
suraştıruunu çeçti.

soñ,

bul

tuuraluu

tigilerden

- Bul jerler ayabay ele kooz eken – dep aylanaga tamşana
köz çaptırgan soñ, suroosun uzattı Maksat: – Birok
Kırgızstandın kaysı jeri ekenin bilbey turam. Eger
Balıkçıga ketken joldu körsötüp koysoñuzdar, keçikpey
jolgo çıksakpı dedik ele. Bizdi izdep ansız da
dürbölöñgö tüşüp kabatır bolup jatışkandır.
Maksattın suroosuna jooptu bilse bir gana atabız bilet
degensip, tamak jep bütüp, kee biri kiyizdin üstündö
butun sunup, kee biri kursak sılanıp oturgandardın
baarı burulup Baktıbek avanın oozun tiktep kütüp
kalıştı. Baktıbek ava alıstagı bir çekitti karap oygo
batkanday bir saamga unçukpay oturup anan sözün
baştadı:
- Kırgızstan degeniñe karaganda balam, kırgız eli öz
aldınça mamleket kurup jaşap jatkan go. Aa barakelde!
Aç bolsoñ da - tok bolsoñ da, öz eliñde - öz jeriñde
kuuguntuktalbay erkin jaşaganga ne jetsin... – dep
Baktıvek ava başın iykep, emnegedir jaşıy tüşkön
közdörün sürttü. Balkim ata-enesi, bala-çagı eske
tüşköndür kuugundan murunku. Közdön togolongon jaşın
aarçıp aksakal kebin ulanttı:
- Kanday kabıl alasıñar bilbeym azır ayta turgan
sözdörümdü, birok bul çöyrödön çıgış jol jok
baldarım. Biz jaşagan araldın tört tarabı çeksiz
deñiz.

Kütülbögön jooptu ukkan Maksat da, ejesi Gülayım da
oturgan jerlerinde selt etip, közdörü çakçayıp,
oozdoruna kelme kelbey dendaroo bolup oturup kalıştı.
- Tamaşalap jatasız go deym ava – dedi Maksat ukkan
kulagına işenbey.
Jok, tamaşalaşaar kuraktan ötüp kaldım uulum.
Demeydegi könümüş jaşooñdon kol juup, jakın
adamdarıñdan zamatta ajırap kaluu tuura - kıyın, birok
bul jerden kaytaar jol joktugu çındık! Eger
aytkandarıma işenbeseñer izdep körgülö kaytış joldu.
Eger beker ubara bolup, küçüñördü, ubakıttı tekke
ketirbeyin deseñer, elge aralaşıp jaşay bergile, ket
debeybiz balam – dep tayagına süyönüp ordunan turup
basıp ketti.
«Özdörü oylonup emne kılıştı çeçip alışsın»
deştibi, aytor eje-ininin başı katıp tüyşölüp
oturgança aksakaldın artınan al jerde oturgandar da
bata kılıp ordularınan turuşup kee bir boz üylördü
közdöy, kee biri say jaktı karay basıp kete baştaştı.
Kız-kelinder kelip dastorkondu jıynap ketişti.
Maksat akırındap jagdaydı tüşünö baştagansıdı.
Aylanadagı jaratılıştın tazalıgı, bul jerdegi
adamdardın kiygen kiyimderi, koldongon buyumdarı tigi
jaktagı zamanbap turmuştun bul jer menen taptakır
tieşesi joktugun maalımdap turdu. Birok oşentse da
demeydegi jaşoosunan, ata-enesinen, jakşı körgön
okuusunan, Isık Köl boyunça ilimiy açılışının
natıyjasınan zamatta kol juup ajırap kalganına
işengisi kelbey başı mañ bolup turdu. Mınday nerseni
fantastika kino tasmalarında ele körbösö, ilimiy köz

karaş menen taldaganda mınday körünüştün boluşu
çındıgında mümkün emes bolçu. Birok, közdörü,
kulaktarı jana baykooloru bolup jatkan okuyalardın
Maksattın tüşü emes – öñü ekendigindigine işenüügö
majbur kıldı.
Maksattın oygo batkan abalın, ejesinin sözdörü böldü:
- Emne otura berebizbi karañgı adamdardın jomoguna
işenip? Men işenbeym aylanası jalañ suu aralda
ekenibizge. Jürü kettik erte kündü keç kılbay.
Janatan ün katpay, öñü je tüşü ekenin ajırata albay
şalpıyıp oturgan Maksat: - Eje, çındap ele bul jerden
kaytıp kete turgan jol jok, kelgen jol menen da kaytıp
çıga albaybız, köldön tüşkön suunun agımı küçtüü –
dedi.
- Dabdırabaçı Maksat, sen tigilerdin sözdörünö işenip
aldıñbı? Men jaşay albaym mınday jerde. Oylonsoñ
bolo, atam apam kıjaalat bolot bizdi jogotup.
- Kaçantan beri atam menen apamdı oylop kaldıñız?
Balkim başka sebepterden ulam ketkiñiz kelip jatkan
jokpu? Baarı sizdin ayıñızdan boldu! Tigi adisti ukpay
jarakaga kirip kettiñiz eenbaştık kılıp! – dep Maksat
ejesin açuu aralaş kakşıktay süylöp kiyizge uzanıp
jata ketti.
- Tur deym Maksat – dedi ordunan tura kalgan Gülayım
Maksattı butunun tamanına teep: - Emi meni künöölüü
kılganı turasıñbı? Sen öjörlönüp suranıp alıp
kelbegeninde men kelbeyt bolçum kölgö!

Maksat ejesin ukpaganday köktü tiktep oygo batkansıp
jata berdi.
- Kalsañ kala ber, mobul çapandı kiyip, koy kaytarıp
jaşay ber, men kettim! – dep Gülayım jelkesindegi
çepkendi çeçip Maksattı közdöy ırgıtıp jiberip
jılañayak boydon jakınkı adırdı közdöy bet aldı.
- Ooy Gülayım eje! Etiyat boluñuz, toodo karışkırlar
bar – dep jatkan jerinen kozgolboy mıskıl aralaş
Gülayımdın arkasınan kıykırganı menen içinen ejesin
ayap, kabatır bolup attı.
Kiyizde çalkalap kök jüzün tiktep kança jatkanı
belgisiz, bir ubakta çöptü şıbırata jakındagan
kadamdardan ulam başın kötörüp karap, özün közdöy
kelatkan janagı Seytekti kördü.
- Uktabay ele jattıñız bele Maksat mırza?
- Jok uktabay ele – dep Maksat jatkan jerinen tüzölüp
otura ketti.
- Tigi jakta atalarıbız keñeşken soñ, teetigi tündö
siler uktagan boz üydü silerge bere turgan boluştu.
Oşol üydö jaşap, tamak içkende biz menen koşo
tamaktanıp jaşay beresiñer.
Bul jönököy, meymandos adamdarga tımızın çın
jüröktön ıraazı bolgon Maksat külümsüröp başın iykep:
– Rahmat jardamıñar üçün! Birok jön jürö berbey biz da
kol kabış kılabız koldon kelgen jumuşka – dedi.
-Kaalasañızdar mal bakkanga jardamdaşsañız bolot,
kaalasañız tömöndögü darıya jaktagı egin-tegindi karap-

jıynap kolkabış kılsañızdar bolot – dep ıldıy jaktı
jañsap körsötö baştadı Seytek.
- Albette, erteli-keç mal bagıp, egin egip-jıynap
körbösök da jardamdaşabız koldon kelgen işke – dedi
Maskat alısta adırdın boorundagı kıya jol menen
jogoru karap ketip baratkan Gülayımdı karap.
- Kızık – dedi jigit Maksatka karap jılmayıp. – Mal
bagıp, egin ekpeseñer anan kantip jaşaysıñar tigi
jakta? – dep tañırkap suray baştadı.
- Tigi jakta dele bar egin ekkender, mal çarbaçılıgı
menen alektengender, birok alar ayıl jergesinde
jaşaşat, biz bolso çoñ kalaada turabız. Kerektüü azıktülüktü düköndördön akçaga satıp alabız, je bolboso
atayın aşkanalar bar, al jerde türdüü-türdüü tamaktar
satılat, kirip tamaktanıp alsañ bolot.
- Oo, jırgal jaşoo turbaybı anda kalaada jaşagandarga
– dep külüp, tañ kalganın jaşırbay, dagı emne deer eken
dep Seytek konoktun oozun tiktep kaldı.
- Birok şaarda jaşagandar dele erteden keçke işteşet
ar kıl jumuştarda, akça taap künümdük kerektelüüçü
nerselerdi satıp aluu üçün – dep kebin ulanttı Maksat.
– Kee biri bazarda soda-satık kılışsa, kee biri
kuruluşta işteşet, ar türdüü zamanbap jabdıktar menen
köp kabattuu biyik üy jaylardı iş mekemelerin kuruşat.
Mından tışkarı da türkün kesipter bar – dep zamanbap
jaşoonun özgöçölüktörü tuuraluu jalpı maalımat bere
baştadı jigitke.

Bul eköö maekteşip oturgança adırdın töbösünö jetip
kalgan Gülayım alakanı menen kündü kalkalap, aylanategerekti karap jattı. Ejesinen köz ayırbay tömöndö
oturgan Maksat, janındagı Seytekten suray ketti:
- Tigi adır jakta jırtkıç aybandar jokpu ıya, ejemden
kabatır bolup jatam?
- Jok, jakın arada jok, birok alıskı toolordo japayı
janıbarlar bar. Emne ejeñiz menen taarınışa
kettiñizderbi?
- Taarınışkan jokpuz, jön ele üygö ketkisi kelip jatat.
Añgıça ıldıykı konuşka ketken jol jaktan asmanga çañ
kötörülüp, Maksat menen Seytek oşol taraptı karap
kalıştı. Köp ötpöy kötörülgön çañdın içinen çapkılap
kelatkan üç atçandın karaanı körünüp kaldı.
- Kimder bular? – dep çooçurkaganday ün kattı Maksat.
- Aa bular ıldıykı konuştun köpkön jigitteri. Bir
tuugan atalardın baldarı. Teetigi aldıdagı çoñ
tebeteyçen kelatkandın atı Bekmırza, menin avamdın
kızın alam dep oolugup jüröt. Eki kündün birinde ele ar
nerseni şıltoolop kelip bizdin Nursuluunu körüp
ketpese kursagı toyboyt. Arkadagılardın biröö anın bir
tuugan inisi, anı koştoy kelatkan kalpakçan bolso
Bekmırzalardın avasının balası.
Nursuluu degen attı ukkanda köz aldına janagı sulkaygan
suluu biykeç elestey tuşkon Maksat, tigi at üstündö
döldöyüp çapkılap kelatkan jigitke suluu kızdı ıraa
körböy içinen kızgana ketti.

- A Nursuluu, jaktırabı tigini? Aytayın degenim birin
biri süyüşöbü? – dep sır berbey, kızganganın bildirbey
surap kaldı Seytekten.
- Bilbeym çının aytsam. Oşentse da Bekmırzaga
turmuşka çıgat boluş kerek. Bul aymakta biz üçün
alardan başka el jok da.
- A tüşünüktüü – dep Maksat burulup adır jaktı karap
adırdın üstündö kozgolboy alıstı tiktep oturgan ejesin
karap kaldı.
Bir ubakta atçandar boz üylördün janına jete kelişip,
at üstünön janagı tebeteyçen Bekmırza, boz üydün
janındagılar menen kıykırıp uçuraşıp kaldı.
- Ooo kandaysıñar, avalarım, ejelerim, jeñelerim,…
karındaşımm!? – dep akırkı «karındaşım» degen sözdü
basa süylöp arıda çelek menen suu kötörüp kelatkan
Nursuluuga karap jılmayıp köz kısıp, sırtta boz üydün
keregesine süyönüp oturgan karılar menen at jalınan
eñkeyip uçuraşıp kaldı. Nursuluu boz üygö kirip
ketkençe jılmaygan oozun jıya albay artınan uzatıp
karap turdu.
- Jay ele keldiñerbi ıya Bekmırza, atañdar tınçpı? –
dep arıda oturgan karılardın biröö bul jigittin
kelişin ança jaktırbaganday surap kaldı.
Maksattar menen Seytek oturgan tarapka közdörün
jüljüytüp karap, tişterinin arasınan çıyt tükürünüp
alıp Bekmırza tigilerge burulup: - Men jöndön jön
kelçü belem ıya ava?! Janaarakta mayda baldar aytıp
barışpadıbı, «jogorku konuşka çooçun adamdar

kelişti» dep, oşogo uktap jatkan uykumdu buzup daroo
attanıp kele kaldım, balkim joo kelip kalbadı beken
dep. Mına soyulumdu da ala keldim, kana çooçundar, tigi
oturganbı? – dep kurjununan soksoyup başı çıgıp turgan
keltekti alıp çıgıp Maksattar jaka bulgalap kaldı.
- Koy balam, alar çooçun emes, adaşıp kelip kalışsa da
konoktorubuz bolup eseptelet. Oyu jaman duşman
adamdar kelgende saga özübüz ele daroo çakıruu jönötüp
«Bekmırza baatır bat kele kal» dep kabar bermekpiz –
dep Baktıbek ava jılmaydı. Berireekte kilemdin
üstündö koy jününön jip iyrip oturgan eleçekçen ayal da
oturgan jerinen: - Sensiz kantmek elek joo kelip kalsa
jigit? Sözsüz çakırmakpız da – degende ayaldın
janındagı kız-kelinder da kıtkılıktap külüp kalıştı.
Bekmırza tigilerdin kakşık aralaş süylögön sözdörünö
maani berbey, meni maktap jatışat dep oylodubu, aytor
eerdin üstündö ogo beter kerseyipp, töşün kötörüp
oñdonup oturup alıp Maksatka karap kıykırıp kaldı:
- Ooy jigit beri kelçi!
- Koy antip buyurup çakırba alıstan kelgen konokko!
Kebiñ bolso janına barıp ele süylöş – dep kaldı
keregede süyönüp oturgan karılardın biri.
- Hehe – dep ırsayıp külgön Bekmırza sözün ulanttı: Men dele tigiden kem emes konokmun, at arıtıp atayın
ıldıykı konuştan kelbedimbi?!
«Menbi?» degensip baş barmagı menen özün körsötkön
Maksatka, Bekmırza böyrögün tayanıp eerde oturgan

kalıbınan jazbay baş iykep: - Ooba sen, beri kel,
taanışabız! – dep kıtmır jılmaydı.
Janında oturgan Seytek ordunan turup: - Jürüñüz barıp
uçuraşıp koѐlu, bir jañjaldı baştap jürbösün tigi
jindi – dep Maksatka kayrıldı. Eköö tigiler turgan boz
üygö karap bet alıştı.
Ömüründö jılkıga jakındap körbögön Maskat çooçurkap,
at üstündö kileyip oturgan Bekmırzaga «salamatsızbı»
dep alısıraaktan salamdaştı.
- Oy jep salbaym seni men! Korkpoy kel beri
jakınıraak, kol alışıp salamdaşalı – dep Maksattın
sungan kolun karmap özünö karay tartıp karmagan boydon
eerge bastı: - Momuntip uçuraşat bizde jigit degen hehe
– dep küçün körsötkönsüp maktanıp ırsañdap külüp kaldı.
Eerge basılgan kolunun ooruganına çıdasa da,
köpçülüktün közünçö tiginin kıyınsınıp jatkanına
açuulangan Maksat: - Koѐ beriñiz suranıç, kolumdu
kayrıp saldıñız – dep kolun suurup aluuga arakettendi.
- Kızday sılık suyloyt eken bul «siz» dep timele,
teñtuş ele okşoybuz ıya? – dep Maksattı baştan ayak
karap alıp: - Kiygen kiyimi da bir başkaça – dep
Maksattın üstündögü suuçuldardın kiyimin jañsap
arkasındagılarga karap: - Kaydan keldi bu? – dep
katkırıp kaldı. Anı koştop arkadagı eki atçan jigit da
külüp kalıştı.
Tiginin mınday joruguna Maksat ızasına çıdabay jini
kelip, birok emne kılışın bilbey kızarıp turup kaldı.

Janatan kiyligişpey arıda turgan Seytek açuulanıp
burk etti: - Bekmırza boldu emi, kaadalana berbe!
- Ey sen tura turçu aralaşpay, biz taanışıp atabız go
jigit menen jay ele, tuurabı jigit? – dep közün kısıp
jılmayıp koyup, oñ kolu menen Maksattın kolun karmagan
boydon sol kolu menen tizgindi silkip, arıda oturgan
aksakaldardın da «koy-ay» degenine karabay, minip
turgan atın aldı arkaga bastıra baştadı.
Añgıça janaarakta boz üygö suu kötörüp kirip ketken
Nursuluu biykeç koluna jeñi-jakası saymaluu erkek
köynök menen etegi jarma şımdı kuru menen karmay
çıgıp tigilerdi közdöy basıp kelip, Bekmırzaga karap: Bekmırza koѐ ber jigitti, obu joktuktun da çegi bolot! –
dep açuu aralaş süylöp, alıp kelgen kiyimin Maksatka
sunup: - Bulardı kiyip alıñız.. – dep kayrılıp basıp
boz üygö kirip ketti.
Nursuluunun bul janı kelgen konoko boor tartıp
boluşup, öz kolu menen kiyim alıp çıgıp bergenin körüp,
janatan kaysarlanıp külüp jatkan Bekmırzanın jüzünön
zamatta jılmayuu ketip, Maksattın kolun silkip koѐ
berip, kabagın tüyüp, közünön açuusu çıgıp: - İi kaçantan
beri obu jok bolup kaldım? – dep Nursuluunu uzatıp
karap turdu dagı joop ala albagan soñ, «çu» dep tizgindi
katuu kagıp üzöngünü teep, attı ordunda omuroo saldırıp
sekirtip alıp, kelgen jagına burulup, boz üydün aldın
çañıtkan boydon ıldıykı konuştu közdöy çapkılap
jönödü. Anın artınan tigi koştop kelgender da attarın
koygulap uzap ketişti.
- Sen kapa bolbo tigi jigittin joruguna – dedi janatan
bolup ötkön okuyaga köz salıp oturgan Baktıbek ava oñ

kolu menen tayagına süyönüp, sol kolu menen kötörülgön
çañdı aydap jatıp: - Kuday kee biröögö akıl berse, kee
biröönö uşintip kileytip söölöt beret eken. Birok
Kuday emne berbesin, oşonu tuura paydalana bilüü
kerek. Akılduu adam akılın koldonso, kara küçtü da
jeñet. Buga dalil katarı, küçtüü aygır attı, andan küç
jagınan alda kança alsız adamdın bagıntıp minip
jürgönün aytsak bolot.
- Ooba, tuura – dep janında oturgandar baş iykep makul
boluştu.
Erteli keç Bekmırzaday adamdardın kemsintüüsünö
uçurabagan
Maksat,
köpçülüktün
aldında
özün
basmırlanganday sezip, köñülü tüşüp, janagı bularga
bölüngön boz üydü karay unçukpay basıp ketti. Eerge
basılgan kolun suurup çıgara albaganına ızalanıp, özün
jemelep barattı. «Küçtüröök bolgonumda tigini attın
üstünön oodarıp tüşürüp salmakmın» dep oylodu. Birok
tigi Bekmırza aşık bolup jürgön suluu biykeçtin özünö
boor tartıp boluşa ketkenin estep içinen jılmayıp,
özün özü soorottu. Boz üygö kirip üstündögu kiyimin
çeçip salıp, Nursuluu bergen köynök menen şımdı kiyip
kurun taktı. Atayılap Maksat uçun tigilgensip kiyimder
ayabay ele çak keldi. Bul tür kiyimdi birinçi jolu
kiygenine algaç özün biraz ıngaysız sezse da, boz üydün
içinde arı beri basıp körgöndön kiyin jañı kiyimderin
jaktırıp, könülü tıñgansıdı. Keregi tiyip kalaar dep
berki kiyimin etiyattık menen büktöp çetke koyup, sırtta
janaarakta tamak içken jerde jatkan akvalangdardı
alıp kelüü üçün tışkarı çıktı.

Maksat sırtka çıkkanda munun çıgışın ele kütüp
turuşkanday arı jakta kilemdin üstündö jip iyrip
oturgan kız-kelinder baarı japırt Maksattı karap, birbiri
menen şıbıraşa külüñdöp kalıştı. Eñ ele
uluuragı bolgon janagı eleçekçen ayal oturgan jerinen: Jakşı jaraşıptır balam kiyimiñ, kut bolsun! – dep
jılmaydı. Maksat özünö kadalgan kız-kelinderdin köz
karaşınan sürdögönsüp, «rahmat» dep baş iykep
külümsüröp ötüp ketti. Jakın aradan Seytek körünbödü,
bir jaka basıp ketken sıyagı. Adır jaktı karap, ejesi
Gülayımdın dagı dele bayagı jerde kıymıldabay
oturganın kördü. Balkim ıylap jatabı degen oygo ketken
Maksat, ejesinin telegeyi tegiz Bişkektegi jaşoosunan
ayrılıp uşul jaka kelip kalganına özün künöölüdöy
sezip, bir turup ayasa, bir turup ejesin tarbiyasız dos
söröylörünön, jaman adattarınan alıs jaka alıp kelip
salganına külküsü kelip, içinen süyüngöndöy boldu. Bir
tuuganı Gülayımdı oylop jatıp bir ubakta ata-enesi
esine tüştü Maksattın. Erteden beri bir jaktan
jergiliktüü el menen alagdı bolup, ekinçiden kay jaka
kelip kalganın bilbey başı mañ bolup atıp üydögü ataenesin estebeptir. «Bizdi izdep kabatır bolup
jatışkandır beçara ata-enem» - dep kabagın salıp
özünçö kübürönüp süylönüp oygo ketti. «Balkim köldün
tübünö izdöö saldırıp jatkandır atam elge çuu salıp.
Eki balamdan bir ayrıldım apam jer çapçıp ıylap
jatkandır kim bilet. Eh, ejem telefonun jogotpogondo
ayabay sonun bolmok. Telefon menen baylanışıp
jarakaga arkan taştagıla demekmin. Uzun arkan
tüşürüşüp üñkürdün içindegi biyik şarkıratmadan,
andan arı jarakadan suurup tartıp alışsa jakşı
bolmok. Agımga karşı bul jaktan özübüz çıga albaybız

go attiñ, bolboso bul jaktan çıgıp barıp, Isık Köldün
tübünön agıp çıkkan jer astı darıyasın, 1916 jılı
ürkündö salga oturup kaçıp baratıp çögüp ketken eldi
taptım desem düynögö taanılmakmın! Bul tirüülöy
dalil, bir kılım boyu sırtkı küçtördön taasirlenbey
çınıgı ürp-adat, kaada-salttarıbızdı saktap kalgan bir
uruu el - jalpı ulutubuzdun baylıgı bolmok!» dep
kıyaldanıp kaldı. A eger çıga albay kalıp ketse bul
kıyaldarının taşı talkan boloorun jana ata-enesin eç
kaçan körö albasın oylop, oor üşkürünüp alıp daraktın
tübündö jatkan keçee artınıp suuga çumkugan akvalangdar
menen janaarakta ejesi çeçip ırgıtıp ketken çepkendi
kötörüp alıp, Maksat boz üydü közdöy kayra bastı. Aba
kutuların boz üygö alıp kirip, janagı çeçken
kiyimderinin janına ayarlap koyup, berki ala kelgen
çepkendi jelkesine askan boydon boz üydön çıgıp, ejesi
oturgan adırdı közdöy jönödü. Alıstan kiçine ele bolup
körüngön adır çındıgında kıyla ele biyik eken. Öydönü
közdöy ketken kıya jol menen bışıldap dem alıp, terdep
atıp bir ubakta ejesinin janına çıgıp barıp çarçap
otura ketti.
Kıymıldabay aldı jaktı karap oturgan Gülayım janına
kelip oturgan inisin burulup karap, Maksattın üsündögü
jañı kiyimderdi körüp, kakşık aralaş süylöp kaldı:
- İi mına emi nak çabanga okşoptursun! Birok men jaka
tuura emes kelip kaldın çaban, koylor tigi jakta! – dep
too boorunda ottop jürgön maldardı karay jañsap koyup
bayagı keypinen jazbay aldı jaktı karagan boydon otura
berdi.

Eñkeyip özün bir sıyra karagan Maksat, külümsüröp
Gülayımdın kakşık sözdörünö tamaşa menen joop berdi:
- Jok tuura ele keldim. Bir söz ukpagan öjör koy adaşıp
ketip kalganınan atayın çıgıp keledimbi bul jaka hehe
– dep külüp kaldı.
Janatan kabagın tüyüp oturgan Gülayımdın jüzündö
inisinin tamaşa sözdörünön ulam jılmayuu payda bolup,
Maksatka karap muştumun kezendi:
- Meni emne öjör koygo salıştırıp jatasınbı ıya?
Körösüñ azır birdi. Men bul jakta adaşpay ele teetigi
suluuluktu karap olturam – dep başı menen iykep aldı
jaktı körsöttü.
Gülayım jañsagan jaka burulup karagan Maksat, özdörü
oturgan döbönün aldı jagınan aytıp bütküs tabiyat
suluulugun kördü. Ejesin kaytarıp keçki klubda oturup
kıyalında eñsep elestetken toodon ıldıy şarkırap
tüşkön kooz şarkıratmaluu, kolottun içi menen akkan
tunuk, taza dayraluu aylanası kögültür deñiz menen
kurçalgan japjaşıl jaratılış koozdugu bolgon aral
Maksattın köz aldında jattı meljirep.
- Janıbızda fotoapparat bolgondo kanday sonun bolmok,
uşul peyzajdın aldında sürötkö tüşmökpüz e? Oy emne
dep döörüp atam, sürötkö tüşköndö paydası kaysı? Biz
emi bul jerde tübölük kalıp ketebiz da e? – dep Gülayım
birdemelerdi aytıp jattı.
Ejesinin sözdörün
ukpaganday, Maksat aylanadagı köz joosun algan tabiyatka
suktanıp karap otura berdi.

- Ugup jatasınbı meni Maksat? – Gülayım inisin
çıkanagı menen türtkülödü.
Bir saamga unçukpay katıp oturgan Maksat, bir ubakta
külümsüröp ün kattı:
- Bizdin bul jaka kelip kalganıbız kokustuk emes eje…
Menin közdögön maksatım, tilegen tilegim orundaldı
okşoyt…
- Men da oşentip oylop jatam! – dedi Gülayım. – Sen
uşul kargagansıñ go meni çaması, ejem ılayım etten
başka tamak jok, pivo jok, internet jok, keçki klubdar
jok, jininen jaman körgön ayıl jerine barıp kalsa eken
– dep. Uşintip tileñdin bele taş boor? – dep Maksatka
burulup kabagın çatıp jılmayu aralaş ızırınıp
karadı.
- Oy jook, sizdi emes özümdü aytıp jatam. Apam
suranganda sizge karoolçu bolup keçki klubdarga
barganımda, siler içkilik içip, biylep-oynop, katkırıp
jırgap jatkanıñarda men oturup alıp kudu uşunday kooz,
een tabiyattın koynuna ketip kaluunu eñsey berçümün.
Azır oşol men elestetken jerge kelip kalganıbızga bir
çeti tañ kalıp, bir çeti içimden süyünüp, oşogo aytıp
jatam, tilekterim orundaldı okşoyt dep.
- Koyçu, çındap elebi? Saga jakçu emes bele klubta?
Bilbeym, menimçe jaş kezde oşentip oynop es-alış
kerek da – dep jelkesin kaktı Gülayım.
- Jakmak tügül jiyirkençümün – dedi Maksat. - Açıgın
aytsam tüşünböym adamdar emne üçün içkilik içişet.
İçip alıp adamdık keypin jogotup, sögüşüp, muştaşıp-

tıtışıp aybandan beter bolup kalışat. Men buga esaluu dep ayta albaym. Teskerisinçe den-sooluktarın
buzup keleçegine balta çabışat. Ayrıkça kızdar, alar
boloçoktogu eneler emespi. Men kança jolu sizge
küygönümdön ayttım ukpadıñız, atam menen apamdı
togotpoysuz. Andıktan balkim tagdır sizdi oşol
jamandıktardan alıstatıp
uşul jerge alıp kelip
taştagandır, kim bilet – dep ejesin karadı.
Özünön kiçüü bolso da inisinin sın aralaş tuura
nerseni aytıp jatkanına Gülayım içinen makul bolso da
sır berbey köşörgönsüdü:
- İi ooba, senin oyuñ boyunça meni tagdır jazalaganı
alıp keliptir bul jerge. Tüşündüm aytayın degen oyuñdu.
- Jok tüşünböy kaldıñız … - dep söz baştap kelatkan
Maksattı – Men baarın tuura ele tüşündüm – dep kese
aytıp Gülayım toktotup saldı.
Ukkusu kelbegen ejesine Maksat kol şiltep tim boldu.
Eköö unçukpay şarkıratma jaktı karap oturup kalıştı.
Kün toonun arkasına jaşınıp, küügüm kirip kelattı.
Kündün batışın ele kütüp turgansıp deñiz taraptan
salkın jel sogo baştadı. Sokkon jelge biyiktigi belge
jetken türkün tüstüü gül aralaş jaşıl betegenin
baştarı ırgalıp jattı. Jelkesine ilip ıldıy jaktan
ala kelgen çepkendi Maksat ejesine arta saldı. Gülayım
- Keregi jok! dep burk etkeni menen çepkendi artıp
jatkan Maksatka karşılık körsötpödü. Janatan unçukpay
oturgan Gülayım, inisinin kamkorduguna içi jılıdıbı,
aytor bir ubakta söz baştadı:

- Balkim senin aytkanıñda çındık bardır Maksat. Eger
bul jerge kelip kalganıbız kokustuk emes, kandaydır bir
tagdırdın belgisi, sınoosu bolso, anda biz al sınoodon
ötüşübüz
kerektir!
Mından
arı
men
özümdün
kemçilikterimdi oñdoogo araket kılam. Balkim oşondo
tagdırdın sınoosunan ötüp, üygö kaytattırbız kim bilet.
Tuurabı, sen kanday oyloysun?
- Tuura, sizge koşulam! – dep jılmaydı Maksat ejesinin
ömüründö birinçi jolu özünün kemçildikterin moynuna
alıp jatkanına bir turup tañ kalıp, bir turup süyünüp.
- Kel anda biri-biribiz menen uruşpay, taarınışpay
bul sınoonu birgelikte jeñip çıgalı – dep Gülayım
inisine kolun sundu. Maksat ejesinin kolun karmap
bekem kısıp kaldı.
Başka tüşkön kıyınçılıktar adamdardı jakındatat
degen söz tuura belem, aytor, eje-ini tüşkö kirbegen
okuyalardı baştan ötkörüp jatıp, ömürlöründö birinçi
jolu uşintip öz ara açık, içten süylöşüp, a tügül jada
kalsa bir-birin koldop jatkandarın baykaştı. Demeyde
mintip jüröktön maekteşüügö ubaktıları bolçu emes.
Ubakıt bolso dagı ar kimisi öz işteri, jeke
kızıkçılıktarı menen alektenişçü.
Eje-ini ün katpay dagı bir topko aldı jaktagı
jaratılış koozduguna karap oturuştu. Bir ubakta
kolottun içinen ışkırık ugulup kaldı. Burulup karaşıp
boz üylördün janında turgan Seytektin bularga kol
bulgalap çakırıp jatkanın körüştü.

- Jürüñüz eje ıldıy tüşölü, çakırıp jatışat. Keç da
kirip kaldı – dep aylanasın karanıp Maksat ordunan
turdu.
- Oiiy, butum uktap kalgan tura otura berip – dep
ontolodu Gülayım turup jatıp. Janaarakta künduzü
çıgıp kelişken adırdın boorundagı kıya jol menen eköö
eerçişip ıldıy karay jönöştü. Bular kolottun içine
tüşüp boz üylördün janına barışkanda konuştagı
adamdar keçki tamaktı jep bütüşkön eken. Bul jerde
elektr energiyası jok bolgonduguna baylanıştuu
jergiliktüü el küügüm tüşköndö ele tamaktanıp, erte ele
jatıp alışat öñdüü. Kündüzü adırdın boorunda mal
kaytarıp jürgön jigit konuştu közdöy maldardı aydap
kelip kaldı. Jaş baldar jügürüşüp koylordun aldınartın tosuşup butaktardan jasalgan koroogo aydaşıp
kirgizip jatıştı. Boz üylördön jıgaç çelekterin kötörö
çıgışkan kız-kelinder saan uylardı tosup alıp
kazıktarga baylap saap kirişti. Seytektin janında
kazan başında kolundagı kesede mayda tuuralıp
kuurulgan etti çaynap oturgan janagı keñ dalıluu
murutçan bayke Maksat menen Gülayımga kayrılıp
süylöp kaldı:
- Teetigi keselerden ala kelgile, tamaktanıp algıla –
dep arıda kaşaanın ustundarında biri-birine kiyilip
ilinip turgan jıgaç çınılardı körsöttü. Koldoruna
birden çını karmap murutçan baykenin janına
barışkan eköö emne tamak eken degensip kazanga üñülüp
karap
kalıştı.
Kazanda
kuurulgan
etti
körüp
Gülayımdın maanayı çögö tüşkönsüdü. Oşentse da etsiz
tamaktan tüñülgön Gülayım tigi jigit çınısına toltura
salıp bergen etti kötörüp kiyizdin çetine barıp oturup

bir kıyla etke kolu barbay çınını tiktep oturup kaldı.
Udaa kelip kiyizdin çetine otura ketken Maksat,
ejesinin bul abalın korup “Emne boldu?” degensip
başın iykep surap kaldı.
Maksatka gana ugulaarlık kılıp Gülayım şıbırap
kaldı:
- Baykadıñbı? Tagdır meni çındap ele jazalap jatat.
Keçee kemede kartoşka tamaktı suuga tögüp jiberdim ele.
Emi bolso al da jok!
Ejesinin joobun ugup Maksat jılmayuga argasız boldu.
Munu baykagan Gülayım Maksatka kayrılıp akırın:
- İi külüp jatasıñbı içiñen meni mıskıldap?
- Mıskıldagan jokmun, birok özünüzdü sırttan körsöñüz
siz dele külmöksüz, çınıdagı et sizdi tiştep ala
turgansıp çooçurkap oturasız, oşogo külküm keldi – dedi
Maksat jılmaygan boydon.
- Çooçurkabay ele, özüñ bilesiñ go takır et jebeym.
Oşogo kızıktay bolup jatam. Bir çeti kursagım ayabay
açtı birok – dedi inisinin sözdörünö külküsü kelgen
Gülayım. – Suraçı andan körö tigilerden süt içsek
bolobu dep, men uyalıp jatam. Teetiginde uy saap
jatışpaybı.
- Makul – dep Maksat arı burulup, oçok başında döñgöçkö
oturup alıp tamaktanıp jatkan Seytekten surap kaldı:
- Seytek mırza içkenge süt barbı, ejem et tamaktı
jebeyt ele? – dedi kiçine tartıngansıp.

Seytek menen tigi murutçan Maksat süylöp bütöör menen
Gülayımdın çınısındagı ali ooz tiyilbegen etti körüp
tañırkap karap kalıştı. Oozundagı etti çaynap bütüp
Seytek ün kattı:
- Ooba, süt keñiri ele. Azır jeñeler saap kelişsin
uylardı, süt kaynatıp içebiz anan, kütö turasıñar da ee
kiçine? Süttön başka kaymak, sarı may, ayran, çöbögö,
kımız bar eger kaalasa.
- Jok süt ele içem, rahmat – dedi Gülayım jılmayıp.
Janatan unçukpay oturgan murutçan bayke bir ubakta söz
baştadı:
- Menin atım Temir, Seytek ekööbüzdün atalarıbız bir
tuugan. Kündüzü tüştönüp jatkanda Baktıbek çoñ atamdın
janında oturgan aksakaldardı körsöñör kerek. Oşol
eköö bizdin atalarıbız bolot. Bayarakta Seytek aytıp
berdi kiçine siler jaşagan jak tuuraluu. Şaar degen
konuşta turat ekensiñer. Al jakta et jebeseñer başka
emne menen tamaktanasıñar?
- Tamaktın türlörü köp biz jakta etten sırtkarı dele –
dep Gülayım tüşündürö baştadı. - Men misalı kuurulgan
kartoşkanı, jaşılçalardan jasalgan jeñil tamaktardı
jakşı köröm.
- Aiy dese, siler jalañ çöp jep kalgan turbaysıñarbı! –
dep tigi Temir bayke tamaşalap kaldı. Oturgandar
baarı külüp kalıştı.
- Bul jerde dele kartöşkö bar – dep sozun uladı Temir
bayke – Birok tüşüm aluuga ali beri erte.

Süttü kütüp, uy saap jürgön kız-kelinderdi karap oturgan
Gülayım jañılış ugup kaldımbı degensip ukkan
kulagına işenbey şaşkalaktap kaytalap surap kaldı:
- Kartoşka bar dedinizbi?
- Ooba bar eken, birok bışa elek eken eken – dep Maksat
dep süyünçülödü ejesine.
- Uraa Maksat, kartoşka jeyt ekenbiz jakında! Aytmakçı
tüşüm kaçan dayar bolot? – dep jaş baladay kol çaap
kubandı Gülayım.
- Dagı bir ayday ubakıt bar, birok tezireek bışıp
jetilişi üçün kartöşkönü karaş kerek, topuragın
jumşartıp çaap, anan ubagında jamgır jaap berse –
dedi Temir bayke.
- Men karaganga dayarmın, üyrötüp koysoñor ele kanday
karaştı – dedi Gülayım süygön tamagına ertereek
jetüügö aşıgıp.
- Makul üyrötöbüz – dep Seytek külümsürödü.
Añgıça uy saap bütkön kız-kelinder süt tolo çelekterin
kötörüp kayta baştaştı. Nursuluu da jeñeleri menen
birge çelek kötörüşüp kelip kaldı. Özünün çınısındagı
etti jep bütüp, Gülayımdın çınısındagı etke ötkön
Maksat oturgan jerinen eç kimge baykatpayın degensip et
jemiş bolup arıda basıp kelatkan Nursuluunu karap
jattı. Özünö kadalgan Maksattın köz karaşın baykap
kiçine sürdögönsügön Nursuluu da uzun kirpikterinin
arasınan tunuk közdörü menen jaltañday Maksat oturgan
tarapka bir eki jolu kılçayıp karap ötüp ketti.

Jooluk salıngan uzun boyluu kelin Temir baykenin
jubayı körünöt, Temir bayke aga kayrılıp:
- Sırga, konoktorgo süt kaynatıp bergile, içip alıp
jatışsın – dedi.
- Meyli azır – degen tigi Sırga jeñe jakın kelip
konoktor menen salamdaşıp Seyteke karap: - Kiçüü bala
berki kazandı asıp ot jagıp beriñiz – dep kaldı.
Seytek oturgan jerinen ırgıp turup et kuurulgan kazandı
oçokton çıgarıp, arıda kömkörösünön kaşaada ilinip
turgan kazandı asıp, kızarıp çok bolup turgan oçoko
otundan ırgıtıp üylöp, ot jagıp bere saldı. Sırga jeñe
kazanga süttü alıp kelip kuyup, kaynagança karay turgula
dep erkekterge tapşırma berip, erteden beri keçeeki
kiyimi menen jürgön Gülayımdı bir sıyra karap alıp,
Jürüñüz çoñ kız - dep çakırıp, eköö eerçişip arı
jaktagı boz üygö kirip ketişti. Birazdan süt da köbürüp
kaynay baştadı. Aşıp tögülüp ketpesin dep Seytek süttü
aralaştırıp, ottu azayttı. Nursuluunun karaanın bügün
dagı körö alaar bekem dep kütkön Maksattın ümütü
orundalbay suluu biykeç boz üydön kayra çıkpadı.
Janaarakta boz üygö kirip ketişken Sırga jeñe menen
Gülayım koburaşıp süylöşüp sırtka çıgışkanda Maksat
ejesin daroo taanıy albadı. Kaştarın oynotup, tizesin
azıraak bügüp eki kolu menen etegin kiçine öydö tartıp,
sahnadagı artisterdey taazim bergenine Maksat baş
bolup oturgandar jılmayıp karap kalıştı. Ejesine
uluttuk kiyimdin mınday sonun jaraşaarın birinçi
jolu körgön Maksat baş barmagın jogoru kötörüp «sonun»
dedi, külümsüröp kubanganın jaşıra albay. Temir
baykenin jubayı ejesin baştan ayak kiyindirip koyuptur.

Gülayım kaytıp kelip inisinin janınan orun alıp,
Sırga jeñe oturgandarga süt kuyup bere baştadı. Isık
süttön bir çınıdan içip konoktor da, tigiler da, biribirine beypil tün kaalap özdörünö tiyiştüü üylörgö
tarkap ketişti. Jataardan murun boz üydün ergilçegin
tüşürüp jaap jatkan Maksatka kayrılıp: - Bul jer maga
akırındap jagıp baratat – dedi Gülayım jañı
kiyimderin bir sıyra karap jatıp jılmayıp.
Ejesinin jürüm-turumunun köz körünöö jakşı jaka
özgörüp baratkanın baykagan Maksat baş iykep
külümsüröp, özdörü duuşar bolgon bul jagdaydın eç
bolboso ejesi üçün paydaluu bolup jatkanına içinen
kubandı. Keçee uktagan jerine kelip çalkasınan tüşüp
jatıp, etke toygon kursagın sılanıp atıp Maksattın tez
ele uykusu kelip, közü iline baştadı.
- Erteñ barıp kartoşka karaym – dedi arıda jatkan
Gülayım uktap baratkan inisinin uykusun buzup.
- İi jakşı - dedi Maksat uykusurap.
- Asmandın suluulugun karaçı, bul jerde jıldızdar
kıyla jakın körünöt eken – dep tiginin uktap kalganın
baykabay Gülayım köpkö süylönüp dagı birdemelerdi
aytıp,
töbödön
tündüktön
körüngön
asmandagı
jıldızdardı karap jatıp uykuga ketti…

4-bölüm. Suu tegirmen
Kandaydır bir kuştardın türlöntup sayragan dobuşunan
oygongon Gülayım, tündüktü tiktep, jañı gana agarıp tañ
atıp kelatkanın baykadı. Demeydegi jaşoosunda
klubtan çarçap keç kelip jatıp, ertesi keç oygonçu ele
tüşkö jakın. Keçee jataardın aldında jañı saalgan süt
içip, taza abaluu jerde uktaganga denesi jakşı es
alganbı, aytor tañ atpay turup aldı. Bosogodon sırtka
bir baş bagıp karap, tışkarıda eç kim joktugun
baykadı. Uylar baylangan jerlerinde, koylor koroodo
kepşenip jatışıptır. Bir gana narıraakta butunan uzun
jip menen arkandalgan çabandın atı bışkırınıp basıp
ottop jürüptür. Erte turuşu turup alıp, emne kılışın
bilbey arı-beri basıp boz üydün emerekterin kızıgıp
karay baştadı. Türdüü buyum-kiyimge tüşürülgön oymoçiyme, saymalardın ar birin kunt koyuu menen karap,
alardın baarı birigip boz üydün içindegi keremet
koozduktu toluktap turganday sezildi. Birok uşul
koozduktu janaraakta özü uktap turgan jerde çaçılıp
jatkan töşök-juurkandar buzup jatkanday köründü.
Adattagı erinçeek, jalkoolugun unutup, jerde jatkan
töşöktördü büktöp, bir çekege irettep jıya baştadı. Bir
ubakta sırttan biröönün jötölgön ünü ugulup kaldı.
Eşiktin kıçıgınan şıkaalap karap, koluna kumgan
kötörüp eñkeye basıp tuştagı boz üydün arı jagınan
kelatkan Baktıbek aksakaldı kördü. Kumgandı üydün
janına koyup, arıda kaşaada ilinip turgan jaynamazdı
alıp kök çöptün üstünö jaya salıp, kıbılanı karay namaz
okuy baştadı. Birazdan oñgo-solgo salam berip, namazın
okup büttü. Beri jakta bosogonun kıçıgınan karap turgan
Gülayım şaşpay basıp aksakaldın janına bardı:

- Kutmanduu tañıñız menen ava!
- Birge bolsun kızım, jakşı es aldıñarbı? – dedi
Baktıbek ava sakalın sılanıp oturgan jerinen.
- Ooba, jakşı ele.
- Erte turup algansıñ go, jayçılıkpı kızım? – dep tañ
atpay turup algan Gülayımga tañırkap karadı.
-Men ertereek turup barıp kartoşka karasam dedim ele.
Keçee Temir bayke topuragın çaap jakşılap karasa
kartoşka ertereek bışat degen bolçu.
- Koy kızım kıynalıp kalasıñ, bizde oor talaa jumuşun
erkek baldar ele kılat. Emne, Temir saga kartöşkö çap
dedibi? Kokuy botom al emnesi? Azır uktap tursun
süylöşöm anı menen – dep tayagı menen Temir baykenin
üyü jaktı kezendi.
- Jook, meni eç kim zordogon jok kartoşka çap dep, men
özüm ertereek kartoşka jegim kelip jatat. Et tamaktı
jey albaym.
- Aa anday bolso meyli anda – dep aksakal tayagına
tayanıp ordunan turup: – Jürü kızım - dep Gulnazdı
eerçitip
koroo jaktı közdöy
bastı. Koroonun
kaşaasında süyönüp turgan ketmendi körsötüp - Mobul
ketmendi alıp al – dep say jaktagı talaaga karay baştap
jönödü. Egin egilgen talaa eki bölüktön turat eken.
Kiçireek ayantçaga kartoşka egiliptir, anın arı
jagındagı çoñuraak ayantka buuday sebiliptir. Kartoşka
egilgen jerge jetişkende Baktıbek ava toktop, eki
koldop tayagına süyönüp dem alıp turdu. Artınan eerçiy
kelgen Gülayım ömüründö eç kaçan koluna ketmen karmap

körbögöndüktön, ketmendi kanday karmap, kantip çabışın
bilbey aldastap turup kaldı.
- Birinçi jolu ketmen çaap jatat okşoysuñ kızım, kele
beri ketmendi – dep Baktıbek ava tayagın arı taştap,
ketmendi alıp, kanday karmaştı körsötö baştadı. – Men
karıp kalbadımbı, ketmendi kötörgöngö da darametim
jok, bolboso çaap körsötüp beret elem.
- Aa tüşündüm emi bere beriñiz – dep Gülayım ketmendi
alıp ertereek işke kirişkenge aşıgıp turdu. Ketmendi
kanday karmaştı üyröngönü menen topuraktı çabış dele
oñoy emes eken. Gülayımdın nazik koldoru menen akırın
şiltegen ketmeni jaykı kündün ısıgına katıp kalgan
topurakka ötpöy jattı.
- Katuurak şiltey ber kızım ketmendi biyik kötörüp, jer
katıp kalgan tura köptön beri jamgır jaabay - dep
Baktıbek ava kök çöpkö otura ketti. Aksakal aytkanday
Gülayım ketmendi töbösünön biyik kötörüp kerilip
taştadı ele ketmendin başı tolugu menen jerge kirip
ketti. Çoñ iygilike jetişkensip Gülayım jaş baladay
külmüñdöp süyünüp kaldı aksakaldı karap.
- İi jaraysıñ kızım, bar ekensiñ go! Tart emi özüñö,
topuraktı köñtörüp çıgar – dedi aksakal oturgan
jerinen. Baktıbek avanın dem berip maktagan sözdörü
küç berdibi, aytor Gülayım bolgon küçü menen ketmendi
özünö karay tarttı ele jerge kirip turgan ketmendin
başı topuraktı ırgıta jerden çıgıp, Gülayım
çalkasınan ketip jerge oturup kaldı. Ketmendin
başınan ırgıgan topurak Baktıbek avanın üstünö barıp
tüştü. Artına burulup beti başı topuraka bulanıp

oturgan aksakaldı körüp emne dep iyet eken dep korkup
Gülayım şaşkalaktap keçirim surap kaldı:
- Oy, oy keçirip koyuñuz kokustuk bolup ketti, ketmendi
katuu tartsam uşintip ırgıp ketti...
Unçukpay jüzündögü çañdı aarçıp jatıp Baktıbek ava,
korkkonunan közün alaytıp, künöölüüdöy kızarıp
jıgılgan jerinde oturgan Gülayımdın abalın körüp
külüp jiberdi. Azır uruşsa kerek dep çooçup turgan
Gülayım, aksakaldın jaydarı kabıl alganınan ulam özü
da katkırıp külüp kaldı.
- Eç nerse emes kızım, uşintip üyrönöt da jañı işti
baştap jatıp baarı ele. Jaş nariste dele algaç butuna
turup jatıp, tam-tuñ kadam şiltep jıgılıp-turup jürüp
üyrönöt baskandı – dedi Baktıbek ava kalpagındagı
topuraktı silkip tüşürüp jatıp.
Eköönün bir topko sozulgan katkırıgı boz üylördö uktap
jatkandardı oygottu belem, Temir bayke jubayı eköö
berki jaktan, uykuluu közdörün arañ açıp arı jaktan
Seytek, anı koştoy Seytektin atası-enesi çıgıp,
koldoru menen jañı çıgıp kelatkan kündü kalkalap,
baarı talaa jaktı karap kalıştı. Jaş baldar
körünbödü, ali beri uktap jatışkan sıyaktuu.
- Apey botom, atam jaşarıp ketken tura – dep Seytektin
atası külümsüröp talaa jaktı karap, kayra üygö kirip
ketti. Janındagılar külüp kalıştı.
-Seytek, men mal kaytarganı çıgam bügün. Tigi meyman
kız kartöşkö çaap jatkan körünöt, siler janagı Maksat
ekööñ barıp koşo çabışkıla - dep Temir bayke jubayı

alıp çıkkan çınıdagı ayrandı bir uurtap içip, üydün
janında jatkan eerdi alıp, arıda arkandalıp turgan
attı közdöy bastı. Sırga jeñe bolso çelekterin kötörüp
uylar baylangan tarapka jönödu tañkı saan üçün.
- Makul, azır oçoko ot jagıp berip koѐyun – dedi Seytek
oçoko kurgak otundardı taştap jatıp.
Seytek oçoko ottu jagıp, kazandı asıp berip koyup, koroo
jakta turgan eki ketmendi alıp, Maksat uktap jatkan boz
üy taraptı bir karap: “meyli uktay bersin oygotpoyun”
dedi okşoyt, ketmenderin kötörüp Gülayım menen çoñ
atası jürgön talaa jaktı közdöy bet aldı.
- Arbañızdar, tañ atpay işti baştap jiberdiñizderbi?
– dep külümsüröp uçuraştı tigilerdin janına kelip.
- Ooba, baştap jiberdik, bul kızım kelip baştap
berbese silerdin kartöşkönü karay turgan türüñör jok –
dedi Baktıbek ava oturgan jerinen.
- Siz da katuu iştegensiz go çoñ ata, üstü-başınızdan
beri çañ bolup.
Janaarakta ketmendin başınan ırgıgan topurak üstünö
tüşüp, kiyimderi çañ bolup oturgan Baktıbek ava eñkeyip
özün bir sıyra karap alıp sır berbey süylöp kaldı:
- Siler kılbasañar anan, özüm jörmölöp bolso da
çaptım kartöşkönü kiçine – dedi jılmayıp.
Eptep-septep eki üç kadamdık aralıktı çaap, narıda
ketmen karmap turgan Gülayım, janagı okuyanı estep dagı
külüp kaldı.

Bulardın mınçalık emnege külüp jatkanına tüşünö
berbegen Seytek da ooz uçunan jılmayıp «tfu» dep
koluna tükürürünüp, başı çoñuraak ketmendi alıp
kartoşka çapkanga kirişti. Birpasta ele patıratıp
çaap, Gülayımdın erteden beri çapkan ayantçasınan beşaltı esse çoñ ayanttı çaap saldı. Bışıldap terdep
Seytekti tuurap araket kılsa da baarı bir jigittin küçü
başka eken da, kubalap çaap jetişe albay koydu Gülnaz.
Bir ubakta arka jaktan - İş ilgeri bolsun! - degen dobuş
çıktı. Burulup karaşsa koluna boş çelekterdi kötörüp
alıp Nursuluu say jaktı közdöy ötüp baratıptır.
- Emne kartoşkaga suu kuyabı çelekter menen suu taşıp? –
dep Gülayım janındagı Seytekten surap kaldı
Nursuluunu körsötüp.
- Jok, suunu üygö alıp barsa kerek – dedi Seytek
- Kartoşka takır suugarılbaybı?
çökkönsügön Gülayım.

– dedi

köñülü

- Suugarsak albette tüşüm jakşı bolmok, birok darıya
bul jerden ıldıyıraak deñgeelde akkandıktan suu bul
jaka çıkpayt. Çelektep taşısa oñor emes suu ketpeyt,
daroo ele jerge siñip ketet kuygan suu – dep Seytek
ketmen çabışın ulanttı.
- İi tüşünüktüü – dep Gülayım ketmenine süyönüp
oylonup turup kaldı. Birazdan: - Kartoşkanın uşunday
kıyınçılık menen bışaarın bilgen emesmin! – dep
beşenesindegi terin aarçınıp uurtunan jılmayıp
üşküründü.

Añgıça say jaktan çelekterine suu tolturup Nursuluu
kaytıp kaldı.
- Tigi kızdın atı kim ele? – dedi Gülayım Seyteke
burulup.
Gülayım jañsagan jaktı karagan Seytek:
- Aa Nursuluu atı – dedi.
- Nursuluu! – dep kıykırıp kaldı Gülayım suu kötörüp
ötüp baratkan Nursuluuga. Ordunda toktop çelekterin
jerge koyup karap kalgan kızga: - Menin inim Maksattı
çakırıp koyçu bul jaka suranıç – dedi Gülayım.
«Makul» degensip baş iykep koyup Nursuluu boz üylör
jaka jolun ulanttı.
Bir ubakta közün açıp uykudan oygongon Maksat, jatkan
jerinen jan jagın karanıp ejesin körö albadı. Ejesi
uktagan töşök-juurkandar arıda jıyılıp turuptur. Bir
topko ordunan turbay boz üydün töbösün tiktep kerilip
jattı. Közünö tör jakta keregede ilinip turgan ayuunun
kaldaygan terisi urundu. Jooloru menen katuu alışıp
jatıp jan bergen go sıyagı, oozun keñ açıp, azuu
tişterinen beri körsötüp ölüptür. Uşintip oylonup
atkanda sırt jaktan jakındap kelatkan kadamdardın
dobuşu ugulup kaldı. Jatkan jerinen eñkeyip karap,
azıraak kötörülüp açılıp turgan bosogodogu ergilçektin
astınan, özü jatkan boz üydü karay basıp kelatkan ejesi
Gülayımdıkınday uzun etek kiygen kızdın buttarı
köründü. «Ejem kelatat» dep oylogon Maksat, korkutayın
dedibi, ordunan ırgıp tura kalıp, tördö ilinip turgan
ayunun terisin jamına koyup bosogonun aldına barıp

kütüp turdu. Sırttagı kadamdar jakındap boz üydün
aldına kelgende, Maksat ergilçekti oñ kolu menen bulkup
aça salıp «Aaaaa» dep bakırıp ırgıp çıktı. Tigi kelgen
kız korktubu-korkpodubu belgisiz, birok “kıñk» etken
dobuş çıkpaganınan ulam Maksat bir jañılıştık
bolgonun sezdibi, aytor üstündö jamınıp turgan ayunun
terisin kötörüp karasa, teri jamıngan jarım jılañaç
içki kiyimçen Maksattı tañırkap karap aldında janagı
suluu biykeç Nursuluu turuptur. Bul kızdın aldında uyat
bolgonu az kelgensip, başın kiçine kötörüp narı jaktı
karasa, oçok jakta jürgön kız-kelinder da Maksattı
karap kıtkılıktap külüp jatışıptır.
- Oy keçiresiz... – dep uyalganınan kızarıp, kireerge
teşik tappay, kayra boz üygö kire kaçtı.
Bosogonun arı jagınan janatan unçukpay tañırkap turgan
Nursuluu ün kattı: - Sizdi tigi talaa jakta ejeñiz
çakırıp jattı ele – dep aytıp şıpılday basıp uzap
ketti.
- İi makul – dep üydün içinen joop bergen Maksat,
şaşılıp-buşulup kiyinip atıp özün-özü jemelep jattı:
- İt ele boldum tigilerdin aldında, ayunu turaym
debatıp... – dedi özünçö kübürönüp.
Özünün bul josunsuz jorugun oylop jatıp kantip
kiyingenin da baykabay kaldı. Boz üydön çıgıp eki jaka
karaştan tartınıp, jer karagan boydon daroo ele egin
egilgen talaanı közdöy bet aldı. Talaaga jetkiçe bir az
murun bolup ötkön okuyanı estep, bir turup uyalıp, bir
turup külküsü kelip barattı. Kartoşka egilgen ayantka
kelgende Gülayım menen Seytek ketmen çaap, Baktıbek

ava tigi eköönö kaysı bir okuyalardı aytıp berip
jatıptır. Jakındap barganda aksakal Maksatka:
- Kel uulum, uyku bıştıbı?
- Ooba – dep külümsüröp joop bergen Maksat başın
tırmanıp aylanasın karap ketmen izdep kaldı:
- Maga da ketmen barbı?
-Teetiginde jatat – dep Seytek kartoşka egilgen ayanttın
çetinde jatkan ketmendi kolun jañsap körsötüp kaldı.
Ketmendi alıp Maksat tigilerdin janına barıp:
- Körsötüp koygulaçı maga da – dedi.
- Maksat kördüñbü? Kança jerdi çaap saldım sen uktap
jatkança, koldorumdu karaçı, joor bolup ketti – dep
Gülayım jılmaydı.
- İi işendim, Seytek ele çapsa kerek baarın.
- Jok, tigi jaktı Gülayım eje özü ele çaptı, bilinip
turbaybı ayırmalanıp – dedi Seytek.
- Keçireek baştagandar tüşkü tamaka keçireek barışat –
dep arıda oturgan Baktıbek ava tamaşalap kaldı.
- Oo men anda birinçi barıp tamaktanat ekem, Maksat sen
eñ akırında barat ekensiñ! – dep Gülayım süyünüp kaldı.
- Meyli – dep jılmaydı Maksat tamaşanı tüşünüp.
Üçöö katar-katar turup alıp çaap kirişti. Baktıbek ava
ordunan turup, arı jakta buuday sebilgen talaanı közdöy
basıp ketti. Kün töbögö jakındap kalganda kartoşka
egilgen ayanttı çaap bütüp kalıştı. Buuday ayantın bir
sıyra kıdırıp kelgen Bakıtbek ava tigilerge kayrılıp:
- Ay azamattar, barakelde, bütürüp koyupsuñar. Tigi jaktı
kıdırıp keldim. Bıyıl jay içi jaan jakşı jaabay
eginder da erte sargaya baştaptır, bul ketişte tüşüm
jakşı bolboy kalat oyşoyt – dep keyip kaldı.
Ketmenderine süyönüp baarı japırt buuday talaası
taraptı karap kalıştı. Bir saamga sozulgan tınçtıktı
Maksattın ünü buzdu:
- Teetigi dayradan suu çıgarsak bolboybu? – dep say jaka
bulgadı.
- Maksat bul jerde tok je benzin jok, kantip çıgarasıñ?
– dedi Gülayım Maksatka tañırkay karap.
- Benzin, toktun keregi jok, suu tegirmenderinde
koldonulgan ıkmanı koldonup suu çıgarsa bolot – dep
işeniçtüü süylödü Maksat.
Janatan eje-inini karap unçukpay turgan Baktıbek ava
ün kattı:
- Sözüñördü jakşı tüşünbödüm, birok eger oşondoy suu
çıgara ala turgan joldu bilseñ suu çıgarıp berçi
balam, batamdı ayabayt elem. Biz gana emes, suuga çañkap
turgan bul eginder da ıraazı boluşat – dedi jalooruy
karap. – Menin ıramatılık atam men jaş kezde köz
jumdu, bolboso köp nerseni üyrötöt ele dep oyloym – dep
jötölüp kaldı.

- Erteli-keç jasap körgön emesmin, birok jasasak bolso
kerek. Negizgi aspap katarı balta, arkan-jip kerek
bolgonu? – dedi Maksat Seyteke karap.
- Balta, jip bar, jıgaç kerek bolso attı tokup teetigi
adırdan kıyıp süyrötüp kele koyobuz – dep Seytek
dayradan suu çıgara turgan ukmuş tetik jasay
turgandarına
süyüngönün jaşırbay
joop
berdi
tolkundanıp.
- Oşentkileçi çındap ele, menin kartoşkalarım da
bışsın ertereek – dep Gülayım kubanıp kaldı.
- Biz attı tokuganı kettik anda! – dedi Seytek adırdın
boorunda tuşoolonup sekirip ottop jürgön at jaktı
jañsap.
- Tüştönüp albaysıñarbı balam – dedi Baktıbek ava.
- Kursagıñız açpadıbı, tamaktanıp alalıbı? – dep
Seytek Maksattı karadı.
Kursagı açıp tursa da erte menenki jorugunan ulam, tigi
jaktagı kız-kelinderge körünüştön uyaldıbı, aytor baş
çaykap: - Jok, kursagım tok ele - dep koydu.
- Jürüñüz anda kettik – dep Seytek at tarapka bet aldı.
Maksat anı eerçip jönödü. Gülayım ketmenderdi
kötörüp, Baktıbek ava eköö boz üylör jaka ketişti.
Adırdın booruna çıgıp kelişip, Seytek kişendelip
ottop jürgön attı başındagı türülüp turgan jügönünön
karmap, tizgindi çıgarıp bir koluna ilip, ekinçi kolu
menen kişendi çeçip, attın üstünö ırgıp mindi. At

üstünön butunun uçun üzöngüdöy bügüp, kolun Maksatka
uzatıp, «keliñiz uçkaşıñız» dedi.
- Jıgılıp tüşpöymünbü? – dep Maksat çooçurkadı.
- Jok jıgılbaysız, meni karmap alasız, munogu butumdun
başın teep mine beriñiz – dep Seytek köndürdü.
Seytektin butun teep atka minip, eköö uçkaşkan boydon
koroo tarapka bet alıştı. Koroonun janına kelip attan
tüşüşüp, arıda jatkan eerdi alıp kelip Seytek attı
tokuy baştadı. Atka mingendi jaktırgan Maksat
Seytektin janına kelip attı kantip tokup jatkandıgın
kızıgıp karap turdu.
- At tokup körbögönsüz da ee? – dep surap kaldı Seytek.
- Jok kaydan? Oşogo kızıgıp karap jatam – dedi Maksat.
- Anda körüp uyrönüp alıñız. Birinçi mobul içmekti
salabız attın üstünö. Bul atayın jumşak kezdemeden
jasalgan, attın joonu oorubaş üçün – dep körsötüp
tüşündürö baştadı Seytek. –Anan terdikti salabız.
Terdik kalıñ kiyizden jasalgan, üstündögü adamdın
oordugunan attın jelkesi joorup ketpeş üçün. Anan
eerdin eki butu oturgan jerge munogu jaazdar töşölöt,
koşumça koruma katarı. Akırında eer koyulup, adam
oturganga ıngayluu töşök töşölüp basmayıl tartılat –
dedi basmayıldı tartıp jatıp. – Basmayıl naçar
tartılıp kalsa, kiyinçereek attın üstündö ketip baratıp
boşop ketse şıpırılıp tüşüp kalasız eer menen koşo –
dep koşumçaladı jılmayıp. Basmayıl jönündö söz
bolup jatkanda Maksattın esine keçee keçinde Baktıbek
avanın aytkan sözdörü kılt etti: «akılduu adam akılın
koldonso kara küçtü da jeñet» degen. Attiñ,
uşul

basmayıl tuuraluu murunuraak bilgende jakşı bolboyt
bele? Keçee ıldıykı konuştan kelgen Bekmırza
Maksattın kolun eerge kayrıp basıp, omuroo saldırıp
jatkanda basmayılın çeçip jiberse bolmok eken, tigi
kıyınsıngan neme atınan şıpırılıp tüşüp kalmak eken
dep oylop kaldı Maksat içinen.
At tokulup bütköndö Seytek eerge kurjundu asıp, kurjunga
eki balta menen arkandı alıp kelip saldı. Attı
baylanıp turgan kaşaanın ustununan çeçip jatıp
Maksatka kayrılıp:
- Eerge minesizbi je artka uçkaşasızbı? – dep suradı.
- Arkaga ele oturup alayın tınçıraak – dep Maksat
külümsürödü.
- Anda jakşılap jarmaşıñız, örgö çıgıp baratkanda
attan şıpırılasız – dep jılmaygan Seytek üzöngünü
teep atka minip, artına Maksat uçkaşıp eköö teskey
jaktagı tokoyluu adırdı közdöy jönöştü.
- Kanday karagaylardı kıyabız, joon jıgaçtar kerekpi je
içkeleribi? – dedi Seytek tizgindi kagıp attı bastırıp
baratıp.
- Negizinen momunday jıgaçtar kerek bolot – dep Maksat
eki kolunun manjaların tegerek kılıp kerektüü
joonduktu körsöttü.
- Aa tüşünüktüü, teetigindey daraktar kerek eken da? –
dep
Seytek
birin-serindep
joluga
baştagan
karagaylardın içinen içkereegin jañsap.
- Ooba oşol jarayt – dep Maksat baş iykedi.

Arkada uçkaşıp oturgan Maksat, öydölöp çıgıp baratkan
attan şıpırılıp tüşüp kalbaş üçün eerdi bekem karmap
jarmaşıp barattı. Kalıñ tokoy baştalgan jerge kelip
toktoşup, attan tüşüp, Seytek jügöndün tizginin attın
aldıñkı oñ butuna baylay koyup, eköö eki baltanı alıp
joondugu bir karıştay kelgen karagaylardı kıya
baştaştı. Jaş bolgonu menen bul karagaylardın dele
uzundugu 10 metrge jakın eken. Aldın ala sızılgan
çizmeleri, esepteri bolbogon soñ, Maksat köz aldına
boloçoktogu suu kımıldatkıçın elestetip, janagı
jardan jogoru suunu çıgaruu üçün boljol menen altıjeti uşunday karagay kerek ekendigin oylonup jattı.
Jetiştüü sanda jıgaçtardı kıyıp bütüp, bir jerge
jıyıp, ala kelgen arkan menen baarın biriktirip
baylaşıp, arkandın ekinçi uçun eerge ildi Seytek. Attı
jeteleşip kelgen jol menen eköö kayra ıldıy közdöy
kaytıştı. Darıyanın jeegine kelip arkandı çeçip salıp,
Maksattın körsötmösü boyunça, Seytek kıyılıp alıp
kelingen karagaylardı baltanın biri menen butay
baştadı. Maksat bolso darıya jeegindegi jardın
biyiktigin ölçöp, ekinçi balta menen karagaylardı
kerektüü uzundukta kesip jattı. Maksat oyunda segiz
kolduu, kölömü jardın biyiktigindey üç metrlik boydogu,
suu tegirmenin jasoonu plandaştırıp atkan. Suunun küçü
menen aylangan bul döñgölök ar aylanışında uç jagına
ornotulgan çömüçtör menen suunu suzup jogoru alıp
çıgıp çömüçtördön tüşkön suunu tosup aluuga
ılayıktaştırılgan atayın jıgaç arıkçaga kuyup, al
arıkçadan suu arı, jeeke akmak.

Kün çak töbödön urup, jeñin türünüp alıp iştep jatkan
Maksat terdep ketti. Añgıça karagaylardı butap jatkan
Seytek butap bütüp Maksatka kayrılıp kaldı:
- Uşul jıgaçtar jetiştüü bolso attı alparıp eerdi
çeçip tuşoolop koyo bereyinbi, ottoy bersin?
- Ooba keregi jok attın, uşular jetiştüü. Birok bizge
dagı köbüröök jip-arkan kerek bolot, ustundardı
biriktirip bayloo üçün – dedi Maksat çekesindegi terdi
aarçıp jatıp.
- Kün ayabay ısıp jatat, mobul kalpaktı kiyip alıñız,
başıñızga ısık ötüp ketpesin – dep Seytek başındagı
kalpaktı çeçip Maksatka sundu – Men üydön başka baş
kiyim alıp kiyip alam azır attı tuşoolop kelgençe.
- Makul - dep Maksat Seytek sungan kalpaktı alıp kiyip
işin ulanttı. Seytek attı mingen boydon jardan kıyalap
çıgıp, boz üylör tarapka bastırıp ketti. Ustundardı
kerektüü uzundukta kırkıp bütüp Maksat ısıp terdep
ketkendikten, janında şarıldap agıp jatkan tuptunuk
kaşka suuga eñilip beti başın juuy baştadı. Bir ubakta
arkasınan bojuragan jaş baldardın ünü çıgıp, başın
kötörüp burulup karasa keçee künü talaşıp-tartışıp
çükö oynop jatkan üç-tört bala kelip, jardın üstünön
jabalaktap “bular emne kılıp jatışat” degensip karap
jatışıptır. Sıyagı Seytektin boz üylör jaka barıp
darıyadan suu çıgarıp jatabız dep aytkanın ugup
kalışıp jarışa jetip kelişken go. Erteden keçke
çañıta oynop beti-baştarı çañ bolgon moturaygan alañ
köz jaş baldardı körüp, Maksat uçuraşkansıp baş iykep
jılmayıp koydu. Maksattın jılmayganın körüp, jardın
üstündö çooçurkap turgandar birin-biri türtkülöp

jardan ıldıy suu jeegine tüşüp kelişti. Kırkılıp,
butalıp jerde jatkan ustundarga bir sıyra köz
jügürtüşkön soñ, Maksat oturgan jerdin berireeginde
suudan soksoyup çıgıp turgan çoñuraak taşka çıga
kalışıp biri-birin agımı küçtüü darıyanın ortosun
karay türtö baştaştı. Janatan unçukpay jaş
öspürümdürdü karap oturgan Maksat, tigiler tamaşa
aralaş bir-birin suuga türtüp jatkanın körüp, suuga
tüşüp ketişse agıp ketişet dep korktubu, aytor tura
kalıp alarga kıykırıp kaldı:
- Ey abaylagıla! Jıgılsañar agıp ketesiñer suu menen!
Taş üstündö katkırışıp, türtünüşüp jatışkan jaş
baldar bir saamga unçukpay Maksattı tiktep turup
kalışıp, anan aralarınan elpegireegi ün kattı:
- Jıgılbaybız suuga, jön ele tamaşalaşıp oynop
jatabız.
- Bargıla başka jaka barıp oynogula, kokustuk degen
bolot, baykabay tüşüp ketesiñer! – dedi Maksat turgan
kebetesinen jazbay kabagın tüyüp.
Maksattın tıyu saluusu tigilerge jakpadı belem,
murduların çüyrüp, özdörünçö birdeme dep kübürönüşüp
taştan jeeke ırgıp tüşö baştaştı. Jaş baldardın
jardan jogoru karay çıgıp ketip jatkanın körüp Maksat
kayra suunun jeegidegi orduna otura ketti. Çök tüşüp
oturup kolun muzdak suuga salaar menen jogorudan
kileygen jalpak taş uçup kelip Maksattın aldındagı
suuga tüşüp, çaçıragan suu Maksattı baştan ayak suu
kıldı. Irgıp tura kalıp, burulup karasa jar üstündö
janagı mayda şumpaylar boor tırmap katkırıp külüp

jatışıptır. Maksat tigilerdi korkutuş üçün eñkeye
kalıp jer sıypalap kaldı – Azır körsötöm silerge ay
tentekter dese! - dep kıykırıp. Tigiler jardın kırınan
arı kaçıp körünböy kalıştı. Ansız da suu boldu
degensip, Maksat başındagı kalpagın çeçip kalpagına
suu tolturup suzup alıp tigiler dagı kelip kalsa suu
çaçam dep kamdanıp turdu. Añgıça jogor jaktan basıp
kelatkan biröönün buttarınan togolongon mayda
taştardın kulagan ünü ugulup kaldı. Janagı baldar dagı
bir nerse kılıp tiyişkeni kelatışat go dep oylogon
Maksat, burulup karabay turup ele kalpagındagı suunu
çaçıp jiberdi ün çıkkan jaka tura kalıp. Kalpaktagı
suu, koluna kımız kuyulgan çoñ kese kötörüp, jardı
kıyalap tüşüp kelatkan Nursuluunun üstünö barıp
çaçıradı. Kütülbögön jerden üstü başı suu bolgon
Nursuluu kesesin karmagan boydon “Aay” dep kıykırıp
nazik dalıların kuuşturup, jüzün ala kaçıp eñkeyip
turup kaldı.
- Men sizge emne kıldım bayke mınçalık? Erteden beri
nege ele korkutup-ürkütösüz? – dedi tañırkagan Nursuluu
suu bolgon uzun kirpikterinin arasınan Maksatka süzülö
tiktep.
Suunu baykabay tigi biykeçtin üstünö çaçıp alganın
körgön Maksat, emne bolup ketkenin tüşünböy turup
kalgan
Nursuluudan
dudalanıp
keçirim
surap,
şaşkalaktap tüşündürgöngö araket kıla baştadı:
- Ke- ke-keçirip koyuñuz çoñ kız, tigi jaş baldar dagı
tiyişkeni kelatat dep oylodum. Azır ele jardın
üstünön maga taş ırgıtıp atışkan...

Kıpkızıl
bolup
adatınça kızarıp uyalıp,
aktanıp süylöp jatkan
Maksattı
karap
Nursuluunun
jüzündö
jılmayuu payda bolup,
bir ubakta ün kattı:
- Alar ıldıykı konuş
jaka çurkap ketişti men
kelatkanımda.
Sizdi
erteden
beri
tamaktanbay açka jüröt
dep kımız alıp keldim
ele. Birok baykaşımça
ança dele aç emes okşoysuz – dedi özünün suu bolgon
üstü-başın karap jatıp.
Nursuluunun ança açuusu kelbegenine Maksat jeñil
üşkürünüp aldı:
- Çındap ele atayılagan jokmun biykeç, kokustuk boldu.
Erte menen dele sizdi korkutayın degen oyum jok bolçu,
ejem kelatat dep oylop tamaşalayın degem. Oşogo
silerden uyalıp tamak içkeni barbadım kursagım açsa da
– dedi Maksat külümsüröp.
- Tüşündürgönüñüz jakşı boldu – dedi Nursuluu
jılmayıp.
– Bolboso
janaarakta
suu
çaçıp
jibergeniñizde sizdi “jindi neme” okşoyt dep da oylop
kettim – dedi kolundagı kesedegi kımızdı Maksatka
sunup jatıp: - Meñiz, kımız içip alıñız, beenin sütünön
jasalgan
kımız,
mobul
darıyanın
suusunan

aralaştırılıp,... birok suu aralaşıp kalganına özüñüz
künöölüsüz – dep jılmaydı.
- Eç nerse emes, bolo beret. Meni tuura tüşüngönüñüzgö
rahmat, taarınıp kalasızbı dep çoçulap turdum ele –
dep Maksat külümsüröp kımızdı alıp içe baştadı.
Nursuluu suu jeegindegi kiçireek taşka oturup, but
kiyimin çeçip salıp, eñkeyip suu bolgon etegin sıga
baştadı. Kımızdı bir kötörgön boydon daroo
kulkuldatıp içip bolup, Maksat “rahmat” dep keseni kızga
sundu. Nursuluu oturgan jerinen keseni alıp,
çaykagansıp suunu suzup alıp kayra tögüp bir nerseni
oylonup jatkanday boldu.
- Uşunday tübü çukur keselerden dagı barbı? – dep surap
Maksat da otura ketti janaarakta oturgan taştın üstünö
Nursuluunun kolundagı keseni jañsap.
- Ooba, bar, Temir baykem jasayt mınday keselerdi
atayın jıgaçtan – dep baş iykep, emne kılat keseni
degensip Nursuluu tañırkay karadı Maksattı.
- Mobul jasap jatkan nersebizge kerek bolot uşunday
keselerden, suunu darıyadan suzup alıp jogoru çıgarıp
turuşat – dep Maksat koldorun aylandırıp körsötüp,
tüşündürö baştadı kızga jasap jatışkan suu
kıymıldatkıçın.
Kesesi menen suunu suzup-tögüp, janatan oygo batıp
Maksattı kızıguu menen ugup oturgan Nursuluu bir ubakta
ün kattı:

- Sizder jaşagan jakta köp adam jaşayt eken uguşuma
karaganda – dedi maydalanıp tal-tal bolup örülgön
kapkara çaçtarının arasınan jalooruy tiktep.
“Ooba” degensip baş iykegen Maksat, Nursuluunun suudan
tunuk suluu közdörünö, çırayluu jüzünö, sılık süylögön
sözdörünö suktanıp karap turdu. Maksattın özünö
kadalgan köz karaşınan iymengensip Nursuluu közün ala
kaçıp şarıldap agıp jatkan suunu tiktep sözün ulanttı:
- Kanday jakşı siler jakta jaşagan jaştarga, antkeni
köpçülüktün içinen öz baktısın tandap aluuga
mümkünçülüktörü bar – dedi Nursuluu köñülü çökkönsüp.
Bul sözdör menen Nursuluu içindegi armanın ayta albay
jatkanday tuyuldu. Bular üçün ıldıykı konuşta jaşagan
koñşu üy bülöödön başka el bolbogonduktan, oşol üy
bülöönün öküldörünö üylönböskö je turmuşka çıkpaska
argaları jok da. Nursuluunu da janagı obu jok
Bekmırzaga küyöögo berişmek. Maksat munu tüşünüp
turdu. Bir azga unçukpay oylono kalıp, anan süylödü:
- Ooba, jaştar köp biz jaşagan jerde, birok miñdegen
adamdın içinen öz baktısın izdep tabuu – bul jalañ
gana gül öskön talaadan eñ jıttuu, eñ tatınakay güldü
izdöögö barabar. A bul jerde bolso tatınakay gül daroo
közgö urunsa kerek teetigi gülgö okşop – dep külümsüröp
darıyanın arkı betindegi jaşıl çöptördün arasınan
bajırayıp açılıp turgan kooz güldü körsöttü.
Tüzdön-tüz bolboso da kıygaç maani menen Maksattın
Nursuluunu tigi tatınakay gülgö salıştırganın
tüşüngön biykeç kiçine uyalgansıp kızarıp, suunu
tiktegen boydon jılmayıp, kezektegi oyun aytıp kaldı:

- Boluşu mümkün. Birok baarı bir adamdar köp jaşagan
jerde jalgızsırabaysıñ, jaşoo da kızıktuu boluş
kerek dep oyloym...
- İşenesizbi bilbeym, birok milliondogon adamdardın
arasında jaşap jatıp özüñdü jalgız sezişiñ mümkün.
Antkeni seni kurçagan adamdardın baarı jat. Keede
dubaldın arı jagında, bir kadam alıstıkta, koñşu
batirde kimder jaşap jatkanın da bilbeysiñ biz
jaşagan jerde. Misalı biz bul jerge kelgenibizde
siler bizdi kiyindirip, içindirip, jataarga jay
berdiñer. Al emi biz jakta jataarga jeri jok, kiyeerge
kiyimi jok, jeerge tamagı jok açkadan ölüp
baratkandardın janınan eç keyip koyboy kursagı tok,
kaygısı jok, kolunda bar adamdardın kaydıger ötüp
baratkanın körösüñ - dep keyigendey kabagın çatıp bir
saamga oylono kalıp anan sözün uladı:
- Birok kızıktuusu kızıktuu. Bizdin koomubuz ar türdüü
adamdarga bay. Ar künü ar kanday okuyalar bolup turat,
jakşısı da – jamanı da. Adamdardın koldongon
buyumdarı önükkön, jaşoo şarttarı bul jerge
salıştırmaluu alda kança ıñgayluu – dep sözün ayaktadı.
Suunu tiktep unçukpay kızıguu menen Maksattı ugup
oturgan Nursuluu ordunan turup jatıp:
- Maalımat üçün rahmat bayke! Men barayın üygö, jaman
oylop kalışpasın – dedi.
- Rahmat saga da, kımız üçün, ayabay daamduu eken – dep
Maksat janaarakta çeçip koygon but kiyimin kiyip jatkan
Nursuluudan közün albay.

- Aş bolsun! – dep kıyalap jardan çıgıp baratıp tögülgön
uzun kirpikterinin arasınan jooduragan közdörü menen
bir-eki jolu burulup külüñdöy karap ketip kaldı.
Janaa ele jip-arkandardı kötörüp boz üylör jaktan
kelgen Seytek suu boyunda süylöşüp oturgan Maksat menen
Nursuluunu körüp tigilerdin maegin bölböyün dese kerek,
jardın üstündö, tişterinin ortosuna çöptün butagın
kıstarıp alıp köktü tiktep çalkasınan tüşüp jatkan
bolçu. Darıya jaktan çıgıp kelgen Nursuluu, boyu biyik
betegenin arasında
uzangan Seytekti baykabay,
kubanıçtuu tak sekire basıp özünçö kıñıldap ırdap ötüp
ketti. Nursuluunun köñüldüü maanayın körüp uzata karap
kalgan Seytek, baş çaykap jılmayıp koydu. Ordunan
turup jipterin kötörüp ıldıyga Maksattın janına
tüşüp bardı.
Bojomoldop jasalgan esep jana koldo bolgon aspaptar
menen suu tegirmenin jasoogo kirişişti. Algaç birdey
uzunduktagı tört ustundu atayın belgilengen jerden
biri-birine kayçılaştırıp bışık baylaşkanda segiz
kolduu üç metr biyiktiginde döñgölök payda boldu. Suu
menen karşılaşkanda döñgölöktü kıymılga keltire
turgan kılıp ustundardın uçtarın jalpaytıp jonuştu
kalaka okşoşturup. Bekemireek boluş üçün koşumça
jıgaçtar menen ustundar kesiliştirip baylanıp,
katırıldı. Negizgi jumuştu bütürdük dep süyünüp
jatıştı ele, köp ötpöy jañılışkanın baykaştı. Körsö
baarınan kıyını – bul boyu üç metrlik kileygen
döñgölöktü şarkırap akkan dayranın üstünö turuktuu
kılıp ornotuu bolup çıktı. Bir kança jolku
araketterinen maynap çıkpay, döñgölöktü karmap turgan
darıya jaktagı aça ustun turuksuz bolup kayra-kayra kulap

ubara kıldı. Bir iret arañ jasaşkan nersesin agızıp
jibere jazdaştı. Döñgölöktün ekinçi butu jeektegi
jardın kırına ornotulgandıktan bekem bolup, köygöy
jaratkan jok.
Keç jakındap küügüm kirip kalganda çoñ taştardın
jardamı menen tegirmendin suudagı butun turuktuu
kılıp ornotuuga mümkün boldu. Segiz kolduu kileygen
döñgölök şar akkan darıyanın üstündö suu küçü menen
kadimkidey aylanıp jattı.
- Buyursa bütürdük tuugan! – dedi Maksat kubanganın
jaşırbay janında deldeyip turgan Seytekti dalıga
çapkılap.
Oozun açıp, aylanıp jatkan tegirmendi tiktep jelkesin
kaşıp turgan Seytek surap kaldı:
- Bul neme kantip suu çıgarat emi jardın üstünö?
- Teetigi kalaktardın arka jagına suzguçtardı ilişibiz
kerek suu çıgış üçün – dedi Maksat döñgölöktün uçtarın
jañsadı.
- Kanday suzguç kerek emi buga?
- Tübü çukur idiş bolso bolo beret kanday bolso da,
suunu suzup alganga jarasa boldu.
- Tüşündüm! İ aytmakçı, jürüñüz üy jaka baralı anda,
keçki tamaktı içkençe işke jaray turgan idiş
karaştırabız.
- Meyli jürü, kursak da açtı çın ele!

Eköö beti-kolun darıyaga çaykanıp üydü karay jönöştü.
Bular barganda konuştagılardın baarı dastorkongo
oturup jatışkan eken keçki tamaka. Gülayım eçak ele
jergiliktüü kız-kelinderge aralaşıp, oçok başında
birdemelerdi aytıp berip jatıptır alarga. Maksat
menen Seytekti körüp Baktıbek ava çakırıp kaldı
dastorkongo:
- İi kelgile jigitter, kana jañılıktardan aytkılaçı?
- Azıraak jumuş kaldı çoñ ata buyursa jasap büttük –
dedi Seytek dastorkon çetindegi töşökö maldaş tokunup
oturup jatıp.
- Oo jakşı, jakşı! Demek egin-tegin jakında suu içet
eken da – dep süyüngönün jaşırbay baş iykep jılmaydı
Baktıbek ava.
- Ooba, buyursa erteñ suu çıgat jayıka – dedi Maksat.
- A barakelde baldarım, Kuday ömürüñördü bersin!
Añgıça narıraaktagı ustunga janaarakta minip kelgen
atın baylay koyup basıp kelgen Temir bayke da kızıgıp
surap kaldı:
- Suu çıgarıp jatasıñarbı bul jaka? Kantip?
- Bul meyman bala eptüü tura! Kandaydır bir ıkmanı
koldonup suu çıgarıp jatışat darıyadan Seytek eköö,
buyursa eşiktin aldına çeyin suu kelet eken – dep kaldı
Seytektin atası.
- A bolsun, bolsun azamattar! – dedi Temir bayke
külümsüröp tigi eköönü almak-salmak karap.

Maksat köpçülüktün içinde maktoogo alınıp jatkanına
içten sıymıktanıp baş iykep jılmayıp oturdu. Köp
ötpöy dastorkongo tamak kelip, baarı tamaktanuuga
kirişti. Bir maalda Seytek Maksattı böyrökö türtüp: Uşul jaraybı tegirmenge? – dep şıbırap tamak kuyulgan
kolundagı tübü çukur keseni işaarat kıldı. Maksat
“jarayt” degensip baş iykedi külümsüröp. Dastorkon
başında oturgandardı sanap çıkkan Seytek: - Jetöö
dayar! – dep köz kıstı. Segizinçi suzguç üçün kerek bolgon
idişti izdegen eköönün közdörü tamak içip bolup, daarat
alganı baratkan Baktıbek avanın kolundagı oozu kenen
jıgaç kumganga urundu...

5-bölüm. Eñiş
Adatınça tañ agara elekte erte menenki namazga turgan
Baktıbek ava jaynamazın kötörüp boz üydön çıktı.
Jaynamazdı kaşaaga ilip koyup, boz üydü aylanıp daarat
alçu suu kuyulgan kumganın kaysaktap izdep tappay kaldı.
Narı-beri basıp, jakın aradan izdegenin taba albagan
soñ sayga barıp ele daarat alıp keleyin dedi okşoyt,
darıya jaka bastı. Jakşılap tañ ata elek bolgonduktan
sayga jetkiçekti, aksakal darıyanın jeegindegi jardın
kırınan soksoyup körünüp aylanıp jatkan tegirmendi
baykabadı. Baktıbek ava jardın kırına jetkende,
buttarının aldındagı jerdin bılçıldap suu ekenin
baykadı. Közün jüljüytüp arıraaktı jakşılap tiktep,
suzguçtarı menen suunu darıyadan alıp çıgıp, jar jaka
karay akkan jıgaç arıkçaga şatıratıp tögüp aylanıp
jatkan çoñ döñgölöktü kördü: - Barakeldee! Mına emi bul
jerden üydü karay, andan arı egin talaasın közdöy arık
kazılsa ele suu barat eken buyursa! – dep süyünüp
arıkçadan agıp kelip jatkan suuga “Bismilla” dep kolun
sunup juup, daarat ala baştadı. Beti-başın juup jatıp
darıyadan suu suzup alıp çıgıp atkan suzguçtardı bir
karasa, közünö erte menen tappay kalgan kumganı
körüngöndöy bolup ketti. Közün jumup açıp jakşılap
tiktese, jok, baardıgı birdey ele bolgon kese-suzguçtar
aylanıp jatıptır: – İe atañ görü, közümö körünüp ketti
okşoyt, astaprılla – dep çaykanıp bütüp ordunan turup
üydü közdöy kayttı.
Boz üydün janına kelip, jaynamazın jayıp namazın
okup bütkön soñ, tayagına süyönüp jayma-jay ordunan
turup Temir baykenin üyün közdöy bastı. Bosogonun
eşigin kıygaç açıp: - Temir balam, o Temir! – dep

şıbırap çakırıp kaldı. – Oov...- degen uykusuragan
dobuş çıktı ar jaktan.
– Temir, tura goy uulum, jür, çık beri.
- Azır ata...
Birazdan Temir bayke çıktı, butuna jartı çokoydu ile
salıp: - Emne bolup ketti ata, tınççılıkpı tañ atpay? –
dedi şımın oñdonup şımdanıp jatıp.
- Tınççılık ele balam. Azır say jaktan keldim. Seytek
menen tigi konok bala jasap koyuşuptur darıyadan suu
çıgarçu nemeni. Suu jardan beri agıp atat jayılıp.
Arık kazılsa ele kelet bul jaka da şarıldap agıp.
- Emne arık kazayınbı anda men?
- Jok Temir, sen kazbay ele koy. Tigiler oygonso özdörü
bütüröör baştagan işterin. Sen andan körö bir buka
tanda soyuşka. Kan çıgarıp, Kuran okup, bata bereli
baldarga, bizdi, egin-teginibizdi suu menen kamsız
kılgandarı üçün. Ildıykı konuştu da çakıralı, kelip
körüp, et jep ketişsin.
- Makul ata! Anda keliniñizdi da oygotoyun. Kızdar menen
koşo boorsok-tokoç jasap, dayardık jasay berişsin
dastorkongo.
- İi oşondoy kıl balam. Men barıp kiçine jambaştap
jatayın, belim ooruy turgan bolup kaldı, karılık da
karılık... i aytmakçı menin daarat alçu kumganımdı
körbödüñbü balam?

- Jok körbödüm – dedi bosogonu attap içkeri kirip
baratıp Temir bayke.
- Atañ görü kayda jitip ketti deseñ – dep aksakal özünçö
süylönüp basıp ketti.
Kolottu
kurçagan
toolordun
çıgış
jagındagı
çokularınan körüngön kündün nazik nurları boz üydün
bosogosunun kıçıgınan süzülüp kirip, keçinde keç çarçap
kelip uzanıp uktap jatkan Maksattın jüzünön erkeletip
kıtıgılay baştadı. Kündön jüzün ala kaçıp, beri
oodarılıp jata ketken Maksat közün açıp, eçak ele tañ
atkanın baykadı. Başın kötörüp karasa ejesi jatkan
jerindegi töşök-juurkandarın bir çetke jıyıp koyup
ebak turup ketiptir. Bul jerge kelgeni Gülayım taptakır
özgördü. Buga, özü aytkan tagdırdın sınoosu sebepker
boldubu, je bul jerdegi aylana-çöyrö, jürögündö kiri
jok, meymandos jergiliktüü adamdardın mamilesi
sebepker boldubu kim bilet, işi kılıp azır murdagı
sögüngön, oroy, tüşkö deyre uktagan uykuçu, jalkoo ejesi
jok, taptakır başka. Münözü özgörgöndön tışkarı
Gülayımdın emgekçil bolup baratkanı da kubandırbay
koyboyt. Keçee tüşkö çeyin kartoşka çaap koldorun
joorutsa, keçke jakın tamak-aşka kol kabış kılıp oçok
başında jaydarı külüp jürgönü tañ kaltırat. “Menin
oyumça, eñ negizgisi bul – ejemin elettik adamdarga
bolgon köz karaşı özgördü okşoyt” dep oylono ketti
Maksat. “Bular da bizdey ele adamdar ekenin, kee
tarmakta bilim deñgeeli boyunça ele ayırmabız bolboso,
adamdık sapat boyunça kadimki ele bizdey, balkim jan
düynö tazalıgı boyunça bizden da taza adamdar
ekendigin” tüşüngöndür balkim ejem dedi özünçö
kübürönüp.

Añgıça tışkarıdan jaş baldardın ızı-çuu salıp oynop
jürgöndörü ugulup kaldı. Köp ötpöy biröösü birdeme dep
kıykırıp,anı koştoy kalgandarı dübüröp jügürüp bir
jaka uzap ketişti. Turup sırtka çıgayın dedi okşoyt,
Maksat jatkan jerinen tüzölüp tura baştaganda,
dalılarının,kolunun
bulçuñdarının
katuu
oorup
jatkanın sezdi. Keçee keçke ketmen karmap, balta
çapkanga ezilip kalgan go çaması ömüründö birinçi jolu
oor kara jumuştu kılganına. Akırın turup, şaşpay
kiyinip tışka çıgıp, jarkırap tiygen kündün nurun
alakanı menen kalkalap, közün jüljüytüp aylanaga köz
çaptırıp kaldı. Tuştagı üydün janında kız-kelinder
adatınça kazan başında jürüşöt, birok bügün negedir
biri kalbay iş menen alek bolup, demeydegiden köbüröök
ubara bolup jatışkanday sezildi. Anın üstünö közükaşın boѐnup, jasanıp da alışkan okşoyt. Ejesi
Gülayım da aralarında. Maksattı körüp kol bulgalap
koydu külüñdöp. Kızdarga birdemkelerdi aytıp berip
küldürüp Temir bayke jüröt bir koluna balta, bir koluna
çara kötörüp. Narıraaktı karasa, murdagı künü jañı
kelgende tüştönüşkön daraktın tübünö çoñ dastorkon
jayılıptır. Dastorkondun tegerektep çaydan uurtap
Baktıbek aksakal, Seytek menen Temir baykenin ataları
jana dagı eki-üç çooçun Maksat taanıbagan kişiler
oturuşkan eken. Çaması ıldıykı konuştan kelişken go.
“Oy aytmakçı, başka kaydan kelişmek ele bul jerge
dagı” – dep özünçö jılmayıp koydu. Say jaka köz
çaptırsa, janaarakta topurap çurkap jürüşkön jaş
baldar oşol jakta eken. Aralarınan Seytektin kalpak
kiygen başı bir körünüp, bir jok bolup ketet. Ketmendin
kötörülüp tüşüp jatkanına karaganda, arık çaap jatkan
go suu tegirmenden bul tarapka karay.
Oşol jaka

barayınçı dep jönögön Maksat oçok başındagı kızkelinderdin janınan ötüp baratıp salamdaşıp kaldı.
Tigiler japırt alik alışıp, alarga koşulup jürgön
ejesi: – Ay inim, sen uykuçu bolup aldıñ go jaman! – dep
tiyişti külüp.
- Jok, uykuçu bolboy ele, keçee keç jattık da, oşogo – dep
jelkesin tırmap jılmaydı Maksat.
- Ayran je kımız içesizbi bayke? – dep Nursuluu surap
kaldı jooduragan közdörü külüñdöp.
- Mm meyli, kımız bolso içeyin – dedi Maksat ordunda
toktop.
- Uşu kiçüü kız Maksattı körsö ele elpek bolup kete
turgan boldu – dep narıda boorsok bışırıp jatkan
Sırga jeñe tamaşaladı Nursuluuga tiyiştirip. – Murda
jooş ele jürçü ele, azır boy kötörüp, inim Bekmırzanı
çanıp kalıptır toobo. Sırga jeñenin sözün koştoy
kızdar kıtkılıktap külüp kalıştı.
- Ay jeñe, boldu emi, azır Temir baykeme arızdanam –
dep bir koluna teriden jasalgan çanaçtı kötörüp
kelatkan Nursuluu ekinçi kolu menen tamaşa aralaş
jeñesine muş kezep kaldı.
- Meñiz, içip alıñız bayke uşul çanaçtan ele, kesege
kuyup bereyin desem keseler jok, kayda ketkeni belgisiz
– dedi jılmayıp kolundagı kımız kuyulgan çanaçtı
Maksatka sunup jatıp. Çanaçtın tübün jogoru kötörüp
kımız içip jatkan Maksattın esine keçee tünü Seytek
eköö bul jaktan uruksatsız taşıp ketip suu tegirmenge
ornotkon keseler jana Baktıbek avanın kumganı tüşö

kaldı ele, külküsü kelip içip atkan
başına tögüp ala jazdadı. Arañdan
kımızdan toѐ içip alıp, Nursuluuga
koroonun janında turgan ketmendi
Seytekti közdöy bet aldı.

kımızın üstükülküsün tıyıp,
“rahmat” aytıp,
jelkege asıp

Seytek eköö arıktı kazıp bütürgönçö ubakıt tüş boldu.
Şarıldagan arık tolo suu boz üylördün janınan agıp
ötüp, keçee ele topuragı jumşartılgan kartoşka egilgen
ayantka barıp jerge siñip ketip jattı. Uluu-kiçüü, ayalerkek debey baarı jabalaktap suu agıp jatkan arıktı
karap kubanıp turuştu Maksat menen Seyteke ırahmat
aytıp.
- Ayabay jakşı iş boldu baldarım! Bügünçö suu
kartöşkögö aga bersin, erteñ buudayga koyobuz. Kana
emese, uşul suusap jatkan egin talaasın jaşartkan,
Kuday jalgap beşenebizge kelip kalgan, önörlüü
baldarıbızga Jaratkan uzun ömür, bakıt bersin!
Kaalagan tilekterine jetişsin ılaayım! Oomin! – dep
Baktıbek ava kolun jayıp jogoru kötörgöndö anı koştoy
al jerde turgandardın baarı japırt bata kılıp
kalıştı.
Añgıça ıldıykı konuş taraptan jöö, atçan bolup
kelatkan kalıñ top kişilerdin karaanı körünüp kaldı.
- İi kokuy konoktorubuz da kelip kalıştı! Sırga,
tamagıñar emne boldu? Temir etiñer bışayın dedibi? –
dep Seytektin enesi şaştırıp suraştırıp kaldı.
Kız-kelinder
ketişti.

oçok

jaktı

közdöy

şıpılday

basıp
- Et dayar bolot birazdan, azır kazanda kaynap jatat.
Aytmakçı semiz çıktı soygon bukabız! – dedi Temir
bayke arıktagı suuga kolun çaykap jatıp.
- A jakşı boluptur ayabay, bala-çaka bolup etke toyunat
ekenbiz anda – dep başın iykedi Baktıbek ava.
- Temir bayke bir oyun uyuşturbaylıbı, ıldıykı
konuştun jaştarı da kelatışpaybı?- dedi Seytek
oturgan jerinen.
- Emne oyun?
- Bilbeym, küröş, eñiş, kız kuumaybı, işi kılıp bir
nerse uyuştursak bolboybu?
- Nege bolbosun, uyuşturabız buyursa!
- Jakşı bolot! – dep Seytek süyünüp kaldı.

Karı-kartañ, jaştar, mayda-çüydö baldar bolup
jalpısınan jıyırma beş - otuz çaktı kişi kelişti
ıldıykı konuştan boljol menen. Atasının atın koştoy
bastırıp, atının üstündö çokçoyup oturup Bekmırza da
keldi avasının baldarı menen birge. Erkek kişiler bir
top, ayaldar-kempirler bir top bolup daraktın tübündögü
dastorkongo
oturuşup,
biri-birinin
esençiligin
suraşıp, bojuraşıp süylöşüp oturup kalıştı. Attarın
narıraaka kişendep kaytkan Bekmırza, janagı inileri
menen birge koykoñdoy basıp oçok başında etti kazandan
çaraga çıgarıp jatkan Temir bayke menen kelip
uçuraşıp kalıştı. Eki kolu teñ boş emes bolgonuna
baylanıştuu Temir bayke çömüç karmagan kolunun

bilegin sunup
Kandaysıñar?

kaldı:

- İi

kelgile

baatırlar!

- Bizde jaman bolçu bele? Bizde ar dayım jakşılık.
Jamandı da jakşırtabız - dep Temir baykenin arı
jagında döñgöçtö olturuşkan Maksat menen Seytektin
janına kelip: - Tuurabı nazik jigit? – dep Bekmırza
Maksattın kolun katuu sıgıp salamdaştı adatınça
kıtmır jılmayıp. Katuu kısılgan kolunun ooruganın
bildirbeyin dep Maksat ün çıgarbasa da kızara tüşkön
jüzünön baykalıp turdu. Seytek menen kol alışıp
uçuraşıp, arıda jürgön kız-kelinder menen al-ahıbal
suraşıp kaldı Bekmırza bakıldap süylöp. Bekmırzanın
bul jolu da kelip-kelbey atıp el közünçö basmırloosu
Maksattın janın kaşayttı. “Koѐndoy korkok bolup
jaşagıça, bürküt bolup kenen aba jutup jaşap, toogo
urunup ölöyün” dedibi, aytor jigittik erkin jürögünö
toptop, tereñ dem alıp, oturgan jerinen turup arıda
toodoy bolup döldöyüp turgan Bekmırzaga açuu menen
korkuu aralaş azıraak titiregen dobuşu menen al
jerdegilerdin baarı uga turgan kılıp:
- Bekmırza! – dedi.
Narıda kız-kelinderge birdemelerdi aytıp jatkan
sözün toktotup burulup karagan Bekmırza, kabagın çatıp
turgan Maksattı körüp, jüzünön jılmayuu ketip, tañırkoo
payda boldu:
- İi emne bolup ketti?
- Bekmırza! Men seni tamaktan kiyin at üstündö eñişke
çakıram! – dedi Maksat azıraak taysaldasa da işeniçtüü
ün menen.

Janatan tañırkap karap kalgan Bekmırza kütülbögön
jerden “ha ha haa” – dep katkırıp jiberdi.
- Sen meni çındap ele eñişke çakırıp jatasıñbı? haha
haa... oy bul meni menen eñişem deyt - dep janında
koştop jürgöndörünö kayrılıp, aga koşulup alar da
katkırıp kalıştı: Ha ha ha oy boorum, boorum ezile
turgan boldu! A birok emnege tamaktan kiyin? Azır ele
baştaylı. Je “et jesem küç kirip ketet” dep oylop
jatasıñbı? Hi hi
Tiginin togotpoy şıldıñdap jatkanına ogo beter jini
kelgen Maksat taymanbay joop berdi:
- Tamaka toyso Bekmırza attan oorurak kulayt dep atayın
tamak içip alalı dep jatam!
Maksattın bul sözünö Temir bayke, Seytek baş bolup
aylanadagılar “duu” etip japırt külüp jiberişti.
Tiginin korkposton mıskıl aralaş joop berip
jatkanına janı kaşaygan Bekmırza közün çakçaytıp:
- Makul, sen aytkanday bolsun! Tamaktan kiyin köröbüz
kimdin kanday kulaarın attan – dep kekenip ızırına
süylödü Bekmırza.
- Koygulaçı Maksat bayke, Bekmırza, uruş çıgarbagılaçı
jön jerden – dep arıda Sırga jeñege jardamdaşıp
atkan Nursuluu jalooruy karadı kabatırlanuu menen.
-Çındap ele koygula baatırlar, andan körö kız kuumay
uyuşturalı. Mına munogu biykeçti atka mingizip alıp
kubalagıla – dep Nursuluunu jañsadı kazandagı et menen

alek bolup atkan Temir bayke jılmayıp: - Kim kuup jetse
oşol utat ekööñördün meldeşiñerde. Kanday deysiñer?
- Jok! Biz kelişip koyduk eñişebiz dep. Eñişte kim
utsa, oşol çıgat kız kuumayga Nursuluu menen! – dep
Bekmırza kese süylöp basıp ketti dastorkon jayılgan
jaktı közdöy.
-Emne biröölör uruşup jatışabı? – dep Nursuluudan
surap kaldı boz üydön boş tabaktardı alıp çıkkanı
kirip ketip, Maksat menen Bekmırzanın ortosunda bolup
ötkön maekti ukpay kalgan Gülayım.
- İniñiz teetigi ıldıykı konuştan kelgen Bekmırza
menen at üstündö eñişke çıkmakçı bolup jatat, koy
çıkpa dep aytıñızçı, biz aytsak ınabay koyuştu. Tigi
Bekmırza alda kança küçtüü da, anı jön ele süyröp
tüşürüp salat attan – dep tınçsızdandı Nursuluu
Maksattı ayap.
- Maksat! – dep kayrıldı Gülayım narıda Seytek menen
bir nerseni süylöşüp jatkan inisine: - İnim sen
birinçi atka durusuraak minişti üyrönüp alsañ bolo, at
üstündö küröşöördön murun! Jıgılıp bir jeriñdi
sındırıp alıp jürbö.
Kıjaalat bolup jatkan ejesinin köñülün tınçtandırıp
koѐyun dedi okşoyt, işeniçtüü süylödü Maksat
jılmayıp:
- Kabatır bolboñuz Gülayım eje! Eñişten ölüp kalbaym,
köp bolso jıgılam da. Jigitti başka nerse öltüröt.
Makal bar go, kanday ele? “Koѐndu kamış – jigitti
namıs öltüröt” deyt bele?

- İi meyli emi, özüñ bilesiñ, jaş bala emessiñ go
akırı. Butu-koluñ sınsa meyli, sakayıp ketet, özüñ aman
bolsoñ boldu – dep Gülayım külümsüröp kol şiltep
koydu.
Kileygen çoñ tabaktarga jilik-jilik etter salınıp,
dastorkondu tegerektep oturgan eki konuştun elinin
ortosuna koyula baştadı. Dastorkondun üstü boorsoktokoç, kuru jemişterge tolup ketti. Tamak üstündö negizgi
kep konuştun jañı konoktoru jana darıyadan çıgarılgan
suu jönündö boldu. Ildıykı konuştun aksakaldarı:
“Bizge dagı suu çıgarıp ber balam” dep suranıp kalıştı
Maksattan. Maksat makuldugun bildirip baş iykep
jılmayıp koyup oturganı menen birazdan Bekmırza
menen bolo turgan eñiş tuuraluu oylonup içinen kabatır
bolup, jürögü düküldöp sogup jattı. Ildıykı konuştun
erke balası Bekmırza bolso anda-sanda Maksattı karap
uurtunan kıtmır jılmayıp, kileygen jilikti kemirip
oturdu. Çala-bula tamaktan şam-şum etip turup ketken
eki konuştun jaş baldarı çuruldaşıp arı-beri çurkap,
tegerekti çañıtıp oynop jatıştı. Emne kılışsın
anan, oynoşso oyunga toyboy turgan ubaktarı da.
Tamak jelip bütüp, oturgandar öz ara kübüröşüp
süylöşüp, köö biri tiş çukulap, köö biri kursak sılap
oturup kalıştı. Bir maalda kaldayıp maldaş tokunup
oturgan jerinen çögölöp otura kalgan Bekmırza
aksakaldarga kayrılıp kaldı:
- Kana emese avalarım! Bizge batañardı bergile biz
turalı da silerge eñiş körsötölü tigi konok jigit menen
– dep kolun jaydı.

- Eu Bekmırza balam, jıyıştır al joruguñdu, dagı
emneni baştaganı atasıñ? Jayına koy tigi jigitti –
dep Baktıbek ava kabagın tüyüp süylönö ketti.
- Apeey dese Baktıbek ava, men baştap atkan jokmun bul
joruktu! Tigi jigitiñiz özü çakırdı “kel eñişebiz” dep –
dedi aktanıp Bekmırza.
- Oşondoybu? – dedi tañkalganday aksakal Maksattı
tiktep.
- Ooba, men özüm çakırdım Bekmırzanı, meni alsız dep
oylop jatkanı üçün! – dedi Maksat kolun maylıka
aarçıp, oturgan jerinen turup jatıp.
- Mm meyli anday bolso, birok etiyattagıla birbiriñerdi... – dep Baktıbek ava kabatırlanuu menen
Maksattı karap kaldı.
Oturgan eldin baarı negizgi okuya bolo turgan tarapka
burulup oñdonup oturup kütüp kalıştı. Jada kalsa
kuturup çurkap oynop jürgön jaş baldar da oyundarın
toktotup bojuraşıp süylöşüp eñişçilerdin kimisi
jeñeerin öz ara talkuloogo kirişti. Ildıykı konuştun
jaş baldarı Bekmırzanın tarabın talaşışsa, jogorku
konuştuktar Maksattın jeñeerine özdörü işenbey
turuşsa da boor tartıp jatıştı. Eñişke tüşö turgan
eki tarap jardamçılarının koştoosunda attarın
kamdap, balbandarına bel jooluk baylap katuu
dayardanıştı.
- Bir bilgeniñiz bar go dep oylop jatam, Bekmırza menen
eñişke korkpoy çıgıp jatkanıñızga karaganda? – dep

tañırkap surap kaldı Seytek Maksat mine turgan attı
tokup jatıp.
- Bar – dedi Maksat joop kütüp karap kalgan Seytekti
karap: - Birok, bolbogon kündö dele çıkmakmın al menen
eñişüügö. Antkeni “korkoktu kubalay berse baatır bolup
ketet” degendey, Bekmırzanın ar jolkusunda meni
mazaktaganı namısıma tiydi – dep külümsürödü Maksat.
- Başta oylop jattım ele açuuga aldırıp beker
meldeşip aldı dep, azır köñülüm tınçıp kaldı.Tuura
ele kıldıñız birok, namıs jogoru. Buyursa jeñesiz! –
dedi Seytek muştumun bekem tüyüp.
Añgıça arı jaktan atına ırgıp minip koykoñdop
Bekmırza ortogo çıga keldi. Kamçısın oozuna tiştep,
jeñderin bilekterinen jogoru türö salıp, sol kolu
menen böyrögün tayanıp arı-beri bastırıp ataandaşın
kütüp turup kaldı.
- Munogu eerdin başın koѐ berbegenge araket kılıñız,
üzöngünü da katuurak teep turuñuz, köbüröök turuştuk
beriş üçün tigige – dep akırkı nasaattarın berip jattı
Seytek tizgindi Maksatka uzatıp jatıp.
Eerde özün işeniçtüü sezüügö araket kılıp, Maksat da
çıktı ortogo akırın bastırıp.
Közömöldööçü bolup dayındalgan Temir bayke eköönün
attarın tizginden karmap, eñiştin erejelerin kıskaça
tüşündürüp öttü:
Biriñ-biri
urmay-sokmoy,
tiştemey
jok,
ataandaşıñardı koldon, bilekten, belden karmap
atınan süyröp tüşürüşüñör kerek. Kim birinçi jerge

jıgılsa oşol utulgan bolot. Utulgan tarap jañjal
salmay da jok. Kana emese, attardın buttarına,
balbandardın bilekterine küç bersin, baştagıla! – dep
Temir bayke çekege çıgıp eñişti baştoogo uruksat
berdi.
Tegerektep karap oturgan eki konuştun eli jabılıp
kıykırıp, öz balbanın koldop süröp kalıştı. İçinen
Maksattı ayap, jüzünön tınçsızdanganı bilinip, okuyanın
emne bolup ayaktarın oylogondon da korkup, arıda kızkelinderdin janında Nursuluu da karap turdu bir çette.
Daroo ele atı menen omuroo saldırıp kelgen Bekmırza
Maksattı bilekten aluuga umtuldu. Birinçi jolu eñişke
tüşüp atkan Maksat taysaldap atının başın burup
bastırıp kaçıp, tigige karmatpoogo dalalattanıp jattı.
- Ooy kaçpay bastır beri, kız kuumay emes bul saga! – dep
mazaktay külüp Bekmırza tiginin arkasınan kalbay kuup:
- Kana meni oodarmakçı bolup jattıñ ele go? - dep
eerden beri eñilip Maksattı tizgin karmagan koldon
aldı. Maksattın kolu menen koşo tizgin da tartılıp,
atının başı Bekmırza jaka burulup anın atın süröp,
eköö ortonu çañıtıp ordularında aylanıp turup
kalıştı. Eki taraptın koldooçuları kıykırışıp, öz
eñişçilerine “tigindey karmay, mınday tart” dep akıl
üyrötüp jatıştı. Köpçülüktün ızı-çuu kıykırıgının
arasınan Seytektin “eerdi koѐ berbe!” degen ünün uga
kalıp, eerden köçügü ajırap baratkan Maksat eki koldop
tırmışıp eerdin başına jarmaşıp aldı. Terdep,
bışıldap dep alıp, Bekmırza tigini bilekten bulkup
tartıp attan oodarganga arakettense da, eerge kenedey
bekem jarmaşıp algan Maksat moyun berbey jattı.
Bekmırza bulkugan sayın berkinin atı narı-beri jılat,

birok maynap jok. Buga kıjırı kaynagan Bekmırza ogo
beter küçkö salıp bulkup tartkılap, birok köp ötpöy
beker ele küç korotup jatkanın tüşünüp, tiginin eerge
jarmaşkan koldorun ajıratuuga arakettenip baştadı.
Bekmırzanın bul jolku çabuuluna turuştuk bere albay
Maksattın oñ kolu eerdin başınan ajıray tüştü.
Uçurdan paydalanıp ataandaşınan alda kança küçtüü
bolgon Bekmırza, Maksattın kolun tartkan boydon
sandın astına basuuga dalalattanıp, oşol ele ubakta
üzöngünü koygulap atın bastıruuga niettendi. Mınday
ketişte köp ötpöy kulaarın tüşüngön Maksat bir kolu
menen eerdin başın koѐ berbey bekem karmap, Bekmırza
çıkanaktan alıp tartkılap jatkan ekinçi kolunun uçu
menen Bekmırzanın eerinin basmayılın sıypalap izdep
jattı. Bir ubakta kayış basmayıldın baylangan jerine
manjaları urunup, gürmök ilingen jiptin uçun karmap
bardık küçü menen tartkılay baştadı. Bul jakta karap
turgandarga Maksat oñ kolun tiginin butunun astınan
tartıp çıgarıp aluuga arakettenip jatkanday tuyuldu.
Başta Maksattın daroo ele jıgılaarın oylop, eñiştin
mınçalık kızıktuu boloorun kütpögön küyörmandar
ordularınan tura kalıp koldop kirişti. Bir ubakta
Maksattın basmayıldın jibin karmagan kolunun uçu
boşoy tüştü. Murdatan oylogonuşturgan oyu işke
aşkanına közü jetken Maksat, bir kolu menen eerge
jarmaşıp, ekinçi kolun tiginin koldorunan boşotuu
üçün bolgon küçü menen özünö tartıp kaldı. Kütülbögön
jerden basmayılı çeçilip, boşogon eeri menen koşo
attan kıyşaya baştagan Bekmırza közdörü alayıp,
Maksattın kolun koѐ berip jiberip teñ salmaktıgın
jogotpoo üçün at üstündö oñdonup oturup kaluuga araket
kıldı, birok ülgürgön jok. Maksat kolun tartıp alaar

menen “güp” etken dobuş menen birge oñor emes
salmaktagı Bekmırza eer-jabdıgı menen koşo attan
oodarılıp jerge kulap, çañga aralaşıp jatıp kaldı.
Jogorku konuştun turgundarı karı-jaşı debey japırt
tura kalıp kol çaap, jaş baldar kubanıçtarın jaşıra
albay ordularında sekirip, janatan kabatırlanıp
karap turgan Seytek süyüngönünön jügürüp kelip Maksattı
koldon alıp kuttuktap:
- Bizdin baatır jeñdi, ha ha! Oñoy körüngön menen oñor
emes bizdin balban! – dep kıykırıp kaldı.
Narı jakta el katarında turgan ejesi Gülayım da: Azamatsıñ Maksat! – dep kubanıp sekirip kol bulgaladı.
Jigittik namısın korgoo üçün tobokelge salıp, kileygen
ataandaşı menen eñişke çıgıp jeñgenine özü da işene
albay süyünüçtön közü tumandap aylanasın kubanıçtuu
karap turdu Maksat at üstündö.
Terdegen jüzü-başına jabışkan çañga bulangan
Bekmırza oozundagı topurak aralaşkan şilekeyin
tükürünüp, oturgan jerinen: - Eey el-jurt! Temir bayke!
Basmayıl boşop ketti, men kulagan jokmun, jañıdan
kılalı eñişti! – dep jañjal sala baştadı.
- Sen kulabay anan men kuladımbı? Jıgılgan küröşkö
toyboyt bolboçu Bekmırza! – dep karşı çıktı Seytek.
Eñiştin közömölçüsü bolgon Temir bayke da jaldırap
karap kalgan Bekmırzaga “boldu büttü” degensip
külümsüröp jelkesin kagıp, koldorun jayıp, baş
çaykadı. Izasına çıdabagan Bekmırza kamçısın jerge
çaap, arıda “eesin jogotkon” jaydak attı jügöndön

karmap turgan inisin karap: - Eeeneñdi... beri kel sen bul
jaka! Basmayıl tartıştı bilbeysiñbi sen? – dep
ordunan tura kalıp narı jakta közdörü çakçayıp emne
deerin bilbey karap kalgan inisine atırılıp barıp
köçükö teep kubalap ketti sögüngön boydon. Balkim kalp
ele inisin kubalamış bolup şıltoolop, özünön alda
kança alsız jigitten jıgılganına elden uyalıp kaçıp
kettibi, kim bilet.
- Aa barakelde balam! Önörlüü gana emes, namısıña bek
jigit ekensiñ! – dep tördö oturgan Baktıbek ava baş
iykep jılmaydı.
- Kana jigittin baygesi? Emne bayge berilmek bolgon
jeñüüçügö? – dep surap kaldı aksakaldardın biröö.
- Eñişte jengen kız kuumayga çıkmay bolgon Nursuluu
menen – dedi Seytek, Maksat minip turgan attın
kökülünön sılap jatıp.
- İ kokuy, nege antip meldeşip jüröt bular? Je bul
eköönün
talaşkanı
menin
kızımbı?
– dep
tañırkagansıdı eleçek kiyip balpayıp, ayaldardın
tobunda oturgan Nursuluunun enesi.
- Jok, jön ele oşentip makuldaşkanbız janaarakta,
tuurabı Temir bayke? - dedi Seytek.
Temir bayke baş iykep tastıktadı.
- Mobul jigitiñer talaşsa da talaşpasa da biz boloçok
kelinibizdi eç kimge berbeybiz kudagıy, bilip koy! – dep
çıyıldadı janatan unçukpay oturgan Bekmırza taraptan
bir baybiçe çeçkindüü süylöp.

- Körö jataarbız anı ubaktısı kelgende, sırtınan ton
bıçpay ele koѐ turalı... – dedi Nursuluunun enesi.
Añgıça boz üylördün arı jagınan atası ençilep bergen
ak baytalın minip jorgoloto bastırıp Nursuluu çıga
keldi köz joosun alıp. Tal-tal mayda örülgön çaçtarın
biriktirip arkaga baylap, başına apapak jooluk
salınıp, özü saymalap koozdogon terdik-eerin tokuptur
baytalına. Kün nuruna çagılışkan kümüş tüstüü jaldarı
kooz taralıp, kökülü közünö çeyin tüşkön suluu at mingen
suluu biykeçten közün ayıra albay Nursuluunu birinçi
jolu körüp jatkansıp bir saamga suktanıp karap kalgan
Maksat eñkeyip Seytektin kulagına şıbırap suradı:
- Emne kılışım kerek? Kuup jetip karmaşım kerekpi?
- Ooba, kuup jetip Nursuluunun betinen öbüşüñüz kerek,
koldon kelebi? – dep külümsürödü Seytek.
- Araket kılabız... – dep jılmaydı Maksat kiçine
uyalgansıp kızarıp.
Elder toptolup oturgan jerge bastırıp kelgen
Nursuluuga Temir bayke jakındap barıp: - Kaysı jerge
çeyin çabasıñar? – dep surap kaldı.
Nursuluu bilbeym degensip iyin kuuşturdu jılmayıp.
- Kaysı jerge çeyin bolsun aralık? Kay jerge çeyin
çabışsın? – dep elge kayrıldı Temir bayke.
- Oy Temir! Kokustan egin talaasın aralap ketişpesin
ıldıydagı, jogoru karay çabışsın jogoru, darıya
boyloy, şarkıratma jaka – dedi tördögü Baktıbek ava
tayagı menen jañsap.

- Makul ata, oşondoy kılalı anda! Tüşündüñör da ee,
Nursuluu, sen şarkıratmaga çeyin çaap jetkirbey kayra
kaytıp kelişiñ kerek, a sen bolso teskerisinçe kuup
jetişiñ kerek? – dedi Temir bayke Maksat menen
Nursuluuga burulup.
- Makul – dep jarışa joop berip baş iykeşti berki
eköö.
Kız-kuumaydın erejesi boyunça kız jigitten bir kança
aldıraaktan baştap at çaap jönöyt eken. Maksat elder
turgan jerde kalıp, Nursuluu köz çenem menen jüz
kadamday aralıkka atın bastırıp barıp, beri burulup
belgi kütüp turup kaldı. Jogoru karmap kötörüp turgan
kolundagı jooluktu Temir bayke ıldıy karay şiltegende
kız-jigit çabandester attarın çaap jönöştü. Elder
kıykırık-süröön menen tigilerdi uzatıp kalıştı. Artı
jagın çañıtıp ak baytalı menen Nursuluu zamatta
oturgandarga körünböy uzap ketti. Ömüründö at çaap
körbögön Maksat kulap kalbayın degensip, bir kolu menen
eerdin başın karmap, ekinçi kolu menen tizgindi silkip
çoçulap barattı at jalında. Aldı jagın karap,
Nursuluunun kıyla alıstap ketkenin körüp “uşul
kızçalık jokmunbu” dedibi, aytor eerdi koѐ berip, atın
kamçılap ıldamday baştadı. Aldı jaktagı küüldöp agıp
toonun boorunan tüşüp jatkan şarkıratmaga jakındap
kalganda bir karasa, Nursuluu top daraktardın arı
jagınan aylanıp kayra artka kayta baştaptır. Aylanıp
jürböy aldınan toroy çıgam dedi okşoyt, Maksat atının
başın bulkup oñgo bura saldı ele, atı oñgo ketip, özü
attın üstünön tuura ırgıp jerge jıgılıp, bir eki jolu
togolonup barıp jatıp kaldı.

Arıdan çaap ötüp baratkan Nursuluu tiginin attan
kulaganın körüp, tizgindi bolgon küçü menen tartıp atın
toktotup burup, Maksattı közdöy şaşılıp bastırıp
jönöp kaldı. Jakındap kelip atınan ıldam tüşüp,
jerde çalkasınan jatkan Maksattı baş jagına kelip
tizelep otura kalıp, korkkon közdörü menen karap,
titiregen dobuş menen: - Bayke amansızbı? – dep
kıymılsız jatkan jigitti bir eki bulkup körüp, eç
özgörüü baykabagan soñ eñkeye kalıp tiginin jürögünö
kulak töşöp kaldı. “Kızık, jürögü sogup jatat, eesi oop
kaldıbı je” – dep oylonup Maksattın jüzünö üñülüp
karay baştaganda janatan ölümüş bolup jatkan neme
başın kötörö kalıp “çop” ettirip Nursuluunun erdinen
ööp aldı. “Ooy” – dep çoçup, artka karay özün ala kaçkan
Nursuluu tigini jaaktan arı çaap kaldı:
- Adamdı korkutup öltürö turgan bolduñuz go!
- Oyundun erejesi uşunday eken da, kuup jetip öbüşüm
kerek eken... – dep Maksat külümsüröp aktanıp kaldı
jatkan jerinen başın kötörüp.
- Men anı aytkan jokmun, ölümüş
alganıñızdı aytıp jatam korkutup!

bolup

jatıp

- Mintip jatıp albay, jıgılıp kayra tura kalsam
toktoboy kete beret eleñ da! – dep Maksat külüp jerdi
tayanıp ordunan turmakçı bolup kelatıp “Ohh” dep jüzün
tırıştırıp, oñ kolu menen sol kolunun çıkanagın
karmap kayra oturup kaldı.
Dagı tamaşalap jatat dep oylogon Nursuluu işenbey
karap:

- İi işendim! Dagı emne kılıp jibermekçi bolup
jatasız? – dedi jılmayıp.
- Jok çındap ele sol kolum iştebey jatat! – dedi Maksat
erdin tiştep.
Maksattın sol kolun jakşılap tiktep alıp Nursuluunun
jürögü şuu dey tüştü. Kolunun çıkanagının ıldıy jagı
özünçö salañdap jüröt. Tiginin jıgılganda kolun
çıgarıp alganın tüşüngön Nursuluu daroo başındagı
joolugun çeçe salıp: - Siz kıymıldabay otura turuñuz,
koluñuz çıgıp ketken okşoyt. Tañıp alıp üygö baralı,
Temir baykem salıştı bilet. Seytektiki da uşunday
bolgon. – dedi joolugu menen koldu baylap, joluktun
berki uçun Maksattın moynuna ilip jatıp: - Katuu
oorugan jokpu?
- Jok katuu dele oorugan jok, bolgonu iştebey kaldı –
dedi kızdın kamkorduguna içinen ıraazı bolgon Maksat,
oñ kolunun jardamı menen ordunan turup jatıp.
Nursuluu atın jetelep Maksattı janday jöö basıp, eköö
üylör jaktı karay kaytıştı. Maksattın atı çurkagan
boydon toktoboy konuş jaka ketken belem, jakın aradan
körünbödü. Biyiktigi belge jetken jıpar jıttuu gül
aralaş jaşıl betegeni aralay basıp kelatıp, Nursuluu
janında baratkan Maksattı uzun kirpikterinin arasınan
süzülö karap külümsüröp surap kaldı:
- Siz janaarakta meni kız-kuumaydan utuş üçün ele
öptüñüzbü?
Mınday kütülbögön suroogo jüzü kızara tüşkön Maksat
birazga unçukpay kalıp, anan jılmayıp joop berdi:

- Bilbeym çının aytsam...
Eköö teñ bir saamga ün katpay özdörünçö oygo batıp
kelatıştı. Bir ubakta tınçtıktı buzup Nursuluu dagı
suroo uzattı:
- Sizdin tigi jakta süygönüñüz bar bele?
- Jok...
- Uşul ubaka çeyin eç kimge aşık bolboduñuzbu?
Takıp suraka alıp baştagan Nursuluunu bir tiktep alıp
oyundagı nerseni aytsambı, aytpasambı dep tutalanıp,
birazdan erkin jıygan soñ sözün baştadı:
- Bul jerge kelgenge çeyin eç kimge çındap aşık bolo
elek elem... birok, bul jerge kelgen künü – dep aytıp
kelatıp joop kütüp karap kalgan kızga burulganda
karekter kagılışa, jüröktör tuylay tüştü. Közdörün ala
kaçkan Maksat, bolooru boldu degensip tereñ dem alıp
alıp sözün bütürüügö aşıktı: - Bul jerge kelgen künü,
birinçi körgöndö ele saga aşık bolup kaldım okşoyt... –
dedi adatınça azıraak kızarıp.
Maksat süylöp bütöör menen konuş jaktan at üstündö
çapkılap birdemke dep kıykırıp kelatkan Seytektin
karaanı körünüp kaldı. Ildıydan atın koygulap
kelatkan Seytekti körüp, tattuu tüşünön oygonup
ketkensigen Nursuluu üşkürünüp alıp:
- Menin da jürögümdö okşoş sezimder jaşap kelet... –
dedi Maksattı jalooruy tiktep.

Unçukpay bir saamga toktop, tikteşe jılmayışıp, eköö
teñ oylorunda: “az bolso da erkin süylöştürö koyuşpadı”
dep içten ökünüp, Seytekti uturlay basıştı.
Añgıça janaarakta kaçıp ketken Maksattın kaşka atın
çapkılap Seytek jete kelip, bışıldap dep alıp süylöp
kirdi:
- Maksat bayke! Tigi jaka, tigi jaka tezireek barbasañız
bolboyt! – dep üylör jaktı jañsap: - Ejeñizge jin tiydi
okşoyt, arıktın boyunda idiş juup jatkan jerinen ele
birdeme dep kıykırıp tura kalıp, anan ele özü menen
özü süylöşup baştadı. Emne bolup ketti eken dep
jakındap barsak “tura turgula, koѐ turgula” dep ele
janına jakın jolotpoy özü menen özü süylöşüp jatat –
dedi korkkonunan bozorup ketken jüzündögü terdi arçıp
jatıp.
Maksat bul kabardı ugaar menen konuş jaktı karay
çurkap jönödü kolunun oorup jatkanın unutup. Zamatta
oyuna ar kanday jaman oylor kelip ketti. “Beçara ejem
üydü sagınıp akıldan ajıragan go. Nege baykabadım eken
anın mınday abalın? Külüp-jaynap ele jürbödü bele?
Men künöölümün baarına!” degen oylorgo battı jügürüp
baratıp. Arkadan at menen çaap jete kelgen Seytek: Uçkaşıñız atka! – dep sol butun üzöngüdön çıgarıp kolun
sundu. Sol kolun uzatmakçı bolgon Maksat bul kolunun
mayıp ekenin estep ketip: - Seytek narı jaktan mingiz
meni! – dep attın oñ jagına çurkap öttü.
- Koluñuzga emne boldu? – dep tañırkap suragan Seytekke:
- Attan jıgıldım, birok azır bul maanilüü emes, çap üy
jaka! – dep oñ kolu menen Seyteke jarmaştı. Bulardı

koştoy Nursuluu da jetelep kelatkan ak baytalına
minip konuştu karay çaap jönöştü.
Konuşka jetişkende eldin baarı karı-jaş debey
jabalaktap bir jerge toptolup turuşkan eken. Bular
toptun janına barganda ejesi Gülayımdın kubanıçtuu
dobuşu çıgıp jatıptır ortodon. Attan ırgıp toptu
aralay ortogo kirip bargan inisin körüp ejesi: - Mına
Maksat da kelip kaldı, azır özünö berem – dep
birdemeni Maksattın kulagına şıkap kaldı. Gülayım
bergen nerseni şaşkalaktap karmay kalıp jakşılap
karasa, janagıda jogolup ketken ejesinin telefonu eken.
- Maksat süylöş, atama çaldım! Arıkta idiş juup
jatsam telefonum koluma özü agıp keldi! – dep
telefondu Maksatka karmata salgan ejesi kubanıçtan
ordunda sekirip süyünüp jattı. Ejesine jin tiybey ele
telefon menen süylöşüp jatkanın tüşüngön Maksat
jürögü orduna kelip, üşkürünüp alıp telefondu kulagına
tosup, arı jaktan atasının “Allo, allo Maksat” degen
ünün uktu.
- Tezireek ayt atama emne kılıştı, telefondun zaryadı
tügönöt! – degen ejesinin sözdörü dendaroo bolup turup
kalgan Maksattı esine keltirdi:
- Ata! Ata ugup jatasızbı?... Jakşısızdarbı? Ooba,
jakşı... Bizdi kölgö alıp çıkkan yahtanın eelerin
taptıñarbı?... İi ooba oşol Balıkçıdagı... Jok, jok.
Alardı kamatıştın keregi jok! Alar künöölüü emes!..
Ooba... Oşol kemedegi adis biz agıp kirip ketken
jarakanı körsötüp beret. Oşol jarakaga boljol menen
jüz ellüü metrlik arkan tüşürgülö kemeden, bışık
arkandan... Ooba jüz elüü metrdey kenen jetet...

Arkandın uçuna çırak ilip koygula suu kirbey turgan...
Ooba... Bolboso ber jak karañgı, körböy kalabız... Belge
tagılçu kemerlerdi da baylap koygula... Anan ata, biz
arkandı taap, baylanıp, dayar bolgonubuzda üç jolu katuu
silkip kabar berebiz, sebebi telefon iştebey kalışı
mümkün... Ooba, üç jolu. Anan tartıp çıgara
baştaysıñar... Ooba akvalangdarıbız bar... üç-tört
saatta dayar bolobu?... Makul... Kütöbüz ata...
Maksat atası menen süylöşüp bütöör menen Gülayım
inisin süyüngönünön kuçaktap közdörünö jaş aldı:
- Tagdırdın sınoosunan öttük Maksat! Men özgördüm!
Jaratkan tilegimdi orundattı! – dedi Gülayım
kubanıçtan akkan köz jaştarın aarçıp jatıp...

6-bölüm. Kaytuu
Kaytıp ketip baratışkan konoktordu uzatuu üçün
konuştun eli uluu-kiçüü debey baarı çogulup Maksat
menen Gülayım jaşagan boz üydün aldında topuraşıp
turuştu. Añgıça boz üydön başta kiyip kelişken
suuçuldardın kiyimderin kiyişip, akvalangdarın
jelkesine ilip eje-ini çıga kelişti. Janaarakta Temir
bayke salıp bergen çıgıp ketken kolun Nursuluunun ak
joolugu menen tañıp, moynuna ilip alıptır Maksat. Soo
koluna bul jerde kiyip jürgön kiyimderin kötörö çıgıp,
ıylagan közdörü azıraak şişip özünçö çette turgan
Nursuluunun janına barıp, kiyimderdi uzatıp jatıp,
elge uguza: - Rahmat! – dep baş iykep jılmayıp,
arkasınan “men kayra kelem!” – dep ooz uçunan
şıbıradı.
Demeydegi jaydarı Nursuluu, azır kımbat nersesinen
ajırap jatkanday jürögü sızdap, köñülü çögüñkü bolup
turdu. Unçukpay Maksat karmata salgan kiyimderdi
kuçaktay, tomsorup karap kala berdi.
Aksakaldardın batasın alıp, meymandos konuş eline
ıraazıçılıktarın bildirişken soñ, Seytek menen
Temir baykenin koştoosunda jolooçular üñkürdön agıp
çıkkan şarkıratmaga karay bet alıştı. Aba kutuların
kurjundarga salışıp, eköö eki atka uçkaşıp jönöştü.
Kıska möönöttün içinde öz üylöründöy jıluu sezilip
kalgan konuştan uzap baratıp, ulam-ulam artka kılçaktap
karap, alıstap kalıp baratkan elge kol bulgalap
baratıştı. Jan düynösü bakıt tapkan bul aymaktan
ayrıluu, Maksat üçün ayabay oor bolso da, kayra sözsüz

kaytıp keleerine içinen ubada berip, özün-özü soorotup
barattı.
Şarkıratmaga jetişkende attarın ıldıy jakta
kaltırıp, jardı kıyalap üñkürdü közdöy çıgıp jönöştü.
Üñkürdün oozuna kelişkende, içkeri jaktın elüü kadam
arısı közgö sayga körüngüs karañgı ekenin körüştü. Ala
kelgen maylangan çüpürök baylangan tayakçalardı küygüzüp
alıp, agıp kelip jatkan suunun boyundagı kenendigi bir
metrden aşpagan taştak jeek menen üñkürdün için karay
bet alıştı. Kança aralıktı eerçişip basıp ötköndörü
belgisiz, bir ubakta üñkürdün içindegi köldön tüşkön
şarkıratmaga tuş kelişti.
Andan arkısı Maksat menen atası makuldaşkanday
boldu. Jogorudan tüşkön arkanga kemerlerdin jardamı
menen belderinen baylanışıp, Seytek menen Temir
bayke menen kuçaktaşıp koştoşup, akvalangdarga
ulangan aba tütüktörün tagışıp, arkandı üç jolu silkip
belgi berişti. Köp uzabay akırındık menen arkan ejeini eköönü jogoru közdöy agımga karşı tartıp jönödü.
Üstüdön tüşüp jatkan agımdın küçtüü basımı betibaştı aymalap, timele arkandan ajıratıp agızıp
ketçüdöy
albuuttanıp
agıp
jattı.
Jarakadan
çıgışkanda, arı jaktan köldün tübünön bulardı eki
suuçul tosup alıp, arkanga baylanıp kemege karay
tartılıp çıgıp baratkan eköönü koştoy süzüp jönöştü.
Suudan baştarı körüngöndö atası Baymurat baş bolup
küçtüü koldor bulardı kemege tartıp çıgarıp,
jelkelerine jıluu kiyimderden ile koyuştu. Köldö
küügüm kire baştagan eken. Algaçkılardan bolup
baldarın oylop kıjaalat bolgonduktanbı, azıraak
jüdöy tüşkön atası kelip eköönü almak-salmak kuçaktap

ööp,
artınan arı
jakta
janatan tıbırçılap
tınçsızdanıp oturgan, közdörü ıylay berip şişip
ketken apası tura kalıp kuçaktap kaldı. Ata-enesin eç
kaçan mınday jüdöñkü abalda körüşpögön Maksat menen
Gülayım, bulardın keypin körüp ayap ketişti. Ataganat
bala degen uşunçalık kımbat tura ata-enege, jaş
kezinde da, çoñoygondo dele.
Bulardı suudan çıgargan kutkaruuçu top jana bul atayın
arkan tartuuçu tetik ornotulgan keme Özgöçö Kırdaldar
Ministirligine tieşelüü belem, aytor kemedegilerdin
kiygen kiyimderinde jana palubada oşol mamlekettik
organdın belgileri bar eken. Çaması atası ölködögü
eldin baarın dürbötkön okşoyt.
Kemeden jeeke kelip tüşüp daroo ele atasının
avtounaasın
közdöy
basıştı.
Maşinaga
oturup
jatışkanda kaydan payda bolo kalganı belgisiz, zamatta
mikrofondorun, kameraların kötörüp üç-tört jurnalist
jete kelişip, jabalaktap birinen-biri ötüp suroo
uzatıp kalıştı:
- Baymurat mırza, baldarıñızga bolup ötkön okuya boyunça
bir-eki suroo uzatsak bolobu?
- Jok, azır maek kura turgan akıbalda emes! – dedi
baldarı oturaar menen arkañkı eşikti jaap jatkan
Baymurat aga.
- Kaçan maalımat ala alabız birinçi bulaktardan? Elge
kızıktuu bolup jatat.
- Erteñ press-konferentsiya berebiz, maanilüü açılış
tuuraluu, oşol jerde keñiri maalımat ala alasızdar –

dep Maksat aynekti kıygaç açıp ayta salıp, kiyinki
suroonu kütpöy kayra jaap saldı.
Tigiler kayradan atasına suroo jaadıra baştaştı:
- Mamlekettik kızmatkerlerdi, tehnikalardı üybülööñüzdün
jeke kızıkçılıgı üçün koldonup
jatkanıñızdı kantip tüşünsök bolot?
- Menin üy-bülöömdün öküldörü da uşul mamlekettin
jarandarı
bolup
eseptelet!
Andıktan
Özgöçö
Kırdaaldar Ministirliginin kutkaruu işteri jeke men
üçün emes, Kırgızstandın jarandarı üçün jasalıp
jatat.
- Baldarıñız tabılganga özüñüzdü kanday sezip jatasız?
– dep maşinanın aldı jagına oturup jatkan Baymurat
agaga kayrılıp kaldı arkasınan biröö.
- Kubanıp jatam, kaygırmak belem anan! – dep
maşinasının eşigin “kars” jaap oturup, janındagı
aydooçusuna “ayda kettik” dedi.
Avtounaa ordunan
alakanın jayıp:

kozgoloor

menen

Baymurat

aga

- Kana emese, oomin, aman-esen kaytkanıñarga – dep bata
kılıp kaldı. Unaadagılardın baarı koştoy bata kılaar
menen üy-bülöö eesi sözün uladı:
- Sızdattıñar go bizdi siler, üç kündün içinde üç jılga
karıp kettik okşoyt apañar ekööbüz...
- Oynop jogolgon jokpuz ata, Kırgızstandın tarıhında
uluu ilimiy açılış jasadık: köldön agıp çıkkan jer

astı darıyaların taptık! – dedi Maksat jelkesin tırmap
künöölüdöy jüzü kızarıp.
- Eç kanday açılış ata-enenin sızdoosuna tatıbayt!
Munu özüñör balaluu bolgondo gana tüşünösüñör – dedi
atası azıraak açuulanıp.
- Koyçu emi atası, aman tabılgandarına süyün! – dep
apası boluşa ketti baldarına.
- Baarı kokustan bolup ketti ata-apa, kapa bolbogula
suranıç... – dep Gülayım akırın süylöp apasının
jelkesine başın kıygaçtatıp jölöy ketti. Apası
kızının başınan ööp, çaçtarın sılap barattı.
Bir ubakta açuusu taragan atası artka burulup:
- Koluña emne boldu,
Maksattın kolun jañdap.

çıgarıp aldıñbı?

– dedi

- Ooba...
- Travpunktka ayda anda şaarga kireer menen... – dep
aydooçusuna ayta baştaganda Maksat atasının sözün
bölüp:
- Keregi jok ata, saldırıp aldım kayra!
- Kimge?
- Bul ötö uzun okuya – dedi Maksat jılmayıp.
- Meyli, anan jayma-jay oturup aytıp beresiñer anda –
dep atası çırıldap baştagan çöntök telefonun çıgarıp
süylöşö baştadı.

Jol boyu başka orçunduu kep dele bolgon jok. Çarçap
Aylana karañgılap, anın üstünö erteden beri ötö köp
okuyalardı baştan ötkörgön eje-ini közdörü ilinip
ürgülöy ketişti.
Maşinanın eşikterin açılıp jabılgan dobuşunan
oygonuşkanda üygö jetişken eken. Aydooçu koroonun
darbazasın açıp jatıptır.
- Kursagıñar ölö açkan boluş kerek, emne menen
tamaktanıp jattıñar ünkürdö? – dedi atası baldarına
kayrılıp.
- İi kokuy tamak da jasalbadı da, azır tezireek birdeme
dayarday koѐm... – dep apası keyip, şaşıp kaldı.
- Jok ubara bolboñuz apa! Kursagıbız tok ele, siler da
andan körö es algıla – dedi Gülayım maşinadan tüşüp
jatıp.
- Menin da kardım tok! – dedi uykusurap tepkiçten jogoru
çıgıp baratkan Maksat.
- Siler emne, balık karmap jep attıñarbı köl astındagı
üñkürdö, tüşünbödüm? – dep Baymurat aga tañırkap turup
kaldı üygö kirip baratkan baldarının artınan uzata
karap.

7-bölüm. Press-konferentsiya
Baldarım oygonguça bir nerse bışıra koѐyun degen oy
menen ertereek oygongon ene, şaşa-buşa üstünö halatın
jamına koyup, beti-başın juup alıp aşkanaga karay bet
aldı. Kokustan biröö jarımdı oygotup albayın dep
tepkiçterdi
akırın basıp birinçi kabatka tüşüp
baratıp enkeyip karasa aşkananın jarıgı küyüp
turuptur. Baldardın biröösünün kursagı açıp kirgen go
dep jakındap barıp aşkananın eşiginen baş bagıp
karap, körgön közünö işenbey ketti. Ömüründö erte turup,
aşkanaga kirip tamak bışırıp körbögön kızı Gülayım
elektrik plitaga kazan asıp may kuyup koyup,
jaşılçalardı tuurap jatıptır.
- Kutmanduu tañıñız menen apa, jakşı es aldıñızbı? –
dedi külümsüröp kelip apasının betinen ööp, arıda
kurgan taza tabaktardın birin alıp, tuuragan
jaşılçaların salıp jatıp Gülayım.
- İe kızım, tañ atpay tamak bışırıp jatkanıña
karaganda kardıñ açkan go katuu? – dep tañırkap tiktep
kalgan apasına:
- Jok, kursagım ança dele açkan jok, silerge dayardap
jatam oygonso tamaktanışat dep – dedi Gülayım
jaydarı karap.
Demeydegi erinçeek kızının keçeeten berki kamkor
mamilesine tañ kalgan apası, öñümbü je tüşümbü
degensip üstöldördün birine kelip otura ketip, közdörün
uşalap alıp jakşılap karap, murdaları kartoşkanın
kuurulup dayar bolgon tabaktagı türün gana körgön

kızının azır çındap ele kadimkidey kartoşka, piyaz, et
tuurap tamak bışırıp jatkanın kördü.
- Kızım sen et jeçü emes eleñ, nege koşup saldıñ etti?
Je özüñ jebeysiñbi?
- Men dele jeym. İlgerten ata-bababız et menen kün
körüp kelgen da, kırgız degen etti çançu bele? – dep
jılmayıp, sözdörü menen apasın ogo beter tañ
kaltırdı.
Murdagıdan taptakır özgörgön jürüm-turumum menen
apamdı tañ kaltıra berip eesin oodarbayın dedi
okşoyt, et kuurulup jatkan kazanga berki tuuragan
jaşılçaların da koşup aralaştırıp salıp, tamaktı
dımdap koyup apasının janına kelip oturup, baştan
ötkön okuyalardı aytıp bere baştadı.
Añgıça tamak da bışıp kaldı. Üy bülöönün kalgan
müçölörü da turup kelip stolgo tamaktanuuga oturuştu.
Maksat menen Gülayımdın jarışa aytıp berip jatkan
baştan ötkörgöndörün ugup Baymurat aga menen jubayı
bul tabışmaktuu okuyaga işene albay oturuştu. Birok
baldarının üç kün jer astında azıksız jaşagandarına
karabay kursagı tok, deni sak kaytıp kelgenderi, ayrıkça
Gülayımdın jürüm-turumu özgörüp, jalkoolugu, obu jok
erke kıyalı kalıp, oor basırıktuu, adeptüü bolo
baştaganı az kelgensip tamak jasagandı üyrönüp alganı
işenüügö argasız kıldı.
- Eger aytkanıñar çın bolso, anda Kırgızstanga ele
emes, bütkül düynögö taanılasıñar! – dedi atası oozun
maylık menen aarçıp jatıp jılmayıp: - Köldön agıp
çıkkan jer astı darıyaları düynö okumuştuuların

kızıktırıp tartsa, bir kılım boyu düynö jüzündögü
elder menen mamilesiz, özünçö tsivilizatsiya bolup
jaşap kelatkan kırgız elinin al jaktagı öküldörü –
düynö turisteri üçün tirüülöy eksponat bolot. Kerektüü
iş-çaralardı uyuştura turgan bolsok, bul açılıştın
natıyjasında oñor emes akça tapsa bolçuday – dedi
Baymurat aga süyüngönün jaşırbay.
- Menin maksatım akça emes ata – dedi Maksat çınıdagı
çayınan uurtap jatıp: - Jer astı darıyaları boyunça
ilimiy açılıştın negizinde elibizdin negizgi
baaluluktarına, ölkö jetekçilerinin jana koomçuluktun
köñülün burayın deym.
- Azır emi mınday da uulum, initsiativanı öz koluña
albasañ – başka bir şumpay julup ketet. “Zamanıñ börü
bolso – börü bol” degendey bir kelgen mınday
mümkünçülüktön paydalanıp kalbasañ kuru kalasıñ! Ölkö
jetekçilerine köñül burdurtkandı koy, aylanıp kelip
maga söz tiet. Azır press-konferentsiyaga barganda da
aşıkça sözdü jıyıştırıp, bolgonun bolgondoy ayt.
Antkeni biylikten da adamdar kelet.
Tamaktanıp bütkön Baymurat aga telefonun alıp çıgıp
kaysı bir maalımat borboruna çalıp press-konferentsiya
tuuraluu makuldaştı. Süylöşüp bütüp baldarına eki
saattan kiyin kiyinip dayar boluuları kerektigin aytıp,
özü da jubayı ütüktöp bergen köynögün kötörüp jogoru
çıgıp ketti.
Belgilengen ubakıtta üy-bülö toluk kuramda dayar bolup
sırtka çıgışıp, maşinanı jürgüzüp bulardı sırtta
kütüp turgan atasının aydooçusunun şopurlugunda presskonferentsiyaga jönöp ketişti. Maalımat borborunun

imaratına kelip, atayın dayardalgan zalga kirişkende,
zaldın içi tolo adam eken. Bular kireer menen
fotoapparattar şakıldap sürötkö tartıp kaldı.
Aldıñkı katarda kaysı bir çoñdor oturgan sıyagı, atası
alar menen kol alışıp uçuraşıp kaldı. Baymurat
aganın jubayı zaldın arka jagına ötüp oturup, özü bolso
baldarı menen çoguu baarının köñül çordonu bolgon
“sahnadan” orun aldı. Süylööçülördün aldındagı eki-üç
bötölkö
suu
koyulgan
stolgo
jurnalistterdin
mikrofondoru tolup ketiptir. Topurap tura kalgandar
oturup, zal kiçine tınçıy tüşköndö, jötölüp tamagın
oñdop alıp Baymurat mırza sözün baştadı:
- Mından tört kün murun, köldün tübünö çumkugan boydon
baldarımdın jogolup ketkenin baarıñızdar ele
uksañızdar kerek. Kee biröö aytıp, jazıp jatıptır:
“Baymurat mırzanın kızı menen balası baylıgına kööp,
lyuks keme jaldap köldö es alıp jatkan jerinen içip
alışıp, mas bolup suuga jıgılıp çögüp ketişiptir” dep.
Çındıgında anday emes, bular ilimiy izildöö işter
boyunça suuçul adistin koştoosunda, atayın jabdıktar
menen suuga çumkuşkan! Üç kündön beri tınbay jasalgan
izdöö iş araketteribiz jıyıntık berbey ümütübüz
üzülüp barattı ele, keçee künü Kuday jalgap özdörü
telefon arkıluu baylanışka çıgıp kalıştı. Uçurdan
paydalanıp,
Özgöçö
Kırdaaldar
Ministirligine
ıraazıçılıgımdı
bildirip
ketmekmin.
Uşul
ministirliktin iş bilgen, tajıyırbaluu kutkaruu
tobunun ötö kıldattık menen jasagan operatsiyasının
natıyjasında kutkaruu işi iygiliktüü ayaktadı! - dep
aldıñkı katarda oturgan çoñdordun biröösün kol jañsap
körsötö ketti. Tigi körsötkön kişisi, atalgan
mamlekettik organdın jetekçisi belem, artına burulup

jurnalisterge baş iykep uçuraşıp, ogo beter kerseyip
oturup kaldı.
Añgıça jurnalisterdin çetiraakta oturgan biröösü kolun
kötörüp suroo uzatıp kaldı:
- Okuya uçurunda baldarıñızdın janagintip es albay ele,
ilimiy işter menen alek bolgonun kantip dalildep kete
alasız?
Suroo uzatkan jurnalistke uurtunan jılmayıp Baymurat
mırza joop berdi:
- Tura turgula şaşpay, azır baarın özdörü aytıp
berişet! – dep uuluna burulup “başta” degensip baş
iykedi.
Kameralardın obektivi Maksatka karay buruludu.
Janatan unçukpay oygo batıp, emne dep aytaarın oylonup
oturgan Maksat oturgandardan azıraak sürdöp, sözün
alıstan baştadı.
- Baarıñızdarga belgilüü bolgondoy Isık Kölgö
seksenden aşuun çoñ-kiçine darıya kelip kuyat, birok bir
da darıya köldön agıp çıkpayt. Bul fenomen meni ayabay
kızıktırıp tınçımdı algandıktan, bul tabışmaktın
sırın bilüü üçün ejem ekööbüz Balıkçıga bardık.
Sebebi murun oşol aymaktan suu agıp çıkçu eken köldön.
Kiyinçereek agıp çıkpay toktop kalıptır. Al jerden
keme jaldap köldün tübün izildöö maksatında kölgö
çıktık – dep aytıp kelatkanda janagı jurnalist
Maksattın sözün böldü:

- Çındıgın aytsañız, kemede içkilik içtiñizder bele?
Antkeni kemenin bir kızmatkeri uşinday maalımat
berdi da!..
- Men taptakır içpeym! Sizden suranıç, sözümdü bölböy
tursañız, sizge bul okuyanın eñ maanilüüsü içkilik
teması bolso da! – dep tigige joop berip, Maksat kebin
ulanttı:
- Adistin koştoosunda kerektüü jabdıktardı asınıp
çumkup, suunun tübün izildep jatıp, bir ubakta kileygen
jarakaga agıp kirip jatkan köldün jer astı darıyasına
tuş keldik. Kokustuktan al jarakaga suu tartıp kirip
ketip, jer astı darıyası menen agıp oturup, kırgız
elinin 1916-jılı ürkündö jogolgon baa jetkis
baylıgının bir bölügün taptık! – degende janatan ün
katpay,
suz
oturgan
zal
zamatta
jandanıp,
fotoapparattar jarkıldap, Maksatka suroolor jaay
baştadı. “Baylık” degen sözdü ukkanda jada kalsa aldı
jakta bayatan beri almak-salmak alakandarı menen oozun
tosup estep, zerigip oturgan çoñdorgo da jan kirip,
közdörü çoñoyo tüştü. Alar da jurnalisterdin suroosun
kaytalay:
- Emne bolgon baylık eken al? – dep jarışa surap
kalıştı.
- Eger bul baylık tuuraluu kenenireek ayta turgan bolsom
– dep suudan uurtap alıp sözün ulanttı Maksat: - Bul
baylık, azır dele biylik eelerinin kaydıgerliginen
ulam vagon-vagon bolup Kırgızstandan çet ölkölörgö
tınımsız çıgıp ketip jatat!

- Ha, al kanday baylık eken poyuzdap ölködön çıgarılıp
atsa da biz baykabagan? Kümtördün altının aytıp
jatasıñ go! – dep kıtmır jılmaydı çoñdordun biröö.
Alardı tiktep “menin tieşem jok” dep aktangansıp
Baymurat mırza koldorun jayıp, jelkesin kagıp,
“azıraak süylö” degensip çıkanagı menen akırın uulun
türtkülöp kaldı.
- Temir jol beketine barsañız sözsüz baykamaksız! – dep
tigil çoñgo joop berip, atası bergen belgige köñül
burbay Maksat sözün ulanta berdi:
- Bul baylıgıbız, 1916 jılı ürkün ubagında orus
biyliginin imperialdık ambitsiyasının natıyjasında
miñdep jok kılınıp, aman kalganı jan kutkaruu üçün jüz
miñdep öz mekenin taştap çet jerge ketken bolso,
tilekke karşı azırkı kündö da bul baylıgıbız üybülöösün, kara janın baguu nietinde jüz miñdep çet
jerge toktoboy agıp ketüüdö. Bir kılım murunku
jogotuubuzdu kalıbına keltire albasak da, uçurdagı
baylıgıbızdı saktap kaluuga mümkünçülügübüz bar! Men
aytıp jatkan uluttun, mamlekettin eñ negizgi baylıgı
bul - EL! Biz, ürkün ubagında jogotkon elibizdin kiçine
bir bölügün taptık! – dep sözün ayaktaar menen
jurnalister ordularınan tura kalıp, jabalaktay
mikrofondorun sunuşup Maksattı tegerektep kalıştı...

8-bölüm. Kız-jigit
Kolunun uçtarı menen danga tolgon oor salmaktarınan
jerge karay iyilgen buuday baştarın sılay, sargayıp
bışkan egin talaasın boylop, jelkesine asıngan
baştıgın almak-salmak bir dalısınan ekinçi dalısına
almaştırıp, alısta körüngön orok orup, egin jıynap
jürgön toptu közdöy, kadamdarın çeçkindüü taştap,
taanış çıyır jol menen orto boyluu, sımbattuu jigit
bara jattı. Üstü-başı suu bolso da köñülü jaydarı,
anda-sanda bir ırdı kaytalap ırdap koѐt ooz uçunan.
Alıstagı topton bir kız tura kalıp alakanı menen kündü
kalkalap bir saamga karap turup, kelatkan jigitti
uturlay kubanıçtuu kol bulgalay jügürüp jönödü. Berki
jigit da kadamdarın ıldamdatıp, arıdan çurkap
kelatkan kızdı karmap kalçuday kuçagın jayıp barattı.
Kız jakın kelgende külümsüröp ordunda toktoy kalgan
jigit jelkesine asıngan baştıgın jerge taştap, tigi
kızdı kuçaktap tosup aldı.
- Men sizdi ayabay sagındım Maksat! – dedi jigittin
moynuna asılgan kız koldorun koѐ berbey.
- Menin seni sagınganımdı aytpa Nursuluum! – dedi
jigit kızdı bekem kısıp kuçaktap.
- Emne keçiktiñiz? – dep kız jooduragan közdörü menen
jalooruy karadı.
- İş orundarın tüzüp, eldi ölkönün aymagında jumuş
menen kamsız kıluu boyunça seminarga katıştım – dedi
jigit kızdın beşenesinen ööp.
- Kanday öttü, jakşı elebi?

- Ooba, biyliktegilerge jetkirdik okşoyt ünübüzdü.
- Men siz menen sıymıktanam!!!
- Rahmat janım! Ejem, jezdemder kayda?
- Gülayım ejem tigi jakta biz menen, a Bekmırza jezdem
bolso teetiginde çet eldik konoktorgo bul jerdin
özgöçölüktörün körsötüp jüröt – dep toonun boorunda on
çaktı adamdı eerçitip bakıldap süylöp jürgön atçandı
jañsap: - Aytmakçı, jezdem siz jasagan suu tegirmendi
ilgerten kalgan tegirmen dep aytıp jatat kelgenderge –
dep kız kıtkılıktap külüp kaldı.
- Ha, ha, ha, jezdem epçil da oşondoy! – dep jigit da kız
körsötkön jaktı karap katkırıp külüp, birazdan eñkeyip
baştıgın sıypalap kaldı.
Baştıgınan kiçinekey kutuçanı jigit alıp çıgıp, kızga
tabışmaktuu jılmayıp: - Menin saga belegim bar! – dedi
kubanıçtuu tolkundanıp.

Epilog:
Tarıhta kırgız eli köptögön kıyınçılıktarga
uçurap, oor kırdaaldardı başınan ötkörüp kelgen.
Alardın kee biröölörünö toktolsok:
1916 - 1917:
Ayrım maalımattar boyunça 1913-jılı kırgız elinin
kalkı 1 282 500 adam bolgon.
Ürkündön kiyinki 1917-jılkı eseptöölördö 634 800 ele
adam kattalgan.
Orusiya imperiyasının jergiliktüü kalktı jazaloo
maksatındagı iş-araketterinin natıyjasında
kurman bolgondordun jana çet jerge kaçkandardın sanı
orto esep menen 647 700 adamdı tüzgön.
1998 - 2012:
1998 - jıldan baştap uşul küngö çeyin Kırgızstandan
1 000 000 don aşık jaran, ölködögü ekonomikalık oor
abaldan ulam çet mamleketterge çıgıp ketken.
Sırtka bolgon migratsiya tınımsız ulanuuda...
Uluttun baylıgı jogoluuda...