Mezgil jana Alıkul

I Bölüm
TALANTKA TAAZİM
Alıkul dep, Alıkul atın salt kılgan bar
Ne bilet al jönündö jaş muundar.
Suusagan tattuu lira şiresine
Umsuna tamşanışat okurmandar.
1950-jıldın dekabrı. Izgaarduu kıştın algaçkı ayının on ekisinde, ottoy
janar kezi otuz beşinde bul düynödögü ömür saparı mezgilsiz üzülgön dagı bir uulun
joktoy Jer tomsordu. Kün da anın jüzün ança jılıta albaganına uyalgansıp, AlaToonun çokuların joşodoy kızıl nurga bölöp, oşol keçte ogo beter muzdak battı...
Akındın tübölük saparı uşul uçurdan poetikalık Akbozattın dübürtü menen
koştolo baştadı.
Körsö, Alıkul özünün «taş idişke kuyulgan baktısınan» baarıbızga poeziyanın
kutu, kuduret-daremeti menen köönörbös körköm döölöttördü dayıma çaçıp turuu üçün
Tolubay sınçıdan beşbeter janın üröp, ar çıgarmasına sayapkerlik mamile jasagan
eken.
Je algan jardan, je perzentten jolu bolboy kalgan Alıkuldun tagdırı oşol eki
közü ele emes kökürögü da beyzirek, beymaza handın kur namısınan ulam közü oyulgan
Tolubay sınçının tagdırına ündöşüp turgansıyt. Ooba deseñ, jarı menen balası
jeke turmuşuna eki köz bolup bergende, balkim, Akbozatı eesin mınçalık erte ıñjıñsız jakka alıp ketpeyt bele... Je teskerisinçe jaşoonun künümdük maydabaratına basılgan akındın talantı jürö-jürö taşırkap kalat bele...
Birok emne desek da:
Meyli emi körbögön jan aman bolsun
Jaştarda Tolubay degen arman bolsun.
Sınçı ele, o çirkin dep aytıp kalar,
Tolubay, art jagında zaman bolsun,
degendey, Alıkuldun poeziya ömürü çındıgında ele dalaylardın şıgına şık koşkon
şam çırak, otu öçpögön ruh kolomto ekeni kaysı zamanda bolsun aytıla bereri
tögünsüz.
Zamandan zamanga alçaktap, bolot takasın mezgildin zakımına kayrap dagı dalay
kılım karıtar kırgız poeziyasının Akbozunun eesi jönündö söz kıluu kanday
sıymıktuu bolso, oşonçoluk ele deñgeelde jooptuu. Al jönündö aytuu oñoy da,
opurtalduu da. Oñoyu oşol körköm düynösünö çıgarmalarınan ulam aralaşasıñ,
bilesiñ. Tataaldıgı jeke turmuşundagı jana insandık münözündögü biri-birine
sıyışpas körünüştördön, ooruudan ulam ogo beter çielenişip kalgan kataal
tagdırı. Birok dal uşunday jaşoosuna karabastan jaaldana ır jazgan, bolgondo da
say-söögüñö, añ-sezimiñe jetkire, ulam okugan sayın kayra-kayra oy jaratçu
deñgeelge çıgara jazgan akındın adamdık da, sürötkerlik da meenetine, dal
turmuşunun özündöy köktügünö, öjördügünö baa berbey koyboysuñ.
Adabiyatıbızdın zalkar ökülü jönündö öz deñgeeline jaraşa kep kıluu kançalık
müşküldüü ekeni eç kimdi talaşka çıgarbas. Egerde Ş. Ümötaliev, T. Sıdıkbekov, K.
Artıkbaev, A. Sadıkov, R. Kıdırbaeva, K. Jusupov jana K. Bobulovdun jasagandarın
aytpagan kündö da neçendegen, türkün bagıttagı makalalar menen ilimiy emgekterdi
eske ala turgan bolsok bul iştin parasatı daroo sezilet.
Uşunday opol too sıñar mildetti bir çeti şerdene, ekinçiden jürökzaada bolo
moyunga aluu kantse da köp nersege üyröttü, bir top kızık nerselerge tuş kıldı.
Oşentip, alardı okurman menen bölüşüü üçün uşul dokumentaldık bayan jaraldı.
Anın negizine A. Osmonovdun jeke turmuşuna, çıgarmaçılıgına, kurdaştarına
baylanışkan dokumentter, süröttör, kattar, arhi[vdi]k materialdar jana eskerüülör
alıngan. Alardı toluktoo üçün murda-kiyin jarık körgön kitep, jurnaldardan da
tiyiştüü nerseler koşumçalandı.
Maşakattuu emgektin baştalışına sebepker nerse akındın çıgarmaçılıgına
okurman katarı kumarlanuu, sürötkerdin talıbagan, arıbagan meenetkeç da,
tabışmaktuu da düynösünö arnalgan emgek jasoo nieti boldu. En başkısı Alıkuldun
Ata Jurttu azdektegen asıl oy-sezimderi.
***
Kış ızgaarı burganaktap, oy-toogo dumana algıs kümüş çaça, jaz maalına jol
bergisi kelbegendey... Jerdin nımşıp, balkıy boyun jaza turgan ubagın uturu
jolotkusu jok kış, bayçekeydin emi kıltıygan başınan ayazduu şapalagın arı-beri
zuuldata anı ızalap, ıylatkansıyt.
Buga karabay tabiyat jazı öz mıyzamın asta, sekin, obodogu kündün ıraşker
nuruna koştoy akırındap örööndön örööngö ornotup kelattı.
Kıştan kiyinki jan jırgatar ubakka padışalık biyliktin ubayım sanaası
menen jetken 1915jıldın mart ayında Osmon uulu Alıkul jarık düynögö keldi.
Tabiyattın jazı jana Nooruz menen koşo jarık düynögö kelgen uşul ımırkaydın
kiyin kırgız poeziyasına jazdın jıluu ilebindey jañılık kirgizgeni ündöşüp
turgansıyt. Koş çıgıp, dıykandar dıñ buzup, malçılar «Jer jarılıp çöp, jelin
ayrılıp süt çık» dep ak batasınan ümüt kılıp, dambırtaş urup turgan çakta KaraBaltanın Kaptal-Arıgındagı karapayım, kara taman adamdın tilegi kabıl boldu.
Barıldap tüşkön balanın ünü kançalık meerim tartuulaganı, jüröktü opkooljuta
kubantkanı menen jaşoo turmuş zapkısınan ulam özdörün alige kul sezişken jana
jakşılıktan ümüt üzbögön Osmon menen Altın çürpösünö Alıkul dep ısım koyuştu.
Oşentip, Alıkuldun atasının dosu Kasım kiyin çoñ tongo orop alıp, asmandan
körgözö turgan jıldızı jandı. Şoolası ança jarkırap jana elek uşul jıldızdın
jüzün sur bulut basıp, ata-enesi oşol bulut arasına süñgüy, kayıp bolo kayrılbay,
üç bir tuugan jetim kaldı.
Ata-ene meerimi jana köz jaşınan oşentip erte ajıragan Alıkul 1925-jıldan
baştap Tokmoktogu №2 baldar üyündö tarbiyalanıp, tuubasa da tutungan enesi Grunya
Savelevna menen 1929-jılı koştoştu. Oşondo üy janına kelgen Bozattın közün
karap turup ıylagan bul booruker ayal keleçekke kimdi atkazganın tuydu beken? Je
otryaddın tın barabançısı ketip jatkanına ele keyigendir? Emnesi bolso da al köz
jaş tegin tögülböptür.
Oşentip, kayrılgıs balalıgın Tokmokko kaltırgan Alıkul Frunze şaarına
kelip, pedtehnikumga kiret.
Baldar üyündö orus tilin çala-çarpıt üyröngöndüktön jana özünün zirektiginen
bul okuu jayındagı beldüü okuuçulardın katarında bolot. Kızıktuu kitepterdin
köptügü anın ruh düynösünün ajatın aça keremettey dem beret. Murda taanıbay,
büşürköp jürgön orus jazuuçulardın kim ekenin alardın çıgarmalarınan ulam
baamdap, al turmak alardın şaasın «jarım kaşık deñizime çöktüröm degençelik»
teñ ata bolup, taymaşkısı da kelip, özün er sanadı.
Oşentip, balalıgı dele kala elegin tuysa da al sezimin balalıkka sanabay eldin
oozeki çıgarmaçılıgın «Manas» baştagan oroşon ülgülörü menen koşo, kırgız
jazma adabiyatının paydubalın koyup jatkandardın algaçkı saamalıktarın üyrönüp,
deerindegi bülbül jangan oylordun ordosuna ot jagıp, tuyum-sezim eleginen ötkörüü
zarıldıgı jan düynösün jayına koyboyt. Uşunday çaynaluu, kıjaalattanuu menen
üyrönüünün üzürü katarı algaçkı jıynaktarı: «Tandagı ırlar» (1935-j.)
«Jıldızduu jaştık» (1937-j.) «Çolponstan» (1937-j.) nurun çaçtı. Mındagı
ırlardın köpçülügü tökmö akındardıkınday jamakka jakın jazılıp, köbünçö
karanday uykaştıktı kubalagandıktan kupuluna tolbodu. Ulam kiyin alardı özü
jazganına uyalıp, el aldında jazganıp, külük uçkan zamanının talabına joop
bererlik iştey albay kalambı dep içten tütöy oyçul, unçukpas, tünt bolup ketti.
Pedtehnikumda okup jürgöndö kurdaştarına körsötpöy jazıp jürgöndö ele ataeneden erte ayrılgan tagdırının oor ekendigin, janga küyör jakın tuugandarının
da joktugun tuygan uçuru «...söögüm saga buyurbayt» degen ır saptarın tüptögön
okşoboybu.
Alıkuldun jetim, ata-tegi batrak ekendigin Kayındı ayıl sovetinen 1932-jılı
27-fevralda algan № 429 kübölük, oşol ele jılı 19-fevralda Kaptal Arık çarba
artelinen algan № 16 spravka ırastayt. (Borborduk arhivde № 658 delodo № 2)
***
İleşip algan oorusu okuuga kedergisin tiygize baştaganda 1933-j. pedtehnikumdu
taştap...«ayılga ketsembi dep» arsar oydo, ara joldo turdu. Oşondo A. Tokombaev,
J. Bökönbaev, M. Elebaev, T. Ümötaliev sıyaktuu kalemgerler aga bolbogon jerden iş
tabışıp, şaarda kaluusuna kömöktöşkönü jaş ulandın üzülgönün uladı.
R. Şükürbekov, M. Alıbaev, S. Kerimbaev, K.Orozaliev, Ş. Jamansariev, J.
Kamçıbekov, A. Aydarkulov, N. Makeşev, K. Karakeev öñdüü kurdaştarı, kurstaştarı
pedagogikalık okuu jaydı bütkönünö kubangan Alıkuldun alarga arnap jazgan,
«Kubanam, birok ayıbım bar» ırınan misal keltirsek okuusun bütpöy kalganına
ınanabız:
Siler menen birge bütöt elem go,
Kubanıçta birge jüröt elem go.
Pedagogdun biri bolup kaldım dep
Men taşkındap dagı külöt elem go.
Oşol pedtehnikumdagı öspürüm kezinde ele zirek kökürögünö uyalagan uluu talantı
çıgarmaçılıktın tüyşüktüü saparına birotolo salganın Alıkul özü da tuybay
kalgan. Aytmakçı, anın algaçkı dalili dep «Koş, Kıçan» attuu çıgarmasın alsak
bolot. Özünün patriot zamandaşının tap küröşündögü küjürmöndüülügünö töp kele
jazılgan bul ırdı kızıl jagooçondordun neçen muunu jan dilinen berile körköm
okuştu. Koomduk tüzülüş özgörgön menen al erdik jana çıgarma unutulbas. K.
Jakıpovdun 1933jıldagı erdigine eñ birinçi koomduk maanide baa berip, obrazın
adabiyatta algaç keştelegen Alıkul oşondo on segiz jaşta ele.
Anın mınday arımın baykagandar koldon kelgen jardamdarın berişkeni
jogoruda aytılbadıbı. Buga Alıkuldun «Jazuuçuluk bayanı» jana Joomart
Bökönbaevdin 1936-jılı aga jazgan katı kübö.
Alıkul Osmonov 1935-jıldın 15-martında Sovettik jazuuçular soyuzunun
müçölügünö kandidattıkka kabıl alınat. Jaş talanttı dagı dalay nerselerge
şıktandırgan oşol № 220 jazuuçuluk kübönaama Kırgız SSR ilimder
akademiyasının kol jazmalar fondusunda saktaluu. On beş jaşında baştalgan
çıgarmaçılık çıyırının algaçkı beş jılı uşunday jıyıntıktar menen bütköngö
çıyralgan Alıkul turmuştuk da sürötkerdik da janı baskıçka kötörüldü.
Bul mezgil köñül çögöt sezimge çulgangan çıgarmalarınan tartıp, «Jolbors
terisin kiygen baatır» menen alpuruşkan deñgeelge çeyin jetken ubagı. Buga
köbünçö mahabattın uuzday sezimine algaç iret uçuraşı jana jaştık süyüüsünö
arzıgan Aydayga jetpey kalışı sebepker bolgondoy. Aytmakçı, bular tuurasında köp
türkün bojomol kepter aytılat. Alardın birinde eldin oşol kezdegi kaada-saltına
ılayık, kızdı ata-enesinin kudalap berişi eki jagına teñ kedergi bolgonu
bayandalat. Kedergi bolgonu oşol da jigiti kızına jetpey, ata-enenin köñülünön kıya
ötö albagan kız töröttön kiyin köz jumup, «on gülünün bir gülü açılbay» ketse.
Al emi ayrım zamandaştarının aytkanı boyunça Alıkul menen Ayday jön gana
kurdaştık jıluu mamilede bolgon. Akındın anık süygönü «A» attuu bölök kızdı bir
çoñ kızmattagı adam ala kaçıp ketkeni aytılat.
Birok turmuş çirkin bardıgın tarazalap, kadak çeni menen ölçöp-çenep, turat
şekildüü. Antkeni, algaçkı jıynaktarı menen udaalay ele baştalgan ataktuu
kotormosunun 1940-jılı kitep bolup çıgışı, Alıkuldu el arasına taanıtkan
çıgarmaçılık meenetinin üzür berekesi katarı sezildi.
Natıyjada, kırgız jergesinde Avtandil, Tariel, Batma, Nestan, Tinatin degen
ısımdar oşol kündön uşul kezge deyre koyulup kelet. Ş. Rustavelinin çıgarmasın
oşondon beri kırgız tilinde altı iret basılıp çıgışının özü ele Alıkuldun
talant darametinin dalili emespi.
Jıyırmadagı kuragında jazuuçulukka kandidat bolup kabıl alıngan Alıkul
1938-jılı 9-aprelde SSSR Jazuuçular Soyuzuna müçölükkö ötöt. №5155 jazuuçuluk
kübölüktün jaştıgına karabastan müldö kırgızga kıyla emgek siñirgeni üçün «Ardak
belgisi» ordeni (№ 6877) menen sıylangan akınga tapşırılışı adilet ele.
Aytmakçı, SSSR Jogorku Sovetinin Prezidiumunun 1939-jıldın 31-yanvarındagı
Ukazı menen A.Osmonov menen koşo A.Üsönbaev «Emgek Kızıl Tuu» ordeni, al emi
K.Akiev, J. Turusbekovdor bolso «Ardak belgisi» ordeni menen sıylanışkan.
(«Kızıl Kırgızstan» 5/N, 1939-j.). Bul sıylık kırgız talanttarına köp uluttuu
sovet adabiyatının İ.Abaşidze, A.Tolstoy, A.Barto, A.Gaydar, L.Kassil öndüü
öküldörü menen birge berilişi adabiyatıbızdın algaçkı sıymıgı. Kırgız Sovet
adabiyatının öküldörü 1939-jılı 17-fevralda Moskvada keñiri koomçuluk menen
çıgarmaçıl joluguşuu ötkörgön. Aga katışkandar: Kalık Akiev, Alımkul Üsönbaev,
Jusup Turusbekov, Abdrasul Toktomuşev, Temirkul Ümötaliev, Yasır Şivaza, Tölön
Şamşiev, Kubanıçbek Malikov, Sayakbay Karalaev, Atay Ogonbaev. Alıkul da
Moskvaga bargan. Birok oorup kalganına baylanıştuu keçege katışkan emes. Irın
A.Tarkovskiy okup bergen. Aytmakçı, avtorlor adegende kırgızça okuşsa,
kotormoçular orus tilinde kaytalaşıptır. Tökmölör jana manasçı S.Karalaev,
komuzçu Atay ayabay taasirlentkeni, «Ajal orduna», «Altın kız» operalarınan
üzündü körsötülgönü jazılgan. («Literaturnaya gazeta», 1939, 20\N).
Alıkuldun sıylanışı anın kotormoçulugunun baalanışı ele. Munu tuura
baamdap, tuygan akın çıgarmaçılıkka ogo beter sınaakı mamile jasap, özünö
talaptı dagı küçötkön.
Akın otuzunçu jıldarda çet ölkölördö bolup jatkan revolyutsiyanın
katışuuçularına jardamdaşuunu özünün atuulduk parzı dep eseptegendikten 1937jılı 10-avgustta MOPRga (Revolyutsiyanın küröşüüçülörünö jardam körsötüüçü el
aralık uyum) müçö bolup ötkön. 1948-jılı sentyabr ayında algan profsoyuzduk
biletinde emgek stajı 1938-jıldan, başkaça aytkanda Kırgız Sovet jazuuçular
Soyuzunda jooptuu sekretar bolup iştegen ubagınan baştap eseptelgen.
Oşentip, öspürümdük kezi menen boz ulan maalınan soñ: «Köbüktöngön külük attay
arkırap, jıyırma beş jetip keldi çapkılap», dep Alıkul 1940jılı 1-yanvarda
jazganday, anın adabiy turmuştagı eelegen ordu anıktalıp, çıgarmaçılık çıyırı
dagı daanalana tüşkönü menen jeke turmuşunun külü dodo bolo elek ele. Oşondon
ulambı, je keleçegin tuygandıktanbı ırın:
Koş bol, koş bol uurdalgan jıldarım!
Kaykıp uçkan laçın kuştay çaktarım...
Artıñ ökünüç, aldıñ kızık koynuñda
Az jaşadım, dagı azıraak jaşarmın dep bütürgön.
Talanttuu akın menen Moskva teatraldık institutun bütürgön jaş adis Zeynep
Sooronbaeva çıgarmaçıl, inteligenttik üy-bülögö birigip, oçoktorunan ot bulata
baştaşat. Bul 1941-jıldın alaamatı baştalgan uçur ele. Alıkul dalay oy
tilekterge şerdenip, dagı kürdööldüü emgektenüügö kirişet. Al emi jaş jubayı da
teatr taanuu işine aralaşıp, oşol jıldarı kırgız sahnalarında koyulup jatkan
bir kança spektaklderge retsenziyalardı jazıp, orus tilindegi gazetalarga
jarıyalayt. Teatr tarıhın izildööçülör bul makalalardı bulak katarı
paydalanarında şek jok.
El başına oor kün, müşkül tüşkön kezde baylangan eköönün kuş boosu bek
bolbodu. Munun birden bir sebebi soguştun kesepeti bolso, akındın oyçuldugu, tünt
münözü, kiçine kezden süzöktöp kelatkan uçuk dartı jana eköönün turmuşun körö
albay ortogo ot taştagandardın boluşu da ırktın ketişine şart tüzgön körünöt.
Kim bilet?
Mende ayıp jok... tömönsüböym eç kimge, Anday bolso «künöö özüñdö dep bilbe,
degen saptarın okup oy jügürtsök, bir az gana keçirimdüülük je tüşünüşüü bolgondo
eköönün turmuşundagı «kenedey nerse kemege aylanıp» ketpes bele...
Üy-bülölük turmuşunun baktısız bolgonuna bagınbagan akındın ruhaniy
erdiginen jaralgan anık meeneti «Mahabat» jıynagı boldu. Bul jıynak akın
Alıkuldun jüzün jañıça taanıtkan jana tüşünbögöndör menen körö albastardın
için küygüzüp, dayınsız akaarat kep uguzgan.

«MAHABAT» MAANİSİZ BELE?

J. Samaganovdun «Sovettik, Kırgızstan» jurnalındagı (1948-j. № 1) «Bir
çıgarmaga arnalgan üç makala tuuralu» makalasında A. Osmonovdun «Mahabat»
jıynagına karata aytılgan oşol kezdegi köz karaştar jönündö kenen-kesiri kep
kozgolot.
Okurman jurtun tañdantkanı, naarazı kılganı jana tabışmaktay tuyulganı da M.
Alıbaevdin 1946jıldagı «Kızıl Kırgızstan» gazetasının 15-noyabrdagı sanına
basılgan «Maanisi jok «Mahabat» attuu makalası. Bulardın sebebi A. Osmonov menen
pedtehkikumda birge okugan, çıgarmaçılıktın tümön tüyşügün öz başınan dele
ötkörüp jürgön M. Alıbaevdin bul jıynaktı jamandap, bir jaktuu gana jazganında
emes, eç kanday erejege sıybas maanayda kalemdeşin kelekelöögö çeyin
jetkendiginde. Okup jürüşköndö koyun-koltuk alışıp, tamaktarın bölö içişip
çoñoygon kurdaştardın biri-birine mınçalık kır körsötö, çekten çıgışına kanday
jagday türtkü bolgonun çeçmelöö kıyın.
Birok uşul çuulganduu makalasın jazuuga M. Alıbaev murdatan ele dayardık körüp
jürgönbü degen oydu «Leninçil jaş» gazetasına 1946-jılı 27-oktyabrda jarıyalagan
«Tolkun» feletonu ırastayt. Atalgan feletonunda avtor akın, jazuuçulardın
çıgarmaçılıktagı müçülüştüktörü jönündö aytıp kelip: «A bizdin kee bir lirikter
bolso een tün, elden alıs, tınçtık jerde olturup alışıp:
«Bul kanday ısıgı jok kansız jürök,
Turmuşta bürköö tündöy jalgız jüröt», dep jalgız jürüp jazgandı kaalaşat
eken», degen kaymana kıyalda A. Osmonovgo öz saptarı menen sır körgözgönü sezilip
turat.
A balkim, buga 1938-jıldın 10-yanvarında dayardalgan buyruktun dolboorundagı
jazuuçular birliginin kızmatkerleri işke öz ubagında kelbey jatkanı, ayrımdarı,
misalı M. Alıbaev kızmatka eç kanday sebebi jok ele üç künü çıkpay koygondugu,
katuu sögüş alganı jana anın jürüş turuşun başkarmada talkuuloo kerektigi
jazılganı sebep bolgondur. Antkeni, buyrukka birliktin oşol kezdegi jooptuu
katçısı A. Osmonov kol koygon. T.Ümötalievdin aytkanına karaganda Alıkul bul
kızmatta koomduk baştalışta işteçü eken.
Eki akındı teñ jakşı bilgen, alar menen birge okugan S. Kerimbaevdin oyu
boyunça M. Alıbaevdin mintip jazışına Alıkuldun jeke turmuşu sebep bolgondoy.
Jaştık süyüüsünön da, üy-bülölük jagınan da jolu bolbogon tataal tagdırına
karabastan bardıgınan mahabattı jogoru koygon Alıkuldun jan düynösünö, kançalık
köñül çögöt abalda kalganına karabay turmuşka bolgon işenimin saktap kalgan
öjördügünö tüşünbögön kurdaşı Midin anın mahabatın «maanisiz» dep baalagan.
Uşunday oy joruular bolgonu menen dele M. Alıbaevdin mınçalık aşa, ketişin
eç kim tak jana daana ayta albas. Kantse da bul makala öz mezgilinin, bolboso
avtorunun je anı «aydaktagandardın» uturumduk kızıkçılıgın közdögöndügü aykın.
Al emi uzakka uzabas uşunday materialdı jarıkka çıgaruuga jol bergen redaktsiya
kızmatkerleri emneni boljogonun bilüü mümkündügü azır zakım katarı.
Uşundan ulam Lev Tolstoydun «Kündölügünön» misal keltirüü menen oyubuzdu
ırastasak. Adabiyat çöyrösündögü işmerlerdin alabarmandıgı keede ötö ele ıksız
bolup keteri tuurasında uluu jazuuçu mintip jazgan: «Alardın kolu menen zalkar
jazuuçular talantsızdarga, oyçuldarı oysuzdarga jana akılmandarı kelesoolorgo
aylanat». Kanday kaletsiz aytılgan.
SSSR el hudojnigi Gapar Aytievdin jubayı Garifanın aytkandarına karaganda
eki akındın pikir kelişpestiginen ulam da «Mahabat» maanisiz bolup kalganday:
Alıkuldun Zeynepke üylöngönü jakşı esimde. Jazuuçulardı büt çakırıp jakşı
ele toy kılgan. Oşo toydo Midin mas bolup alıp, Alıkul menen Zeynep oturgan
stoldu kileygen taş menen urup, baarın çaçıp, çakçelekey, tüşürgön. Midin bul
kılıktı atayılap ele jasagan eken. «Al emne kılganın?» dep ertesi surasam,
«Oşonu körüş kerek bolçu» dep koydu. Emne baleesi bar ekenin bilbeym, Alıkul
menen Midin biri-birin jaktırışçu emes. Münöz jagınan da eköö taptakır eki
başka adamdar ele.
Alıkul bizdin üygö köp kelçü. Birok keñ-kesiri maekteşip dele otura alçu emes.
Oorusu bar emes bele. Oşonusunan kısınıp, kayra tez ele jönöp kalçu. «Silerdin
jaş baldarıñar bar, a menin oorum bolso...» dep, «otur» degenge bolçu emes. Tamak
içse, «jön koy» degenge bolboy küygüzüp, idişin özü juup, anan ketet. Uşintip,
oorunu biröögö juguzup albayın dep ayabay etiettenip, saktanıp ele jürçü. Zeynep
menen ajıraşkandan kiyin boy jaşap kaldı. Men keede: «Ayaldar jönündö degele
kıyın jazasız. Mintip jürböy biröönü taap, üylönüp albaysızbı. Den-sooluguñuzga
da jakşı. Çıgarmaçılıgıñızga dagı jardam bolot» dep kalsam, «Emi maga üylönüş
kayda. Üylönöm dep dagı bir soo kişige ooru juguzup, ubalına kalayınbı» dep koet.
Kiyin Alıkuldun oorusu katuulap kalgan maalda kaydandır ejeleri payda bolup,
«maga kalat, maga kalat» deşip, Alıkul özü satıp algan üydün kaygayın kılıp
kirişiptir. «Uşunday adamdar dagı bar eken. Alıkul menen işteri jok ele, anın
üyün talaşıp atışat. «Oy, aylanayındar, üydü silerden talaşkan eç kim jok.
Alıkuldu tınç koyup turbaysıñarbı dedim» dep Gapar bir jolu keyip kelgen.
(«Asaba» 16/H1.1999)
**A
Soguştan kiyinki ubakta 300 betten turgan dagı tört jıynagı, kotormolorunan
A.S.Puşkindin «Evgeniy Onegin» jana V. Şekspirdin «Otellosu» jarık kördü. Bul
kotormoloru «On ekinçi tündün» ulandıları katarı tuyulat. Demek, al zamanaga
jıpar tögüp kalganga aşıgıp, dagı kança jaşoosu kalganına közü jetpegenine
karabay mezgilden tizgin talaşa emgektengen.
Uşintip köp sapardan tapkan berenelerin ak kagazga tüşürüş üçün Isık-Kölgö
jem izdegen barçın sımal ulam barıp, künöösü jok tolkundarı, balalıktı
elestetken ak kuuları menen sırdaşat.
Birok oşentse da süygön kalaası Frunzede öz üyü ölöñ töşögü joktugun oylogon
jana «kayradan nike baylap, tütün çıgarsañ den sooluguña dele jakşı bolbos bele,
artına da tuyak kalsın» degenderdin kebine keede muyup, köbünçösü jok dep içten
tıngan Alıkul 1948-jılı üy satıp alat.
«Üyüm sonun, oydoguday keñ turam, ırıskımdan ıraazılık söz ugam» dep
baştalgan «Menin üyüm» attuu ırında bir ubakta kolomtosuna jılıngan jokçuluktu,
dale bolso süzöktöp, dene boyun şaldıratıp kelatkan uçuk oorunu bayandap, emi üyümö
tınçtık ömür tolsun dep ümüt kılat. Özünün tünt, oyçul bir münözdügünön ulam
uşunday abalga keldimbi degen kıyazda ırın mındayça bütürgön:
Tınçtık ömür sen belemsiñ?
Men ar ubak suuñdu içip kulpurgam!
Kel beri, men jalgız: ayal, balasız,
Ayal menen ırkım kelbes, men urgan!
Meyli sokur, dödöy bala tuusañ da,
Antım uşul: ölgönümçö seni menen bir turam...
Birok ayagına emne üçün köp nokot koyulup kalganı belgisiz. Balkim jalgız janın
soroytpoy, boor tolgoy aytkandardın sözünö muyup, üylönsöm degen niette bolgondur.
Mınday tükşümöldü Alıkulga Isık-Köldün «Birlik» kolhozunda jaşooçu
Çerikçiev Kurmanbaydın 1949-jılı 2-3 martta jazgan katı ırastayt. Bul katta atı
belgisiz bir kızdın jayın Alıkuldun ötünüçü boyunça K.Çerikçiev barıp, ataenesinen, ıraakı kişilerden suraştırıp bilip -«Emi arı-beri süylöşüp beresiñbi
desem kup makul dedi. Bizdin köñülübüz oşondoy kişige berebiz. Emi munu kaysı
masele menen alarıbızdı bilbeybiz. Al kırgızçası menen aytat» dep jazılgan.
Uşul ele jıldın 26-aprelinde Alıkulga jazılgan Asabıyakundun katındagı:
«Men barıp keneşelikpi? Barsam men kız tuuralu baram» degen saptar
bojomolubuzdu aktagansıyt.
Birok akındın ayıldaştarının aytkandarına karaganda al üylönüü jönündö eç
oylogon da emes. Alıkuldu koynuna orop alıp çıgıp, körsötüp bir jıldızdı kolu
menen:
«Taanıp al, teetigi seniki uulum, Karaçı jazılıgın, suluulugun. Bilip jür, sen
batkanda koşo batat, Sözü uşul bizden dagı murunkunun! dep aytkan Kasım
aksakaldın kızı Nurşaa apanın mintip aytkanın eşitkenim bar: Üylönsöñ artıñda
tuyak kalar, tukumuñdu ular, alar atındı öçürbös, deşip, karılar Alıkulga keneş
berişkende: Ogojosu bolboso on balaluu dele atanın ısımı, barkı bul düynögö
kalbayt. Anın üstünö dartıman tartınam. Üylönüp dagı kimdin ubalına kalayın.
Artımda kalsa ırlarım, jazgandarım kalar. Oşolor atımdı, barkımdı öçürbös,
degeni künü bügünküdöy este.
Iras ele, ayrım akındardın jazgandarın el emes, kara çeçekey baldarı okubay
kalganın körüp, bilip jüröbüz. Al emi Alıkuldun ırların kimder gana okubayt.
Okuganda da, ulam janı oy uçugun ulap, dagı kızıga okuyt.
«Açılgan sır» dep atayın bir depterge 44 kuplet ır jana:
Zarp kılıp, sıya orduna koçkul kandı,
Sizge arnap, tartuu kılam ak kagazdı!
İzine köz jügürtüp eskerersiz,
Künöölüü... elesi alıs... mendey jandı!
dep jazılgan betaçarı bar kattın eesine akın joop bergeni je berbegeni belgisiz.
A balkim:
Süydüm seni, süyüü erki bar çakta,
Azga jetpey, köptön kuru kalsak da.
Alda kaçan unut kalgan nerseni
Alek kılıp, alsıratıp çarçatpa.
Eger künüm, meni ayasañ azıraak,
Jakındatpa jaş koluñdu karmatpa, - dep
«Süydüm seni» degen ırında 1945-jılı 21-dekabrda jazganı joobudur. Kattın eesi
kim? Alıkuldun lirasına aşık bolup jürgön bul kızdı 1945jılı soguştan mayıp
bolup kelgen jigit süylöşpöy ala kaçıp ketet. Jıl aylanbay ırktarı buzulat. Jaş
kelin okuunu közdöp borborgo kelet. Oşondo ötkön uçurların eske sala sırın tögüp
akınga 1949jılı kat jazuuga batıngan.
Alıkul azırkı Sokuluk-10 çolok (buytka) köçösünö 1941-jılı salınıp, birok
kurulup bütpögön üydü 1948-jılı may ayında satıp alat da, anı A.Jamşidov degenge
batirlikke taştap, köldön kelgençe toluk bütürüp berüüsün süylöşöt. Batirde
oktyabr ayına çeyin turgan A.Jamşidov eski akça menen 11 min 700 somduk iş
jasayt. Eköönün ortosunda 1948jılı 27-oktyabrda tüzülgön makuldaşuu boyunça
Alıkul bul akçanı mart ayının akırına çeyin tölöp bermekçi bolot. Azırkı kündö
şaardın dal ortosunda turgan üy oşol kezde A.Jamşidov iştegen jerge ıraak
bolgonduktan, al batirden baş tartkan eken. Eger kokus akça ubagında tölönböy kalsa
dagı bir jolu makuldukka kele turgandıktarın bayandagan kelişimge Kurmanbaev
kübö ötkön. Bul adam Alıkul menen köbünçö turmuş, jaşoo jaatınan alakası
bolgondordon, taktap aytkanda jogoruda kep bolgon belgisiz kız tuuralu kat
jazışkandardan.
Oşentip, Alıkul toluk kurulgan oçoguna Sırga ejesin, Bolotbek jeenin
karalaşsın dep köçürüp kelet. Koroo-jay özdörünö kenendik kılganbı je maşina
satıp aluu üçün kalem akıga koşumça karajat kerek bolgonduktanbı, koroonun
jartısın Alıkul 1949-jılı 27-oktyabrda A.Arjevkinaga satat.
Murdagı V.İ.Lenin atındagı stanok kuruu zavoduna tanaptaş turgan uşul üy
akındı jumuşçu tabının turmuşu menen jakından taanışuuga şart tüzgön.
«Jumuşçunun münözü», «FZOdogu inime», «Malyar», «Zavod kördüm», «Plotnik»,
«Dubalçı» jana «Jumuşçu» degen ırlarında ır menen emgeksiz bul turmuştun bir
irmemi ötpösün, jumuşçu kalk karuusun tınçtıkka jumşasa, akın anı dañazalap
altın kanat ırına koşup, bul jaşoonun janı katarı jar saların jazgan.
Jumuşçunun sıpatın mınçalık taasın süröttöp körsötüü oomatı ar kimge ele kele
berbes.
Aksakal jazuuçubuz T.Sıdıkbekov kaysı bir katında «Kök jorgoñ jayındabı?»
dep eskergen «Pobedanı» Alıkul 1950-jılı satıp alat. «Kıymıldatkıçının
№34516, şassisi 003870, kuzovu-8824 bolgon «Pobeda» maşinasının zavodduk
pasportun Osmonov Alıkuldun naamına, 3-oktyabrdagı jüz jetinçi esep boyunça
tezinen salgıla» degen telegrammanı Alma-Ata şaarındagı avtotraktor satuuçu
atayın düköngö T.Maytukin 17-oktyabrda kol koyup jönötüptür.
«Biri kem dünüyö» degen kep uşul tagdırdan ulam aytılıp kalganbı dep da oylop
ketesiñ. Antkeni, ömür boyu turmuşunan öksüp, bir ıptası oyulganday tarizde
jaşagan akın dal uşul abalına baş berbey köktük menen meenettene tapkan üzür
jırgalın emi körördö üyün bir ejesine, «Kök jorgonu» bir ejesine talaştırıp oo
düynögö kete bergeni maalım. «Tuugan kolunda bolso körö albayt, jok bolso asıray
albayt» degen keptin beker emesin Alıkuldun jeeni Bolotbek Sıdıgalievdin jazgan
arnoo, eskerme ırları ırastayt. Bul ırlar bir tuugan tayakesinin düynödön ötkönünö
jana jerge koyulganına jıyırma künçö bolo elekte tuugandarı jasagan jorukka
tütöp, jazılgan. Alardan üzündü okusak oşol ayazduu kündör deneñdi içirkentse,
Alıkul oylordon oygo batıp, tüpsüz-sansız, şam çıraktın kaşında jalgız oturup ır
jazgan kenen-jarık üyünün üşü ketkeni, tübölük dosu da, jarı da, perzenti da bolgon
kaleminin sıyası katıp, öçpös iz kaltırgan kagazdarı kozgolboy kalganı üzül-kesil
elestey tüşöt.
Emese, tayakesinen taalim alıp, keleçekte ardeme-birdeme çiymelegenge kuştar
bolup jürgön, al kezde kuragı 16-17 degi Bolotbektin ırlarına, jok ırları emes,
köküröktön çıkkan oşondogu ıyına, közdön akkan jaşına boor tolgop körölü:
Er jigittin ubalı
Ergibey kaldı tuyagı.
Artında kalsa bir tuyak
Atı çıgat ele go bir ubak

29.HII. 50-j.

Alıkuldun jeeni men Bolotbek, öz çıgarma. Tayakeme arnalgan jana tuugandarga
naarazılık ır.

Ali turat esimde
Tuugandardın kılıgı
Tikeñerden kömöm dep
Sarının uulu aytkanı.
30.HII.1950.
Kalbır öpkö, jez kanat
Közü jumulup baratat.
Kurdaştarga kep aytpay
Aylasız ketti jaldırap.
31. XII. 50-j.
Ooba, emi boy tartıp, jetilip kelatkan jaş adamdın uşunday kırdaalda başalaman
jazgandarında köp nerselerdin tüyünü katılgan.
Öñgösün aytpaganda da, tayakesinin jaratkan çıgarmaları kırgız poeziyasının
jez kanat, Akbozatına aylanarın baamdaganı baykalat.
Oşentip, kıska ömüründö müldö mildetti arkalagan Alıkul Osmon uulunun ekinçi
jaşoosu özü aytkanday çıgarmalarında ulana baştadı.
Çıgarmalarının ömürü dagı öktöm bolor bele, egerde dagı bir masele taktalıp
izildengende. Akındın közü ötköndön altı jıldan kiyin gana kol jazmaları
akademiyanın fondusuna tapşırılganın inventardık esep-kısaptardın jazuuları
anıktap turat. Birok uşunça jıl aralıgında alardı kim saktap, kim «karaktap»,
akırı kantip ötkörgönü dayınduu jazılbagan. Uşunu taktoodo jana akındın jarkın
elesine tiyiştüü deñgeeldegi ar kanday işterde demilgelüülüktü Sarının uulu,
ejekeleri jana jeeni Bolotbek uçurunda körsötüşpögönü da ökünörlük. «Pobedanı»
aytpaganda da, konuşun saktaşkanda adabiy murasın jayıltuu, üyrönüü şartı kıyla
oñoy bolmok.
Bul kenemteni toluktoo üçün Alıkul akındın küyörmandarı, ılım sanagan
joldoştoru jana adabiyatçılar kıyla emgek jasaşkan. Emki kep orolu oşolor
jönündö.

II B ö l ü m
BİLGEN BİLER, BİLBEGENGE NE ÇARA...

Oşentip, közü barında ançalık bark alınbay kalgan akındın kadırı özünün
poeziyalık murasının arkası menen kayradan kötörüldü.
Bul iş eki bagıtta jürgüzülgönün baamdoo kıyın emes. Eköönün teñ maanisi
birdey, eriş-arkak jana biri birin toluktap turat. Birinçisi A.Osmonovdun
çıgarmaların jarıyaloo jana ilimiy, adabiyattık öñüttön izildöö. Ekinçisi, A.
Osmonovdun esteligin tübölükkö kaltıruu maanayındagı işter. Dal uşulardın
astanasında, töl başında turgan adam adabiyatçı, filologiya ilimderinin kandidatı
Ş.Ümötaliev bolgon. Al tüzgön jana baş sözün jazgan «Tandalmaluu ırlar jana
poemalar» jıynagı on tört basma tabak kölömündö 1950-jılı 28-mayda Kırgızstan
mamlekettik basmasında terüügö tapşırılıp, kiyinki jılı 15050 nuskada jarık
körgön. Bul adam Frunze şaarının Logvinenko köçösündögü № 63 üydö jaşagan
skulptor Puzırevskiy menen birdikte Ala-Arça körüstönündögü Alıkuldun jay
başına esteligin koydurtkan. Oşol estelik uşu küngö çeyin turat. Birok, taşının
naçarlıgıbı je öktöm ubakıttanbı aytor, akındın aykeli kunarınan ketip
kalganda, 75-jıldıgına karata bir sıyra oñdolup, tüzöldü. Oşondo ornotulgan kooz
oymo-çiymelüü tosmoloru 2000-jılı uurdalıp, orduna akın elesine tete emes temir
tosmo koyulganın körgöndör baamdaşar. Mamlekettik maanidegi estelikke mamile
uşul.
K. Asanaliev, K.Ukaev tüzgön «Ata jurt» attuu 200 betten turgan jıynak,
negizinen murda jarıyalanbagan çıgarmaları 1958-jılı 5 min nuskada çıgarılıp
okurman jurtuna tartuulangan. Al emi 1964, 1965-jana 1967-jıldarı jarık körgön
Çıgarmalar jıynagının üç tomdugun tüzüüdö, redaktsiyaloodo, baş sözün jana
kommentariylerdi jazuuda: T. Sıdıkbekov, B. Kerimjanova, R. Kıdırbaeva, A.
Sadıkov, K.Artıkbaev jana J.Musaeva köp meenettenişken. Jalpı nuskası on eki
min bolgon bul üç tomduk 1967jılı Kırgızstan Lenin komsomolu sıylıgına
körsötülüp, bul ardaktuu naamga adabiyat jaatındagılardan Alıkul Osmonov birinçi
bolup arzıdı. Birok oşondon jıyırma jıldan aşık ubak ötsö da laureattık
kübölüktün tolturulbaganı, anın baaluu eksponat katarı komsomoldun respublikalık
muzeyine koyulbaganı elüünçü jıldagı okuyanı eske saldı.
Oşol eske tüşkön nersege sebep bolgondordu tıyanaktap je negizdep bayandoo üçün
ança-mınça sarı esep jasoo ıñgayluu körünöt.
Taştan bolor, kumdan bolor töşögüm,
Az bolso da sırtta kalar sözdörüm.
Ölsöm dagı jara teep mürzömdü
Buudan bolup taskak salıp ötörmün dep
«Eskerme» attuu ırında 1945-jılı 17-dekabrda jazılganın estep, çın ele anın
janı karañgı kördün kereñdigine baş berbey: «Buudan bolup taskak salıp jüröbü»
degen bayöo oygo da berilip ketesiñ. A birok akındın öz küçünö işengeni, keleçekti
körö bilgeni, demek ilgeri ümüttön kol üzbögönü deerlik bardık çıgarmalarınan
sezilip, oy-tuyumun eelep alganın baamdagan deñgeelge jetken okurman Alıkuldun
aytkandarı tegin emes ekenine ınana baş çaykayt.
Okugan sayın jañırıp, ulam oy jaratıp turgan ırların möl bulaktın janında
turup suusunu kanbagan jolooçudan beter kayra-kayra üñülö okuyt, ulam kiyinkisine
kızıgıp umsunat.
Anday umsunuu menen umtuluuga okurman jurtunun ulam kiyinki muundarı da tuş
boluşup, alar öz zamanasının, doorunun ıñgayına jaraşa öz Alıkulun açıp
jatışat. Demek, anın çıgarmaları mezgil sınınan ötüp, bir adamdın çıgarmaçılık
tarjımalınan bir eldin poeziyasındagı özgöçö tarjımalga aylandı dep bütüm
çıgara alabız.
A.Osmonovdun bul uluulugu jönündö aytkanda anın eldik oozeki çıgarmaçılıktı
keñiri paydalanganına karabay tökmölük je kara jamaktın tutkununda kalbastan,
alardı janı oy, örüşü keñ mazmun menen bayıtıp kayra elge toluktap bergendigin
dayıma basa belgilöö şart. Al emi öz elinin ruhiy düynösün başka elderdin körköm
döölöttörü menen da köönörbös kılgan kotormoçuluk talantına taazim etip,
arıbagan, tajabagan tüyşükçül emgeginen ülgü aluu kerek.
Antkeni, Alıkul «Manastay» dastandı, Toktogulday ak tanday talanttı kastarlap,
alardı jañı nukka sala özdöştürüp, düynölük klassika menen juuruluşturgandıktan
özü da bir tuu çokuga aylanıp kalganı kadiksiz. Bul tuurasında söz kılganda aksakal
el akını A.Toktomuşev Alıkuldun 70 jıldık keçesinde çın dilinen: Biz ançamınça jazganıbızga ele erdemsip, boz üygö jakın arkandalgan muzoo kök çöpkö
toygondoy tokpeyil tartıp jürgöndö, Alıkul ebak ele Ala-Toodon alıs ketip,
Şotanın, Şekspirdin, Puşkindin dünüyösünö süñgüp aralaşıp bülük salıp alıptır,
dep elestüü kılıp aytkanın eske albasak keptin mazası keter.
Aksakal akındarıbızdın aytkanına koşumçalap, azırkı türk madaniyatına ele
emes, jalpı soyuzduk, al turmak çıgış batıştın ayrım ölkölörünö çeyin dañazalana
mayramdalgan uluu Toktoguldun 125 jıldıgında ortogo salıngan oroşon sözdördögü
oylordon bölüşüü zarıl. Zamanabızdın zalkar jazuuçusu Ç.T.Aytmatov: «Toktogul biz
üçün öçpös şam, oşol öçpös şam jalgız bolboo kerek. Öçpös şamdın nuru alıska
jetip, anan oşonun tegereginde köp nurlar payda boluu kerek. Al nur bizdin azırkı
madaniyatıbız, azırkı añ-sezimibiz, azırkı turmuşubuz» («Frunze şamı» 12/H.
1989-j).
Oşol öçpös şamdın jarkın nurunun biri A. Osmonov ekendigin bilebiz. Bul
jönündö Toktogul toyuna kelgen karaçay akını B. Hubiev mınday degen: «...Tokomdu
urmattap, kızıguu menen okuym. Anın kee bir ır saptarı özünçö ele makal, uçkul söz.
Alıkul Osmonov Toktoguldun şakirti emey emine» («Sovettik Kırgızstan», b/H. 1989j.). Aytmakçı, bul karaçay boordoştun bala çagı kırgız jergesinde ötköndügün ayta
turgan bolsok, anın oyloru tögün jerden çıkpaganına işenebiz.
Demek, jazma adabiyatıbızdın tüpkü paydubalı katarı eseptelgen eldik oozeki
çıgarmaçılık çalkıp jatkan okean bolso, Toktogul, Alıkul, Çıngız oşol zor
muhitten kötörülgön üç ruhiy kıl çokuday tuyulat. Murda «Tolubayday sınçı bol,
Toktogulday ırçı bol» degen lakap bolso, emi, «Alıkulday alp akın, Çıngızday
çıgaan jazuuçu bol» degenge nege bolbosun.
Alıkuldun uşunçalık deñgeelge jetişine birinçi kezekte özünün emgekçildigi,
sezimtaldıgı negiz bolgon. Al emi uçurunda aga kömöktöşüp, ar kanday kep-
keñeşterin aytkan, jardam bergender bolbogondo balkim, A.Osmonovdun kırgız
adabiyatındagı jıldızı janbay kalmak.
Alıkulga çıgarmaçılık jaktan köz salıp, bagıt bergenderdin biri Joomart
Bökönbaev: «Alıke! Jañı ösüp kele jatkandardan seni gana süyöm, saga gana işenem.
Oşonduktan, «Duşman süydürö aytat, tuugan küydürö aytat» degendey, kee-kezderde
seni menen uruşumuş bolgonum da oşol. Emi oluttuu akın bolup, salabattuu kişi
bol» degeni beker emestir. Mınday zor işeniçti bilgizgen katın J.Bökönbaev
Moskvada jürgön Alıkulga 1936-jılı 3-iyunda jazgan 1947-jılı jazgan «Jazuuçuluk
bayanında» A.Tokombaevdin kızmatka ornoşturuşu tagdırındagı buruluş ekenin
Alıkul belgilegen.
Munu M.Elebaevdin eskerüülörü da ırastayt. «Aalının bir jeri çıgarmanın
başkı kasietterinen bolgon tehnikanı bark albayt. Anın köpçülüktü bir ala
jürgönün, jaştardı östürgönün, adam bolsun dep tereñden suurup çıkkanın
Alıkulday, jaştardın özü gana emes, başkalarıbız da unutpaşıbız kerek. Biz
kimdin kimdigin kert başıbızga kılgan mamilesinin jakşılıgınan (je
jamandıgınan) emes, jalpı tekşerüübüz kerek» («Ala-Too» 1989. №9. 125-6.). Birok
jazuuçular soyuzun kıyla jıl jetektegen adamdın Alıkulga ömürünün kiyinki
jıldarında kömöktöşpögönün aytpasak da, başka işterinde dele demilgesiz,
beytarap kalganın emne menen tüşündürüügö bolot? Aytmakçı, mında jalañ ele
ayrım adamdar künöölüü emestey sezilet. A balkim Alıkuldun bir münözdügü,
oylogonun betke aytarlıgı sebep bolgondur. Bul pikirdi A.Osmonovdun «Kızıl
Kırgızstan» gazetasına 1937-jılı 26sentyabrda jazgan «Adabiyattagı zıyanduuluktun
tüp tamırın suurup taştaylı» makalası ırastagansıyt.

TAKTALBAGAN TARJIMAL

Respublikanın borborduk mamlekettik arhivinde (F. 1465. opis № 2. f.184)
saktalıp turgan dokumentke köñül burup körölü. Kırgızstan jazuuçular soyuzunun №
28-toktomunda «Sovetskiy pisatel» basmasınan orus tilinde jarık körgön «Moy
dom» attuu kitebi üçün A.Osmonov 1950-jılı Stalindik, (kiyinki Mamlekettik)
sıylıkka körsötülgönü jazılgan. 19-dekabrda ötkörülgön bul çoguluşka: Udalov,
İmşenetskiy, Zemlyak, Kovskiy, Şivaza, Kozubekov, Kazakbaeva (Kazakbaev P.K.),
Lebedeva («Sovetskaya Kirgiziya» gazetasınan) jana SSSR Jazuuçular soyuzunun ökülü
Seregin katışıp, Ümötaliev, Tokombaev, Tokobaev, Udalov jana Bayalinov söz
süylöşkön. Toktomgo jazuuçular soyuzunun oşondogu töragası K.Bayalinov menen
jooptuu sekretarı Ö.Jakişev kol koyuşat.
A.Osmonovdun uşul sıylıkka körsötülüşü kantse da kırgız adabiyatının, özgöçö
poeziyasının tarıhındagı ayrıkça körünüş.
Tee elüünçü jıldardın ortosunan beri tükşümöl bolup, neçen tabışmaktuu kupuya
sırdan beşbeter köptögön okurman muununa açılbagan düynö sımal tınçtık berbegen
sobol uşul sıylık maselesine baylanıştuu ele. Anı belgilüü sınçı, adabiyatçı
Şarşenbek Ümötaliev başında turgan kıyla izildööçülör arakettenip, sır tüyünün
tabuuga dalalattanışkan. Mına uşul adabiyat tarmagındagı çatışkan okuyanı
çeçmelöögö 90-jıldardın baştalışında koldon kelgen salımdı koşuuga dalbas
urup, kandaydır jıyıntıgında köñülgö töp kelbegen bir natıyjanı kördüm. Emese,
kep orolu oşol jönündö. Alıkul Osmonov Kırgız Sovettik Jazuuçular soyuzunun
1950-jıldın 19-dekabrındagı toktomu negizinde SSSR Mamlekettik (murdagı
Stalindik) sıylıgına körsötülgönün bilgenibiz menen, andan arı ne bolgonu
tuñguyuk ele.
Uşul sır sandıktın sırın açuu maksatında SSSR Ministrler Sovetinin
Lenindik jana Mamlekettik sıylıktar boyunça komitetine atayın kattı
jumuriyattın Jazuuçular birliginin atınan 1990jılı köktömdö ele jönötköngö
karabay, tiyiştüü joop alalbadık. Akırı akındın muzeyin tüzüüdö belsemdüülük
körsötkön madaniyat ministrliginin jana «Kırgızstan» basmasının koldoosu menen
1990jıldın sentyabr ayında adabiyat jana iskusstvonun Moskvadagı borborduk
arhivine barıp, Osmonovgo tiyiştüü dokumentterdi izildep kelüügö şart tüzüldü. Al
jakta da ayrım formalduuluktardın tosmosunan ötüp, köptön beri köpçülüktü
çıdamsızdana küttürö, sırın içine katkan sarı baraktardı tirmiye tiktep okudum.
Emne boldu eken degen tolkundanuunun arasında üzül-kesil ümüt otu jana kalıp,
kandaydır kalbaat sezimdi payda kılıp turdu. Birok, tilekke karşı, oşol bülbül
jangan jarım jan ümüttün bozomtuk uçkunu kıpınday jarıgın kaltırbay tarap
ketti. Emne sebepten?
... Antkeni, sıylıkka körsötülgöndördün tizmesine A. Osmonov akırkısı bolup
kattalgan. Adegende 70tey talapker bolso, talkuu, tandoodon tandoo bolup oturup,
poeziya boyunça sıylıktın üç darajasına on beş talapker dobuşka koyulgan eken.
1951-jılı 3-fevralda N.S.Tihonov töragalık kılgan çoguluştun çeçiminin
negizinde kandidaturalar jaşıruun dobuşka tömönkü kezekte koyulgan: S.Ya.Marşak,
A.S.Malışko, G.Tsadasa, G.G.Abaşidze, P.İ.Voronko, Rasul Rza, P. Brovka,
S.İ.Kirsanov, Salih Ata, İ.P.Konçalovskaya, T.Yu.Tilvitis, O.F.Bergolts,
S.V.Smirnov, G.Emin, A.Osmonov.
Alıkuldun kandidaturası 25-yanvarda koşumça katarında bir top olku-solku boluu
menen kirgizilişi ele kiyinki çoguluştarga jana dobuş berüügö özünün zalakasın
tiygizgeni daana tuyulat. Antkeni, salt katarı ar bir akındı jana anın körsötülüp
jatkan çıgarmasın talkuuloogo kirişkende atayın kontsert ötkörülüp, anda
poemalardan üzündülör jana kölömü çakan ırlardı körköm okutup uguşkan. Munun
maksatı ar birinin, özgöçö, ançalık belgisiz jana uluttuk akındardın çıgarmaçıl
darameti menen taanışuu bolgon. Uşunday kontsertten kiyin 29-yanvarda (1951-j.)
ötkörülgön talkuunun toktomuna karaganda A.Osmonovdon başka talapkerlerdin
bardıgının çıgarmaları okulganı, al turmak artistterdin atkargan çıgarmalarınan
beri jazılgan.
Al emi 3-fevralda ötkön çoguluşka karaganda kandidattardı ılgoo ötö şaşılış
jürgüzülgöndüktön jana fevraldın beşinde ele dobuş berüü bolo turgandıktan
sektsiyalardagı talkuular da baçım ötkörülmök gana turgay, kaysı sıylıktar kimderge
ıygarıları da boljolduu anıktalgan. Oşondo ele A.Osmonovdun üçünçü darajaga
sunuş etilgenin, jön ele körsötülböstön bir top ırgıljındıktan kiyin koşulganın
jana akındın kaza bolgonun, (ubagın tuura emes aytkan) çıgarmaçılıgı toktogonun,
«Moy dom» kitebi jakşı ekenin N.S.Tihonov bildiriptir. Bul töraganın jöndüü
sunuşu katarı emes, ölgön adamdın arbagın sıyloo je jalpı çabışka koşolu,
kalganın öz baktısınan ele körsün degen maanaydı tuyuntkansıyt. Inanımduu bolsun
üçün tüp nuskasınan kotorboy misal kaltireli: «Snaçala mı hoteli ego snyat, potom
obratno postavit. Tut ne tak mnogo avtorov i mojet bıt ego ostavit? Vozrajayuşçih
net?» Eç kim dele karşı bolboptur.
Dobuş beriler aldında, 5-fervalda ötkön çoguluşta da Alıkul jönündö:
«Osmonov eto molodoy kirgizskiy poet, kotorıy umer v etom godu. Ego stihi sobranı v
etom sbornike. Ego kandidatura bıla soglasovana posle peregovorov» dep dagı
koşumça maalımat berilgen. Munun sebebi N.S.Tihonovdon başka komissiyanın köp
müçölörü Osmonovdu okuşpagandıgında jana jogoruda aytılgan kontsertte bir da
çıgarması atkarılbagandıgında ekeni kaşkayıp turu. Antkeni, T.Sıdıkbekovdun
1950-jılı 21-oktyabrda Alıkulga Maleevkadan jazgan katında: «Koluña kitebiñ
tieri menen Tihonovgo, Şçipaçevgo, Fadeevge j.b. köñülüñ süygön kişilerge salıp
jiberseñ durus bolor ele» degenine karaganda, balkim Alıkul «Moy dom» attuu
kitebin Tihonovgo ele jönötköndür
Oşentip, akırı köptögön ırgıljıñ boluulardan ulam A. Osmonov tömönkülördön
kiyin jazılıp, Stalindik sıylıktın üçünçü darajasın aluuçu talapkerlerdin
tobuna koşulat. Bergolts O.F., Smirnov S.V., Saryan, Dudin M.A., Gamzatov R.G.,
Kazakov M.İ., Emin G., Mirmuhsin, Lukonin M.K. Sıylıktı ıygaruuçu komitettin 52
müçösü 5-fevralda talapkerlerdin tagdırın çeçken dobuştarın berişken. Esep
komissiyasının (M.Çiaureli töragası, Yu.Şaporin, V.Efanov, A.Gulakyan) 6fevraldagı toktomunda A.Osmonov üçün jeti dobuş, alardın biröö ekinçi darajaga,
altoo üçünçüsünö dep berilgeni jazılgan. Oşentip, jogoruda N.S.Tihonov aytkanday
şaşkalaktık jana ayrım talapkerlerge jasalgan üstürt mamile, tak emestik
uşunday natıyjasın bergeni ırastalıp turdu. Mından tışkarı protokoldordu
okuudan ulam dagı bir körünüş tuyulat. Ayrım kandidattar üçün talkuu uçurunda ele
küyüp-bışkandar, al turmak, üçünçüdön ekinçige, koldon kelse daroo ele birinçi
darajasına kötörö talaşkan süröönçülörü bardıgı baykaldı.
Dalil katarı 29-yanvarda ötkön çoguluştun protokolunan üzündünü tüp nuskada
keltirsek, jetpştüü bolor. Pırev: «Gamzatov eto sın? On slabıy nadumannıy poet.
Vidno, çto on vse eto vıdumıvaet, a ne idet u nego ot serdtsa».
Predsedatel: «Ego pridetsya v spiske ostavit, potomu çto est zakon, çto esli
odin çlen Komiteta vıdvigaet kandidata, mı doljnı ego ostavit. Ego vıdvigaet
Fadeev».
A.Fadeev oşol kezde komitettin töragası bolup turgan. Birok buga karabastan
R.Gamzatov sıylıkka ilinbegen menen atası G.Tsadasa laureat boluptur.
Murdagı maalımattarda aytılgan faktını Alıkuldu A.Fadeevdin özü koldop,
sunuş etkenin çagıldırgan bir da jazuu tabılbadı. Balkim, murunku je kiyinki
jıldarda bolboso?
A.Osmonov üçün dobuş bergen jetöönün biri, bolgondo da ekinçi darajasına
sunuş etkeni K.Bayalinov ekendigin komitettin müçölörünün tizmesin okuganda
baamdoo kıyındıkka turbadı. Demek, akınıbız alsızdıgınan emes, uçurunda
jürgüzülbögön propaganda işterinin kemdiginen jana jogoruda belgilengen
şaşılıştın ayınan, süröönçülördün joktugunan gana öz sıyına arzıbay
kalgandıgı aykındalıp oturat.
Dagı bir kızıgı A.Osmonov bul sıylıkka 1946jılı da körsötülgöndügündö. Al
jılı nelikten albay kalganı menen taanışuuga mümkündük bolbodu. Antkeni, al
dokumentter komitettin özündö eken. Eki iret körsötülgönünö karabay, sıylık
ıygarılbay kalgan Alıkulga kölökö tüşürçülör da çıgar. Birok, alardın anday
araketinen eç maynap çıkpasın eskertkim kelet. Antkeni, jogoruda jazılganday:
R.Gamzatov 1952-1953-jıldarı dagı körsötülgönünö karabay laureat bolgon emes.
Zulfiya, E. Mejelaytis, S.Mukanov, M.Auezov, S. Lipkinder da bir kança iret sunuş
etilişken jana alardın ayrımdarı gana atalgan sıylıktı kiyin alışkan.
Al emi kırgız adabiyatının tömönkü öküldörü da uçurunda körsötülgön menen
barktuu sıylıkka
ilinbegeni ökütte kaltırdı. S.Karalaev 1940jılı, A.Üsönbaev 1942-jılı,
T.Ümötaliev — 1951, 1952, K.Bayalinov 1947, 1951, 1952-jıldarı.
T.Sıdıkbekov 1949-jılı «Bizdin zamandın kişileri» romanı üçün Stalindik
sıylıktın üçünçü darajasın alganın bilebiz. 1952-1953-jıldarı kayradan
körsötülgöndügünö karabastan bul jazuuçuga da eç nerse ıygarılbaptır.
«Jitken oktu atkan ok taptı» degendey, madaniyatıbızga sözsüz baylanışı bar
bir faktını koşo bayandaylı. 1951-jılı b-fevralda muzıka boyunça ötkörülgön
talkuuda Vlasov, Fere, Maldıbaevdin «Bir tuugan kolhozdo» degen kantatası boyunça
tömönküdöy pikir aytılgan eken. Oydun toluk boluu maksatın közdöp, anı tüp
nuskasında bereli: «Mı sçitaem, çto kantata interesnaya po zamıslu, tam postavlena
interesnaya problema, no v tselom eto soçinenie ne udalos nastolko, çtobı mojno
bılo vıdvinut na Stalinskuyu premiyu. Tam bolşoe smeşenie stiley starinnıe
russkie pesni i jestokie romansı i sovremennıe pesni. Nelzya stavit na premiyu»
(Zaharov V. G.). Bul kişi sözün mındayça baştagan: «Vlasov, Fere, Maldıbaev kantata
«V rodnom kolhoze» (Maldıbaev zaçerknut).
Emne üçün çiyilgen? Menimçe kırgız obon-küülörünün taasiri, mukamı ança
ugulbay kalganıbı je başka sebeptenbi... Buga muzıka önörün iliktegender joop
berişer.
Oşentip, Moskvadagı materialdardan darek jok dep beymazaga batkan jan, öz
kalaabızdagı ele partiyalık, komsomolduk arhivderden A.Osmonovdu respublikalık
komsomoldun laureattıgına körsötkön toktom dayının tappay kalganda, dagı orunsuz
bir şıltoo dalildengenine ınanat ekensin.
1989-jılı yanvar ayında Kırgızstan LKJS BKnın kabinetterinin birinen
kadimki, kündölük iş kagazın alganday ele laureattık kübölüktü, sıylık belgisin
alganıma kubangan menen burganaktap jaap jatkan karday bolgon oylordun,
naarazılıktın bastırındısında kalganda negedir köñülkoştuk sezim eeledi.
Antkeni, poeziyabızdın çolponu, döölötü dep köbürüp-jabıra baarıbız bir oozdon
maktagan (özgöçö közü ötkön soñ) akınga sıylıktı basma söz betinde gana ıygarıp,
dañkın çıgarganıbız menen mintip jarıbagan, köñülgö sıybas iş kılıp
oturganıbızga emne sebep degen tükşümöl tügönbös boldu.
Alıkuldun laureattık kübölügü menen sıylık belgisin algandagı kubanıçımdı
«Leninçil jaştın» kızmatkerleri menen bölüşköngö şaştım. Oşondo, oyuma
düynödön kaytış bolgon dosunun partbiletin raykomgo alıp baratkan Tanabay tüştü.
Birok kudayga şügür, al alıp baratkan bolso, men alıp çıgıp kelatkanıma kaniet
ettim. Bul sıylık belgisi Kaptal-arıktagı memorialdık muzeyinde başkı eksponat
katarı saktalıp turu.
***
Jogorudagı üç tomduktan kiyinki jarık körgön tandalmalarınan közgö
tolumduusu T.Kojomberdievdin tüzüüsündö 1972-jılı 15 min nuskada çıgarılgan
«Köl tolkunu».
Akın jönündö eskerüü, arnoo kitebi algaçkı iret «Alıkulga güldeste» degen
atalışta 1975-jılı 12 miñ nuskada Jumakan Tınımseitova tarabınan dayardalgan.
Kırgız tilindegi basılıştarının kölömdüüsünö 1984-1986-jıldarı 12 min
nuskada jarıyalanıp, baş sözün K. Bobulov jazgan, üç tomdugu kiret. Baykalganday,
ulam kiyinki basılıştardın nuskası azayıp oturup, tört miñge tüşkön. Baldar üçün
çıgarılgandarın eseptebegende. Munu uçurunda ene tilibizge enöölük menen mamile
jasalgan kezdin kaskagı, basma işindegi teñdemeçilik desek da bolot. Antkeni,
çıyırı janı baştalgan talanttın kitebi dele tört miñdik nuskada çıgarılıp
jatkanda, Alıkulday akındın mından kıyla köbüröök çıgarılıp turuşu okurmanga
dele, basmaga dele ıktuu bolmok.
Nuska jönündö kep bolgondo A.Osmonov jönündö kıskaça bibliografiyalık
maalımattı ortogo salalı.
«Mahabat» ırlar jıynagında 44 ır, jeti poema, 1954-jıldagı tandalmalarda
154 ır, segiz poema bar. Al emi 1964-jıldagı birinçi tomdugunda 472 ır, 1984jıldagı birinçi tomdugun 354 ır jana 3 poema kirgizilgen.
Bulardın kançası kaytalanıp, kançası birinçi iret basılganın iliktöö özünçö
ilim.
Akın çıgarma jazuu jana kotoruu menen gana çektelbesten başka
kalemdeşterindey ele ar kanday maanaydagı jıynaktardı çıgaruuga da jigerdüü
katışkan. Atap aytkanda A.Osmonov 1939-jılı M.Kırbaşev menen birge 6-klass üçün
«XIX kılımdın adabiyat hrestomatiyasın», 1943-jılı soguştuk tematikadagı «8
gvardiyalık» jana 1947-jılı «Jaş akındar» jıynaktarın tüzgön, redaktsiyalagan.
En birinçi basılıştarın koşo eseptegende özünün çıgarmaları, kotormoloru
kırgız tilinde otuzdan aşık iret çıgarılıp, nuskası 270 miñ daanaga jetken. Orus
tilinde segiz jolu çıgarılgan kitepterinin nuskası 350 miñ. Mınçalık köp bolgon
sebebi «Deti i juravli» degen ırlar jıynagı «Mektep» basmasında 1981-jılı
massalık tirajda (300 miñ) jarık körgön. Uşul ele jıynagı «Eeste raamat» basması
tarabınan 1984-jılı otuz miñ nuskada, eston tiline kotorulup basılgan. «Tolubay
sınçı» 1960-jılı kazak tilinde 30 miñ tirajda Alma-Atada çıgarılgan. (1990jıldagı maalımat).
Ayrım ırları türkmön, yakut mezgildüü basma sözdörünö da jarıyalangan.
A.Osmonovdun ömürü, ayrım çıgarmaları boyunça maalımat çet eldik okurmanga
birinçi iret 1967jılı jetken körünöt. Bul oylorgo oşol jılı Leyptsigde jarık
körgön «Sovet adabiyatı bügün» degen jıynak negiz bolot. Tilekke karşı andan
kiyinki uçurda çet ölkölördün kaysınısında çıgarmaları jarık körgönü je özü
jönündö bibliografiyalık maalımat berilgeni dayınsız. Bul maanilüü iştin
kemtigin tolturuuga uluttuk kitepkananın çet eldik bibliografiya bölümü jana kitep
palatası köñül burar.
A.Osmonovdun akındık jüzün, tümön tüyşüktüü jañıçıl çıyırın okurman
baamdaşı üçün mezgildüü basma sözdö jarıyalangan makalalar, ilimiy mazmundagı
kitepter omoktuu tirek bolgonu anık. Deerlik kırk jıldan aşık Alıkulga arnalıp
jazılgan materialdardı kiyinki muunga adabiy jana ilimiy muras katarı
taanıştıruu mildetin uluttuk kitepkana kızmatkerleri J. Aysarakunova menen
O.Suhomlinova kırgız, orus tilderinde 1990-jılı tüzüşkön bibliografiyalık
körsötküç atkarat. Basılma 2006jılı toluktalıp basıldı.
Akındın ömürü jana çıgarmaçılıgın izildep, ilimiy iliktöö işin
algaçkılardan bolup: Ş.Ümötaliev «Alıkul Osmonov» (1958-j.), R.Kıdırbaeva
«Alıkul Osmonovdun lirikası» (1957-j.), A.Sadıkov «Alıkul Osmonovdun
poeziyasındagı traditsiya jana novatorluk» (1962-j.), jana K.Kırbaşev «Alıkul
Osmonovdun poeziyasının tili» (1967-j.), öñdöngön okumuştuular baştagan.
Çıgarmaları orus tilinde kotorulup, özünçö kitep bolup çıkkança (1950-j.) on
jıldan aşık ubakıt ketkenine karaganda A.Osmonov bul jagınan da ötö pukta,
tıkandık menen iştep, joopkerçilikti jogoru koygon körünöt. Mezgildüü basma
sözdö orusça jarık körgön birinçi ırı kotormoçu A.Tarkovskiy tarabınan
«Sovetskaya Kirgiziya» gazetasına 1938-jılı 6-iyunda («Snova v gorah») jarıyalangan.
«Beşik ırı» L.Oşanindin kotoruusunda uşul ele gazetaga 1939-jılı 12-aprelde
basılgan.
Jazuuçular Soyuzunun arhivdegi dokumentterinin arasında A.Osmonovdun
ırların orus tiline kotorgondor jönündö da ayrım materialdar bar. Akındın
«Kırgız kavaleristterine», «Çoñ teatr» öñdöngön çıgarmaların N.Manuhina 1941jılı oktyabr, noyabr aylarında kotorgon. Maşinkaga basılgandan kiyin avtor
kotormonu kubattaganın bilgizip kol koygon (F. 1465. opis № 2. 9.150. TsGA Kirg.
SSR).
Al emi «Ogonyök» jurnalına 1948-jılı İ.Selvinskiydin kotoruusunda «Menin
şaarım» ırı jarıyalanat.
A.Osmonovdun çıgarmaların kotoruuga S.Lipkin, S.Obradoviç, E.Dolmatovskiy, NManuhina, E.Orlovskaya jana K.Kuliev köp salım koşuşkan. Alıkuldun zor talant
ekendigine oşol kezde köpçülüktün közü jetpegenine Elena Dmitrievna Orlovskaya
özgöçö tutalançı eken. Akındın 1955-jılı Frunzede basılgan «Moy dom» kitebin
biröögö belek kılganda «Ot nepriznannogo geniya» dep jazganı jön emestir.
M. Sinelnikov, N.Pustınnikov, A.Nikitenko, V.Şapovalov sıyaktuu kotormoçular
da uşul saamalıktı ulantuu üçün öz daremetine jaraşa emgektenişti. Antken menen,
Alıkul dale bolso orus jana başka tilderge tiyiştüü deñgeelde kotorulbay jatkanı
anın poeziyadagı Akbozun el aralık okurmanga taanıtuuga kedergi boluuda. Albette,
poeziyanı tilden tilge, dilden dilge köönörtpöy kotoruu ötö müşkül tüyşük.
Oşonduktan, ene tilin jana başka tilderdi da koş kanatınday kaga bilgen kırgız
kotormoçularının kiyinki muunu, Alıkul özü: «Men ölgöndö ordum basat, menden soo,
menden jakşı akılduular» degendey uşul çıgarmaçılık jooptuu mildetti omoktuu
kılıp atkarışsa, kırgız ruhu kıyla jerge körünüp, büt düynölük madaniyatka öz
ülüşün dagı koşmok.
Orus tilinde 1950-jılı en birinçi iret çıgarılgan «Moy dom» kitebinde 87 ır,
eki poema bolso, 1987-jıldagı «Otçiy dom» jıynagında 189 ırı jana 12 poeması
bar. Oşentip, san jagı ösüüdö, al emi kotoruunun sapatı dale köñüldö.
1990-jılı «Sovetskiy pisatel» basmasında Alıkul Osmonovdun ırlar jana
poemalar jıynagı (269 ır, 10 poema) 14 basma tabak kölömdö, 10 min nuskada
çıgarıldı. Kiteptin tüzüüçüsü jana baş söz avtoru Kambaralı Bobulov akındın
çıgarmaçılıgın el arasına jayıltuuda uşul emgegi menen ölçöösüz ruhiy iş
jasaganın basa belgilöö zarıl.
Al emi akındın ırlar toptomun, ayrım poemaların anglis tiline kotoruuda
kotormoçu Uolter Mey menen çıgarmaçıl alakanı ayagına natıyjaluu çıgargan Jolon
Mamıtov agabızdın da aruu meeneti arbın. 1995-jılı Soros-Kırgızstan fondusunun
sponsorlugunda jarık körgön «Köl tolkunu» attuu kırgız-anglis tilderindegi
jıynak 51 ır, jana «Jenişbek» poemasınan tüzülgön.
Alıkuldun kotormoçuluk şıgı A.S.Puşkindin «Kışkı keç» ırın kotorgondon
oygonso kerek. Uşunday birin-ekin kotorulgandardın içinde G.Geynenin «Deñizge
süzüü», Lebedev-Kumaçtın «Köñüldüü baldar», K.Kulievdin «Jol ırı»,
M.Golodnıydın «Çapaevçilerdin ırı», İ.Krılovdun «Tülkü menen jüzüm» jana akın
K.Mutalievdin «Too kızı» attuu çıgarmaları bar. Bulardın ayrımdarı
«Çolponstan», «Jıldızduu jaştık» attuu en birinçi jıynaktarına kirgizilgen. V.
Mayakovskiydin «Jakşı» poemasınan üzündü kotormosu 1940-jılı «Sovet adabiyatı
jana iskusstvosu» jurnalının törtünçü nomerine jarıyalangan.
A.Osmonovdu Alatoonun arasına attın kaşkasınday taanıtkan ataktuu kotormosu
(Ş.Rustaveli «Jolbors terisin kiygen baatır») 1940-jıldan 1982 jılga çeyin altı
jolu basılganı menen kalgan kotormoloruna negedir köñül bölünböy kalgan. Öñgösün
aytpagan kündö da 1938-jılı çıkkan İ.A. Krılovdun «Tamsilderin», (26-bet),
Ş.Perronun «Jomoktorun» (1937-j. 30 bet), S.Marşaktın «Jalkoolor mışıgın»
(1937-j. 8 bet) öz-özünçö koozdop, köp nuskada çıgarsa baldar üçün sonun belek
bolmogu ıras.
A.S.Puşkindin «Evgeniy Onegini» menen V.Şekspirdin «Otellosu» da bir gana
jolu çıgarılgan.
Respublikanın tışkı işter jana madaniyat ministrlikteri Gruziya, Angliya,
Rossiya tarapka kayrılıp, uşul uluu üç çıgarmanı kayra çıgaruu maselesin kolgo
alışı zarıl.
Bul eki kotormonun teatrdık jolu da negedir tuñguyukka keptelgendey. Teatr
demekçi, A.Osmonovdun öz kaleminen jaralgan köptögön pesalar, sketçter bolgonu
menen alardın ayrımdarı gana sahnalaştırılgan. 1947-jılı Isık-Köl oblasttık
teatrının kollektivi koygon «Ekinçi brigada», 1974jılı KMADTta, rejisser emes,
a ataktuu aktrisa, SSSRdin el artisti, respublikanın Toktogul atındagı mamlekettik
sıylıgının laureatı Baken Kıdıkeeva koygon «Mahabattan» bölök eç nersesi
sahnalaştırılbagan. A.Osmonov uçurunda pesa jazuu üstündö alpuruşkanı menen
andan jarıtıluu maynap çıgara algan emes degen pikir bar. Birok oşolordu ılgap,
irettep ılayıktuusun sahnalaştıruuga nege bolbosun. Boluptur, özübüzdükü
jarabasın desek, V. Şekspirdin «Otellosu» 1950-jılı jana ekinçi iret 1975-jılı
gana koyulgan.
A.Osmonovdun meeneti arkıluu uluttuk teatrıbız «Otellonun» üstündö iştöö
menen çıgarmaçılık mümkünçülüktörün keñitip, özünö koyulgan talaptı
jogorulatkan. «Otello» jönündö 1950-jılı «Komsomolets Kirgizii» gazetasına 5mayda jarıyalangan algaçkı pikirde ele uluu dramaturgdun ataktuu tragediyasının
koyuluşu respublikanın madaniy turmuşundagı zor okuya ekendigi basa
belgileniptir.
1943-jılı «On ekinçi tün» komediyasın kırgız drama teatrı koygondo teksttin
köpçülügü kıskartılıp kalgandıktan, V.Şekspirdin çıgarması kırgız körüüçülörünö
öz deñgeelinen bir top ele darajada tömöndötülüp körsötülgöndügün «Sovetskaya
Kirgiziya» gazetasına N.Lvov 1950-jılı b-oktyabrda jazgan.
Al emi 1950-jılı 12-noyabrda «Kızıl Kırgızstan» gazetasına jarıyalangan
pikirlerge ortoktoş boluu bul oydu toluktamakçı.
Repetitsiyalık iştin protsessi aktyörduk ustattıktın praktikalık mektebine
aylangandıgın jana spektakldin özü artistterdin çıgarmaçıl jaktan jetilgen
ekzameni sıyaktuu bolgondugun oyundu koygon başkı rejisser A.Svistunov basa
körsötkön. İskusstvoved N.Lvovdun spektaklde başkı roldordu atkargan akterlorgo
karata jazgandarı dele uşul tragediyanın koyuluşu özünçö bir zor madaniy jañılık
bolgonun tuyguzup turat. Oşol oylordu kamtıgan üzündülördü okup, oy jorup körölü.
...Kırgız SSRinin emgek siñirgen artisti Muratbek Rıskulovdun atkaruusundagı
Otello körüüçülördü sahnaga birinçi ele çıgışınan tartıp kızıktırat...
S.Jamanovdun atkaruusunda Yagonun obrazı jakşı berilgen. Obraz özünün
jıynaktuulugu menen körüüçülördü işendire alat. Akterdun atkaruusunun orunsuz
jerleri jok. Kırgız SSRinin emgek sinirgen artistkası B.Kıdıkeevanın
traktovkasında ayaldık kasiettüülük, naziktik jana jagımduuluk Dezdemonanın
negizgi münözü bolup sanalat.
Emilyanın rolun atkargan aktrisa D.Küyükova spektakldin birinçi bölügündö
naçarıraak oynoyt. Aktrisanın oyunu akırkı stsenada, Dezdemonanın öltürülüşü
Emilyanı jaaldantkanda gana kızıyt. S.Kümüşalieva da Byankanın rolun
temperamenttüü çeçe algan.
«Otellonun» koyuluşuna karata jazılgan bir dagı makalada kotormoçu jana
kotormonun sapatı jönündö jıluu sözdün je sındın joktugu ökünttü. Uşul öksüktü
1950-jıldın 15-dekabrındagı T.Ümötaliev menen N.Çekmenevdin «Patriot akın»
attuu eskerüü, aza makalası toluktap turat. «Alıkul Osmonov kırgız teatrının
önügüşünö da çoñ salım kiyirdi. Al kırgız tiline «Otello» tragediyasın jana «12tün» degen kitebin kotorup, azırkı mezgildin temasında «Ekinçi brigada» pesasın
ır menen jazıp çıktı». Uşul pikir oşondon murda basma sözdö aytılsa emne?..
Antkeni, 1950-jılı 12-dekabrda kırgız poeziyasının güldöp kele jatkan bagında
sayrap turgan bulbuldun ünü basılganı nekrologdo jazılgan.
Mınday keçigüü, baamsızdık az bolso gana?
«Ekinçi brigadanın» mazmunu çarba jürgüzüünün öz aldınçalıgı, adam faktoru
degen talaptarga tete ele pesa.
«Ak Möör», «Çolponbay», «Jönöş kerek Merkege», «Baatırdın ölümü», «Maydın
tünü», «Jok, anday emes» oñdongon pesa, libretto jana sketçterinen (tamaşaluu
maanaydagı kölömü çakan pesa) tandap, sahnalaştıruu keleçektegi teatr ülüşüdür.
Akındın zamandaşı, kezinde teatr rejisseru, andan kiyinki çıgarmaçılık
ömürün kırgız kinosu menen togoşturgan İlike Kököev aksakaldın aytkanına
karaganda Alıkul 1937-jılı Moskvadan dublyajdık filmdi birinçi körgön soñ
kotormogo ogo beter kızıgıp kalat. Al kızıguu, taasirlenüü, a en negizgisi talıkpay
okup, öz aldınça emgektengen tüyşüktüü meenet Şotanı «Dagı dalay jerge alparar
kırgız atına mingizgenin» bilebiz. Dagı bir ayta turgan nerse Alıkul oşol kezdegi
zalkar tökmölör, manasçılar, uluu komuzçular menen baarlaşıp, alardın añgeme
dükönünö dayım kızıkkan.
Akın, dramaturg Kadırbay Mambetakunovdun «Akın jana ajal» (Alıkul) attuu eki
bölümdüü lirikalık draması respublikanın 80-jıldardagı teatr turmuşunda
maanilüü okuya bolup kaldı. Antkeni, mınday belgilüü insandardın turmuşun
çagıldırgan oyun sahnaga algaç koyulgan ele. Drama kanday bolso da A.Osmonovdun
jarkın elesine arnalgan özünçö estelik. Bul jönündö avtor:
Alıkul kuduretine tete bolgon
Alp dastan ayta koyuş kelbes koldon.
Kün-tündöp jürögümdö men östürüp,
Güldestem uşul, AKIN, saga koygon.
- dep bet açarında belgileyt. Dramaturgdun közdögönün körüüçülörgö jetkirüüdö
akterlor M. Alışpaev, (Akın) J.Seydakmatova, (Muza), A.İsmailova (Grunya
Savelevna), M.Mambetov (Ajal) jana rejisser İ.Rıskulov tarabınan kıyla
araketter jasalgandıktan akındın jan düynösü sahna küçü menen ogo beter taasirdüü
çagıldırılgan.
Bir nersenin ekinçi bir nersege taasir berişinen, oygo salışınan ulam da
çıgarma jaralgan uçur köp bolot. 1987-jılı may ayında Frunze şaarındagı № 5
mektepte ötkön «Alıkul jana Isık-Köl» degen adabiy keçede okuuçular «Jolbors
terisin kiygen baatırdın» birinçi sahnalık varianttarın körsötüşköndö oygo bir
nerse kılt ete tüştü. «Atañgörü, Şotanı kırgızga Alıkul taanıtsa, Alıkuldun
akındıgına jol açkan uşul çıgarma dastan boydon kalbasa, sahnaga koyulsa» degen
sezimge çulgangan jan düynöm dürbölöñgö tüşüp kaldı. Anı K.Mambetakunov agayga
ayttım, «Jazbaysızbı, «Omordu, Alıkuldu jazgandan kiyin bu dele kolunuzdan
keler» degen ümütümdü bilgizdim. «... baatırdın» sürünönbü je anı bizge ötö jakın
taanıtkan akındın talantına kulduk degen taaziminenbi, aytor, «Oylonuş kerek
eken» dep ketti. Okuuçulardın demilgesinin şarapatıbı, je şıkagım ötkönbü, bir
top ubakıttan kiyin kotormonun sahnalık variantın okup çıgıp, oy bölüştüm. Birok,
andan köp ötpöy Kadırbay aganın mezgilsiz kaza boluşu menen baatırlar sahnaga
çıkpay kaldı...
Akındın 75 jıldıgına karata Isıkköl oblustuk drama teatrında Medet
Seytalievdin «Alıkulga güldeste» attuu poetikalık draması koyulup, zor iygilikter
menen koştoldu. Rejisser Orozbek Aydarov, Alıkul obrazın oomattuu tüzgön akter
Kırgızbay Osmonov Kırgızstan Lenin komsomolu sıylıgının laureatı boluşat.
Atalgan spektakl «Alıkul-90» maalında MTRK «Uçur» tele-teatrının repertuardık
özögün tüzdü. Rejisser jana teatr direktoru O.Aydarov jaş akterler menen da
murunku iygilikterin bekemdey aldı. Baş kaarmandın jan düynösün psihologiyalık
tereñde çagıldırgan jaş talant Çıngız Mamaevdin keleçegi ken.
Dramaturg Burul Kalçabaevanın «Ayan» spektaklinde Alıkul menen azırkı
okurmandın jeke tagdır taşpişi tragediyalık negizde çeçmelengen. Koygon rejisser
Almazbek Zarlıkbekov.
Altımışınçı jıldarı atagı kötörülgön kırgız kinosunun öküldörü da «Öz
Alıkulun» tasmaga tüşürüştü. Talanttuu rejisser Melis Ubukeev 1968jılı tartkan
«Akın» attuu dokumentaldık film uçurunda bir top iygilikke jetişken. Taktap
aytkanda, Orto Aziya jana Kazakstan kinematografistterinin 1969-jılı Alma-Atada
ötkörülgön VIII karoo meldeşinde rejissyördun meeneti diplom menen belgilenet. Bul
rejisserdun özgöçölügü stsenariydi özü jazganı jana tekstterdi kıraatına keltire
orus tilinde körköm okuganında ele. «Prikosnovenie k veçnosti» attuu körköm
publitsistikalık tasmasında da Alıkulga jasagan taazimi, ayar mamilesi anık tuyulup
turat.
A.Osmonovdun çıgarmaların azdektep, kadırlagan küyörmandardın biri,
hudojnik jana kinorejisser Sagınbek İşenov da akınga öz kino esteligin koydu.
Alardın biri «Tolubay sınçı». Bul multtasmada tee atam zamandan beri ele
sürötker menen sokur namıstuu, töröpeyil türköylüktün kaynasa kanı koşulbastıgı
tastıktalat. Köz akısına algan tulpardı taptagan Tolubay astına balanı öñörüp,
artına neçen külüktördü maskara kıla zımırap ketip baratkanın tartkan rejisser
poemaga özünçö oy koşkonu baykalat. Antkeni, ata önörü balaga berilip, muundar
murası munarıktagan zamandardı kaltırıp bizge jetken emespi. «Külüktü sınaar
bolsoñ ıraakka çap» degendey S.İşenovdun multtulparının dübürtü soyuzduk ele
emes, çet eldik ekranda da daana uguldu.
Multiplikatsiyalık filmderdin Parijde ötkörülgön büt düynölük birinçi
festivalında «Tolubay sınçı» atayın diplom menen sıylangan. Frantsuz
televideniesi satıp algan sovettik altı multfilmdin içinde kırgız elinin
oozeki çıgarmaçılıgının ülgüsündö tartılgan tasmanın boluşu uluttuk
kinoönörünün sıymıgı.
Közü gana emes köödönü da sokurlardın ayınan Tolubayday sınçı, sürötkerlerdin
kançası bul düynödön kayıl bolup ötpödü. El oozunan jıynap, eki türdögü poema
jazgan A.Osmonovdun taasirinde 1983-jılı tartılgan bul tasma uşul oydu öz
darametinçe toluk ırastayt.
S.İşenov «Tolubay sınçıda» talanttın tagdırı el tagdırı menen aykalışkanda
gana tübölüktüü bolot degen oyun kiyinki, A.Osmonovdun turmuşu negizinde tartkan
«Akın» attuu tasmasında ulantıp, ekologiya maselesin koşo kamtıgan. «Sakaday boyu
sarı altın» degendey eki bölümdüü multtasmaga kıntıksız şirelişken kadrlardı
köz aldıbızdan ötkörüp körölüçü.Çokusu kök tiregen uluu toolordun biyik aşuu,
dabandarın zamandan zaman karıta köktük menen aşıp kelatkan kırgız köçü, aşuudan
ötpöy kulagandardın kuuragan sööktörü elibizdin ezelki turmuşunan kabar
bergensiyt. Oşol köçtü koştoy kelatkan eki ak kuunun (talanttın eki bulagı: biri
elde, biri özündö) birin kuş teep öltürgöndö anın kanga boyölgon kanatın akın
ayarlık menen özünö alat. Al emi ekinçi ak kuunu mıltıkçan adamdın köl boyunda
kubalap atıp jürüşü Alıkuldu ayabay bülükkö salat... Al emi jal, kuyrugu tögülgön
Akbozdun atılgan jebeden jer çapçıy jıgılganı da tereñ oydu beret.
Booruker adamdın meermandıgına meerimsizdik menen tüs üyürgön kara
köpölöktün elesi da çeberlik menen çeçilgen. Mında akındın çıgarmasının
rejisserduk tabılgaga şaykeş kelgendigi sezilet. Al emi kotormo adabiyatıbızdagı
algaçkı zor iygilik bolgon «Jolbors terisin kiygen baatırdın» eesi Şota menen
Alıkuldun Ala-Toonu aralay argımaktarın alçaktata çaap baratışı, alardın ruhiy
kanatı sımaldangan eki eldin obonu jan düynönö rahat tartuulabay koyboyt...
Oomaluu-tökmölüü düynö degendey, bul kadrlar akındı:
Ömür alda, erteñkige tobokel,
Ölbösö eken başkalardın böbögü,
dep zar kakşata, üy-bülölük turmuşuna jik salgan uçuru menen almaşılganda
joldoştuk, dostuktun adil emestigi, eki jardın ortosundagı tüşünüü menen
keçirimdüülüktün joktugu emnege alıp keleri aytılgansıyt...
Al emi zañkaygan Alatoonu elestetken ak kalpakçan karıyanın köz jaşı soolgon
kölgö, köl takırga aylanganın çagıldırgan kadrdar, eger oylonboy iş kılsañar
ruhiy düynödön da ayrılasıñ degen etnikalık da ekologiyalık da eskertüü emey emne.
Eki tasmanın teñ ekrandık ömürün uzartuuda Kırgız SSRinin iskusstvosuna emgek
sinirgen işmer S.İşenovgo kömöktöşköndör R.Çmonin («Tolubay sınçının»
stsenariyin jazışkan), Yu.Toyçubekov («Akındın» stsenariyin jazışkan) jana
hudojnik B.Jumabaev menen kompozitor B.Abdraimov.
Alıkuldun çıgarmalarının negizinde tartılgan S.İşenovdun grafikalık köp
işteri akındın Bişkektegi üy borborunda saktaluu.
Rejisser L.Turusbekova 1990-jılı tartkan «Akın» attuu dokumentaldık tasmadan
soñ kinodogu alıkultaanuu ulana elek.
Akındın ömürü tuuralu özünün ır saptarı boyunça adabiy Mekkege attanganday
çıgaandık, erdik menen, berilgendik menen atayın kitepti algaç jazuunun tümön
tüyşügü, delebeni delbir kılgan kubanıçı jazuuçu Keneş Jusupovgo buyrudu.
Alıkuldun çıgarmaçılık çıyırı menen jeke turmuşun janaşa karap, eköönün
şiröösünön bütkön «Ir sabındagı ömür» (1974-j.) kitebi mazmunduulugu menen
ayırmalanıp, respublikanın komsomol sıylıgın algan.
Alıkuldun çıgarmaçılıgın elge keñiri propagandaloodo, poeziyadagı Akbozatın
soyuzduk okurmandarga jetkirüü işinde sınçı, akın K.Bobulov köp küygültüktönö
iştegen. Tüzüüçü boluu menen birge baş sözün jazıp jana kotormoçulardan ketip
kaluuçu kalpıstıktardı jöndögöngö şımalana kirişken adamdın meeneti kaytıp,
1990-jılı «Alıkul Osmonov» degen naamdagı kitep «Sovetskiy pisatel»
basmasınan 15 miñ nuskada çıgışı zor emgek.
Kambaralı Bobulovdun bir tuugan agası Bobulov Bakir Ata Mekendik soguştun
katışuuçusu jana ekinçi gruppadagı mayıbı. Soguşta özünün janında Alıkul
Osmonov kotorgon «Jolbors terisin kiygen baatırdı» kanduu maydanda Vitebskide,
Kurskide, Smolenskide alıp jürgön. Al 1942-jılı katuu jaradar bolup Kutaiside
gospitalda jatkanda da kitepti kolunan tüşürböptür.
Kambaralı Bobulov 1978-jılı Tbiliside gruzin ilimder akademiyasının «El
dostugu» muzeyi ötkörgön bütkül soyuzduk konferenniyada «Şota Rustaveli jana
Alıkul Osmonov» degen doklad jasap, çoñ alkış algan. Gruzin Kompartiyasının
borborduk komitetinin birinçi katçısı Eduard Şevardnadze Bobulov Kambaralını
konferentsiyanın katışuuçuları menen birge kabıl alıp, gruzin elinin daanışman
akını Şota Rustavelinin Alıkul Osmonov şıktanıp kotorgon uluu dastanı kanduu
soguşta kırgız jookerin erdikke şıktandırıp jürgönün gruzin-kırgız elderinin
ruhiy şirelüüsü katarı baalagan.
Kosmonavt Yuriy Glazkov kosmosko ala çıkkan «Jolbors terisin kiygen baatırdı»
«El dostugu» muzeyine belek katarı tapşırıptır. Jazuuçu jana adabiy sınçı
Kambaralı Bobulov bir tuugan agasının kanduu soguşta okup jürgön kırgız
tilindegi «Jolbors terisin kiygen baatırdı» da muzeyge ötkörgönünö sıymıktanat.
Jekeçe, küyörman okurman katarı akın jönündö eki kitepten turgan «Alıkulga
taazim» attuu darektüü bayandı (1995-j.) jazgan jana öz esebinen çıgargan Jakıpbek
uulu Jekşenbektin meeneti zor. KR JK deputatı Z.Esenamanov jana işker
K.Saparbaev da Alıkul işine kömöktöştördön.
* **
Muzıkanı jandüynösünün tiregi dep sanagan Alıkuldun ırları da ırgaktuu,
obonduu. Oşonduktan, uluttuk birinçi kompozitor Abdılas Maldıbaev baştagan
kompozitorlor muunu A.Osmonovdun sözünö köptögön obondordu çıgarışıp, akındın
ır düynösünö tınbay kayrılıp kelişet. Alardın tuu çokusu baldar kompozitoru
Astar Tınalievge, kompozitor Stalbek Baktıgulovdun «Alıkulga taazim»
simfoniyasına, Asangalıy Kerimbaevdin «Suluugasına», Şamşıbek Ötöbaevdin «Ata
Jurt» obonuna, J. Muratovanın «Ak kayınına», obonçu K. Bukalaevdin «Tünkü
kayıgına», N. Davlesovdun «Saançı jeñesine» tandık.
***
Alıkuldun elesin bizge künü bügünküdöy elestetip turgandardın arasında
kılkalem çeberlerinin emgekteri da özgöçö.
1937-jılı 22-iyunda Jumabay A.Osmonovgo jazgan katta mınday saptar bar: «8iyunda Kapar keldi. Men senin kurortko ketkeniñdi aga tüşündürüp ayttım. Al 21inde
Oşko ketti. Birine deyre kaytıp kelçüdöy». Kapar kırgızdın algaçkı professional
sürötçüsü, Sotsialisttik Emgektin Baatırı, SSSRdin el sürötçüsü, Toktogul
sıylıgının laureatı Gapar Aytiev. Demek, Alıkul menen sürötker, çıgarmaçıl adam
katarı sanaalaş bolgon G.Aytiev anın portretin tartpay koymok emes. Aksakal
sürötçübüzdün kırgız iskusstvosunun aldınkı öküldörünö arnalgan emgekterinin
arasında Alıkuldun da eki portreti bar.
Alıkuldun portretin moskvalık hudojnik B.N.Bezikoviç da 1941-jılı tartkan.
Bul süröttör respublikanın mamlekettik süröt muzeyinde.
G. Aytievdin dagı bir baa jetkis emgegi bar. «Artıñ ökünüç, aldın kızık düynödö
az jaşadım, dagı azıraak jaşarmın» dep jazgan Alıkul düynödön mezgilsiz ötüp,
söögü «bir uuç topuragı korobos» jayına beriler astında G.Aytiev anın bet kelbet
tüzülüşün gipske tüşürüp kalgan. Birok oşol kündön özü da jarık düynödön
kaytkanga çeyin Alıkuldun elesin je taşka çekpey je başka esteligin tüzböy
ketkeni keyiştüü. Kim bilet..? Akın Alıkuldun oomatına bap keler aykelin tüzüü al
kişige da oor bolgondur. Akındın betkebi Aytievdin masterskaya-muzeyinde.
Portrettik janrda tartılgandarga hudojnikter J.Jumabaevdin, T.Kurmanovdun
jana S.Töröbekovdun emgekteri kiret.
Kaptal-Arıktagı mektep 1974-jıldan beri akındın ısımında. Talant jıldızı
kırgız adabiyatının asmanında balbıldap janıp turgan jerdeşinin zıynatına
taazim etken mugalimder jana okuuçular akındın byustun öz demilgeleri menen
jasatışıp, çakan muzeyin uyuşturuşkan.
Mektep direktoru A.Asanovdun jigeri menen ak granitten bütkörülgön estelikti
ılayıktuu orunga ornotuuga on altı jıldan kiyin gana köñül bölünüp, memorialdık
muzeyi açılıp, skulptor V.Şestopal jasagan esteligi turguzuldu.
Al emi Bişkektegi esteligin turguzuu tarjımalı kanday boldu ele?
P.Kazıbaev («Zaman-Kırgızstan» geziti):
Askar Akaeviç, bul jerde öndürüş maselesi başkı masele bolup jatat. Emi
adabiyat, madaniyatka baylanıştuu bir suroo bar. Siz ötköndö «Sokrattın tüşü» degen
spektakldin bet açaarında eldin tarıhı, bayırkı filosofiyası bolboso al özünün
önügüşün jogotup koet degen jakşı oylordu aytkansız. Anan köp jıldan beri
talanttuu akın Alıkul Osmonovdun maselesi köp kozgolup kele jatat. Bıltır da Siz
A.Osmonovdun esteligin turguzuuga jardam berem dep ayttıñız ele jana esteliktin
dolbooru açık jarıya bolobu?
A.AKAEV: Ar nersenin öz ubagı bolot eken. Bıyıl biz Kırgız Respublikasının 60
jıldıgın belgilep, Kırgız Respublikasının avtonomiyaluulugu üçün küröşüp, oşogo
zor emgek siñirgen adamdarıbızdın asıl aykelderin ornottuk. Anan kuday buyrusa,
emi Alıkul Osmonov jana Bübüsara Beyşenalievanın aykelderine açık konkurs
jarıyalap, anan özünçö komissiya tüzüp, oşol konkurstun negizinde ornotobuz.
Karajat toptop jatabız, buyrusa 1997 jılı ornotobuz.
Janı jıl aldında jurnalistter menen teleekranda joluguşuusunda prezident
uşintip aytkan ele.
Al emi iş jüzündö açık konkurs jarıyalanbastan, T.Sadıkovgo jekeçe iştöö
şartı tüzülgön. Birok, zamandın uluu akınına töp kelgen aykel jaralbaganına
dalaylar kübö.
Mınday alsızdıgı menen Turgunbay agabız eki nerseni arabök kaltırdı.
Birinçisi, prezidenttin akçasın, köpçülüktün ümütün aktabadı. Ekinçisi, Alıkulga
özüm estelik turguzam dep 1967-jılı aytkan sözünö turgan jok. Uşulardın bardıgın
içinen tuyganıbı, aytor avtor dep uulu Ulandı ortogo salıp, çetke çıga berdi.
Al emi esteliktin estetikası eç nersege arzıbasın körüp turuşsa da, A.Akaevdin
demilgesi bolgonu üçün ele emgekti aşıra maktagandardın köşökörlügü külkü
keltirdi.
«Kırgız Tuusu» gezitinen alıngan maalımat (1997. 5.12) uşunun daana misalı:
Forma menen oy töp kelgen keremet ırlardın avtoru Alıkuldun jetkileñ
talantın tüşüngön ölköbüzdün Prezidentine ırakmat aytuu pars. Askar Akaev jalañ
ele okumuştuu emes, adabiyat menen iskusstvonu mıktı tüşüngön intellekt.
Oşonduktan al akındın esteliginin demöörçüsü özü boldu. Azırkıday kıyın
turmuşta mındaydı eç kim kılbayt.
Alıkul jana suluuluktun simvolu bolgon Bübüsayra ejebiz baktıluu eken!
Asanbek STAMOV, Kırgız el jazuuçusu.
Eki çoñ insan, ataktuu talanttardın esteliginin turguzuluşu bul Askar Akaevdin
mamlekettik deñgeeldegi maseleler katarı tüşüngöndügü. Bul da bolso egemendüü ölkö
bolgondugubuzdun şarapatı dep içimden kubandım. Alıkul da, Bübüsayra da bizdin
zamandaştar ele. Talanttı baaloo kanday urmat!
Şukurbek BEYŞENALİEV, Kırgız el akını.
Men bügun kubanıp turam. Bir dagı Prezident çıgarmaçıl adamdardın esteligin
koydurgan emes. Oşonduktan bul iş iskusstvonu ele emes elin baaloo dep tüşünöm.
Arsen ÖM ÜRALİEV, Kırgız Respublikasının el artisti
Esteliktin sapattuu boluşuna köpçülük da nazar salıp turgan ele. Alarga
münözdüü pikirdi keltireli.
... Prezidentibiz Askar Akaevdin demilgesi menen borbor şaarıbızdagı Uluttuk
kitepkananın aldında belgilüü akın Alıkul Osmonovdun esteligin turguzuu
baştaldı.
Adegende ele postamenttin plitasına çegip jazılgan «A.Osmonov» degen jazuu
tañ kaltırdı. Bul emne degen şumduk, Kırgızstanda «A.Osmonov» degender tolup
jatat, «A» tamgaga dagı beş tamga koşso ele «Alıkul» bolup kalmak, je akındın
atın toluk jazganga karajat jetpey kaldıbı? El arasında jana adabiyat çöyrösündö
Alıkul Osmonov emes «akın Alıkul» degen naam menen belgilüü ekendigin
monumentti jaratıp jatkandar esterinen çıgarbaş kerek.
Saga okşop köl boyunda atım tursa,
Emne arman... Muştumday bir kara taştan.
Bul ır saptarın Alıkuldun kereezi dep tüşünüügö bolot. Isık-Köldö akındın
esteligin ornotuu jönündö köldüktördün arasında murda söz bolup jürdü ele,
kiyinki kezderde bul jönündö ün çıkpay kaldı. Ökmöt başçıları, köldün
gubernatoru oylonup körüülörü zarıl.
Zalkar akınga adam karap turguday, körkömdüü, tulku boyun toluk körsötkön çoñ
estelik kerek. Egerde Alıkuldun monumentin ornotuuga ökmöttün karajatı tartıştık
kılsa anda el arasında, şaarlar menen oblasttardın ortosunda akınga arnalgan
marafon ötkörüü kerek. Akındın okurmandarı köp, bardıgı kömök körsötüşmök,
ayrıkça jaştardın demilgesi küçtüü bolmok, al tügül açka jürgön studentter da
beş-on somdorun ayaşmak emes. Biznesmenderdin, krutoylordun arasında da
Alıkuldun çıgarmasın sıylagandar arbın, alar marafon kazınasına akçaların
ayabay salışmak. Çogulgan akça akındın bir gana emes, bir neçe esteligin turguzuuga
jetmek. Bul jagın da oylonup körüş abzel.
Egerde azırkı kurulup jatkan estelik Alıkuldun başın gana körsötkön esteligi
bolso, anda anı Çolpon-Ataga alıp barıp ornotup, borborgo marafondon kiyin
oydoguday estelik kuruuga kirişiş kerek, bir jıl kiyin turguzulsa andan eçteke
bolboyt, iygiliktin erte keçi jok. Dagı bir jolu kaytalap koeyun, zalkar akınga
tatıktuu, tulku boyun toluk körsötkön, körkömü kelişken gana estelik kerek, Estelik
turguzulgandan kiyin Alıkul bir oodarılıp alganday bolsun.
Ajıke Jumagulov, etnograf.
(«Kırgız Ruhu» 26.11.1997 j.)
Birok, körgöndün köñülün kayt kılçu «belkurçoo» estelik jasalıp, «mından körö
kitebi çıgarılsa bolmok» degen armanduu oy-pikir elde kaldı.
Bişkektegi №68 mektepti 1993-jılı bütürgöndördün belegi katarı arnalgan
estelikti jaş skulptor R.Mamatkulov taşka iygiliktüü çekken.
Kırgızstan jazuuçular soyuzu 1986-jılı Alıkul Osmonov atındagı
respublikalık sıylıktı uyuşturuşun kalayık akındın talantına taazim katarı
jıluu kabıl aldı. Uçurda bul sıylıktın on beşten aşık laureatı bar.
Bişkektegi №68 mektepke A.Osmonovdun ısımın ıygaruuda çıgarmaçıl
intelligentsiyanın, ayrıkça basma jaatında iştegenderdin demilgesi zor. Alar
atayın sunuş kat jazıp, partiyanın Frunze şaarkomu menen atkaruu komitetine
kayrılışkan. Natıyjada, Frunze şaardık Sovetinin atkaruu komiteti 1988-jılı 3noyabrdagı №545 çeçimi menen sunuştu koldodu. Oşentip, respublikada Alıkul
atındagı mektep sanı jıyırmaga çukul. Bişkektegi №9 kitepkana jamaatı da
(direktoru A.Düyşönalieva) akın ısımına tete işterdi atkarıp kelet.
1989-jılı «Kırgızstan» basmasında algaçkı jolu kırgız tilinde çıgarılgan
eki kalendardın biri akındın 75 jıldıgına arnalıp, okurmandardın akın sürötü
çıgarılsa degen talabı eske alınıp, 35 min nuskada ene til jönündögü ırı menen
koşo basılgan.
Uşunday iş-çaralardın katarında respublikalık jaştar gazetası «Leninçil
Jaş» 1985-90jıldarda «Alıkuldu eskerüü muzeyi» degen rubrikada uyuşturgan
materialdarı da omoktuu iş boldu. Alarda akındın çıgarmaçılıgı, turmuşu tuuralu
eskerüülör, estelgin tübölükkö kaltıruuga baylanışkan maseleler kötörülgön. Beş
jıl katarı menen makalalardın üzböy jarıyalanışı Alıkuldun el arasındagı
kadırının daana dalili.

III B ö l ü m
AKINDIN ARHİVİNEN
Okup körsöm: ne jazuu jok çetinde
Al balalık bügünküdöy esimde.
Kayra tiydi eski çöntök depterim
Tabılganday: jaştık kezim, kiçinem.

( «Jogolgon depter» )

Akındın arhivdik materialdarı, kol jazmaları koşumça maalımattardı künü
bügünküdöy saktap turat. Oşolordu iliktep, izildep oturganda otuzunçu emes,
jıyırmançı jıldarda dele iş kagazdarı kırgız tilinde jürgüzülgönünö karabay,
sovet biyliginin jetimiş neçençi jılınan kiyin gana, kayra kuruu sayasatının
kudureti menen tilibiz mamlekettik ukukka ee bolgonu tañ kalıştuu körünöt. Andan
kızıgı egemendikke jetsek da ene tilibizde süylöy albay jatkanıbız.
Alıkul Osmonovgo baylanıştuu materialdar respublikanın borborduk
mamlekettik arhivi menen Kırgız ilimder akademiyasının kol jazmalar fondusunda
saktalıp turat. Akademiyaga 1956-jılı sentyabr ayında tapşırılgandardın
arasında: 55 barak kat, 7 telegramma, jıyırma çaktı süröt, segiz dokumenttin
kübölüktörü, ar kanday jazuular, oylor, bir şiltemder jana kündölük jazılgan on
tört bloknot bar.
Ahunbaev İsa Konoeviç, Batmanov, Yudahin, Karasaev, Kerimbaev, Rahimkulov,
Şçipaçev. Uşul adamdar menen ubagında Alıkuldun mamilesi bolgondugun dalildegen
adrester, telefon nomerleri №1 bloknotto. № 7 bloknotto oyundardan türlörü
jönündö kızıktuu maalımattar jazılsa, dagı birine öz kolu menen Gomerdin sürötün
tartkan. Al emi Puşkindin barelefi tüşürülgön № 9 çöntök depterinde Karl
Markstın: «Luçşee kaçestvo çeloveka-sosredoteçenie sil na odnoy tseli» degen sözü
badırayta jazıluu. Bul nasaattı çıgarmaçılıkka arnap koygon ömürünün bayragı
katarı baalagandıgınan ulam uşintkeninde şek jok.
Burçun çıçkan kemirip ketken № 10 çaar bloknot 1937-jıldın 1-yanvarınan 2sentyabrga çeyinki kezdin ayrım uçurların, taktap aytkanda akındın jeke turmuşuna
baylanışkan uçurlardı çagıldırgan kündölük.
Al emi öz çıgarmalarının algaçkı somolosu (oñdolgon, çiyilgen, çala bütkönü)
156, «Manas» eposu jönündögü makalası 25, jana «Jazuuçuluk bayanı» 12 baraktı
tüzöt.
Oşol, çiyilip sızılgandardın arasındagı «Mahabat» dep atalıp, jazılıp,
çiyilip kalgan poemasınan bir-eki türmök:
Çırmalıp, min tolgonup, miñ buralıp.
Mahabat koñgurooluu kuş sıyaktuu,
Karmatpay ulam uçkan şıñgır kagıp.
Al bir tüş, al bir zakım, al bir eles,
Al eles eñsegenge kayta kelbes.
Oşondoy bolup ötkön bir süyüünü
Estöögö köp keç emes, erte da emes.
«Layli Majnun», «Otello», «Evgeniy Onegin», «Hosrov menen Şirin» jana
«Jolbors terisin kiygen baatır» öñdöngön kotormolorunun materialı 1743 betti
tüzöt. Başkaça aytkanda 75 basma tabak emgek A.Osmonovdun talıbagan, arıbagan
talantının akıbeti. Bulardın kırk basma tabaktan aşıgı kitep türündö çıgarılgan.
Alar: «Jolbors terisin kiygen baatır», «Evgeniy Onegin» jana «Otello». Demek,
kalgandarın kayradan sıdırgıga salıp, ılayıktuusun iyine jetkire keleçekte kitep
kılıp çıgaruu, izildöö adabiyatıbızga koşuluuçu körköm dünüyö.
Alıkul el arasında köp bolgon. Oşondoy sapar karıtkan bir uçurun, taktap
aytkanda 1946-jılı iyul, avgust aylarında At-Başı tarapta bolgonun çagıldargan
jazuulardı «Arpa elesteri» dep atalgan bloknotunan okuuga bolot.
Keseli süzöktöp, kendirin kesip turganına arga izdegen akın el araloo menen
birge oozeki çıgarmaçılıktan üyrönüügö, turmuştun küröö tamırın dagı toluk
sezüügö maksat koöt. Dagı bir ümütü den soolugun çındoo. Antkeni, öz dartın
başkalarga juguzboo üçün ötö ayar, sak jürgönü belgilüü. Iramatılık, akın ejebiz
Tenti Adaşevanın 1987-jılı «Kırgızstan» basmasında jarık körgön çıgarmalar
jıynagının bir tomdugunan alıngan üzündü.
«Tuuralgan et jelip ayaktap kalgan kezde ele Alıkul boşogon tabagın, kaşıgın
alıp bölmödön çıgıp ketti. Bir azdan soñ men artınan aşkanaga kirsem, plitanın
üstündögü kaynap turgan çaynektegi suunu alıp kaşık, tabagın çaykap jatıptır. Men
çoçup ketip:
- Alıkul, koyuñuzçu, men özüm ele juuym! dep şaşıp kaldım.
- Jok, men özüm jakşılap juup koydum. Jaş baldarıñar bar emespi, dep üstölgö
kaşık, tabaktı koyup çıgıp ketti.
Maga bul kılıgı jürögümö sayıla tüştü. Anı ötö ayap, köñülüm buzulup tursam,
Joomart kirip keldi. Men aga ayttım. Joomart: «Oşenttibi? Alda baykuş ay!» dep
keyip ketti. Arkasınan kirdim.
Joomart Alıkulga jılmaya karap:
- Alıkul oy... ötö ele aristokratsıñ ee, baarıbızdan aristokrat sensiñ, dep
koydu. Alıkul jılmayıp unçukkan jok», (315-316-6.), Akındın ötö sezimtaldıgı
jana özün çünçütkön dartın başkalarga juguzup alboogo uşunçalık saktanıp
jürgönün pedtehikumdagı kurstaşı, zamandaşı Şayık Jamansariev 2006-jılı 17martta Alıkul mektebinin okuuçularına aytkanı da este.
...Oşentip, akın 1946-jılı 13-iyunda Ya.Şivazanın kolu koyulgan
komandirovkalık barakça menen At-Başıga attanat. Çek ara zonası bolgonduktan
komendaturadan 27-iyunda leytenant A.Sultanov kol koygon kagazdı alat. Al emi 7iyulda çek ara postunun naçalnigi Arpa öröönünün körsötülgön punkttarında 1946jıldın 5-sentyabrına çeyin boluusuna ruksat bergen. Mına uşul kagazga 14-iyulda
«Arpa öröönünö ötüügö mümkün» dep kol koyuluptur.
Arı jagınan beri jagına kuş emes şamal arañ ötkön toolordun topuktuu karaanı,
abası köñül sergitken jayloonun törü, kürküröp akkan kümüştöy dayraları menen
jılaajın ündüü bulaktarı, burkuray buralgan gülkayır, kızgaldaktarı menen
betege, tulañdarı jaykalgan Arpa, Aksay köksöp kelgen akındın ır tünök uyasına
jakşı taasir berdi. Al emi uşunday jerdi jerdep, jeñişten kiyinki algaçkı
jıldın demi menen emgektenip jatışkan ayıl adamdarı Alıkuldun altınga berbes
kaarmandarına aylanışkan. Mañday ter tögüp, koomduk maldı asırap jatışkan uyçukoyçulardın jaşoo şartının naçardıgı, ayıl körkünün ayrım kunarsız jaktarı da
baykagıç akındın köz jazdımında kalbagan.
Bul oy-tolgoolordu ırastoo iretinde «Arpa elesterindegi» jazuularga köz
jügürtölü. «Orozbekov Isak, «Pograniçnik» kolhozu, Kara-Koyun selosu, koy
fermasının başçısı, Kaçıbekov Rakman 65 jaş, 37-jıldan beri koyçu, 200 koydon
271 baş töl aldı. Çıgaşası jok. Kurmangaziev Kadırkul, 330 eçki, tuuganı 253,
egizi 83, 125 proñent, 56 ulak alat. Toymatov Orozalı 86 eçkiden 50 egiz. Moldoşov
Şamen 261 koy, 81 egiz bolup, 27 kozu alat.Uy ferması Konobaev Barpı. Bardıgı 566
uy, muzoo 117 (aman), koşumça akı alat Ajıbekov Amanaalı 40, aman töldötkön.
Malçılar tezek jagışat. Suu jagı naçar. Kalmaktardın noosu jatat, kırgızdın
kolu tiybegen. Kolhozçularda bak-şak jok.
Ar bir joluguşuunun elesin kamtıgan jana kudum bügünküdöy saktalgan bul
kıskaça jazuulardın negizinde «At-Başı», «Rakmandın ilim», «İlbirs uya», «AtBaşının çımçıgı», «Beşbarmak», «Arpa jayloosundagı bir tün», «Korgon-Taştı
jayladık» sıyaktuu ırlar 1946-jıldın küz aylarında Çolpon-Atada jaralgan.
Bolso bolor jakın jerde bir eköö,
Azdık kılar ırga salıp süröttöö...
Jaş muunga, öspürümgö ataylap
Barlık jerge bak tikkile köyköltö.
Ereen kılba, bak tikkile degendi,
Barkın baykap, bak kadırın bileli
Kırgız jeri ırdın gana jeri emes,
Egin, maldın, kendin, baktın jerleri.
Bul eki türmök ır 1946-jılı 5-noyabrda jazılgan «At-Başı» attuu çıgarmasınan.
Al emi Rakman Kaçıbekovdun 65 jaştagı mal bakkan adamdın emgektik turpatın, ar
kimge ülgü bolor ak niet, meenetkeç sapatın sıpattap «Rakmandın ilimi» attuu
ırında:
Rakman ake on bir jılı koy bakkan,
On bir jılı uyku daamın az tatkan.
Çooçun kolgo bar tayagın aldırbay,
Koroosunan çıgaşanı azaytkan.
Jüzdön, miñden tukumdattı biröönü,
Aramı jok, ak niettüü jürögü.
Ak niettik bul dagı ilim, bul da önör,
Üyröngülö baarıñ uşul önördü, dep karapayım koyçunun insandık jana kesiptik ajarın aça anı okurmanga örnök
kılıp körsötöt. Demek, ar kimdegi adamdık aruu kasietti tuyunuu menen azdektey
bilüünün maanisin çeçmelep gana tim bolboston, oşolordon oroşon oy taap, oy
uçugun ulantat.
«Arpa elesteri» çöntök depterinde atı jazılıp kalgan kaarmandar düynödön
közü ötüp ketkendigine karabay mintip ır saptarda tübölük kalganı kubanarlık.
Al emi oşol adamdardın artında kalgan tuyaktarı «Arpa elesterinde»
jazılgandardı, ırlardı toluktap, bayan kurgandarı da kızık.
K. Kerimaliev, Kırgız Respublikasının el agartuu otliçnigi. At-Başı
rayonunan: Men Kerimaliev Kalkan, teñtuşum Rahmanov Mambetjunus Kızıl-Tuu orto
mektebinde 6-klassta okup kalganbız.
Atam Kerimalı Kızıl-Tuu kolhozunda koyçu, men jardamçı koyçu elem. Rahman
«Pograniçnik» kolhozunun koyçusu bolçu, Mambetjunus jardamçı ele. 1946-jılı
jay ayında baarıbız birge Arpa jayloosuna çıktık. Rahman Korgon-Taşta, biz
oşonun ele janında oturduk.
Eki üyübüz teñ bee baylap, kımız jasaybız. Özünçö köçüp kelgen adamdar az ele.
Anda maşina jok boluçu. Ayılga at, ögüz, töö minip kattaar elek.
Kündördün birinde «Rahmandıkına Frunze şaarınan bir jazuuçu keliptir, özü
ooruluu, kımız içip, et jese oorusunan ayıgat eken, oşon üçün keliptir» degen söz
uktuk. Bizdin ayıldın adamdarı jazuüçünu körgönü atayın Rahmandıkına kelip
ketişti. Alıkul tökmö akın bolbogondon kiyin ır ırdap je ulamış sözdön aytıp
berbeptir. «Sözgö sarañ, adamdar menen çeçilip süylöşüünü köp kaalabagan adam
eken. Kebetesi oorusunan köp sanaarkayt körünöt. Özü jaş ele jigit eken, emne
mınça boldu eken?» deşip biri-birine aytıp jürüştü.
Biz dagı jazuüçünu, şaardık adamdı körüş üçün Rahmandıkına bardık.
Mambetjunus bizdi jakşı tosup aldı. Körgön meymanıbız tegerek bet, 30 jaşka
kelip kalgan adam eken. Şaardıktarday kiyingen: kürmö-şım, botinka, şapke. Al
uçurda elette ton, jipten tüyülgön je sogulgan kemsel, başta kalpak je tebetey,
butta mökü je kiyiz çokoy bolo turgan. Alıkuldun astına köldölöñ salınıptır.
Başına körpöçö jazdangan. Anda kuş jazdık, juurkan çanda gana adamda kalgan.
Oşol jokçuluktu eske salıp, maylık, suulukka bir gana baylam çüpürök je taar
koldonulup kalganın:
«Maylıktarı kir eken.
Siz baykabay kaldıñız» - dep oşondon ulam jazgan.
Alıkul bloknot depterçesin alıp takay jazıp kalat. Jazgandarın bizge okup
dele bergen jeri jok.
Oşol 1946-jılı Mambetjunus ekööbüz koy kaytarıp jürüp kıyaldanaar elek.
Kıştakka barganda okuybuz, anan Frunzege okuuga barabız. Kırgız til, adabiyatın
okup bütüp Alıkulday jazma akın, jazuuçu bolobuz deer elek. Kiyin biz da okuunu
bütüp ekööbüz teñ institutta okup kaldık. Mambetjunus kırgız til, adabiyat mugalimi
bolup çıktı, men himik-biolog bolup kaldım». («LJ» 1989. 10.1.).
Balıkçı şaarının turgunu, Alıkuldun «Rakmandın ilimi» degen ırındagı
kaarmandın neberesi K.Rahmanov akındı «El aralap el kazınasın jıynagan
okumuştuu katarı da bilebiz» dep eseptep, oyun ortogo salat:
«Leninçil jaşka» jarıyalangan P. Kazıbaevdin «Akındın arhivinen» attuu
makalası akın tuuralu öz bilgenderimdi jazuuga sebepker boldu.
Men oşol «Pograniçnik» ayılında törölüp, oşol ayılda es tarttım. Orozbekov
Isak atanı körüp kaldık. Al biz es tartkan kezde kaza boldu. Iramatılıgı bolsun,
iş degende içken aşın koe koygon adam ele. Kiyin es aluuga çıkkanında da
kolhozdun işine aralaşıp jürdü. Al emi Rakman Kaçıbekov menin çoñ atam. Al
kişini körböy kaldım. 1957jılı kaza boluptur. Uluu akın jazıp ketkendey, kişige
kara sanabagan, ak emgegin elge arnagan adam eken. Emi çoñ atamdın uluu balası
Mambetjunus Rakmanovdun aytuusuna karaganda akın çoñ atamdın üyünö jaydın
tolukşup turgan uçuru iyul ayında kelgen eken. Al uçurda Mambetjunus atam 17degi
kezi. Oşol uçurda akın kendirdi kesken arsız oorudan arıla albay jan aylası
kılıp ak içkeni bargan eken. Oşol jıldarı çoñ atam Arpa öröönündögü Korgon-Taş
jayloosun jaylap turuptur. Menin oyumça akındın «Korgon-Taştı jayladık» degen
ırı oşondo jazılsa kerek, Demek, akın al uçurda jan aylası gana kılbastan,
kökürögün uyalagan sezimderin tün küzötüp jazıp jürgön tura.
Uşul jerden bir az çegine Mambetjunus atamdın akın tuuraluu eskerüüsün da
ayta keteli. «Alıkul bizdin üydö on beş kündöy turup kaldı. Öñü kersarı tartıp, en
ele ayanıçtuu. Ar dayım paltosun jelbegey jamınıp, tündün bir ookumuna çeyin
eşikte oturar ele. Jıldız tolgon tünkü asmanga tigilip, tündü jañırtkan KorgonTaştın albuut suusunun ünün tıñşap oturçu. Tün bir ookumda jatıp, jıldız taray
elekte turçu. Tañı menen saamaldan jutup alıp, anan toogo jönöp kalçu. Akındın
adamdık ıymanı, adamgerçiligi en jogoru ele. Uluu-kiçüü debey baarına teñ mamile
kılçu.
Menin atam Baratbay anda toguz jaşar. Bir jolu anı tamaşalap, «uşu senden çoñ
koyçu çıgat, atañ Ikamdı tartıp (çoñ atam Rakman) aldınkı malçı bolosuñ» dep
aytkan eken, beyişi bolgur akın. Kiyin atam on jıldan aşık mal bagıp, emgektin
aldıñkısı bolup, üzürün kördü. Moskvaga çeyin barıp keldi. Turmuş-şart eken, azır
Balıkçıda turabız.
1946-jıldın 5-noyabrında jazılgan «At-Başı» degen ırında akın elet
jerindegi ayıldardın bak-şagı jok körksüzdügü tuuralu küyüp-bışıp jazgan
ırındagı öksük bügünkü kündö işke aşıp oturat. At-Başı jergesi taanılgıs bolup
özgörgönün körsö, bügün akın ne degen gana ırlardı jaratat ele! («LJ» 1989. 10.1.)
Mından tışkarı oşol ötkön mezgil, akın menen öz ara mamilede bolgondor
tuurasında az bolso da maalımat bere turgan kattar da bar. Alardı okuganda akın
ayıl adamdarı, özgöçö köl kılaasında jaşagandar menen kadimkidey ele alışberiş alakada bolup, ayrımdarına koldon kelgen jardamın ayabaganı taasirlüü.
Oşon üçünbü:
Bergin dediñ, altı sabak ır berdim,
Altı sap ır, ardak ırı miñderdin. – degen oylor «Katıñdı kölgö taştadım» degen
ırında aytılışı da jön emes.
Jalan ele materialdık jardam suraşpastan Alıkuldan adabiy keneş kütkön
okurmandardın da bolgonu talaşsız jana al tabigıy nerse. Uşunday mazmunda
jazılgan kattar Panfilov rayonundagı Orto-Arık jeti jıldık mektebinin
mugalimi A.Toktogulov, Suzak rayonundagı Taştak ayılındagı İ.Çoybekov jana
Sülüktü keninin jumuşçusu Kamçıbekovdordon kelgen.
Mından tışkarı Alıkuldu «Ardak belgisi» ordeni menen sıylanışın
kuttuktagan telegrammalardın arasında kiçinekey barakçaga jazılgan mınday
kaaloo da bar: «Alıkul! Sizdin akırkı kitebiñizdi toluk okup çıgıp,
jetişkendigiñizge ötö kubanıçta boldum. Al kitebiñiz üçün baştı iyip jürüügö
bolot. Mından arkı iygiligiñizge tilekteşmin dep Bubuy». Tilekke karşı, kaçan
jana kaysı kitebine karata jazılganın taktoo kıyın. Bubuy emes, balkim Bübüydür?
Uşul kiçinekey kaaloo «Öböm degen sözünö» degen ırdın jaralışına sebep bolgon
körünöt:
Bir kat aldım Bübüyra attuu bir kızdan
Kurbum berdi üydö jalgız oltursam.
«Öböm deptir ırın üçün özündü»...
Kara kalam jazuuların okusam.
Meyli Bübüş ırımdı öpkün sadaga,
Jakşısın öp, jamanına karaba.
Meni öppögün, öbö turgan türüm jok,
Iraa körböym sendey jakşı ayalga.
Oydu ırastap turgan eki nerse bar. Birinçisi kaarmandın Bübüy dep atalışı
bolso, ekinçisi, kuttuktoo kara kalem menen jazılgan.
Saktalıp turgan kattardın köpçülügü Süyün attuu adamga taandık. Konvertke
basılgan poçta belgisi jana jazılganı boyunça uşul kişiden Alıkulga: 25.2.38;
15,3.2.39; 15.25.2.39-jıldarı jana dagı eki kat Leningrad 164, VO Filologiçeskiy
per. Z.bv.Z9 degen adresten jazılgan. Al emi Leningrad, Mıtninskaya naberejnaya 5/2,
kom. 180 degen adreste jaşagan Kerimbaev S.Alıkulga beş kat jazıptır.
İ.Amankulov bolso Leningraddan, № 803 p\yaşçikten 1938-jılı 22-noyabrda kat
jazgan. Nuriyanın Leningraddan Plehanov-3. 1 üydögü 5-bölmödön 1938jıldın mart
ayındagı jazganın kübölögön katı da bar. Konvert saktalıp turat.
Konverttegi adrester A.Osmonovdun kay jerde bolgondugun da ırastap kübölööçü
joldomo. «Leninçil jaş» gazetasının redaktsiyası Moskvanın Kirov köçösündögü 13üydö jaşap jürgön A.Osmonovgo 1936-jılı 11-iyunda kat jönötkön.
Oşol kattardı okup maalımat alalı:

Alıkul!
Men, bir kunü ele saat 11çende, mekemege barsam Temirkul sanın çabıp katkırıp
jatıptır.
- Emine boldu Temike? desem.
- Alıkul menen Tazabek Moskvada kalıp kalıptır, bezobrazdar! dep dagı küldü.
«O alardın Moskvada kalışa turgandıktarın başta ele bilgenmin» dep, men
içimden tim boldum.
Bizde eç jañılık jok. Bayagı. özüñö belgilüü turmuş. Litfondudan kişi kelip,
akça dokumentterin reviziyaladı. Moynunda karızı barlar, azır kuuguntukta.
Reme menen dogovor tüzülüp, 1\HII ele kol koyuldu. Akçası 109 miñ, bütüü möönötü
1-jay. (jıl). Eminesi bolso da jooptuuluk, alardın moynuna öttü. Egerde çatak
çıksa çıkıldaşıp, sottoşup jatabız da! Kasımalı bolso deldeñdep portfelin
kötörüp alıp, dokturga barbasam bolboy kaldı dep jönöp ketet. Men dagı kursakta
jatkan kırk birinçi amaldı başbaktırıp koyup jürömün... Dekabrdın 20-25terinde
Maleevka 1 kaydasıñ dep jönöp kalamın go? «Kızıl Kırgızstandın» banketi öttü.
Aytkulu, Joomart bolup bir üstölgö oturup kalgan ekenbiz. Biz katındarıbızga ala
barıp berebiz deşip eköö almanın baarın janına salıp alışıp, «Balam balaluu
bolgondo bilersiñ» deşip meni jemeleşti.
Tazabek pedvuzga sabak berişten kaçıp ketti dep Şükürov jüröt, kaçkan menen da
kutular emes. Ts.K.a anı etek tuptön bek karmadı. Oşentip, kaçıp kutula albay kaldı.
Kaçan kelse da Tazabegim közdü badıraytıp barıp sabak bermek boldu dedi. Al
otpuskege çıktı. Anın üstölün jeerde sakal eelep kalsa kerek.
Alıkul! Şaytan sen magan kat jazbay turgan eleñ... Menin suraganımdı
orundatıştan erinipsiñ da, bilgizbey turup «kat kelse» jiberip koy deysiñ go!
Bir kat kelgen ele üç kundöy steklonun aldında jatkan ele. Emi jiberdim. Sen
kaçan kelesiñ? Telegramma jiber. Alıkul kelmeyinçe seni jiberbeym dep juröt,
Temirkul. Kokus keç kele turgan bolsoñ 20-dekabrda baramın dep jalgan bolso da
maa, telegram jiberip koyçu. Men Temirkuldu jöngö salayın. Koş, jakşı jetkiçe.
21\II. 2
Alıkul! Menin köp dele jazar sözüm jok. Senin jazgan kıska joop katıña
ubagında joop bere albagandıgım üçün oçen izvinyayus, anan senin keçirüüñdü
suraym. Albette sebebi boldu: dekabrdın ayagında zaçet berip kalıp, 1nen 10-yanvarga
çeyin Moskva kalkın kattoodo jürdüm. Oşondoy peregrujen bolup ketkenden kiyin,
bir top işter kala beret eken. Jarım jıldı jeñiş menen bütkönmün. Birok 1nen
15ine çeyin bolgon dem alışım abdan jaman öttü. Neçego ne podelaeş...
Bürsügundön baştap okuuga kirem.
Baldar eç kat jazışpayt go. Men alardı judötüp jibergen bolsom kerek.
Kırgızstan çoñdoru çekesinen ketilip jatkan eken. Kimderi tebilip, kimderi
kalat eken? Oşolor jönündö bir saatıñdı bölüp kat jazuuñdu suraym. Sebebi men
kırgız gazetterin toluk okuy albay jatam. Stalo bıt, bilgenim dagı toluk emes
boluşu kerek. Ötköndögü jazgan katıña abdan köp dovolen ekendigimdi dagı aytam.
Dagı bir surarım narkomattardın özgörüşü (baştagısı) jönündö da şiltep koysoñ.
Oşondoy bolso da Joomart, Mamasaalı, Jumabay, Juma, Midinge salam ayt.
Koş, poka tvoy Gapar 3 14\1.37-j.
Alıkul!
Privetstvennuyu telegrammañdı 30-aprel tünü (vernee uje 1 maya) saat Ztö aldım.
Jañı ele içip çıktık ele, çoñ kubanıç kaltırdı. Kündüz saga telegramma urayın
dep poçtogo barıp adresiñdi bilbey tim boldum ele. Voobşçe sen Frunzedegi üyuñdün
adresin bildirip koyö turgansıñ. Senin telegrammañdı alıp dagı poçtogo bardım,
birok opyat bez adresa! Za molçanie prosti!
Katıñdı 3/V kunu aldım. Senin uşul eki katıñ bizge çoñ eles kaltırdı. Men
jana başkalar Frunzedegi «jañılıktı» uga elek bolçubuz. Senin kattarıñ pryamo
otkrıtie jasadı.
Kubanıç koyunga tolup ketti. Bugun Karel ekööbuz spetsialno boşonup kelgender
üçün içeli dep ubadalaştık. Bular jönündö bilgenderdi toluguraak jazıp jiberseñ
jaman bolbos ele.
Men 19\IV saga (Frunzege) kat jiberdim ele. Alsañ jakşı boldu. Albasañ mumkun
başkalar açıp okup koebu dep saksınam. Eger albasañ upravdelomgo telefon urup bil
(Frunzege), je kat arkaluu bil, aldırıp alsañ jakşı bolor ele. Glavnoe başkalar
okubasın! Mayram mayramdalıp ötüp ketti. Sen köñüldüü ötkörgöndürsüñ:
teatralizirovat (institut) etip jürösüñ go?!
Alıkul, dekada jönündö gazetke jazgandarga karaganda vnuşitelnıe veşçiler
bar. Menin murunku katımda bolso kerek: biz Leningraddıktar Ayçuröktün rolun
atkaruusun köp ançalık simpatizirovat ete albaybız. Ay-Çurök eto Kız-Jibek
(kazaktın), Lyudmila (Puşkindin), «Lebedinoe ozero» degen Çaykovskiydin
baletindegi ak kuu bolup ketçü kız, j.b.
Demek mümkünüluktü boluşunça bolguday koyuu kerek ele. Sen çelovek hudojestva,
iskusstva. Kak tı dumaeş.
Aylanayındar, artistteriñerdi hot vneşe evropeizirovat etip körsöñör
(jooluktun) orduna şapoçkalar kiygizip j.b j.b.). Kuday özu saktasın, eger
«Pravdanın» kabarçısı jolugup kalsa durustap aytıp berçi, bir da artistkabız (iz
glavnıh) jok ee?! Ölöyün, men uşul çakta katuu ele kızarıp, uyala berem: eger bir ele
kemçilikti oylop körsöm. Otkrovenno govorya, Alıkul, kırgızdın teatralnaya silası
gorazdo otstalaya, çem kazahskaya, azerbaydjan, uzbekskaya, i.td. Munu moyunga alıp
şılkıyıp tura berüü kerek. Kabarçılarça saga suroo bereyinçi:
-Kaysı proizvedeniyanın üstündö oturasıñ?
-Jaykı ubakıt üçün planıñ?
Basa, Jumabaydan kabar ugulbayt da?
Süyün. 4 5\Ü.39-j.
Alıkul!
Jalınduu salam. Aman-esendigiñe çoñ kubanıçtamın. Men Leningradskoe voennopolitiçeskoe uçilişçe im. F.Engelsada okup jatam. Bıyıl bütöm. Seni Kerimbaevden
uktum. Şaardın al-ahvalın, öz turmuşuñdan toluk jaz. Artıkov İmanalını bilesiñ
go. Bıyıl avgustan (okuştan) Kırgızstanga ketken. Oşonun toluk adresin kabar
kıluuñdu suraym. Anı tappasañ Tülögönüp je Kiyizbaevdun, Kürüçbek Akınbekovdun
adresin bildirüüñdü suraym.
Bayagı Çaykañ kayda? Jaz. Meni taanıgandarga salam dep koy. Özüñ kanday, katın
aldıñbı je (Zeynep) dep jürösüñbü? Bıltırkı jazgan katıma emne joop jazbadıñ?
Pereday privet Kamçıbekovu.
Koş, kat kütkön senin Nazarıñ.
Adres: gLeningrad 164. p\ya №803 Ü1 Amankulovu Nazaru. 13\H1-39-j.
Alıkul!
Salamat turasıñbı?
Bügün dem alıştın algaçkı künü. Erteñ kayta kadimki özüñ körgön uçurdagıday
«Padışalardın tarıhın» okuy baştaybız.
Demek, eç kur degende dem alıştı saga kat jazıp bütüröyün dedim. Jakından
berki algan «K.K»dan («Kızıl Kırgızstandın» ) sandarında senin kotormoñ çıga
baştadı. Men literator emesmin jana kotormoçu da emes ekenimdi özüñ bilesiñ,
birok maga jaktı: kee biröölördün kotormosu sözdördü taap gana tizip kotoruşup
kalat. Seniki anday emes. Bul jönündö tı v prave gorditsya! Klassikti kotorduñ da!
Eger mınday işterdi orundap atkargandardı pozdravlyat etüügö mümkün bolso, anda
oşol pozdravleniyanı menden al!
(Leningrad şaarınan jazılgan kat, kimdiki ekeni belgisiz. Antkeni atı-jönü,
künü koyulbagan. Birok başka kattarga salıştırganda S.Kerimbaev jazganday.) (P.K.)
Neçen kündön beri küttürdüñ. Gazetalardın baarın karap çıktım: men, silerdi
azır sıylayt eken dep jürgöm. Bugun kubanıçka batırdıñ Senin kubanıçıñ çın ele
biz üçün da kubanıç boldu. Oçen 5 jal bizdin telegrammanın tarıhı janagıday
bolup butuptur.
Silerdin sıy alışıñar eto gordost vsey kirgizskoy intelligentsii, gordost
vsego kirgizskogo naroda. Senin sıylanganıñ krome vsego etogo i naşa gordost.
Bular seni şıktandırışı kerek, dagı çoñ, dagı küçtüü çıgarmalardı tüzüü senin
aldıñda turgan mildet. Alıkul, pozitsiyañdı menimçe, özgörtpöy: lirikanı küçötö
ber! Puskay senin süyüktüü adamdarıñ Geyne, Bayron, Puşkin, Lermontov bolsun!
Şota seni köpkö üyrötköndür. Bul jönündö, Alıkul, SSSRdegi tandalgan
kotormoçular katarına koşulduñ. Eto uje podtverjdeno!
Jit i tvorit! Dumat o kulture v proşlom samogo otstalogo naroda vaş deviz,
Alıkul!
Saga kat jazıp oturup, bardık balalık jırgaldar eske tüşüp ketti. Kak ne
sravnimo, osobenno teper naş «Za mir! «Düynö üçün!»
Çert poberi! Kakuyu erundu mı vzdumali!
Alıkul, ya ne poet, no moe serdtse poetiçeskoe! Bizdin kılıktar men üçün özünçö
bir poema!
Alıkul, krepko-krepko jmem tvoi ruki!
Jivi, uçis i tvori!!
Süyün.
Poçta zakrıta, a zavtra ya tselıy den zanyat. Vınujden otpravit pismo p-r-o-s-tı-m.
Alıkul! Odna prosba: Frunzege barganıñda mimo zahodi i nam. Pereday privet.
Oni budut oçen dovolnı toboy!
Alıkul !
Senden eki jolu kat aldık. Birok jooptu keçigip jazıp jatkan sebebim bul:
senin pesañdı Fleerge bergen elem. Oşondon joop alayın dep joluktura albay
jürdüm. İzdep barsam tabılbayt. Bügün soyuzdan kele jatıp anı kokusunan
jolukturdum. Surasam ali kotorboptur! Ömürkul akçasın tölömöyünçö kotorboymun
dedi. Antken sebebi al Bokker eköö halturit etip komitetten algan akçaların kayra
kusup, postroçnıyga tüzüp jürüptür. Al emi Ömürkuldan saga akça jiberüü jagın
ayttım ele, erteñ çeçeyin dedi. Anın erteñine kütpöy saga bul kattı jazıp jatkan
jayım uşul.
Mendegi kabar «Temir» jönündö. Kasımdın dokladı boldu. Kasım özök okuyaga
toktolboston, köbünçö bir-eki glavanın negizinde süylödü. Çoguluş bir kündö bütpöy
kalgan, Emdigiçe ayagı bolo elek. Jazuuçulardın eç kimisi «Temirdi» okuşa elek
körünöt. Oşonduktan, doklad jönündö jana kitep jönündö açık pikir aytuuçuları da
bolbos. Tazabek bolso öz retsenziyasının negizinde, dokladdı ança kubattabayt.
Emine bolso da emki çoguluşta belgilüü bolot go! Men bolsom köñüldüümün. Antkeni
tolgon bir betkeyçilik bolup, kalptı köp aytıp tursa: kişi anı tootpoyt eken.
Retsenziyanın negizinde «Temirdi» oñdop bütö elekmin. Kirgosizdat senin
tıyanagıñdı da berişe elek.
Dagı bir jañılık 20/IV de jazuuçulardın II siezin ötköruşkö tayardık jurup
jatat.
Alış: menin tınçımdı algan eñ çatak iş ele miñ bir tün bolgon jatat. Anetkeni
orusça kitebi eç tabılbayt. Orusça kitebi jok bolgonduktan Glavlit da karabay
koydu. Kirgosizdat bolso kayra tarkatıp, bardık çıgımdı Kasımbek ekööbüzgö
tarttırış jönündö prikaz berdi. Antkeni, basmakana alardı kısıp jatat. Uşul üçün
mende tınçtık jok. Senden surarım: sen rukopisti tapşırganıñda kitebin da
tapşırdıñ bele? Tapşırsañ kimde? Kokus tapşırbagan bolsoñ maga tuyundurçu!
Çınında meni jaman kıstap jatışat. Kasımbek bolso Moskvaga ketip kalıptır.
Joluksañ ayt, işin bütürüp tez kelsin. Bolboso biz al üçün çuu (suu) bolo turganbız.
Frunze jıluu. Şaar az kündö kögörö turgan. Turmuş jakşı. Aldıdan jeñiş gana
kütüp turabız. Oşonduktan sen da köñüldüü bol. Bir jakşı poema jaz. Drama jazsañ
andan kızık. Tiş oorup kalıp kayra keldi. Çüy kanalı jönündö jaza turganbız. Men
sen ketkenden beri tıyın ala elekmin, oşondoy abaldı bilip koy. Asılkül, 50 kilo
(ak boruk) kartoşka alıptır. Kursaktı uşalap koyup, dastorkondun sazayın okutup
jatamın.
Aytkanday, Sargizan bar beken? Menin salamımdı ayttıñbı?
Azırınça uşul. Kat jaz. Bilgen jazuuçularga salam ayt.
Koş! Tügölbay. 15\III-1945-j.
Dorogoy t. Osmonov!
Kislovodsk. 6 oktyabrya 1949 g.
Uezjaya iz Moskvı na leçenie v Kislovodsk, ya ne uspel soobşçit Vam, çto Vaşa
kniga stihov nahoditsya v plane izdatelstva «Sovetskiy pisatel» na 1950 g.
Sostavlyat i redaktirovat poruçeno mne. A poçemu, ubeditelno, dlya polzı dela
proşu Vas vıslat k moemu priezdu v Moskvu, t.e. 25 ÜH. dopolnitelno material,
poskolku to, çto est v portfele izdatelstva vse eto bılo prislano goda dva nazad.
Takje soobşçite dat ko vsem styham i formu stihov. 6
Şlite na adres izdatelstva.
Jmu ruku i jelayu tvorçeskih uspehov.
Privet A.Tokombaevu, K. Malikovu i Ya.Şivaza!
S.Obradoviç Kislovodsk, sanatoriy im. M.Gorkogo
Dorogoy Alıkul Osmonoviç!
Poluçil li telegrammu?
Dopolnitelno soobşçayu, çto sbornik «Moy dom» nahoditsya v rabote (t.e. sdal v
nabor). Horoşee predislovie k sborniku napisal S.İ.Lipkin. Reñenziya
M.L.Bogdanovoy na sbornik bıla polojitelnaya., Sbornik privlekaet svoey svejey
tematikoy i jizneradostnostyu vseh, kto ego uje uspel proçest v rukopisi. Rad! Kak
zdorove i çto novogo v jizni i tvorçestve?
Naş sekretar, izvestnoe Vam Zoya Aleksandrovna, prosit Vas prislat pismennoe
rasporyajenie, çtobı perepeçatku sbornika na pişuşçey maşinke oplatili za sçet
avtora. Eto obıçnıy poryadok v izdatelstve «Sovetskiy pisatel». Ranşe
mehaniçeski vıçitali iz gonorara avtora. Teper k etomu trebuetsya rasporyajeniya
avtora. Privet ot Sergeya Leonidoviça Kiryanova. Serdeçno jmu ruku.
Obradoviç.
15\P1 1950-g. Moskva.
Moskvanın aldındagı Dorohovo stantsiyasına tanaptaş Staraya Ruzadagı
jazuuçulardın Serafimov atındagı çıgarmaçıl üyündö jürgöndö aga 1939jıldın
31-dekabrında Frunzeden T.Sıdıkbekov da kat jazsa, A.Osmonov 1941-jılı uşul ele
jerde jürgöndö J. Aşubaevden mart ayında kat algan.
Deerlik on beş jıldı kamtıgan kattar kırgız madaniy, adabiy turmuşunun
kızıktuu maalımat bulagı ekeni talaşsız. Al emi Alıkuldun jazgan kattarı
saktaldı beken?
Akındın öz albomundagı jıyırma çaktı süröttör da oşol kezdin köönörbös,
öçpös elesi katarı saktalıp turat. Alardan arasında balalık kezinen tartıp,
ömürünün akırına çeyinkilerdin ayrımdarı bar. Özünö taandık tıkandık, taktık
menen kaçan, kim menen tüşkönün jazıp koygon. Oşolordun içinen A.Osmonov üçün eñ
ayarı, en kımbatı mınday degen jazuu bar süröttögü jigit bolgon okşoyt. «1943jılı 28-dekabrda Narın şaarına «Orus adamdarı» degen pesanı koyup, kayra
kaytıp kele jatkanda Kara-Üñkürdö maşina kulap, düynödön mezgilsiz kayttı.
Jañı gana gülün açıp, turmuştun daamın emi sızamın degende tübölükkö öçtü.
Koş, ardaktuu kurdaş!
Bul kurdaşı kim? Frunze pedtehnikumunda çoguu okugan, Zeynep menen
taanıştırıp, eköönün baş koşuusuna danaker bolgon Ajıgabıl Aydarkulov. Al
Moskvadagı teatraldık instituttun rejisserduk fakultetin bütürgön algaçkı
kırgız ulandarınan. Alıkuldun sufler bolup oturganın çagıldırgan süröttö kalpak
kiyip, beri karagan, közü bakırakay, ak kuba öspürüm bala beyoopa oturat. Alar bul
sürötkö pedtehnikumdun dramalık iyrimine katışıp jürgön ubagında tüşüşkön.
Süröttördön A.Toktomuşevdi, Raykan Şükürbek uulun, Borombay uulu Rayımbekti,
A.Tokombaevdi taanuuga bolot. Jeti-Ögüzdö, Maleevkada jürgön uçurunda jana eski
ökmöt üyünün aldınan paraddan ötüp baratkanda tüşkön süröttörü da saktaluu.
Respublikanın mamlekettik borborduk arhivinde A.Osmonovdun jeke fondu jok.
Aga tiyiştüü materialdar Kırgız Sovet jazuuçular soyuzunun 1950jılga çeyinki
dokumentterinin arasında. Oşonduktan, akademiya menen uşul jerdegi
materialdardı özünçö, jeke fonduga toptoşturup, kayradan sıdırgıga sala taktap
koyuu ar kanday maalımattardı çogultuuga, iliktöö jana ügüt işterin ıraattuu
jürgüzüügö uyutkuluu negiz bolmok.
Arhivdegi ayrım materialdar, özgöçö, jüzdön aşık betten turgan, orus tiline
sözmö söz kotormolorunun kol jazması ötö ayar mamileni talap kılat. A.Osmonovdun
öz kolu menenbi (salıştıruularga karaganda özünükü sıyaktuu) je anın jardamı
menenbi jasalgan bul sözmö söz kotoruular kee bir kotormoçulardın orus tiline
kotorgon çıgarmalarına negiz bolgonu baykalat.
Arhiv jetekçilerinin aytkanına karaganda «Novıe stihi» dep atalgan
kotormolordun bul kol jazması (fond №1465. Opis 2.d. 31, d.150) imarattı suu
kaptoodon ulam köp jabırlangan. Algaçkı 1015 beti okulbay, kalgan betterdegi
jazuulardın öñü öçüp, sıyası jayılıp ketkendikten okuu ötö kıyın. Oşonduktan,
uşul kol jazma 1988-jılı iyul-avgust aylarında sottuk ekspertizalardın
respublikalık ilim izildöö laboratoriyasında karalıp, maşinkaga köçürülüp
bastırıldı. Köçürmönün bir nuskası arhivge tüp nuska menen koşo ötkörüldü.
Orus tilindegi bul kol jazmalar 1950-jılı Moskvada jeti basma tabak kölömdö,
5 min nuskada jarık körgön «Moy dom» attuu kitebinin dayardıgı bolgonu talaşsız.
Kotormoçularga bergenge çeyin özü sözmö söz kotorup, muun ölçömdörün körsötüp,
ayrım kotorulbagan sözdörgö tüşünük, şilteme jazgan jana uykaştıktın
formaların körsötkönü kızıktuu. Buga S.Obradoviçtin kattarı da dalil.
Kol menen jazılgan «Mendey bolbogula» attuu komediyası (24 bet kol jazma),
«Çın joldoş», «Zamana» öñdüü ırları közü barında çıkkan çıgarmalar
jıynaktarında jok ekendigin belgilöö menen jarıyalana elek çıgarmaları boyunça
atayın iliktöö işin kolgo aluu adabiyatçılardın mildeti ekenin belgilöö şart.
Mamlekettik arhivde saktalıp turgandardın içinen en baaluusu, maanilüüsü
«Mahabat» kitebinin basuuga dayardalgan kol jazmasının ekinçi nuskası. Uşul kol
jazmanı okup çıkkandan kiyin jana aga akındın jasagan ondoolorunan ulam
tömönkülördü eske aluu abzel okşoyt. «Tolubay sınçı» poemasındagı Akbozattın
jazılışın ençilüü ısım katarı karap, bul talaptı degele, A.Osmonovdun Akbozat
jönündö jazgan je anı kandaydır körköm karajat katarı koldongon jerlerinde da
saktoo kerek. Antkeni, «Tolubay sınçı» poemasının jarıyalanışında («Mahabat»,
1945-j.). Ak boz at dep ençilüü at katarı berilgen. Maşinkaga basılgan ekinçi
nuskadagı ondoolordun köpçülügün A.Osmonov uşul attın ençilüü ekendigine
baylanıştuu jasaptır.
Kee bir saptarın alıp koyso büt maanisi ıdırap ketet go ayrım sonun ır
türmöktördün... Al emi A.Osmonovdun çıgarmalarının ayrımdarınan bir, ekiden
kupletter unut kalganın tüşünüü kıyın. Redaktorlordun «sagızgandan saktıgıbı» je
kara jandın tınçına karagandıkpı? Emnesi bolso da «Tolubay sınçı»
poemasındagı:
Ayılda andaylar az, eki ,üç-törtöö,
Ömürgö teñ taraza, kalıs-kübö.
Eskiçe ırım kılıp, döñgö olturup,
Jaldırap köz salışat batkan küngö degen 3-türmögü 1945-jıldan beri unutta kalgan. Al emi uşul türmök 1954-jıldagı
«Tandalmaluu ırlar jana poemalarının» 213-betinde:
Jay bütüp, küz ayaktap, kış jakındap,
Kelgin kuş ötör, ordun taştap...
Kete albay mında kalgan kart kuştarday
Karılar köktü karayt, tolgop kanat - dep oñdolup berilgen.
Mınday mamile jasoogo «Eskiçe ırım kılıp, döñgö olturup» degen sap sebep
bolgon körünöt.
Janıbek handın kezektegi kanduu jortuulu maksatına jetpey kalganın baamdagan
akırkı türmögü da jok. Başka ırlarınan uşunday tagdırga keptelip, keede toluk,
keede kemtik berilip jürgönü «Zamandaşıma» degen ırı.
Kızıl ala jagoo tagıp jelbirep,
Kızık kündün kızıktarı biz elek.
Kımbat kündün ar bir sokkon sagatı,
Kız baladay koynubuzda erkelep.
Birok ömür tez eskirip, tez kirdep,
Toygo çapkan tor bıştıday epkindep.
Otuz jaştın otuz karış üçüna,
Bir degençe jetkirerin kim bilet?..
Bul kupletter ne sebepten «çiyilip» kala bergeni tüşünüksüz.
Mına oşonduktan, akındın ar bir çıgarmasına, jarıyalanganı je çıga elegi
bolobu azdektep mamile jasap, jan düynösünün ruhiy berenelerinin berekesin
ketirbey, obu jok ondoboy okurmanga jetkirüü mildet.
Bul ırlar menin ırım, senin ırın,
Mömösü biz jaşagan jakşı jıldın.
Bügünkü menden algan ırlarındı,
Eskirtpey erteñkige sunuş kılgın, – dep
Alıkul özü jazgan joopkerçilikti tuyu adilettik bolor. Antpese, okurmandardın
ulam kiyinki muununa akındın poetikalık Akbozu jal-kuyrugunan ajırap, kunarı
ketken keypinde jetse, Tolubayday sınçımın degender da Alıkulday klassik
akındın daremetin sezbey kalışı ıktımal.
«Jolbors terisin kiygen baatırdın» basıluu bayanın kiteptin «Alıkul-90»
bölümünön okuñuzdar.
Jekeçe turmuşuna baylanıştuu köptögön dokumentterdin arasında akındın
okurmandık kızıkçılıgın çagıldırgan kagaz bar. A.Osmonov 1950jılı 2-sentyabrda
jazgan til katında İ.Franko menen A.Mitskeviçtin murda algan tomdorunun kezektegi
çıgarılıştarın alıp kelüügö jeeni Bolotbekti jibergeni jazılgan.
Al emi el aralap, çıgarmaçılık menen jürgöndügün ırastooçu köptögön arhivdik
materialdardın arasındagı №04 kübölük A.Osmonov 1950-jılı 29noyabrda IsıkKölgö jönögönün bayandayt. 1951-jıldın may ayına çeyin berilgen çıgarmaçıl
komandirovka möönötü ömürünün akırkı kündörü bolorun kim biliptir...
Oşentip, zalkar akınıbızdın ömür otu mezgilsiz öçkönü menen, komuzdun üç
kılın elestetken akındık, kotormoçuluk jana uşulardın şarapatınan ulam ulanıp
jatkan teatr, muzıka önör ömürü özü süyüp, kastarlap ırga koşkon kırgız elinin
jügürük oy-sanaası bul düynödö jaşap turganda dayıma tübölüktüü, dayıma kunarluu.

IV B ö l ü m

«JOLUGUŞÇU JOLDOR BAR»

1990-jılı akındın 75 jıldıgı Frunze şaarında, özünün ısımındagı №68-orto
mektepte 21martta baştalıp okuuçular önörün körsötüştü. Kiçinekey bölmö muzeydi
dagı keneytip, keleçekte adabiyatka attançulardın tuşoo keser iyrimine aylandıruu
maksatı koyuldu. Oşentip, jazdın jadıragan Nooruz mayramı 21-Mart menen Alıkul
Osmonovdun tuulgan künü mından arı jıl sayın birge belgilene turgan boldu.
Jaş okurmandardın jalınduu demilgesin KMU studentteri, Lenin atındagı
respublikalık kitepkana jamaatı uladı. Akındın naamındagı adabiy sıylıktın
laureattarı menen joluguşuusu studentterdin türkün oy-tolgooloruna juuruluştu.
Al emi kitepkana «Mezgil jana Alıkul» attuu kitep, fotosüröt körgözmösün, kitep
soodasın 1990-jılı üç iret ötkörgönü okurman jurtunun akınga karata mamilesin
aykındap turat.
Kezekti Jazuuçular Soyuzunun jaştar menen iştöö bölümü alıp, 16-18-mayda jaş
akındardın «Alıkuldun Akbozat» attuu respublikalık Festivalın uyuşturdu. Poeziya
küyörmandarının maarakesine respublikabızdın aymagınan jüzdögön jaş
talapkerler katışkanı lirika düynösündö jaştar ünü dayıma jañırıp turarın
körsöttü. Festival kündörü jaştar Kırgızstan Jazuuçular Soyuzunda,
borborubuzdagı Lenin atındagı madaniyat sarayında, kamvolduk-nootu kombinatının
madaniyat üyündö okurmandar menen jolugup, çıgarmaçılık jaatında keñiri pikir
alıştı. Festivaldın akırkı künü akındın jergesinde, anın jerdeşteri menen
joluguşuu öttü. Oşondoy ele Kaptal-Arık ayılındagı Alıkul Osmonovdun üymuzeyinin paydubalın tüptöögö jardam berildi. Elge taanımal kırgız akındarının
kalıstıgı astında jürgön ır sınakta «Alıkuldun Akbozat» festivalının
laureattarı dep:
Atantay Akbarov, Joldoşbek Zarlıkbekov, Burulkan Sarıgulova, Ömürbek
Tillebaev, Madina Turaeva jana Baktıgül Çoturova ataldı. Festivaldın bir katar
katışuuçuları Kırgızstan Lenin Komsomolunun Ardak Gramotası jana başka atayın
sıylıktar menen sıylandı.
Uşintip adabiyattık saltanattın jürüşü özünün talçokusuna jakındap 28-maydan
3-iyunga çeyin jergebizdin çar tarabında ötkörülmök. Kaptal-Arıktagı muzeydin
bütpöy jatkanınan ulam yubileydi iyundun akırında ötkörüü çeçimi kabıl alıngan
ele. Birok, oydo jok Oş okuyaları köptögön tagdır, tilek, maksat jana oylordu
oyrondotup, Alıkuldun maarakesi da küz maalına jıldırıldı.
Oşentip, adegende bir jumalık möönötkö belgilengen jana ulandısı Moskva
şaarında bolo turgan maarake oktyabr ayının 18-20larında ötö kıskartıla
ötkörüldü.
Aytmakçı, yubileydin rasmiy bölügünö çeyin dele başka jaktarda öz dayardıktarı
menen akınga arnalgan zıyapattar toktolbodu. Mınday keçelerdin biri Leningrad
şaarındagı «Ak keme» kırgız koomunda ötüp, aga M.Abılkasımova, A.Aldaşev,
M.Murataliev, A.Rıskulov öñdöngön çıgarmaçıl öküldör katışıp, iş-çaranı
ötkörüüdö atalgan koomdun uyuşturuuçusu Melis Arıpbek uulu jigerdüülüktü
körsötkön.
Oşol jıldan beri Özbekstandın Sır-Darıya oblusunun Zamın rayonundagı №3orto mektep ataktuu akındın ısımında. Demek, Alıkul atın alıp jürgön jamaattar
öz ara baylanış tüzüp, biri-birine kömöktöş boluşsa, alıkultaanuu işi ar
taraptuu ilgerileerine negiz bar.
Oşentip, Alıkuldun tuulgan künündö baştalgan saltanat öz jürüşün berekelüü
kut çaçkan küz kündöründö jıyıntıktala, elibizdin jalpı zor madaniy okuyası
deñgeeliñde öttü. Oşol kündördün ayrım sürtümdörünön alıngan taasirler, oylordu
ortogo saluu menen bayan kuralı.
18-oktyabr. Alıs jaktan çakırılgan meymandar kırgız kino üyündö Keneş
Jusupovdun stsenariyi boyunça rejisser Liliya Turusbekova jañı tartkan eki
bölüktüü dokumentaldık darektüü tasmanı jana kinohudojnik Sagınbek İşenovdun
«Akın» attuu tüstüü multtasmasın körüştü. Rejisser L.Turusbekovanın ubakıttın
çukuldugunanbı je çıgarmaçılık daremeti pastap ketkenbi je stsenariyi oşonço ele
naçarbı, aytor kinotasma janı tartılganı menen omoktuu oy aytuu deñgeeline
jetpey kalgandıktan zalda olturgandardın kızıguusun jaratkan jok.
Natıyjada oyçul akındın çıgarmaçıl jüzü, insandık sapatı açılbastan, kurgak
bayan jana eki, üç adamdın eskerüü deñgeelinde kalgan. Ança bolgondon kiyin
şaşılbastan ele yubileylik iş-çaralardı, Alıkuldun köl şookumun elestetken
ırları menen da çagıldıruu natıyjaluu bolmok. Bu da bolso plan, möönöt, gonarar
degendin salakası go...
Körörmandar S.İşenovdun «Alıkul» attuu multfilmi boyunça köbüröök kep
kılışıp, anın kızıktuu tabılgalarına tañ berişti.
Oşol künü keçinde KMADT sahnasında Isık-Köl oblustuk K.Jantöşev atındagı
muzıkalık drama teatrı M.Seytalievdin «Alıkulga güldeste» pesasın koydu.
Rejisserduk tabılganın küçü menen akterduk önördün ökümdüü eriş-arkagınan ulam
oyun ötö taasirdüü koyulganı zaldı koşo tolkutup turdu. Akırkı köşögönün soñunda
Alıkuldun ajayıp eşikti açıp, tabiyattın köñül ergitken nazik meerimine özünün
kunduu lirasın aykalıştıra taza abanın jelargısın tüzgön teyde jüzü jana külüp
turuşu anın ölbös poeziyasının ay tamgası katarı tuyulganın kubattagan kol
çabuular dale este.
19-oktyabr, Janı jaagan kardan tazargan muzdak abaga çıyrıga da, çındana da
tüşkön el erteñ menen Ala-Arça körüstönündögü akındın oñdolgon beyit esteligine
gül koyup, taazim körsötüştü. Sözdör angliçan, orus, kazak, belorus, kırgız tilinde
süylönüp, ırlar jana ayagında akındın arbagına bagıştalgan kuran okuldu.
Andan kiyin Kırgız respublikasının İlimder Akademiyasında Til jana adabiyat
institutunun direktoru Abdıganı Erkebaev «Alıkul Osmonov jana kırgız poeziyası»
ilimiy konferentsiyasın kıskaça kiriş söz menen açtı. On üç temada bayandama jana
bildirüü jasala turgan bolso, ubakıttın jetpegeninen ulam altı gana adabiyatçı
oylorun bölüşköngö ülgürdü. Kalgandarı kanday deñgeelde dayardanganın kim bilet?
Okulgan, aytılgan bayandama jana bildirüülördö akındın ömürünö, çıgarmaçılıgına
baylanıştuu janı oylor, tabılgalar deerlik aytılbadı. Bul pikirdi
konferentsiyaga katışkan akın jana Jazuuçular soyuzunun katçısı katarı Omor
Sultanov mintip tıyanaktadı:
– Uşunça adam bul jerge Alıkul boyunça jañı söz ugabızbı dep kelgen ele, birok
köñülgö tolorluk, sezimge topuk bolorluk köröñgö sezbedik.
– Andan kiyinki sapar akındın ısımı janı ıygarılgan №9 kitepkanaga bagıt
aldı.
Saat 1600da V.İ Lenin atındagı respublikalık (kiyin uluttuk) kitepkanada el
demeydegiden köp. «Mezgil Alıkul» foto jana tee 30-jıldardan beri jarık körgön
kitepter menen gazeta-jurnaldardın eñ kızıktuu körgözmösü köñül burarlık
dayardalgan. Andan kiyin okurman jurtu jañı laureattar, kelgen meymandar menen
baarlaşuu mümkünçülügünö ee boldu. Birok programma tuura tüzülbögöndüktön Alıkul
Osmonov atındagı sıylıktın 1990-jıldagı laureattarı akın Anatay Ömürkanov,
kinohudojnik Sagınbek İşenovgo söz tiybedi. Al az kelgensip okurmandardın
surooloruna da oñguluktuu joop bergenge ubakıt kalbay, filarmoniyada boluuçu
saltanattuu keçege meymandardı şaştıra «ala kaçıp» ketişti. Mındagı dagı bir
ökünüç «Akın jana ajal» draması üçün Alıkul sıylıgının laureatı Kadırbay
Mambetakunovdun mezgilsiz kaza bolgonu ele. Sıylık kübölügü jubayı Bazarbü ejege
tapşırıldı.
Toktogul Satılganov atındagı filarmoniyanın çoñ zalında Alıkul Osmonovdun
talantın urmattagan köpçülük, ilim menen madaniyattın işmerleri, Sovetter
Soyuzunun ar tarabınan kelgen meymandar, çet ölkölük adister, koomçuluktun
öküldörü, akındın ayıldaştarı çoguldu.
Saltanattı 75 jıldıktı dayardoo jana ötkörüü boyunça respublikalık
komissiyanın töragası, Kırgızstan Kompartiyasının Borborduk Komitetinin
sekretarı M.Şerimkulov kiriş söz menen açuuda bularga toktoldu:
– XX kılımdagı kırgızdın uluttuk söz önöründö Alıkul Osmonovdun eelegen ordu
bötönçö. Al kıdır daarıgan seyrek talantın, kıska, birok nuska ömürün jañı koomdu
kuruuga belsene kirişken bir boor elinin jırgalçılıgı üçün arnagan. Bügünkü
kündö jarkın akınıbız jasap ketken çoñ atuulduk erdiktin, adal kızmattın
masştabı bir ese kubantat, bir ese tañ kaltırat. Özgöçö, gruzin elinin aytıluu
«Jolbors terisin kiygen baatır» dastanı Alıkuldun talantının sıykır
kuduretinin küçü menen kırgız jurtunun töl çıgarmasına aylanıp, ulam kiyinki
muundardın körköm oyloo düynösün keñeytip jatkanı jaşıruun emes. Bir eldin
adabiy mömölüü bagı ekinçi bir eldin kırtışına köçürülgöndö uşunçalık mol
tüşüm bergen misaldar düynölük adabiyattın tarıhında dele seyrek.
Alıkul poeziyanı jaşoosunun mañızı dep tüşüngön. Anın kalemger katarı
kalıptanışı üçün jeke turmuştuk tajrıybası jana insandık jeñil emes tagdırı
da anıktooçu münözgö ee bolgonun jakşı bilebiz.
Baarınan iygisi Alıkuldun soñunan anın işin ulagan, çıgarmaçılıgına
taasirlengen akındar çıgıp, «Alıkuldun mektebi» degen adabiy termin payda boldu.
Azırkı kırgız sovet poeziyasının iri öküldörünün ır-poemaları Alıkul açıp ketken
düynönü andan arı tereñdetüü, anı janı maani-mazmun menen bayıtuu iretinde
baalanıp jüröt.
Alıkul Osmonovdun yubileyin çoñ deñgeelde ötkörüp jatıp biz momunday bir
çındıktı kıygap ötö albaybız. Biz azırınça akındın estetikalık düynösün toluk
özdöştürüp, anın «ekinçi ömürün» azırkı uçurdun mildetterin çeçüügö kızmat
kıldıra elekpiz. Akındın çıgarmaçılıgın ömür-tarjımalın üyrönüüdö, anın ır
dastandarın öz elibizge, başka elderge jayıltuuda anın uluu ısımın tübölükkö
kaltıruu jagdayında dale bolso öksüktör bar. (Bul maseleler ança-mınça
ilgeriledi, birok dalayı ordunan kozgolo elek, P.K.).
Kep kezegin algan el akını Süyünbay Eralievdin aytkandarınan:
– Biz bügün bir turup, katuu sokkon boroondoy burganaktap, bir turup deñiz okşop,
töö örköçtönüp, burkan-şarkan tüşüp, jerde jatkan taştan da, jıljıp akkan
bulaktan da jagımduu muzıka alıp, adam jürögünö kubanıç menen rahat alıp kelgen,
ömürü da, talantı da düynönü jaşartuuga jana jakşırtuuga bagıştalgan uluu akın
Alıkul Osmonovdun keremet tabiyatın kayra dagı bir köz aldıga keltirip, aga
adamdık parz menen ıraazılık bildirip koyuu üçün mında jıynalıp olturabız.
Talant, tabiyatı özgöçö bütkön bul akın özü jaşagan doordun jüzü da, küzgüsü da bolo
aldı. Mezgil anı bizden kançalık oolaktatıp ketken sayın, anın alp karaanı bizge
oşonçoluk jakın, oşonçoluk daana jana biyik da bolup körünüüdö.
Alıkuldun çıgarmaçılık ömürü jalan erdikterden turat. Akın poeziyada özün
birotolo işenimdüü sezip, izdenüü çalgınına baş-otu menen kirgen uçurda bizdin
ırlarga keçee ele folklordon kelgen stil mümkünçülügün tügötüp, özün-özü kaytalap
kalgan kez
ele. Mından arı aga köz karandı bolo berüünün eç dele kajeti jok boluçu.
Kırgız akındarının aldında katuu bir dobuş çıgarıp, örüşü tarıp, alsırap
baratkan poeziyanı selt ettire oygotup, başka bir ken örüşkö alıp çıguu mildeti
turgan ele. Bul birinçi kezekte Alıkul Osmonovdun ülüşünö tiydi. Antkeni, al
mezgil talabın başkalardan murdaraak jana tereñireek sezdi. Bul üçün akın üç
taraptuu iştedi: ötköndör, azırkı uçur jana keleçek.
Alıkul arkıluu kırgız ırlarına jañı dem kirdi, anın aldında ken meykindik
açıldı. Jalpı ele ırdın mazmunu tereñdep, madaniyatı jogoruladı. Körkom oy
jügürtüünün Osmonov jetken biyiktigi bizdegi eñ akırkı çek boydon kalıp kelet.
Azırınça andan öydö buluttar menen ele jıldızdar. Mümkün, kiyin başka dagı bir
akın kelip oşo buluttar arasınan bölök bir biyik çokunu açıp berer. Antkeni
talantta çek bolboyt emespi.
Kırgız poeziyasına Alıkul Osmonov kiyirgen jañılık düynölük adabiyattın
akırkı jetişkendikterinin kırgız topuragında törölgön perzentine okşop ketet.
Ondogon jıldar boyu biz jalañ plan üçün, anı atkaruu üçün uraalap kıykırıp, ene
tilibizdin mañız-mazmunun joyup, jalañ ele toktomdor menen çeçimderdin tiline
aylandırıp jibergen kezde da Alıkuldun tilge jasagan mamilesi uşunday ıyık
jana süymönçüktüü boldu. Anın «Manas» baştagan epostor menen eldik oozeki
ırlardagı ne bir asıl salttardı jana özgöçölüktördü jalpı adamzat kızıkkan çoñ
düynögö çeyin alıp barışı da oşol sebeptüü ele. Adam turmuşunun eposu menen
lirikasının bir ele adamda mınçalık toptolup, gül açıp kalışın talanttın
darkandıgı menen gana tüşündürüügö bolot. «Poeziya, — degen Puşkin, künümdük
mayda-çüydödön baş tartıp, oy-kıyal arkıluu eñ ele biyiktegi çekterge jetüü üçün
kuday bergen belek». Poeziyanın çınıgı çabıtı mına uşunday. Al emi bizdin kaysı
bir azırkı jaş akındar poeziyanın küçü baarınan murda ene tilde, al emi tilge
bolso jarık nur jana tirüü jürök kerek ekendigine ança baa berişpeyt. Sözdü ötö
ele ısırap paydalanışat. Anın üstünö alarda janı biyiktikterge çabuul koyuu üçün
jeke ıntızarlık je birimdik küç da baykalbayt. Kaysı biröölörü eski çıyırlardı
kıybay, dıñ jerlerden jol salıp ötüüdön jüröksünüp, anı kömüsködö turup gana
karaşat. Kıskası, Osmonovço küygön otko boy uruu azırınça az.
AKINDIN jerdegi turmuşu uzakka dele sozulgan jok. Al bar bolgonu otuz beş
gana jıl jaşap, anın jıyırmaga jakının gana çıgarmaçılıkka bere aldı. Birok
al oşonusu menen ele öz ömürün aktap koydu. Mına emi bügün bizdin arabızda mezgil
koygon estelik okşop, anın jarkın elesi turat. Al bergen sabak, anın ustakanası
kaldı. Közü ötköndön beri, Mekkege zıyaratka el barganday, adabiyat ıntızarları aga
çuurup tınbayt. Alar özdörün Alıkul menen tekşerip, anın sınınan ötkülörü
kelişet. Munu körüp turup Alıkul Osmonov keçeegi menen bügünkünü, bügünkü menen
erteñderdi jana al arkıluu muundar menen muundardı baylanıştırgan altın köpürö
okşop turup kalganın sezbey koyuu mümkün emes. A bul bolso çınıgı ölböstüktün
belgisi.
Jazuuçu, «Ala-Too» jurnalının başkı redaktoru Keñeş Jusupovdun sözünön:
– Nukura ata saltın bapestegen narktuu el ötkönün köz karegindey saktap,
babalardın tarıhın jattap, uluusun urmattap ızaat kılat.
Uşunday ıklasta bügün Alıkul Osmonov agabızdın adabiy mayramına çogulup
oturabız.
Akın A.Osmonovdun 75 jıldık maarakesin jalpı kalayık, ayrıkça anın
okurmandarı sargara kütüştü.
Azırkı uçurda Kırgız Sovet adabiyatının klassigi dep baalangan A.Osmonov
mından 40-45 jıl murda ele tagdırı oor, kaygıluu ömür sürgön akın bolgon. Anın
beşenesine oşol kıyın mezgil, koogaluu koomdun sayasiy, sotsialdık turmuşu oroy
möörün baskan.
Alıkuldun kıska ömüründö jarpı jazılıp toylogon, baktıluu kündörü az bolgon.
Karañızçı, A. Osmonov uşunday kaygıluu kündör beşenesine jazılsa da, anı
bakıtka aylantıp, kıyalkeç, booruker bolup jaşadı. Jartı sap jakşı ır tapsa
alakanga salıp bapestep, tamanınan ööp okurmanga jönötkön. Akındın ömürü kalkka
ot ala kaçkan Prometeyge okşoş.
Uşunday maşakattuu jaşagan, ölüm menen üzöngülöş jürgön akınga ak tilektegi
jarkın ırlar asmandan oñoy menen tüşüp kalgan jok.
Alıkul akındın tulku boyu tirilip, aytıp turat: «Kırgızdın jigitteri,
kızdarı! Ata Jurt başıña bülük tüşüp turganda kıraakı, birdiktüü bolgula! Uuçtay
eldi özön-sayga bölbögülö! Egerde, kert başıñdan murda eliñdi, jurtuñdu oylosoñ:
sabırduu, emgekçil bol, akılman eldin jolun ula! — deyt.
A.Osmonovdun akılı, dili, oy-sezimi özü jaşagan mezgilden ozup ketse da, Ata
Jurttu jardı, alsız, kıyın kezinde süygöndügü bizge çoñ sabak emespi!
***
Saltanattuu keçede mayramdın meymandarı SSSR Jazuuçular Soyuzunun
başkarmasının müçösü, belgilüü sovettik akın L.Şipahina, Kırgız el akını
S.Jusuev, Moskvalık akın jana kotormoçu, A.Navoi atındagı sıylıktın laureatı
T.Streşneva, Kırgız SSRinin iskusstvosuna emgek siñirgen işmer, Toktogul
atındagı mamlekettik sıylıktın laureatı J.Sadıkov, belorussiyalık akın, Ya.
Kupala atındagı sıylıktın laureatı R.Borodulin, A.Osmonovdun çıgarmaların
anglis tiline kotoruuçu Uolter Mey, Kazakstandın ökülü, A.Mukataev atındagı
sıylıktın laureatı, akın jana kotormoçu N. Aytov, SSSR Jazuuçular Soyuzunun
başkarmasının müçösü, publitsist V.Kazakov jana A.Osmonov atındagı sıylıktın
laureatı akın B.Sarnogoev kırgız elinin çıgaan uulu, körünüktüü sovettik akın
A.Osmonov jönündö jıluu sözdörün aytıştı.
Partiyanın Panfilov raykomunun birinçi sekreterı Keneşbek Kököev akındın
yubileyi menen kuttuktap, Kaptal-Arıkka çakırdı.
KAPTAL-ARIKTA
(1990-jıl. 20-oktyabr)
Avtokerbender toktop, güldeste kötörgön meymandar jerge tüşköndö ajayıp
körünüştün kübösü bolo, bir azga tınım ala turup kalıştı. Antkeni, alçaktagan
Akbozuna appak jabuu jaap, tegeregine jetimiş beş san külükçön jigitti
aylançıktatkan Alıkul «tosup» turgan eken... Jigitter jarıla berip konoktordu eki
jagınan koştoy jönögöndö Alıkul Akbozatın jılooloy el aldına tüştü. Demeyde
jaynagan maşina kıyma-çiyme kattagan kara jolgo kapıstan «Pobeda» maşinası jay
kalkıy çıga Akbozattın arkasınan jürdü. Oşentip, Kaptal-Arık ayılı küzdün
meerban künündö öz kulunu Alıkuldun 75 jıldık mayramına kelgenderge kuçak
jaydı. Aligi Akbozat, «Pobeda» bir azdan soñ, kayıp bolgondoy közdön daldoo boldu.
Oşondo, oñ taraptan Alıkuldun keliştirile tartılıp döñ üstünö ilingen portreti,
andan beri kazganaktap, kudum köldöy tolkup turgan kalıñ el köründü. Şota,
Şekspir, Puşkin portretteri da ıktuu jasalgalanıp, toy şaanisine kup jaraşa
koldonuluptur.
Akın bir kezde tayga minip poezd menen jarışıp oynogon, kıltak menen kırgıy
karmagan ayılına ar taraptan kelgen adamdar aruu tilektin toyuna çogulup, Alıkul
menen kezektegi joluguşuu baştaldı...
Toygo kelgen oşol el neçen say külüktördü sından ötkörüp jatkan Tolubay
sınçının sayapkerlik önörünö kübö ötüp jatkanday tuyuldu. Al emi alçaktagan at
mingen jigitter Alıkuldun özü jaşabay kalgan ömürünün jalındagan jıldarınday
eles kaltıra, kamış kulak külüktörün kütürögön küzgü utur menen jarıştıra uluttuk
oyundardı körgözüştü.
Meymandardı bal kımız jana daamduu boorsok menen tosup algan ay monçoktoy
ajarluu ak kelinder, çaçpagın üçün şırp ettire jüröktü zırp degizgen jeneler
jana jüzdörü içki jan düynösünün naziktigin çagıldırgan iymenüüdön kızargan
kımça bel kızdar, tübölük bereke kutu bolgon apalar, mayramdık maanaydın bet
açarı bolo tosuştu. Mına uşunday kaadadan kiyin kalın eldin arasındagı
alakanday çıyır jolgo tüşüp, akındın esteligi, muzeyi jaygaşkan döñsöögö çıgıp
baratkandagı sezimdi bildirgenge, kubanıçtı aytkanga söz jetpes. «Men özümçöölbös kün dep esepteym, Bir tirüü jan tepsep tursa üstümdö» dep akın 1948-jılı 17oktyabrda jazgan «Jaktırdım» degen ırındagı tilegi közü ötköndön kırk jıldan
kiyin orundalıp oturganı oygo kılt etkende eki möltür tamçı kubanuunun da,
ökünüünün da kübösündöy tız ettire betti çayıdı.
...Al emi döñsöögö çıkkandagı çıgış taraptagı ajayıp körünüş köñül
çalkıtkanıçı. Antkeni, Isık-Köl Kaptal-Arıktın saylarında tolkup, mayramga
kelgen eldin dilin tekşerip, ak örköçtönö şarpıldap jatkan eken...
Al emi oşol çalkıgan köldün üstündö arıbas Akbozattın tuyagın mezgildin kayra
janbas zakımdarına çagılıştıra çapkan Alıkul da şaşıp kelatkanda özü ele emes,
aalam alptarı Şekspir, Şota, Puşkin koşo süröp alışıptır.
Jeke gana alar emes, özü jaratkan jana kotorgon çıgarmalardın kaarmandarı
koşo uşul toydo jürüştü...
Dal uşunday eles bergen jasalganı tüşümü orulgan añız boyuna keliştire
şököttöp jasalgalap koygon çeberdin tabılgasına tañ berip turdum. Akındın talant
beşigin küzgü şamalga nazik termetken kasiettüü kölübüzdün elesin delbiregen kök,
ak, sarı tüstögü kezdemelerdin jardamı menen jönököy, birok jetkiliktüü bergen
uşul körünüştü köpçülük eles albastan: «Aa, tigi çüpüröktördü at çapkandar añızga
kirip ketpesin dep toskongo» dep jatıştı.
Mınday degenderdin da kızıgın uktuk. Estelikke jabılıp turgan ak çümböt
jelbirey jerge tüşö elekte ele:
– Ooy, okşoboy kalgan go... Közü açılbay kalganı emnesi,... Tatar tüspöldönüp
kalıptır... - degender boldu. Uşintip aytkandardın kançası akındı körüp bilip,
ısık-suuguna aralaştı, kançası uşul estelik ne degen tüyşük menen jasalganın
biler beken...
Birok uşunça eldin arasınan bir aksakaldın: - Ee balam muzeyi uşubu.
Alıkuldun söögü barbı, dep suramjılaganı kızık boldu. Bir çeti, jarıktıktın
köksögönü ay degenim menen, karı kişinin muzeydi mavzoleyge çataştırıp alganın
baamdap tuydum. Kim bilet? A balkim al adam Alıkul kaza bolgondo G.Aytiev çopogo
tüşürüp kalgan bet kebi muzeyge koyuların ukkandır?!
Muzey demekçi... Bul kuruluş çakandıgı, oşol jerdin ıñgayına bap kele
dolboorlongonu. Estelik, muzey jana temir-betondon salıngan üç boz üy, biri birin
toluktap turat. Keleçekte aylanasın dagı körktöndürüp, dekorativdüü bakdaraktardan koşumçalap koyuşsa, özünçö ele bir gülzar bolçuday.
Muzeydi açuu işinde ilberiñkilik, uyuşturuuçuluk jöndömün körgözgön Sovet
Mukaşevden, madaniyat ministrliginin jooptuu kızmatkerinen alıngan
maalımattardan:
- Kerektüü eksponattardı, tiyiştüü, buyum-tayımdardı çogultuuga kalayıktın
kalın katmarı jigerdüülük menen jardam etişkeni et jüröktü eljireter deñgeelde
bolgonduktan, boljogonubuzdan kıyla köp nerselerdi çogulttuk.
Emki kep oşol eksponattardın ayrımdarı jönündö. Alardın içinen eñ baaluusu
A. Osmonovdun 1950-jılı Moskva şaarında jarık körgön «Moy dom» attuu kitebi.
Uşul kitebi üçün akın ekinçi iret Mamlekettik sıylıkka körsötülgönü jana anın
bir nuskasında özünün kol tamgasının boluşu menen bul eksponat maanilüü. Atalgan
kitepti muzeyge P.Kazıbaev arkıluu «koşumçalagan» K.Karakeev. Demek, Alıkuldun
akırkı kol tamgası da uşul adamga arnalganı ırastalıp turbaybı. Akındın jubayı
bolgon Zeynep Sooronbaeva 1954-jılı Frunzede jarık körgön akındın kitebinin
algaçkı nuskasın, Frunze pedtehnikumunun studentterinin sürötün Taşkent
şaarınan berip jibergen. Alıkuldun anık küyörmanı, otstavkadagı mayor
K.Ömürzakovdun tartuulagan eksponattarı da arbın. Uşunday ele demilgelüülüktü
akın-jazuuçular da körsötüşüp atap aytkanda: S.Eraliev, N. Baytemirov, K. Bobulov,
D.Sulaymanov jana başkalar ar kanday eksponattardı, süröttördü tapşırışkan.
Kurdaştarınan S.Kerimbaev menen Ş.Jamansarievder da jaştık kezderin
tübölük kamtıp kalgan sargaygan süröttörün berişkeni kızık. Al emi alarga, demek
Alıkulga da süröt sabagın okutkan jana dramalık iyrimge jetekçilik kılıp jürgön,
azırkı kezde ardaktuu es aluudagı aytıluu el sürötçüsü A.İgnatevden alıngan eki
nerse da özgöçölüü. Alardın biröö V.Mayakovskiydin çıgarmalar jıynagı. Bul
kitepti Alıkul da neçen iret baraktap, dramalık iyrimdegi suflerduk mildetinde
köp koldonçu eken. Balkim, uşul kitep anın akındık köröñgösünö ügüt bolgon bir
bulaktır... Ekinçi nerse, pedtehnikumdun okuuçularının sabakka katışuu, jetişüü
jurnalı. Sıyasının tüsü oñup, sargayıp ketken baraktarda kiyin kırgız elinin
madaniyatı menen adabiyatına algılıktuu meenet siñirgenderdin atı-jönü, algan
baaları künü bügünküdöy badırayat...
Mınday maanilüü işte ayıl jergesindegi adamdar da çette kalbaganı köñül
kuşun kökölöttü. Koçkor rayonundagı «Teñdik» sovhozunun turgunu Ömürov Toktonalı
A.Osmonovdun «Jıldızduu jaştık», latın tamgasında basılgan «Jolbors terisin
kiygen baatır» dastanın jana Togolok Moldonun «Baldar üçün» («Nasaattar»), B.
Samaganovdun «Moldo Kılıç - jazmaç akın» degen kitepterin bergen eken. Bilgen
kişige bular tabılgıs baylık emey emne.
Akındın çıgarmaçılıgında özünçö bir ruhaniy beles bolgon «Jolbors terisin
kiygen baatır» dastanının kotormosu kırgız tilinde altı jolu basılıp
çıgışının özü ele kop nerseni dalildep turu go. Gruzin eli da A. Osmonovgo
tiyiştüü urmat-sıyın körsötkönünö B.İ. Kandelakinin 1987-jılı çıkkan
«Ş.Rustaveli» attuu foto albomu, D.İ.Çavçavadzenin 1980-jılı jarık körgön
«Jolbors terisin kiygen baatır» düynö elderinin tilinde» kitebi kepil ötkönsüyt.
Bul kitepte atalgan dastandın 153 kol jazması saktalıp kalganı, al düynönün 40
tilinde jarık körgönü, Drezdende Artur Leyst tarabınan 1889-jılı nemets tilinde,
İ. Çavçavadzenin jardamı menen Skott Uordrop anglis, 1917jılı K.Balmont orus
tiline kotorgondoru bayandalgan. Atalgan kitepterdi muzeyge gruzin tuugandardın
salıp jibergeni akındın emgegin baalagandık emespi...
Mına uşul künü dagı bir Alıkul jarık düynögö keldi. Janı törölgön ımırkayga
uluu akındın ısımı koyulup, estelik janında tuulgandıgı tuuralu kübölük
tapşırıldı. – Beşik booñ bek bolsun, nariste Alıkul! Senin artınan jıl aylana
dagı köptögön Alıkuldar kele bersin!
Özdörünün mahabat arzuusun el aldında, ataktuu jerdeşinin jetimiş beş
jıldık maarakesinde kübölöndürüp baş koşkon jaş jubaylardın üç jubuna da uşul
saltanatta nikelik kübölüktörü berildi.
– Kuş boonor bek bolsun, baş koşkon jubaylar! Silerdin üy-bülölük turmuşuñar
akın Alıkul süröttöp jazganday tunuk, bekem jana adilet bolsun! Ilayım ele,
akındın üy-bülölük jeke turmuşun kaytalabasın!
Yubileylik apta baştalar aldında çayıttay açılgan kün jumanın ortosunda
surdanıp, ızgaarlana oy-toogo dumana algıs kümüş çaça, içirkente suuk tarttı.
Atañgörü, mayram kantip ötör eken dep çıy-pıy çıktı. Akındın özünün münözündöy
bolor degen oy da keldi.
A balkim tabiyat da Alıkuldun anık küyörmandarı, kanter eken dep sınagandır...
Jok, tilekke jaraşa aba ırayı da meerimin tögö, dal akındın özündöy ken peyil
tartıp, jarkıldap açık tiydi. Ar jagınan ber jagına kuş emes, boroon aran ötkön
uluu Ala-Too da oşol künü ogo beter zañkaya da, şañdana da özgöçö munarlana
kelbersip, kılımdardın sırın katkan kerbenin mayram ötüp jatkan talaa tuşuna
örgütkönsüp turdu.
Uşintip, oşol işembi künü kasiettüü Isık-Köl, uluu Ala-Too jana akındın
kindik kanı tamgan Kaptal-Arık öz boorlorunan çıkkan çıgaan talanttı urmattoogo
kelişken kalayık öküldörün toy eelerine koşula beşenesi jarık periştedey tosup
alıştı. Alardı Alıkuldun akındık peyili koştop, süröp turganday tuyuldu.
Frunzedegi saltanattuu keçede da, özgöçö Kaptal–Arıktagı saltanatta
süylögöndör, andan da süylöönü kaalagandar köp bolup, kudum Jogorku Sovettin
sessiyasında mikrofon talaşkan deputattarday toy başçısı M.Şerimkulovdu
ömgöktöp turuştu. Baarına söz tiybedi.
– Alıkul çoguluşka katışkandı, süylögöndü, degele orunsuz köp sözdüülüktü
jaktırbagan, degendi estep, argasız külöt ekensiñ. Oşonço atırılıp, japırılıp
süylöp jatkandardın içinen kimisi kançalık jakın tuugan bolgonun, kimisi Alıkul
üçün kança emgek siñirgenin bir kudaydın özü bilbese kim bilet?
Alıkuldun jeeni Bolotbek da bir çeti kubana, bir çeti tañdana: – Kudaya tobo,
mınça tuuganım bar ekenin murda bilbepmin. Bular murda kayda ele? dep iynin
kuuşursa, aligi tükşümöl oyun ırastalgansıyt.
***
Şilteme orduna: Bayagı «zastoy» zamandın akırkı kayrıktarında salıngan
imarat künü bügünküdöy jarkırap turat, sırtınan eç bir sır berbey zımpıyıp.
Negizinen oşondogu ele ekspozitsiyalar. Akın jönündö jañı maalımattar, başka
toluktoolor bay-
kalbayt. A.Osmonov atındagı adabiy-sıylıktın jañı laureattarı, Jibek jolu
boyunça ötkön el aralık sapar, «Manas-1000» tuuralu darek jok. Balkim bardır.
Birok biz barganda muzeydin başçıları iş menen ketkenbi, aytor bir orus kempir
eşigin açıp berdi. Grunya Sovelevnanın tuugandarıbı? – dep içimden tamaşalay
oylogondoy ele al kişi muzeydin eksponattarın da kaytarat eken, anan baarınan:
«Ekskursovodmun, akındın kim ekenin emi üyrönüp jatam» – degeni eleytpespi.
Körsö, kırgızça bayandama kızmatı yanvar ayınan kıskarıp, mintip koştonduga
aylangan eken. Barakelde, rınok dep koelu! Birok uşuga jamınıp alışıp, başka
işterin jüzögö aşırışıp, akındı elge dagı keñiri propagandaloonu unutup
koyuşsaçı? Anın kübösündöy bayagı mayramdık küüdö ele baykalgan jazuulardagı
(sırtkı dubaldagı) kata alige oñdolboy turuptur (soñku mezgilde oñdoldu). Jol
boyuna muzey jönündö körsötküç ilip koyuşsa, saparda baratkandardan at tizginin
bura ketçülör dagı köböymök (munu 1999jılı Muratbek Mukaşev bayke işke
aşırdı). Aytmakçı, alardın ayrım sunuştarı kızıktuu bolgonu menen aligiçe işke
aşkan emes. Misalı, «Manas» eposunun miñ jıldıgına karata burç açuu, muzeyden
estelik bolsun üçün fotosüröt tartuunu uyuşturuu, aymaktın, kerek deşse başka
jaktardın mektepteri je madaniy mekemeleri üçün köçmö körgözmö uyuşturuu menen
birge akın jönündö lektsiya okuu... j.b.
Antkeni, bul muzey elibizdin jalpı madaniyatı, Alıkuldun arbagı, talantı üçün
dep kurulbadı bele?!

(«Kırgız Ruhu» 1997-jıl. P.K.)

AALAM ALPI ŞEKSPİRDEY KÜÇ MENEN OORUP JATIP
ALIŞKANIM BİLBEYSİÑ.

Alıkuldun 75 jıldık yubiley azemine atayın çakırılıp, alıstan at arıtıp
kelgenderdin arasında angliyalık aksakal Uolter Mey özgöçö bölünüp turdu.
On jaşınan tarta Çıgış madaniyatına kızıguusu arta baştagan bul adam bizdin
ölkönün tarjımalına tiyişi bar kitepterdi kazıp okuyt da, akırı orus tilin
üyrönüp, kotormoçuluktun tüyşüktüü çıyırına çıkkan. Uolter SSSRge 1959-jılı
algaçkı jolu kelgenden beri Jazuuçular Soyuzu menen tıgız çıgarmaçıl
baylanışta. «Novosti Moskvı» basılmasının Moskvadagı angliyalık redaktsiyasına
redaktorluk kızmatka 1968-jılı öz ölkösünün elçiligi tarabınan çakırılışı da
köp işterge türtkü beret. Natıyjada belarus, ukrain, moldovan, dagestan jana
azerbayjan poeziyasının antologiyasın tüzüp, andan soñ Orto Aziyalık akındardın
çıgarmaların anglis tiline kotoruuga kirişet.
Uşunday meenetterdin körünüktüüsü «Progress» basmasında jarık körgön «Nazik
ırgaktar» («Nejnaya muza») dep atalgan kotormosu ekendigin Uolter Mey ıraazı bolo
aytıp, al kiteptin algaçkı baragı kırgızdın akın kızı Mayramkan
Abılkasımovanın ırları menen açılgandıgın basa belgiledi.
Otuz jıldan beri sovettik akındardın eki jüz miñdey sap ırın, anın içinde
kırgız akındarınıkın da anglis tiline kotorgon. Uşul emgeginin üzürü katarı
kırgızdın elüü akınının 10 miñ saptan turgan jıynagı jakın arada «Raduga»
basmasında jarık körmökçü.
Oşol künü teatr sahnasına, kitep bazarına, at maydanına jana köpçülüktün
kubanıç şardanına aylangan Kaptal-Arıktın bede añızında Alıkul jönündö
berilgen suroolorgo angliyalık kotormoçu tömönküçö joop bere oy bölüştü:
– Jolon Mamıtov 1986-jılı Alıkuldun 2500 sap ırın sözmö söz kotorup, koluma
tiygizgenden tarta tüyşölüüm ogo beter tümöndödü. Antkeni, Şekspirdi kotorgondugu
üçün ele emes, degele akındık darametinin kut daarıgan keremeti kemeni çaypaltkan
deñiz sımal sezimdi dürgüttü. «Puşkinge» attuu ırın okuganda Puşkindin aga
tiygizgen taasirin jana eki akındın jan düynölörünün okşoştugun tuydum. Uşunça
jıl kotormoçuluk menen alpuruşup jürgön men jaşoonu, tabiyattı uşunçalık
suktanuu menen çeksiz süygön bir da akındı körgön emesmin. Jaratılış, aylanaçöyrö da çıgarmaçılıkka kandaydır deñgeelde taasir etip, işke demöör bolo,
turmuştuk sezimtaldıktı kalıptandırat. Mına momunday sonun körünüştü, kök
asmandı tiregen askar toolordu, tabigıy stadion bolup ne bir ukmuş saltanatşañdın kübölörün kuçagına batırıp jatkan meykin talaanı körüp jana Isık-Köldün
şookumun elestetip turup, Alıkul akındın kandayça kalıptanganına emi baamım
jetkensidi. Kıtayga çekteş jana düynödögü biyik çoku Everestten ançalık alıs
emes jaygaşkan uşul ajayıp jerdin akını Çıgış menen Batıştı baylanıştırıp
turgansıyt. Alıkuldun ırları vestern sımal, okurmandı oy-boyuna koyboy eerçitip
alat da, ulam jañı mazmun bere degdetip turat.
Yubileylik saltanattın jürüşü, akınga körsötülüp jatkan zıyapattar tuuralu
aytuunu ötüngöndö:
– Bir ele akınga bagıştalıp ötkörülgön mınday festivaldı men Angliyadan körö
elekmin jana körböstürmün. Alıkuldu mınçalık ızaattoonun özündö ele neçen türkün
maani jatpaybı. Şaardagı jana özgöçö uşul ayıldagı tañ-tamaşanı körüp turup,
Alıkul tübölük jaş boydon kalarına dagı bir iret ınandım. Talanttarın takka
kondurganday sıylay bilgen el çanda boloru anık.
Muzey jönököy, birok jagımduu jasalgalanıptır. Dagı iretke keltirilip,
ıraattuu işti ulanta berişin kaalaym. Al emi maarakege baylanıştuu oyum bul: –
Alıkul baldardı jakşı körgön, özü da baldar üyündö çoñoyup turmuşka joldomo
algan. Özüm mugalim bolup iştegendikten baldarga jan tartıp turam.
Oşonduktan, anın ısmı je baldar uyünö, je bala bakçaga berilse, – dep aytkanı
este.
Uolter Mey jana anın baybiçesi Lyudmila Serostanova bolup at çabış, kız
kuumay oyundarının şañına bölönüp turganda Kalinin kolhozundagı mekteptin
anglis til mugalimi Dogdurbek Jekşenov baştagan toy eeleri janıbızga toptolo
janduu maek baştalıp, kaz-katar tigilgen boz üylördün birinde ulandı. Buga çeyin
orusça süylöşüp, keede tüşünbögön kepteribizdi Lyudmila Serostanovanın jardamı
menen añdap kelsek, emi eköö Şekspirdin tilinde kürmölböy süylöşüp, çer jaza
oturuştu.
Angliyanın SSSRge uruş uçurunda körsötkön jardamına ıraazılık bildirüü üçün
soguş jana emgek ardageri, Çaldıbar ayıl turgunu Junuşaliev Düyşeke aksakal
atayın izdep keliptir. Aga ulay ak dastorkon soñunda Panfilov raykomunun üçünçü
sekretarı, toy eesi Vera Üsönova Uolter Meyge ak kalpak kiygizgende angliçan
aksakaldın eki közünön jaş kılgırdı.
Anı körgöndö könülümö Grunya Savelevnanın köz jaşı elestep ketti. Biri
akındı turmuş saparına uzatsa, ekinçisi anglis tildüü ruhiy düynögö alıp çıktı.
Uolter Mey akındın muzeyine kotormolorunun kol jazmasın tapşırdı jana uşul
saparı, Alıkul tuuraluu atayın makala jazıp, «Moskovskie novosti» gazetasına
jarıyalay turgandıgın aytıp ketti. Demek, Alıkul kabarı çet ölkölük okurmandarga
da jetmekçi.
Tee bala kündön Çıgış madaniyatına kızıguusu oygonup, anısın alban-alban
emgekteri menen şireleştirgen Uolter Meydin jekeçe turmuşunan uçkay kabar bere
keteli.
1968-jılı angliyalık elçilik kızmatka çakırgandan kiyin Lyudmila
Serostanovna menen taanışıp baş koşkon. Moskva şaarında jaşayt. Birok öz
ölkösünün jaranı bolup eseptelet. Jubayı da çıgarmaçılıkka aralaşkan adam.
Akın jana kotormoçu katarı Uolterge köp jardamdaşkan Lyudmila Serostanovna
maegibizdi tömönküdöy kebi menen jıyıntıktadı:
–Men kırgızdardın bayırkı turagı Miñsuuda (Minusinsk) törölgöm, al emi kızım
Tatyana bolso, 1975-jıldan beri kırgız kelini. Küyöö balam Aman Kurbanaliev
Frunzedegi iskusstvo institutunda, kızım bala bakçada emgektenişet. Demek, biz
kırgız jergesinin ruhiy tamırın jayıltuuga bir çeti mildettüüdöy sezebiz. A
birok Alıkulday talanttarga taazim etüü baarınan jogoru sıymık bolup sanalat.
R.S: 1995-jılı Uolter Mey «Manas» eposunun min jıldık toyuna ardaktuu meyman
katarı katışıp ketti.
Düynö elderinin eki jüzdön aşık çıgarmaları jana beş eposun anglis tiline
kotorgon. Anın kalemine kırgız akındarının antologiyası, Alıkul Osmonovdun
tandalmaları jana «Manas» eposu da taandık. (Sagımbay variantı). Epostun eki tomu
jana «Çoñ kazat» özünçö kitep bolup çıgarıldı.
A.Osmonovdun Sovetter Soyuzunun soñku jıldarında belgilengen 75 jıldık
maarakesi bardık tarabınan jogorku deñgeelde ötkörülgönünö kiyinki 85, 90
jıldıktarı daana dalil boldu.
50 ırı, «Jeñişbek» poemasınan turgan «Köl tolkunu» ırlar jıynagı 1995-jılı
kırgız, anglis tilinde jarıyalandı.
Kitepke karata «Alıkul Osmonov na yazıke Şekspira» degen pikirde algaçkı
saamalıktın iygiligi aytılat.
Bul toptomdun çıgışına kotormonu uyuşturuu menen Jolon Mamıtov çıyır
salganın basa belgilöö zarıl.
Perevodı stihov osuşçestvlenı Uolterom Meyem, oni pokazıvayut, çto on proniksya
ideyami poeta, perevodit s bolşoy lyubovyu.
Naşi sujdeniya sdelanı na osnove ekspertnıh oñenok E.Kazarinovoy i ryada drugih
spetsialistov, horoşo znayuşçih angliyskiy yazık. Mı vırajaem
iskrennyuyu blagodarnost Uolteru Meyyu za ego blagorodnıy trud, kotorıy uje
voşel eşçe odnoy yarkoy straniñey v istoriyu kırgızskoy literaturı.
Hotelos bı skazat spasibo redaktoru sostavitelyu P.Kazıbaevu, avtoru
predisloviya K.Botoyarovu, hudojniku S.Jamgırçievu, redaktoru-perevodçiku
A.Kazıbaevoy, fondu A.Osmonova, estestvenno fondu «Soros-Kırgızstan», ego
rukovoditelyu Ç.Jakıpovoy za prekrasnıy podarok vsem lyubitelyam poezii.
Stihi, pomeşçennıe v dannom sbornike, otobranı skrupulezno, so znaniem dela i
dayut dostatoçno polnoe predstavlenie o tvorçestve poeta, kotorıy kak i Dj.Soros
«meçtal o vseobşçem mire».
«Pust, pokoy obretya, otdohnet nakonets-to
Otyagçennaya groznım orujiem ruka,
Pust mudrets otdohnet, ozaboçennıy nıne
Otıskaniem vıhoda iz tupika,
Pust vse lyudi, kak deti ottsa odnogo,
Hodyat v gosti drug k drugu, pripomniv rodstvo!

(perevod İ.Fonyakova ) A.KAKEEV, professor («Kutbilim» 23.05.1996)

«MANAS», ÜRKÜN JANA ALIKUL

Kırgız adabiyatının aksakalı Tügölbay Sıdıkbeovdun tuulgan kününö karata
1996-jılı 15-mayda üyünö barıp, kuttuk aytıp, belek katarı özünün kurbaldaşı
Alıkul Osmonovdun kırgız-anglis tilderinde jarık körgön «Köl tolkunu» ır
jıynagın tartuulap, añgeme dükön kurduk.
Kitepke ayar mamile jasagan jazuuçu Alıkuldun ırları kotorulganına süyünüp,
maani-mañızı jetkiliktüü çıksa boldu dep aytuu menen fondgo ıraazıçılık
bildirip, kotormo maselesinen ulam maegin baştadı.
T. Sıdıkbekov:
– Orus tilinen kırgızçaga, anglisçeden orusçaga kotorgondo soz köböyüp, kölöm
artıp ketet. Al emi
jakşı iştelse söz bay bolup, oyu tereñ bolot da kotormo jakşı çıgat. Menin kee
bir çıgarmalarım adekvattuu kotorulup jüröt. Demek, oşolordun orusça teksti
mümkün boluşunça jakşı iştelgen da. Kara sözgö karaganda poeziyanı kotoruş kıyla
oor. Mında da negedir saptar köböygönsüp ketkenbi? ( «Köl tolkununa» köz jügürtüp,
baraktap bergenibizden ulam aytkanı).
Arhitektor uulu Sabırbek kölöm saktalganına, ır saptarındagı muundar gana
arbıganına köñül bölüü menen ayrım temalardı salıştırıp aytıp, anglisçe teksti
okup berdi da: Kiteptin uşul ıkmada çıgarılganı jakşı boluptur. Kırgızça tüp
nuskaga salıştıruu jana anglis tilin üyrönüügö da ıñgayluu.
P.Kazıbaev: – Kotormo durus ele bolgondoy. Jıl başında Angliyaga barganımda
uşul kitepten on çaktı ekzemplyardı London universitetine, Britan muzeyinin
kitepkanasına jana akındardın el aralık Pen klubuna tapşırdım. Okugandar daroo
ele aytıştı ırlardın maanisi jakşı, negizi bar eken dep taasirlenişti. Albette,
alarda kotormonun sapatın kırgızçaga salıştırıp baa berüü mümkündügü bolgon jok.
Kırgızdardan anglisçe jakşı bilgen, poeziyanı tüşüngön talanttar çıksa Alıkul öz
deñgeelinde dagı aalam aralar?
T.Sıdıkbekov: – Kotormoçusu kim degen eken?
P.K. Uolter Mey. – Siz bilseñiz kerek, «Manastın» miñ jıldıgına karata epostu
da anglisçege kotorgon. Sizge jaştaş. Küzündö 85ke çıgat. Özü Moskvada turat. 80jıldardın ortosunda Jolon Mamıtovgo jolugup kırgız antologiyasın, Alıkuldu
kotoruuga süylöşkön. Aga çeyin çıgış poeziyasın kotorgon. Bizge tuugançılık jayı
da bar. Kızı Bişkekte, kırgızga turmuşka çıkkan. Baybiçesi Lyudmila Serostanova
degen akın. Alıkuldun 75 jıldıgında, «Manas-1000»de ardaktuu meyman boluşsa,
jakında peduniversittin çakıruusu boyunça kotormo jönündö lektsiya okup ketişti.
Baybiçesinin Alıkulga arnalgan ırı bar kitebin Alıkuldun Kaptal-Arıktagı
muzeyine tapşırdım. Kırgız adabiyatın, madaniyatın jakşı bilişet. Pikirleri
durus.
T.S.: – Jakşı emgek eken. Anı mintip çıgartıp koygonuñar da özünçö baa.
Kotormosu ele jakşı bolso boldu...
Sabırbek Sıdıkbekov: – Mına ata, jakşı ele, tuura kotorulgan, köp
kapalanbañız (Jazuüçünun balası anglis tilin bilgendikten ayrım temalardın,
ırlardın kotoruluşu boyunça jıluu pikirin ayttı ).
«Köl tolkunu» kitebin baraktap oturup, Alıkuldun «Süyböym seni» ırına
toktolduk. Tükönün ötünüçü boyunça anı kırgızça körköm okup berdim.
P.K.: – Siz 1967-jılı tüzüp çıgargan Alıkuldun üç tomdugu özünçö ele bir çoñ
emgek, akınga koyulgan estelik bolup kaldı. Oşondoy tomdordu çıgaralı dep
kançalık arakettensek da al deñgeelge jetalbay jatabız.
T.S.: – Anı çıgarış da bir top toskoolduk menen işke aşkanın aytayın. Alda
kanday bolot degen oydo, bolgon ırların, mayda-çüydösünö çeyin kirgizgem. Baarın
ele koşo berebizbi, mazası joktorun degender da çıktı. Albette, Alıkuldun
ırlarında da kemçilikter jok emes. Birok men tigilerge moyun berbey, bardık
joopkerçilikti özümö aldım. Al kezde men küçtüü emes belem, özümdün pikirimde
kaldım. Somodoy jigit kezegim. Küröşsöñör küröşöm degendey.. (Baarıbız katkırıp
külüp kaldık ).
P.K.: – Ooba, Tükö, Sizdin kırgız tili üçün başınan küyüp kelatkanıñızdı
bilebiz. Kırgızstan Jazuuçular Soyuzunun VIII sezdinde süylögön sözüñüzdö da uşul
masele tegereginde omoktuu oy jatkansıyt. Al jıyınga Oljas Suleymenov, David
Kugiltinov öñdüü meymandar katışkan. Oşondo Siz aytkan sözdörgö özübüzdün ele
akın, jazuuçulardın ayrımdarı ançalık maani berbey, özgöçö Omor Sultanov: –
«Aksakal orus tilin bilbeyt, oşon üçün kırgız tiline küyöt» dep da jibergen ele.
Dem alışta oşol aytkan adamga karata: «Tükönün sözünün tüp maanisine
tüşünbögöndör da bar eken ee!» dep aytkanımda, kızarıp-tatargandan başkaga
jarabadı. Dem alıştan kiyin O.Suleymenov da menin pikirimdi sezgensip
«Aksakalga tüşünüp mamile jasagıla» degen kıyazda süylögön.
Birok, oşondon beri on jıl ötüp, til boyunça mamlekettik mıyzam kabıl alınsa
dele kırgız tilinin kıyırı keñip ketpedi. Oroy aytkanda «aşkanadan» çıkpay
jatır... Ökmöttögülör zakon kabıl alat, a birok özdörü atkarbayt, iş kagazdarı
orusça jazıluuda...
T.S.: – Albette, oydoguday emes. Birok kandaydır jılış bar. Dele bir ooz
kırgızça söz bilbegender üyrönüp, kiçinekey baldarıbızdın tilderi da ene tilinde
çıguuda. Al turmak ayrım arhitektorlor da kırgızça süylöy baştadı (Tüköm köz
karaşın balası Sabırbekke burup, erkelete kakşık jibergenin tuyganda baarıbız
jan dilden jana bir jırgap küldük).
P.K.: – Siz Alıkul jönündö köp bilesiz. Birok sözüñüzdü oşol kök kitepte toluk
ayttıñızbı...
T.S.: – Baş sözündö negizinen bardıgı kamtılganı ıras. Al üç tomduktu çıgargan
uçurda birden bir küygön kişisi katarında öz işimdi deerlik toktotkom. Ekööbüz
biribizdin sırıbızdı jakşı biler elek. Öz ara tüşünüşçübüz. Akın münözündögü
tünt, kişige sırın aytpagan kıyalın men keçirsem, dardañdagan kıyalımdı al
keçirçü. Al meni «Kölkönbay» dep koyçu. Men aga at koyçu emesmin. Antkeni,
oorukçan janı ogo beter basınbasın deym.
P.K.: –Alıkuldun:

«Zor Manas» kölömüñö jetpes çenem,
Çarçabay üç ay aytsa tügönbögön,
Kırgızda dagı tolgon köp ukmuştar
Çınında baarı senin küçüñ belem – degen oy tolgoosunan ulam:
«Manas-1000» maarakesi jönündö kep salıñızçı.
Degenim, Sizge okşogon el adamdarının oy-pikirin bilüü kiyinki muundar üçün
kızıktır. Yubileydi buyursa jaman ötkörgön jokpuz. Birok, oşol okean sımal
«Manastı» üyronüü, boygo siñirüü jaatında kanday keñeş beret eleñiz?
T.S.: – «Manastı» ulam okugan sayın, janı düynö, tunuk aalam, kök teñirdin
tereñdigi kayradan aldıña ajayıp düynödöy açıla da beret, özünö tarta da beret,
alıstay da beret... Oşonduktan, aga adabiyatka, ilimge zirek mamile jasaganday ar
tarabınan tüp maanisine jete iliktöögö basım jasoo zarıl. Sımbattuu oy jügürtüp,
sımbattuu taldagan sayın anın mazmunu artıla beret. Bolboso, azır Manastın
kalpagının kırın körüp ele özünçö ubara tartkandar kança. İliktööçümün
degenderdin deñgeelin mından biliñiz, epostun ezelki okuyaların, negizgi özögün
XVI, al emes XIX kılımga taandık dep da jiberişpedibi.
Miñ jıldıgına dele koşulbaym.
P.K.: – Al emi şarttuuluk go...
T.S.: – Ooba, birok anı da ırastap aytpasak, şarttuu ekenin dalildebesek el
aralık başka düynö bizdi kanday kabıldaar eken...
«Manastın» variantarın üñülüp okugan sayın bayırkı zaman, eski door, Ögüz kan,
Karahandar mezgili ulam arılap, kum suu siñirgendey ele tübü çeksiz gunndar, saktar
koşulup kete beret.
P.K: – «Manastı» başka tilderge kotoruu maselesine kanday karaysız. Mına bügün
ele «Manas» direktsiyasında hindi tiline kotoruu boyunça joluguşuu boldu. Eposubuz
anglis, kıtay, nemets, türk, vengr, mongol jana bölök elderdin tiline kotoruldu.
Kotormo tataal nerse. Al emi «Manastı» kotoruu andan da müşkül. Birok
kotorgondorgo, aga kızıkkandarga ıraazıçılık bildirüü menen kanday kaaloo,
sunuş, tilek aytar eleñiz?
T.S.: – Jana aytpadımbı. «Manastın» çıgış doorun, kalıptangan mezgilin
taktap, iliktöögö köñül buruu kerek dep. Epos folklor türündö oozdon oozgo ötüp,
kılımdar kıyırın karıtkandıgı: «Köbü jalgan, köbü çın, körüp kelgen kişi jok.
Jarımı jalgan, jarımı çın, janınan kelgen kişi jok» dep «Manastın» özündö
aytılgan jalganı menen çının basıp ötkön jolubuzdun öydö-ıldıyına salıştırıp
üyrönüü menen varianttardı ene tilibizde taktap çıgarıp algan soñ kotoruuga
sunuştasak ıñgayluu go dep oyloym.
Azır min jıldık menen çektelgendeybiz. Bul şarttuuluktu özgörtüş, özgönü
ınandırış zor mildet. Min jıldıktın demilgeçisi Çıñgızga: – Bul kanday bolot
desem?
– Tükö, azır uşunu işke aşırıp tursak, bizden kiyinki urpaktar tuurasın taap
alışar, kalganın taktaar, bul iş-çara oşogo çoñ türtkü degenine ınandım.
P. K.: – Buga çeyin da araketter bolgonu maalım emespi.
T.S.: –Ooba. Üç jolu bolgon. 1947-jılı 1100 jıldık jönündö mamlekettik
komissiya tüzülgön. Orto joldo ot jaguuçulardın ayınan al da ordunda öçüp, elüünçü
jıldardın baş çeninde murdagı soyuzdan okumuştuular, adabiyatçılar ilimiy
konferentsiyaga katışıp «Manastın» eldüülügün dalildeşti. Oşondogu ilimiy
küçtör, iliktöölör azırkıga karaganda kıyla taasirdüü, jemiştüü bolgondoy tuyulat.
Balkim, manastaanuu da jañılanuu, muun almaşuu degendi başınan ötkörüp
jatkandır. Eger, anday bolso tezireek telçigüü zarıl. Antkeni, epostu emi eç kanday
sayasat je başka bir tesköönün tetiri kölökösünö ılayıktabay, kalıs, ilimiy
negizde üyrönüüçü kırdaal tüzüldü. Buga közü ötkön manasçılardın,
okumuştuulardın, jazuuçulardın tartkan meeneti, jarkın elesi mildettendiret.
Anın üstünö şarttuu dep özübüz eseptegen 1000 jıldıktan kiyin elibizge epos
arkıluu köñül burgandar köböyüp jatkanın özüñ da ayttıñ. Oşonduktan, «Manastın»
jolu keñeyip jatkandıgına kubanuu menen birge anın mañızın çıgara bölöktörgö
taanıtuu, jayıltuunun deñgeelin kötörüünü manastaanuuçulardın ilimiy
tereñdigine, jana adamdık abiyirine koebuz da.
P.K.: — Tuura aytasız. Kayradan Alıkul jönündö sözgö ötsök. Alıkuldun azırkı
küyörmandarına anı kandayça süröttöp beret eleñiz, aytılbay kalgan nerseler
kaldıbı?
T.S.: –Özüñön surayın: Alıkuldu kanday akın dep oyloysuñ?
P.K.: — Alıkul özü jönündö ırlarında baarın açık aytkan emespi. Oşolorgo
zamandaşı, kurbaldaşı katarı toluktooñuz kiyinki okurmanga zarıl go?
T.S.: – Anıñ tuura. Akındın özü keştelegen poeziyadan aşık aytalabızbı. Al emi
okurmanga anın ırların jetkirip turuu zarıl. Bolboso unutulat. Alıkuldu, oyçul,
baamçıl, körögöç akın katarı ayttım. Alıkul degen akındın öz stili, jönököy
sözdörgö ukmuştay tereñ maani bere algan, bir karaganda uykaşsız ele tuyulgan ır
saptarına uşunday sonun ırgaktı kümüş çögörgöndöy kınaptaganın kantip tanabız.
Ayrımdar anın çabal jagı da bar deşet. Aytkılaçı, kimde kemtik jok? Alıkul öz
çıgarmaçılıgına jooptuu karagan, özünö özü sın aytkan, özün özü oñdogon. «Bizdin
zamandın kişilerin» jazıp otursam kelip kaldı. Kıyılıp turup, «Çolponstan»
jıynagın suradı. Kol tamgañ bar dep tamaşalap, berbey koydum. Kiyin baarı bir
alıp ketti. Körsö, özünön özü uyalgan eken. Toluktoo aytış menin azırkı abalımda
den sooluguma baylanıştuu mümkün emes. Alıkuldun üç tomduguna jazgan baş sözdö
negizinen baarı aytılgan.
Beçara menin jubayım Asılkül anı oz bir tuuganıñday, men bolso inimdey körüp
ötö jakın bolup, karalaşıp turganbız. Men da murda uçuk ooruluu bolup
ayıkkandıktan al meni uşul darttın dabasın tabar professordoy ele körçü. Tigini
je, munu iç dep aytkanıma beş jaşar baladay işenip kalçu.
P.K.: — Bişkek şaarbaşı Alıkuldun üyün satıp berdi, muzey uyuşturuuga. Oşol,
Sokuluk 10, murdagı Timiryazev köçösündögü üyündö bolgonsuzdar da? Siz üç tomduktu
çıgaruu menen Alıkuldun ruhiy esteligin turguzup koyduñuz. Al emi ötkön jılı 80
jıldıgında A.Akaev öz esebimden akındın esteligin koydurtam dedi. Alıkulga
estelikti kaerge, kanday koyso dep oyloysuz? Biri Bişkek dese, keesi Kölgö koyulsa
deşet?
T.S.: – Bişkekte jaştıgı ötkön dep, Isık-Köldö çıgarmaçıl zirektigi örkündöp
turgan dep eki jakka teñ koyso bolot. Skulptorlorgo aytarım Alıkuldu oyçul akın,
kırgız folkloru menen düynölük klassikanı eriş-arkak tutamdaştıruu arkıluu
filosofiyalık maanaydagı az, birok saz çıgarmalardı jaratkan insandın obrazı
körsötülsö. Eki estelik biri-birin toluktap, Alıkul arkıluu adabiyatıbızdın
abroyun arttırıp tursa jamanbı. Eköö katar bütürülbösö da, şaşpay kezegi menen
turguzuuga bolot go. Buga çoñ joopkerçilik jüktölörü talaşsız.
Üyünö bayma-bay barıp turçubuz. Alıkuldun bir özgöçölügü stolunun üstü dayım
mizildep şıpırıp, juup koygondoy taza. Munusun men jaktırçu emesmin, jürögüm
şuu ete. Antkeni, kuubaş, sogonçogu kanabagan töröbögön ayaldın bir jaman adatı
üydü ıgı jok ele şıpırıp, tazalap, jalanıp-juktanıp, ırıskını kubalap
turgansıgan ters belgisi bolot dep. Alıkulga akındın stolunda kagaz, kalem bolot
dep koyup koysom, biz ketkençe jatçu da, kayra ele tazalanıp kalçu.
P.K.: — Akındın üyün muzey katarı kandayça jasalgaloo kerek degen masele kün
tartibinde turat?
T.S.: – Üyün kördüñörbü, eki üy beken? Maşina alıp, üy alam dese satkan kişisi
eki üydü teñ al degende astıñkısın koşup algan. Bir üyündö özü, ekinçisinde
azerbayjan kempir turdu. Anın Ahmed degen balası şofer bolup jürçü Alıkulga.
P. K.: — Siz Kaptal-Arıkta boldunuz bele?
T.S.: – Jok.
P.K.: — Aerde muzeyi kurulgan, mektepke atı koyulgan. Al emi Bişkekte da akın
ısımında kitepkana, №68 mektep bar.
T.S.: – Ooba. Barbasam da, kabardarmın.
P. K.: — Emi muzeyine baylanıştuu problema bar. Akından buyum-tayımdarı
kalbasa kantip uyuşturuu kerek?
T.S.: – Muzeyge körnök-ekspozitsiyalardı koyuş kerek da, çını, çaynek, çulgoosu, al
turmak trusıga çeyin dep (munu küldürüş üçün aytıp jatam) koet emespi. A birok
Alıkulda kör düynö dele jok bolçu. Oşonduktan, anın kol jazmaların, kitepterin,
fotosüröttörün, al jönündögü materialdardı toptoo abzel. Oşolor arkıluu kırgız
adabiyatının tarjımalın çagıldırsa bolot.
P.K.: — Dagı bir taktooçu suroo: 1949-jıldın iyul ayınan kiyin Alıkul ır
jazgan emespi degen tükşümöldü çıkkan kitepterinen ulam baamdaybız. Elüünçü
jıldın akırına çeyin jaşagan akın kantip ele ır jazbasın?
T.S.: – Alıkuldun ır jazbay, boş turganın körgön emesmin. Kün alıs bolso da 2-3
çıgarma jazçu.
P.K.: – Üy bülölük turmuşu jönündö aytsañız?
T.S.: – Zeynep eköö arzışıp tabışıp baş koşuşkan. Birine biri töp kelgen
jubaylar bolçu. Birok ortodogu köralbastar Alıkuldun kulagına birdeme dep
şıbıray koyup jürüşçü. Abdan işençeek bolgonduktan anık-çınına çıkpay jaştık
kılıp koydu. Beş jaşar baladay içki sezimi taza adamga aram sözdör tikenektey ele
tiet emespi. Zeyneptin tuugandarı da anın oorusu jugat degen sıyaktuu kepterdi
aytışı alardın tagdır jazmışına taasir etti. Buerde kimdir biröögö kine koyuuga
bolboyt.
P.K.: — Zeynep eje azır Taşkentte jaşap jatırı...
T.S.: Ooba. Murda da kelip menin baybiçem menen sırdaşıp, muñdaşıp jürçü.
Kiyin Asıl kaza bolgondon kiyin da joluktum. Çıpalaktay sarı kız ele, balpaygan
berekelüü baybiçe boluptur. Bakıygan alıbettüü baldarı bar eken. Tagdır degen
tamaşa emes tura. Bolboso eköö ılayık tügöy ele... Biri teatroved, ekinçisi akın
degendey.
Alıkuldun janıçıl akın ekendigin köralbagandar da çıkkan. «Maanisi jok
mahabat» degen teskeri retsenziyanın avtoru Midin kiyin ökünüçün mas bolup kelip,
ıylap aytkan ele.
P.K.: — 1916-jıl tarıhıbızdın oor sabaktarının biri. Anı murda iliktöögö
çektöö koyulçu. Bıyıl Ürkündün 80 jıldıgı. Uşul okuyaga, degele tarıhka mamileñiz?
T.S.: – Egemendüü ölkö bolduk desek tarıhıbızdı tuura jazuuga mildettüübüz.
Anın içinde 1916-jıldı açık, dapdaana aytış kerek. Ötkön tarıhtı azırkı
sayasatka köz karandı kıluu jarabayt. Bölök ölkölördün jetekçileri bilip-bilbey
ele süylöp koyso, anı eerçip ketişse azırkı jetekçileribizdin, demek eldin şoru.
Antkeni, egemendik bizge azır ele tie kalgan jok. Sovet biyliginin algaçkı
jıldarında jetişken iygilikterdi Oktyabr revolyutsiyası bergenin unutpaş kerek.
Kiyin gana şovinisttik köz karaş oygonup, «uluu el, uluu aga» degen kemsintüülör
kelip çıktı. 1989-jıldagı el kattoodo elibizdin 96 payızı sabattuu ekeni
maalımdalgan. Andan berki mezgilde sabatsızdar köböybösö, azaybadı go...
Okumuştuular iliktöösün taştap, çaçıraştı. Türkiyanı tuu tutkanıbız jakşı.
Birok ayakta dele eldin 66 payızı gana sabattuu ekeni oylontot. Oşonduktan, özübüz
kim elek, kim bolduk, kantip önügöbüz degen öñüttü dayım jadıbızda saktoo atuulduk
mildet.
P.K.: – Maanilüü maeginizge rahmat. Bar bolunuz!

«ZK» 24-may, 1996-j.

Turmuş çirkin adamga

KARA ŞUMKAR, KAYIR KOŞ!

Birde kor da, birde zor
Alıkul
Tün suuk, kış ışkırat üylördü açıp,
Oy, kırga dumana algıs kümüş çaçıp.
Iylatat, urat, oynoyt, ıza kılat,
Jırgalduu jazdı alıska ala kaçıp...
– degen ır saptardı demin içine tarta, kandaydır belgisiz berilüü jana özgöçö
ıntaa, kıraat menen okugan agaydın körünüşü, kebetesi dale esimde. Irdın maanimañızı jetkileñ, tüşünüktüüdöy ele sezilgeni menen agayıbız akındın aytayın
degen tüpkürdögü oylorun dal oşol jaz mezgilindegi bayçeçekey gülündöy ar
biribizge daana jana taasirdüü tarjımal bayan kurup jattı. Öñgösün bilbeym,
oşondogu filfaktın sırttan okuu bölümünün (1973-79) studenti maga Alıkul düynösü
kayradan açılganday tuyuldu...
Körsö, Şarşenbek Ümötaliev agay andan jıyırma beş jıl murda ele
Alıkultaanuu iliminin aydın talaasına eñ algaçkı boroz salıp, uluu akındın kim
ekendigin eline jar salıp çıkkan insan katarı kaadasın ulantıp kelatkan çagı
tura.
Adabiyatçı, ilimpozdugu menen akınga berilgen anık ışkıbozdugunan ulam
Alıkuldun Ala-Arça kabırstanındagı jaybaşına estelik turguzdurtkanı ele emne
degen iş. Mınday ızaat, urmat-sıydın tereñinde Şarşenbek aganın anık talanttı
baalay bilgen körögöçtügü jan-düynösündö tunuk bermettey kölbüp jatkanınan ulam
bolgonun kiyin baamdaştı.
– Alıkul abdan jakın tuuganıñbı, mınçalık küyüp-bışkanıña karaganda dep,
skulptor Puzırevskiy özü da tañ kalganın okuganıbız bar.
Mına oşol Alıkuldun biyiktiginen adabiyat maydanına kanat şiltegen jaş
okumuştuu «oyrotto jok, oygo kelbes» iliktöölörgö tartınbay boy urat.
«Zamanaçılar» degende jürökzaada bolgondordun añ-sezimine bülük salıp, atababalar murasına asteydil mamile jasoogo ündögön ilimiy emgekteri uçurunda «uzun
eldin üçüna, kıska eldin kıyırına» düñk dey tüşkönü azır ulamış keptüü añızga
aylandı.
Kırgız adabiyatındagı ondu, soldu abal jönündögü jöndüü, açık, tartınbas
sındarınan ulam «Kara şumkar» atalgan Şarşenbek Ümötalievdin ilimiy ülgüsü
özünçö bir körünüş ekeni alige toluk izildenüügö alınbaganı oylondurat...
Eger, uşunday emgekter jazılsa sınçı, jazuuçu agabızdın adabiy beynesi
tüzülüü menen jeke tagdırına ruhaniy sokku urgan kuuguntuktoolordun da anık ırayı
ırastalmagı talaşsız.
Arstanbek, Kalıgul, Moldo Kılıç, Kasım Tınıstanov jana başkalar jönündö
adabiy maseleler tuuraluu toluk oyun emi eç kanday közömöl, çektöösüz ayttırat go
degen zaman ilebine şıktana kanatın kayra janı kayrat menen kaga baştagan
Karaşumkardın başına bölök kırsık tüştü... Murunku körgön zapkılardın kaldıgı
menen mına-mına koştoşom dep turgan söz, oy erkindiginin epkinine ererkey tüşkön
çıgarmaçıl insandın sezimtal janına zak ketti...
... Jok. Ruhaniy düynösündö murdagıdan da tolup, jaynap, taşkındagan ilimiy,
çıgarmaçıl ilhamına kömöktöşüüçü dene müçölörü şal oorusuna kepteldi.
Biyiktikti köksögön Karaşumkardın körögöç közü, ottuu jürögü, an-sezimi alıstarga
çakırganı menen, kolu-butu kıymıldabay, oy-sezimdi çagıldıruuçu tili kürmöögö
kelbey kalışı jeke tagdırının, üy-bülösünün gana emes, kırgız adabiyatının da
müşkülü boldu.
«Ümütsüz şaytan» degendey agay özü, üy-bülösü da darttan sakayıp ketüü niet,
tileginen ümüt üzüşpödü.
Küttürgön egemendik da keldi... Birok, Karaşumkardın kanatın kayırıp, kapaska
salgan şal oorusu je arı, je beri emes arasat abaldan çıgarbadı.
Attiñ deseñ... Eger tagdır taşbarañına albaganda, uşul on jıl içinde
Şarşenbek Ümötaliev agabız alban-suban adabiy emgekterin eline tartuulamak ele...
Uşunday ümüt, tilek menen aradan on tört jıl ötüp, kılım menen min jıldık
almaştı jana 2001jıldın 9-aprelinde Ümötaliev Şarşenbek aga 75 jaş kuragında
kaza taptı.
14 jıl ooruluu adamdı azdektep bakkan jubayı Nurbü ejege, uulu Erikke jana
kızdarına, başka tuugan-tuuşkandarına min rahmat, taazim.
11-aprelde agaydı akırkı saparına uzatuu üçün Sokuluktagı Tuz ayılına
baratkanda KR JS töraga orun basarı Markabay Aamatov asmanda kaalgıp uçup jürgön
karkıralardı körsötköndö:

Bala kez, köktöm ubak, jazgı baar,
Asmanda kark-kark etet karkıralar.
Men anda:
«Ey, zamandın kalıstarı
Körsötçü, kanatıñda ne jazuu bar?» – degen Alıkuldun ır saptarı eske tüşüp,
karkıralar da Şarşenbek agay menen koştoşkonu aylançıktap turganday kark-kark
ete Tuz ayılının asmanında, Şakenin söögü jatkan agası Toktoguldun üy üstündö
üyörlönö uçup turuştu.
Kızıgı, agaydın söögün mürzögö koldop kötörüp jönögönübüzdö aligi kıykuulagan
karkıralar kök asmanga biyiktey kötörülüp, zamatta közdön daldaa bolo, ündörü da
ugulbay kaldı.
Kayran aganın «Karaşumkar» degen atagı Alıkuldun karkıraları menen koşo
kökkö tönüp, arbagı özü azdektegen uluu adamdardın janınan orun taptı.
«Zamanıñ mına uşunday taanıp jür», – dep
Asmanda karkıra ünü kark-kark etet
– degen Alıkuldun ır saptarınan ulam:
«Agayıñ mına uşunday bile jür» –dep
Asmanda karkıralar kanat sermeyt – degen oy–tıyanakka kelüü menen Şarşenbek
Ümötaliev jönündögü adabiy, ilimiy emgekter jaralarına kaniet kılalı.
Şakebiz sizge, Nurbü eje, baldar-kızdarına eki düynödö ıraazı. On tört jıl
ooruluu adamdı karap, baguu degendi elestetüünün özü kança müşkül. Sizderge rahmat.
Emi, al kişinin murastarına da ayar mamile jasoo maselesi turat. Aganın jatkan
jeri jayluu, topuragı torko bolsun! degen könül aytuu menen Karaşumkardın en
soñku turagı bolgon boz üydön çıktık.
Bişkekke kelatkanda döñgölögün berip jardamdaşkan Asken baykenin
adamgerçiligine arzıbagan jazuuçu, kalemdeşterinin topurap kelip topurak
salganga jarabaganı (Öskön Danikeevden bölöktörü), Sokuluk raybiyliginin
kaydıgerligi, Alıkul jerdeşterinin kelbegeni azırkı oomal-tökmöl zamandın tañ
kaltırbas, tabigıy körünüşündöy sezilip kalganı korkunuçtuu emespi?
Adabiyat, madaniyat desek jana boorukerlik menen ıntımak-ıraşkerçiliktin eñ
negizgi ulut köröñgösün saktoonu közdösök, mınday kenebestikke, kaydıgerlikke
uluttuk inteligentsiya jol berbesek...

«Kırgız Tuusu». 4. 05. 01

Kelatsa çala taanış bir top adam,

SANAAM

Aldı-artı kırktan seksen jaşka bargan.
Tayakçan, köpçülügü köz aynekçen,
Kaşka baş, çekeleri bir karıştan.
Bir sözdü ortosuna talaş kılıp,
Kıldattap birdi miñge maydalagan.
Añgıça janındagı joldoşumdan,
Buların kim bolot dep surap kalsam:
-Çetkisi professor Kerimbaev,
Berkisi akademik Bekbolotov.
Ortonku doktor Aalı Kasımbekov,
Kadimki bizdin kırgız baldarınan.
Dep gana joop berip, taanıştırsa,
Könülümdö kalbas ele eç bir arman.

Alıkul. 30.11.1939.

ATAÑDI KÖRGÖN ÖLBÖSÜN

Alıkuldun 90go çıkkan zamandaşı, janı birge kurdaşı Şayık Jamansariev
aksakal 2005-jılı 12-dekabrda akındın Alarçadagı jay başına barıp, kuran
tüşürtüp, ötkön ömür tarıhına aylangan Alıkul üy-borborunun ar kanday mazmundagı
eksponattarın kördü. Zalkar akındın ömür-tagdırının köbünö kübö bolgon karıya
agınan jarıla añgeme kurup, oyundagısın ortogo saldı.
...Pedtehnikumda okup jürüşkön mezgilinde temir joldun too tarabı, tüştük
jagı şıbak baskan een talaa bolgonduktan, erteli-keç futboldun azabın berişçü
eken.
Pedtehnikumdun kitepkanasın janı imaratka köçürüp kalışat. Alıkul anda ar
bir kitepti ayar karmap, anın kanday kitep ekendigine ıntaa koyup, mamile
kılgandıgına agayları ıraazı boluşat. Munu Ziyaş Bektenov degen agayı da baamdap
kalat da, aga orus akındarının ır tomdugun belekke beret. «Mına oşol jıynaktan
kiyin mende ır jazuu kumarı kozgolgonun tuydum», dep Alıkul kiyin eskergenin
Şayık aksakal aytıp oturdu.
Oşol kitep çın ele taasir etkenbi, je öz deñgeelinde poeziyanın opol toodoy
küçü bilinbey bıgıp jatkanbı, aytor, bizden bir çoñ depter alıp kelip berüünü
ötündü. Anda al oorukanada ele. Karakolduk Petya Sinelnikov degende çoñ kök depter
bar eken. Oşonu berdik. Kiyin anı eç kimibizge körgözböy, «Jan depterim» degendey
maanide algaçkı ır çıyırın baştaptır. Al mezgildegi turmuştun kaatçılıgı,
jetişpestigi bizdi dalay kıstalış da, külkülüü da abalga salganın aytsam
işenbeysiñer go... Kışkı kiyimge ötüübüz negedir keçigip, kıştın ızgaarı
kabırganı kayıştıra baştagan. Oşentip, kökmuştum bolo jatakana menen okuu jay
ortosunda tızıldap jürgönübüzdö jıluu palto taratılıp kaldı. Jırgap ele
kaldık. Anan kündördün birinde bir top baldar köçögö çıkpaybızbı... Eldin baarı
bizge tañırkay karaganına, ayrımdarı mıyıgınan jılmaya külgönünö dele köñül
burgan emespiz. Körsö, biz kiygen kızgılt-kögüş tüstögü palto kızdardıkı eken.
Anın üstünö jakası da bar ele. Jonubuz jılıp, janıbız jırgap kalgandıktan
anısına karabay ele kiyip jürdük, eskirip jırtılgança...
Şayık aksakal ulam bir süröttü körgön sayın mından 75 jıl murdagı ömür
izderi köz irmemdey aldına tartılıp jattı öñdönöt.
– Alıkuldun mahabatı jönündö aytsañız? - Aksakalga uşunday suroo uzattık.
Kurstaş kurdaşı jönündö dayıma şaydoot, kubanuu menen añgeme salçu aksakal
azır negedir oluttuu oylonup, birok bir nerseni aytsambı, aytpasambı degendey
közdörü sırduu külündöy tüştü.
– Zeynep, Zeynep dep ele anı akırkı mezgilde köp aytıp jatabız. Aytalı, birok
bir jaktuulukka jol berilbeşi kerek. Antkeni, al akınga tete jar bolo albadı.
Ooba, münözü tünt, bir çeti oorukçan adamga, özgöçö akınga jar boluu da çınında
kıyın iş ele.
Al emi Ayday maselesinde dele aşa çapkandık tuyulat. Sebebi, eköönün
ortosundagı ınak mamile jön gana teñtuştuk, kurdaştık deñgeelde bolçu. Antkeni,
Aydaydın asker kızmatındagı jigiti pedtehnikumga kelip-ketip jürgönün baarıbız
körçübüz. Al ubakta asker kızmatkeri, algaçkı kırgız ofitserleri ayabay ele
barktalar ele. Balkim, uşundan ulam Aydaydın ata-enesi Alıkulga karşı bolgondur?
Alıkuldun özü dele eskerüüsündö Ayday eköönün ajırım tagdırga tuş bolgonun daana
ayta algan emes.
Alıkuldun kurstaşın tegerektep turgandar anın oyuna karşı söz çıgarışkan
jok. Aksakaldın aldında akıykat izdep tabalbay, anı zalkar akındın zamandaşınan
kütüp jatıştı.
– Alıkuldun eñ jakşı körgönü Asya Sagımbaeva degen kız ele. Anın öz atı Uruyapsa
ekenine karabay anı Asya dep aytışçu. Asya anın erkeletip aytkan atıbı, je
başkaçabı, aytor, anı biz bilçü emespiz. Alıkuldun oşol tunuk mahabatına kezdegi
kırgızdın tıñçıkma kızmatkerlerinin biri Elebesov degen eñip ketken. Anı
Alıkuldun jakındarı gana bilet. Tuñ süyüü taza boydon, tuyuk boydon kala bergen.
Ooba, Uruyapsa je Asya Sagımbaeva köp jılı Çernışevskiy atındagı (azırkı
K.Bayalinov) jana uluttuk kitepkananın direktoru bolup iştep jürüp, es aluuga
çıkkan. Akındın jürögünö çok salgan uşul üç kız teñ ubagında kırgız elinin eñ
birinçi bilimdüü, ilimdüü jaştarınan bolgon.
Uzun keptin uçugun baştap koygon Şayık aksakal da kırgız pedagogikası menen
jurnalistikasına, adabiyatına, kitep-basma işteri tarmagına talbay emgek siñirgen
ardager. Kıyla jıl «El agartuu» jurnalına redaktor bolgon.
«Alıkul-90» iş-çarasının eñ negizgi mildeti akındın kitepterin jana al
jönündögü basılmanı çıgaruu turmuşka aşpay jatkanı jönündö aytılganda a kişi
kadimkidey kapa boldu.
– Alıkul mektepte, jogorku okuu jaylarında eñ köp okulgan avtor. Birok anın
çıgarmaçılıgı, ömürü jönündögü koşumça adabiyattar jana özünün jıynaktarı
taptakır jok. Uşul maseleni Bilim jana janı uyuşturulgan Madaniyat
ministrlikteri eske alışsa bolmok. Ökmöt toktomu çıgıptır, birok anın jalañ
sponsorduk negizde ekendigi uluttun ar-namısına şek keltirgendik. Mamleket kayda?
Kırgız elinin sıymıgın mamleket kötörbögöndö, kim kötöröt? Alıkuldun altınga
bergis ırlarına altı som bere albagan ökmöt da ökmötpü?
Alıkuldun ant karmaşkan joldoşu Şayık Jamansariev oşo boydon ança çeçile
süylögön jok. Biz a kişinin köñülü oorup, kökürögün muñ çalıp turganına tüşündük.
Alıkul degen zalkardın egemendikten kiyinki eç bir yubileyi mamlekettik deñgeelde
ulut ruhunun mayramı katarı ötö elektigin, kırgız adabiyatının klassiginin
kaytalangıs çıgarmaları kırgız elinin özünö jetpey jatkandıgın kayra-kayra
ökünüü menen aytıp oturdu. Çındık sözgö kim kayaşa aytçu ele. Ün debey üñküyüp gana
oturduk...
***
Alıkuldun jaştaş da, sanaalaş da kurbularınan ayrımdarının azır da közü
tirüü. Ooba, Şayık aksakal jalgız emes. Alardın birinçisi -professor, tarıh
ilimderinin doktoru, köp jıldar tarıh muzeyinin direktoru, akademiyanın tarıh
institutunun uluu ilimiy kızmatkeri bolup iştegen soguş jana emgek ardageri Süyün
Kerimbaev. Bul kişi Leningraddagı mamlekettik universitettin tarıh fakultetin
bütürgön jana 1941-45-jıldardagı soguş tarıhı boyunça ilimiy emgek jazgan
birinçi kırgız. Alıkulga baylanıştuu köptögön maalımattardı, eksponattardı
Kaptalarıktagı akındın muzeyine j.b. jerlerge tapşırgan.

Kün da battı, tün da ketti taralıp,
Ürkör öçüp, üydün içi agarıp,
Köz irmebey tak atkıça süylöştük,
Çerge tunup, jürök kayra jaralıp,
Zuuldagan kün, zımıragan turmuştu
Bir başkaça jakşı körüp karadık, – dep 1945-jılı 16-dekabrda jazılgan
«Süyümkuldun aylında» degen Alıkuldun ırına karaganda eköö Kızıltuu aylında
soguş bütköndö joluguşkanday. Alıkul uruşka den-sooluguna baylanıştuu barbay
kalsa, Süyümkul kurbusu kan maydandan mayıp bolup kaytkan.
Başkarması bizge maalım Biyalı,
Bala münöz, en jagımduu kıyalı, dep uşul ele ırında süröttögönü jana
«Kommunizm kolhozunda» degen ırdı özünö arnap jazganın eske alsak Alıkul menen
Süyümkul ötö ınak joldoştordon ekeni tastıktalat.
Alıkuldan tört jaş uluu. Akademik, ubagında Kırgız İA prezidenti bolgon
Kurmangalı Karakeev da akın menen jakın mamilede bolgon. Alardın jazışkan
kattarı arhivde saktaluu. Al emi Alıkul azırkı koltamgasın da uşul adamga
1950jılı 1-dekabrda «Moy dom» degen kitebine (Moskva, 1950) koyup bergenin
dalildegen kitep Kaptalarıktagı muzeydin başkı eksponattarınan.
Dagı bir adabiyat tarıhına baylanıştuu fakt Şota Rustavelinin 800 jıldık
maarakesine baylanıştuu 1966-jılı Tbiliside ötkörülgön ilimiy konferentsiyada
K.Karakeev Alıkul Osmonovdun «Jolbors terisin kiygen baatırdı» kotoruşu
jönündö doklad jasagan.
Ubagında madaniyat ministri katarı respublikanın önügüüsünö salım koşkon
Külüpa Konduçalova, drama akteru, Kırgız El Baatırı Sabira Kümüşalievalar da
akın menen çoguu okugan zamandaştarı emespi.
Mına oşentip, «Alıkul-90» iş-çarası mamlekettik maanidegi ideologiyalık,
madaniy jana adabiy-ilimiy, jaştar sayasatı ekendigine karabay ökmöttük deñgeelde
ötkörülbögönünö, akındın kitepteri çıkpay kalganına ökünsök da, mintip
zamandaştarı, anın aruu poeziyasına taazim etkenderdin en aldınkı katarında
turgan mektep okuuçuları, studentter jana alardın ejey, agayları, basma söz,
radiotele öküldörü, çıgarmaçıl insandar «Alıkul üy-borboru» koomduk birikmesi
menen eriş-arkak kızmattaşıp, jogorku deñgeelde arakettenişkenine zor
ıraazıçılık bildiriş laazım.
Alıkul uraanın, atın çakırıp, aga tete iş kıluu maarakelik datalarga
çektelbesten, kün sayın tügül, ar köz irmem sayın alga çakıruuçu ruh demi ekeni
esibizden çıkpasa. Antkeni, Alıkul degende Atajurt, ene til, kasiettüü Isıkköl,
Ayköl Manas, üç kıl komuz, Tolubay sınçı, Jenişbek, Büköntay jana karapayım ele
adamdardın jubar bermettey ır saptarına şököttölgön beyneleri bereke kuttay
tögülüp turat. Al emi öz çıgarmasınan artık jazıp salgan «Jolbors terisin kiygen
baatırı» dostuktu, süyüünü jana antka, şertke bek turuunu kırgız tilinin körköm
keremeti menen keşteley süröttögön uluu murası emespi. Oşonduktan, Alıkul işi
dagı ilgerileşi tabigıy nerse. Birok aga birdiktüü, çeçkindüü araket zarıl.

VBölüm
KATTAR SIRDI AÇKANDA

Partiyalık mektepte okup jürgön Munduzbek Tentimişev jana Zeynep Talibovanın
Taşkentten 1988-1989-jıldarda jazgan kattarı:

Salamatsızbı, Pamir aba!
Sizdin jazgan kattı aldım. Irahmat. Durus jañılıktar bar eken. İşter
iygiliktüü bolso boldu. Bizde kun jıluu. Taşkende özgörüü köp, kayra kuruu dep ele
baka-şaka tüşup jatabız. Respublikanın murdagı jetekçilerinin uu-çuusu basıla
elek. Gezitten okup jatkandırsız. Özbek dostor baş kötörö albay kaldı. Bıyakka
salıştırmaluu Kırgızstanda tınç turbaybı.
Ç. Aytmatovdun 60 jıldıgın keñiri belgilep jatışat. Gezit-jurnaldarı tegiz
kuttuktoo, makalalar menen çıguuda. Okuu bolso jürüüdö. Yanvarda sessiya. Emi,
Pamirbek aba, Zeynep apa menen dagı üyünön joluktum. Üç-tört sürötü bar eken,
oşonu berdi. Alıkul menen tüşkönü jok eken. Özünün jaş kezdegisi, kırgız
artisteri menen tuşkönü (Taşkende okugan) j.b. 1954-jılı çıkkan Alıkuldun
«Tandalmaluu ırlar jana poemalar» degen kitebinin signaldık kopiyasın saktap
jürüptür, anı berdi. Dagı bir neçe kitep bar eken.
Janagı Jamiyla Sulaymanova degen ayal 1966jılı jana kiyin jazgan
eskerüülöründö bar eken. Özü aytıp berdi. Anın familiyası murda Tokbaeva ele deyt.
Kolhoz başkarmasının kızı bolçu, Alıkulga uluu ejesi kayındap jurgön, birok
Alıkul albay koyup, Akimjan Tokbaevge tiygen neme deyt. 1941-jılı anın kabarın
ugup, Jamiylaga üylöngön jatasıñbı dep Alıkulga kat jazsam, Moskvaga uçup kelgen
deyt. Aytımda jaktırçu emes deyt. Jamiyla Moskvada kırgız studiyasın bütüptür,
Zeynep apanın kurbusu eken. Bilbeym, başka aytalbadı. Bul jönündö artist
Sıdıkbek Jamanovdun baybiçesinen suroonu (eger tirüü bolso) köptön köp ötündü.
Sebebi, oşol kişi Alıkul ölöördö üyündö bolgon eken.
Al emi Makardı bilbeyt eken.
Alıkuldun eñ jakın dostoru: Süyün Kerimbaev murda komsomoldun sekretarı part.
kızmatker. Azır bar boluu kerek, eski adamdar jakşı bilet deyt. Baybiçesinin atı
Nuriyla 7 , eköö ötö jakın Alıkulga. Gapar Aytiev (ötüp ketti).
Burulça apa, Mukaydın baybiçesi, eköö ajıraşkanda Zeyneptin apası bolup
emerekterin bölüşüp keliptir. Jakında aga kat jazdı Zeynep apa. Oşondogu
emerekterden Burulça apada bar boluu kerek deyt (krovat, üstöl, j.b.) Külüypa
Konduçalova (Zeynep apanın jakın kurbusu).
Azırınça uşular, Zeynep apa bilgen kişilerdin tizmesin jazıp bermek boldu.
Şaşıp surap kaldım. Dagı bir jañılık: Alıkuldun 1964-jılkı 1tomunda
Tokmoktogu baldar üyündö tüşkön süröt bar emespi. Anda Alıkul baraban karmap
turat, al emi janındagı surnay tartkan Zeynep apanın ata-enesi asırap algan
Sapargalıy Bazarbaev bolup çıktı. Grunya Savelevnanı jakşı bilçü eken, 1979 –
jılı közü ötüp ketiptir. 1977-jılı Sapargalıy agasına jolukkanın eskermesinde
aytıptır. Basa, azır Zeynep apanın kol jazmasın alıp iştep jatabız. Erteñ alıp
barıp körsötöm. Bütköndö süröttörü menen salıp jiberem. Karap körösüz da.
Ubagında Keñeş Jusupov jakşılap izildegende köp tirüü kişilerdi taap almak
ekenbiz.
Makalañızdı estelik bolsun dep özündö alıp kaldı. Irahmat ayttı.
Uşunday azırınça. Ubakıt tartış bolup kaldı. Salamatta turuñuz.
9.H1.88-j Munduzbek.
Salamatsızbı! Pamirbek aba!
Sizdin kattı aldım. Eske alıp kat jazganıñızga çoñ rahmat. Salıp jibergen
makalalar üçün da ırakmat. Kırgız tilin sagınıp jürgön kezde kubantıp koet eken.
Emi işke ötöyün.
Sizdin ötünüç boyunça Zeynep apa menen süylöştüm. Toluktap, koldon kelişinçe
bütürüp bermey boldu. Ayrım koşumça toluktoolordu kirgiziñiz, özgöçö Alıkuldun
joldoştoru, tuugandarı, kitepkanası, Ayday j.b. tuuralu keñiri taasirdüü jazsañız
dep tapşırma berdim ele, azır iştep jatat. Bir eki jumadan kiyin özü telefon
çalıp, maga kabarlamak boldu. Kolgo tiyse kotorup salıp jiberem.
Alıkul jönündö kam körüp, 75 jıldıgına emiten dayardanıp jatışıñar jakşı
iş eken. Sizdin makalanı okup, belgisiz maalımat, oylorgo tuş boldum. Kızıktuu
jazıptırsız. Emi çıga turgan jıynakka süröttördü köbüröök paydalansañız degen
bir tilek bar. Janagı Elena Dmitrievna Orlovskaya boyunça mende ayrım
maalımattar b.a süröttör bar. Atap aytkanda, anın sürötü, «Moy dom» degen kitepke
jazılgan avtograf (reproduktsiya) j.b. Alardı 1986-jılı skulptor Manuylovanın
uyunön taap, kiteptin özün jana Alıkuldun bir neçe sürötün «Len.jaştın» murdagı
redaktoru Osmonalievge bergemin. Manuylovada Alıkuldun gipsten jasalgan byustu
bar. Anan dagı bir jagday, K.Kulievdin jañı basılgan kitepterinin birinde
Orlovskaya jana Alıkul jönündö eskerüü bar dep aytıştı ele. Kıskası uşul sıyaktuu
oylor.
Emi özüm jönündö. Okup jatabız. Jaşoo-turmuş oydoguday. Kün suuk tartıp
kaldı. Jumasına 2 kün dem alıp, diplomduk iş jazuudabız. Özbekstandın adabiyatmadaniyat işmerleri menen joluguşuular bolup turat, katışıp jatabız. Arhiv,
kitepkanaları özgöçö bay eken. Ubakıt gana jetişpeyt. Basa, Ariet karındaştın
ötünüçün dayındap koydum. Buyursa erteñ salıp jiberem. Bügün keçireek bolup kaldı.
Frunzede A.Osmonov atındagı mektep açılganı jakşı boluptur. Estelik ornotuu
jagı kolgo alınbay kelattı ele, oñuna çeçilip jatışı durus eken. Koldon kelse
uşunday işterdi ulanta beriş kerek. Alıkuldu izildöö buzulbay jatkan dıñ. Sözdön
konkrettüu işke ötüügö mezgil keldi.
Emese, körüşkönçö salamatta turuñuz, Pamirbek aba, koldon kelişinçe
arakettenem.
Salamım menen Munduzbek 24.H1.88-J.
Salam kat!
Kımbattuu Pamirbek aba, den sooluguñuz jakşı, işter iygiliktüü ötüp jatabı?
Sizdin ötünüç boyunça Zeynep Talibovaga (küyöösünün familiyasında) jolugup, anın
kol jazmasın dayardap büttüm. Negizgi degenderin gana kotordum. Kee bir jerlerin
kayradan taktap özünö okutup çıktım. 2-variant boyunça iştedim. Eger jönü bolboso
menin bayagı makalamdı paydalanbay ele koyuñuz. Sebebi anda aytılgandardın köp
nerseleri mında bar. Kol jazmaga oşol makalaga ayrım toluktoolordu kirgizip
koyuuga Zeynep apa makuldugun berdi. Maselen, jooluk, Midin, konokko baruu j.b.
sıyaktuu uçkay eskertüülör zarıldıgı bolso kana...
Süröttörü bolso mende. Azır Aydaydın sürötün kütüp jatam. Arhivinen izdöödö.
Tabılsa reproduktsiya jasattırsam degen oy bar, sebebi originaldarın Alıkuldun
muzeyine dedim ele dep kıyılgansıp jatat. Dagı bir kızık jagday çarçap kalgan
Jıpar menen teñ (1942-j) baldar üyünön bagıp algan Zarema degen kızı bar eken.
Ulutu krımdık tatar, bilbeptirbiz. Ajıraşkandan kiyin asırap alıptır. Ubagında
Alıkuldun mürzösünö öz karajatımdan estelik jasattırıp koeyun uruksat beriñiz
dep K. Bobulovgo jazgan kattarı bar eken, körsöttü. K.Bobulov kagıp koygon eken.
Akademiyanın ekonomika institunda Suyünbike Kamçıbekova degen ayal iştööçü,
uşul kişi köp nerseni aytıp berer ele, azır pensiyada bolso kerek deyt.
Kıskası, ayta berse söz köp. Bügün al kişinin kol jazmasın jönötüp jatam.
Karap körüñüz. Eger maşinkalatıp kalsañız bir nuskasın berseñiz, sebebi taktooçu
nerseler çıga beret eken. Bul kol jazmaga kirbey kalgan ayrım nerselerdi gezitke
«LJ» ga jazsambı degen oy bar. Keregi tier. Boluptur emese, salamatta boluñuz,
Munduzbek 19.HP.88-J.
Salam kat!
Jañı jılıñız menen Pamirbek aba, jañı jılda çıñ den soolukta bolup
işteriñizdin iygiliktüü ötüşünö tilekteşmin. Sizdin kattı aldım. Kırgızstanda
köp jañılık bar turbaybı. Öz jeriñden kelgen kabarga süyünüp kalat ekensiñ. Bizde
bolso kış jañı keldi. Taşkenge kar jaadı. Okuularıbız öz ireti menen jürüp,
kündör bat ötüp jatat. Sessiya, 20-yanvardan kiyin kanikulga çıgabız. Jañı jılda
üyünö bargan baldar «Frunze şamı» gezitinin birinçi sanın alıp kelip berişti.
Jakşı kep boluptur. Kızıgıp okuduk. Emi bayagı işter jönündö. Ayrım süröttördü
baldar çıgarıp kelişiptir, sizge salıp jiberem. Kiçinekey kölömdö çıgarıp
koyuşuptur. Uşu jakında Zeynep apaga dagı jolugam. Baya künü barsam, abışkası
katuu oorup süylöşö albadım. Basa, abışkası tuuralu bir-eki ooz söz. Al kişi 70ten
aşkan, respublikanın belgilüü kotormoçusu. Özbek SSR madaniyatına emgek siñirgen
kızmatker. Şarip Taliboviç Talibov Markstın «Kapitalın», Gorkiy, Çernışevskiy
sıyaktuu tolgon tokoy jazuuçulardı özbekçege kotoruptur. Adamgerçiligi mıktı. Üç
balası bar, Zeynep apadan. Bagıp algan Zarema degen tatar kızı 1942-jılı tuulgan,
Alıkuldun Jıparı menen teñ. Sizdin makalalarıñız jakşı taasir kaltırdı. Çoñ
meenet kılıpsız. Janagı makalada aytılgan Kerimbaev Suyün Alıkuldun işengen
dosu, komsomoldo, partiyada iştegen kişi azır tirüü, Frunzede je Sokuluk taraptı
jaşayt boluş kerek deyt Zeynep apa. Köp jıluu sözdördü ayttı. Al emi Nuriya je
Nurila (tak emes) Suyün Kerimbaevdin ayalı eken. K.Konduçalova bilet eken. Sabira
Kümuşalievanı surasam, Alıkuldun kotormosundagı «On ekinçi tündö» üy
kızmatçısının rolun oynogon, M.Rıskulov Sertobeydi atkargan deyt. Zeynep apanın
uşul pesa jönundö retsenziyası 1942-j. «Sov.Kirgiziyaga» basılıptır. (Özünün
aytuusunda). Agası (bir tuugan) Kerim Sooronbaev pedtehnikumda mugalim, partiyalık
kızmatker, ministr bolgon kişi. Ayalı orus kızı Nina. Azır jok. Al emi apası
asırap algan agası Sapargalıy Bazarbaev (surötün saldım) Alıkul menen detdomdo
çoguu tarbiyalangan. Alıkul barabançı, Sapargalıy surnayın tartıp jürüptür.
Kiteptegi sürötü menen salıştırsam dal çıktı. Narında et kombinatında vetvraç
bolup jurüp pensiyaga çıgıp, kaza boluptur.
Kayıñdıda atayın bank esebi açılganın Zeynep apaga aytam. Al kişi Alıkuldun
mürzösünö jañı estelik koydurup, eki bölmö muzeydi öz karajatı menen jasalgalap
berüu sunuşun K. Bobulovgo jazgan eken. Nesi bolso da üy adresin tolugu menen
jazayın kat menen taktaşıp körüñüz. Karşı bolboyt. 700084 Taşkent, 2 proezd
Nasırova 59 Zeynep apa Talibovaga tel 35-42-11 (Baldarı alsa, köp jaktırbayt) eske
alçu nerse Zeynep apa orus munözüröök kişi, özbektin saltına kirip ketken.
R.S. Zeynep apanı bir jaktuu künöölöp jatışat degeninen ulam «Leninçil
jaşka» arnap jazgan makalamdı süröttörü menen saldım. Okup çıgıp, uu-çuusuz
bolçuday bolso redaktsiyaga berip koysoñuz.
Salamatta boluñuz Munduzbek 5.01.89-j.
Salamatsızbı Pamirbek aba!
Sizdin jazgan kattarıñızdı kanikuldan kiyin kelip aldım. Kanikulda Frunzege
toktoogo ubakıt jetişpey ayılda es alıp keldim. Emi apreldin ortosuna çeyin okuu,
anan praktika baştalat. «Sov. Kırgızstanga» barabız.
Salıp jibergen gazetalardı okup çıktım. Jakşı çıgarıpsız. Zeynep apaga
aytsam, jetine albadı. Sizdin kattı, kitepterdi alganın söz kıldı. Makalanın
gonorarın Alıkuldun tobuna kotoruunu murda ele aytkan ele, jazıp iyem dep unutup
kalıpmın. Azır al sizge joop jazıp koydum jönötkön jatam deyt. Bizde kün özgöçö
suuk. Taşkende mınday kış seyrek bolot deşet. Köçögö çıkkandan korunup oturabız.
Pamirbek aba, bayagı sizge jibergen makalanı «LJ»ga berbey ele koyuñuz.
Kaytalangan nerseleri köp bolup kalıptır. Andan körökçö mende Ayday menen
Zeyneptin pedtehnikumda çoguu tüşkön sürötü bar oşonu salıp jibereyin, muzeyge
koyup koyuñuz.
Salamatta boluñuz Munduzbek 18.02.89-j.
Salamatsızbı Pamirbek Kazıbaeviç!
Menin jazgan kattarımdı aldıñızbı? Mistegül kelin jana jeender aman esenbi?
Özüñüzdün işteriñiz iygiliktüü jürüp jatabı? Biz, bala bakıra menen esen soobuz.
Taşkent jıluu.
Sizge bir ötünüç, eger mümkün bolso menin atıman Frunzenin bankovskiy sçetuna,
Alıkulga jazılgan statyalardın gonorarın saldırsañız men sizge çoñ ıraazı bolor
elem.
Meni suragandarga salam aytıp koyuñuz, baldardın, Misteguldun betterinen ööp
koyuñuz.
Dep jazuuçu Zeynep ejeñiz.
***

Urmattuu Pamirbek menen Mistegul kelin jana jeenderibiz çoguu esençilikte
turasızdarbı?
Jibergen belekteriñiz menen «LJ» gazetasın alıp, biz çoñ kubanıçtabız. Men
üçün bul kütülbögön okuya çoñ taasir etip, bir topko deyre özümö kele albay jürdüm..
Sizge, Munduzbekke Çoñ Rahmat!
Emi kalgan söz, surooloruñuzga:
1. Makar degen Alıkuldun janjoldoşu Süyuntbek Kerimbaev boluu kerek. Al
Leningradda okup jürgön kezinde eköö kat jazışıp turganın maga aytkanı esimde
kalıptır.
2. Retsenziyalarım — «Korol Lir», «Bednost ne porok» jön ele bir soobşçeniya
katarında berilse kerek, kalgan «12 tün» Şekspir, Evgeniy Onegin, Çaykovskiy,
«Çolpon» Rauhvergerge jazılgandardı retsenziya dep atasa bolot.
3. Dagı bir köñülümdögü koşumçaga abdan kerektüüsü: Bizge koñşu bolup turuşkan
Kasımalı Bayalinovdor.
Alıkul a kişi jönündö söz baştasa bütün özgörüp, jüzünö çoñ meerimdik, orustar
aytkanday «bolşaya simpatiya» raazılık payda bolor ele. A kişinin balalık
münözün, jürögünün tazalıgın, şaşkalañdıktarın keede Tügölbay eköö tamaşalaşıp
jırgap kalışar ele. Menin kırgızça okugan kitebim «Ajar».
4.Alıkuldun signaldık ekzemplyarın Munduzbekke menin közüm ötüp ketse saktalıp
kalsın dep tartuu katarı berdim. Anı menin Kerim baykem basmadan çıkkan jılı
koluma karmattı ele.
5. Emi akırkı surooloruñuzga men jakşı tüşünö albadım. Biz Maleevkada
akırkı jolu 1941-jılı may ayının baş çeninde je kiyinçereek joluguşkan elek.
Avgust ayında toyubuz öttü.
6. Sizdin akırkı surooloruñuzga kandayça joop berişimdi bilbey turam. Men
biröögö jardam surap kayrılmak tursun baş kötörüp salam berişten korkçumun, meni
körgöndö teskeri karap ketken kişiler köp bolgon.
Ejenin aytkanın ırastagan bir eskerüüdön:

Ramatılık Alıkuldun üylönüp, turmuş kuruusu öz oylogonunday bolboy kalganı,
oşondon ulam anın jürögü sızdap, buşayman bolgonuna menin da içim abdan oorugan
ele. Alıkul menin partalaş bir joldoşumdun karındaşına, boygo jetken, özünö
teñtuş kızga, süyüp jürüp üylöngön. Zamandaştarı, kalemdeşteri baarıbız jaş
jubaylardı çın jüröktön kuttuktap, eki jaştın tübölük kol karmaşıp, bala-çakaluu
bolup, ömür sürüülörün kaalap, ak tilegibizdi bildirgenbiz. Birok, az ele ubakıttan
kiyin, Alıkuldun jubayı aram oyluu biröölördün azgırıgına kirip, ajıratıp
ketkenin uktum...
Bir jılı, «Koy-Sarı» sanatoriyasında es alıp jürsök, Taşkenden kelgen biröö,
kızıl şayı kiygen, bagalegi sayma dambalçan, başında sayma topusu bar, sarı
çaçın arkasına bulaytıp, eki örgön jaş ayaldı eerçitip, sanatoriyanın alleyinen
köründü. Jakındap kelgende joldoşum ekööbüz orto jaştagı taşkendik kişi
eerçitip kelatkan, kızıl şayı köynökçön, jaş ayal Alıkuldun murunku, ajıraşıp
ketken ayalı ekenin taanıy koyduk. Ayal da bizdi taanıp, jer karadı. Janımdagı
joldoşum andan ötö bergende ızırıngan dobuş menen: «Alıkuldun arbagı ursun
seni, betpak!..» dep, sögünsö bolobu.
Esil Alıkul oşondon kiyin tük üylönböy, bir da perzent körböy jürüp ooruluu
bolup, otuz beş gana jaşında düynödön kaytkanı menen töbölük tirüü! dep eskergen
ele.
Kırgız SSRinin madaniyatına emgek siñirgen işmer,
zamandaşı, Satkın Sasıkbaev
Baarı bir elim, jurtum deyt ekensiñ, tuugandardı podrugalarımdı körgüñ kelet
eken. Közümdü jumup turup poezdge olturup baldarımdı jetelep alıp Frunzege karay
jönöp kalçumun. Egerde, bizdin bagıbızga perestroyka epohası kelbegende men oşo
boydon eç kimge muñum, zarımdı ayta albay jok bolup ketmekmin.
Alıkuldun emgegin kaltırbay sıylap, kötörüp çıkkanıñar üçün rahmat! Sizdin
ıyık işteriñiz üçün biz jaktan kanday jardam kerek bolso tartınbay jazıp
turuñuz. Mistegül kelindi «Koçkorluk» degeniñiz maga jakındık, jıluuluk sezimdi
oygottu. Baldardın jana özünün betinen ööp koyuñuz Sizderge bakıt, taalay den
sooluk tiley jazuuçu ejeñer – Zeynep.
Bizdin adres: Taşkent 84, 2-y proezd Nasırova dom № 59 t. 354211
R.S. Sizge «Kapitaldı jibereyin desem eñ ele çoñ oor eken, Munduzbekten berip
jiberermin, orduna Tagordun «Gour Mahonum» jiberdim.
Salamatsızbı Pamirbek!
Mistegul jana menin jeenderim jakşı jatışabı? Jibergen gezitiñizdegi
makalanı okup esim oop kalıptır. Sizdey jaştarga rahmat. Siler bolbosoñor bul
jazuular dünüyö jüzün körör bele! Men üçün munun baarı tüşkö okşoyt. Midinge
rahmat. (Midin Aliev P.K.) Eç kaçan esten çıkpayt. Silerge den sooluk, bakıt tilep
ejeñer – Zeynep.
Jezde karılık, oor işterdin taasirin jeñeyin dep ubara bolup jatat. Eki aydan
beri statsionarda. Meditsinanın küçü, jezdenin volyasına işenip biz baarıbız
ümüttöbüz, oorunu jeñip çıgışına.
Mende Alıkuldan eç kanday estelik kalbagan. Sürötkö tüşkön emespiz. Eger esinde
bolso jeñem bilet. Apam eköö barıp menin buyumdarımdı köçürüp (Burulça Elebaeva
P.K,) kelişken. Jeñemdin esinde kaldı beken, surap körüñüz. Alıkul üydö jok
boluçu, Isık-Köldö dem alıp jatkan ubakıt ele.
***

Pamirbek, Mistegul jana jeenderibiz salamatsıñarbı?
Biz jak esen sooluktabız. Birok, bıyılkı jaz suuk keldi, eki gazetañızdı,
katıñızdı aldım. Estep turganıñız üçün rahmat! Alıkuldun sürötün körgön emesmin,
menimçe, köynögü kosovorotka pidjagı menen şapkesi özünükünö okşoboyt razmeri
çoñurak. 15-16 jaşarı bolso kerek. Külüypa ekööbüz 1945-46 jıldarı Moskvada bir
top birge bolduk. Oşondo dostoşkonubuzdu Frunzegekelgende da ulantıp jürdük. A
kişi men Taşkenge ketip kalganımda şaarda jok ele. Men bolsom jiberbeyt elem
dep jürçü. Siz men üçün köp ubara bolup jatasız. Sizdi Alıkuldun ruhu koldosun
joluñuz açık, üyüñördön bakıt arıbasın!
Mistegüldün, baldardın betterinen ööp koyuñuz! Burulça jeñemdin sözdörünö kapa
bolboñuz, kartayıp ooru baskanda jalgızçılık a kişini kıynap koygongo okşoyt.
Bizdi bir tuuganınday körçü. Eger körüp kalsañız salam aytıp men üçün betterinen
ööp koyuñuz! Nasip etse bıyıl körüşüp kalarbız.
Ayday menen tüşkön sürötümdü üydö izdey berip, çarçadım. Munduzbek ekööbüz
kolubuzga karmaganıbız esimde. Surap körüñüzçü menin esimde jok balkim aga berip
jibergendirmin.
Sizge okşogon inteligentter talabı menen uyuşulup çıkkan Frunze «Ak şamıñar»
kut bolsun! Andagı makalañızdı okup çıktım. İlgeri men aspiranturada okugan
kezimde prof. Bernşteyn aytkan lektsiyalar esime tüştü. Bayırkı kırgızdar jönündö
köp nerseler ukkanbız. Jezde statyañızdı okup çıkkandan kiyin oyubuzdu jazıp
jiberebiz. Birok bizdin açık aytuubuz kıyın bolso kerek.
Men dagı gezitke jazılayın degen oyum bar. Erejelerin jazıp jiberseñiz, dagı
bir koluñuz tiyip kat jazıp kalsañız.
Salamım menen Zeynep eje.
11-Aprel 1989-j. g.Taşkent.
Salamatsızbı Pamirbek!
Mistegül jana baldarıñızdar menen esençilikte turup jatasızdarbı? Biz bolsok
çoguu aman esenbiz. Birok jezdenin oorusu katuulap turat Men Kırgızstanga
baralbayt okşoymun. Burulça jeñemdin süylögöndörün ugup (gezitke çıkkan makalanı
okup P.K.) abdan ıraazı boldum. Jeñem çındıktı jaşırbay ayta turgan kişilerden.
Salam aytıp koyuñuz. Kelbedi dep kapa bolbogula, nasip etse barıp kalarmın.
Mistegüldün, baldardın betterinen ööp koyuñuz!
Silerdin esendigiñerdi tilep jazuuçu Zeynep ejeñer 27.VIII.1989-j.
Mına uşul kat jazışuular jana alardan ulam jarıyalangan makala, oy-pikirler
okurman jurtka ayrım maalımattardı aluuga jardam berer.
Alıkuldun birinçi jana akırkı jubayı Zeynep SOORONBAEVA

ELESİ ESİMDE

Moskvadan kelgen soñ 1941-jıldın avgustunda üylönüü toyubuz boldu. Soguş
aloolop turgan. Vokzaldan alıs emes jerdegi Tüştük köçösündö eki kabattuu üydö
Tügölbay Sıdıkbekov, Kasımalı Bayalinov, Temirkul Ümötaliev, Ömürkul Jakişev
menen koñşu jaşap turduk.
Çakan, eki bölmölüü üyübüz köz kubandırgıday ıñgayluu ele. Özgöçö, törkü
bölmöbüzgö tagılgan ak, ülpüldök tereze parda, jaşıl tüstögü jarık kalkalagıç
(abajur), andan tögülgön jumşak, kögüş-bozomuk nur bölmö içine kandaydır başkaça
tür berip, sıykırduu da körsötçü. Uşul bölmödö kagaz jıyılgan çoñ jazuu üstölü
turar ele.
Jañı üylöngönübüzdö Alıkul oşol üstölgö seyrek oturup iştööçü. Baktıbızga
ereerkegen men: emne üçün köp iştebeysiñ, emne üçün soguş, tıl jönündö jazbay
kaldıñ dep kez-kez surap kalçumun. Joop berçü emes, tek gana sözdü özgörtüp, asker
komissariatında bolgonun, soguş jayında aytçu da, ün katpay kalçu.
«JAZARIN JAZAM, deçü Alıkul çeçilse, birok başkalarday jazuunu kaalabaym.
Jazuunun ubagı kelet...» Jaştık şerti kılıp, oy-tilegibizdi köp bölüşüp jürdük.
Ne sonun uçkul kıyaldarga batçu elek! Keede, bu kurgan soguş bütsö ele Isık-Kölgö
köçüp ketebiz, oşoyakta jaşaybız degen bütümgö kelçübüz. Köbünçösü kün batıp
baratkan, aylana dımıgan küzgü keçterde...
Dagı bir köñüldö kalganı «Parper» degen kooz kalem sabın ıyık körçü. Janınan
tüşürböy jürgönün adep taanışkanıbızdan beri bilçümün. Tüştük köçösündögü üydö
turganıbızda anı monçodon uurdatıp iydi. Kostyumu menen. Maga telefon çalıp,
uurdatkan kiyimine kaygırbay, oşol «Parperine» katuu kaygırganı esimde.
Üyübüzgö men bilgenden, Joomart, Otunçu Sarbagışev, Süyüntbek Kerimbaev,
Kapar Aytiev köp kelişçü. Iramatılık Joomart oyun-çından külö süylöp, jasagan
tamagımdı maktap, anan Alıkuldu Zeyneptey jarıñdın barkın bilbeysiñ dep
jemelegensip koyçu. Kayran kişi! Jokem kelgende kabagıbız açılıp, kubanıp
kalçubuz. Mınday bir okuyanı aytayın. Bir künü Alıkul maga çın sırın ayttı.
«Soguşka albay jatat. Joomart, Jusup, Mukaydan kalıp jaşagım da kelbeyt», deyt.
Bul üçöönü mına uşunday jakşı körö turgan.
Al emi Süyüntbek Kerimbaev menen Kapar Aytiev Alıkuldun mıktı dostoru bolgon.
Kapardın dayını müldö kırgızga belgilüü, Süyüntbek bolso ubagında respublika
komsomolunun Borborduk Komitetinde katçı, kiyin jooptuu kızmattarda iştep
kelgen mıktı jigit ele.
T.Samançin, K.Malikov, T.Ümötaliev, Ö.Jakişev, T.Sıdıkbekov Alıkul sıylapbarktagan zamandaş adamdarı Tügölbaydın jubayı Asılgül ıramatılık bizge janalı kalgan jok. Ekööbüz sırdaş elek. Al emi janı tirdik nemeler ulanıp ketse dep
peyilderin keñ salgan Burulça (Mukaydın jubayı), Külüsün (Jusuptuku), Tenti
(Joomarttıkı), Zuura (Temirkulduku), Avina (Tölön Şamşievdiki), Nuriyla
(Süyüntbektiki) jeñelerdin nietteri dale bolso köñüldö. Jakşı nerseni jıldar
öçürö albayt eken!
Üy-bülölük ıykı-tıykıbız kaçan baştaldı? Emne sebepten? Azır oylosom, ırk
kelişpöönün baştalışı 1942-jıldın kışına tuura kelet eken. Koş boyluu bolup
kalgan kezim. Mınday uçurda ayalga özgöçö kamkorduk, tınçtık, keçirim talap
kılınat emespi. Münöz özgörüp, tutalançaak da bolup ketet. Alıkul negedir munu
tüşünböy, salkın tartıp baratasıñ dep, meni akırından kızgana da baştabaspı.
Mümkün, ubaktıluu uşintip jatat, tüşünüp kalar dep özümdü jootkotup kördüm.
Sıyagı, antüügö kaysı bir ölçömdö iştegen işim «negiz» berdibi? Anda men
iskusstvo işteri boyunça respublikalık başkarmada teatr bölümünün uluk
inspektoru bolup iştööçümün. Kızmatım özümö ayabay jakçu.
Spektakldi talkuuloodo bolobu je dramaturgdun jañı kol jazmasın okuuda
bolobu, aytkan sın-pikirlerime başkalar kulak salışçu. GİTİStin bütürüüçülörü
koygon «Korol Lir», «Jardılık kemtik emes» degen spektaklderge jana oşol kezde
koyulgan başka bardık spektaklderge jazgan retsenziyalarım «Sovetskaya Kirgiziya»
jana başka gazetalarga üzgültüksüz jarıyalanıp jattı.
Ooba, kantse da, soguş uçurundagı işteribiz kıyla çımırkanuunu, künü-tünü
emgektenüünü talap kılgan. Biz eki nöömöt katarı menen iştööçübüz. Üy tiriçilik
menen alpuruşuuga degele ubakıt kalbayt. Bul jagınan Alıkuldun künöölögönü tuura
ele. Erteñ menenki 9da ketip, keçki 11de kaytkan uçurlarım, a keede jañı koyulgan
spektaklden kiyin anı talkuuloo üçün tünkü 1-2lerge çeyin karmalıp kelgen
kezderim köp bolgon. Ajıraşuubuzdun sebepterin dalay oylonup, dalay baş
katırdım. Albette, Alıkul ayalın az körsö, az sırdaşsa, kanday kişige jagat bul iş?
Ayal degen üydö boluş kerek, üy tiriçilikti unutpaş kerek turbaybı körsö. Kap,
attiñ ay deym uşu azır, Alıkul bar bolgonu jarım jıl ele çıdap koygondo, al
işten özüm ketpeyt belem! Kiçinekey ele, söömçölük ele «diplomatiya» jetişpey
turdu... Çıdaşsak, naristebiz törölüp, ene katarı işten boşop, küyöögö, üy
tiriçilikke jakşılap köñül bölböyt belem! Al baykuş meni küçtöp bolso da üydö
oturguzgusu keldi. A men, esi jok, üybülöçülüktö - negizgisi ayal meerimin, üy ookatı,
al tüzgön jıluuluk ekenin könülümö algan emes ekemin.
Özümdü kandaydır işmer eseptep, Alıkuldun ar bir aytkan jemesin taş ırgıtıp
tosup alçumun. Men üçün negizgisi kızmat deçümün.
Eldeşçübüz – kayra uruşçubuz; uruşçubuz kayra eldeşçübüz... Kee bir tündörü
tandı appak atırıp, mamilebizdi «anıktoo» menen kün ötüp ketçü. İçin tarıtıp,
anan kayradan jumuşka ketçümün. Kayra bayagı...
Çınında ele kızıbız törölgöndön kiyin üy-bülöbüzgö kandaydır jıluuluk kirdi.
Alıkul kubanganınan uktabay çıgat. Abalımdı kızımdın abalın suramjılap, töröt
üyünö neçen kelip, neçen ketet.
Adegende kızıbızga ısım tappay kıynaldık. Alıkul kızına ugumduu, kooz, oşonu
menen birge maanisi jetimdüü kırgız ısmın koygusu keldi. Akırı en sonun at taptı
– Jıpar! Ooba, çınında Jıpar ugumduu ısım ele.
Birok, attiñ... kubançıbız uzakka sozulbadı. Töröt üyünön suukka urungan baykuş
çürpöbüz bar bolgonu 15 kün jaşadı. Karışkan kolumda öçüp, solugan gül sıñarı
kubarıp üzülgön. Naristem meni özü menen koşo alıp ketkendey sezilgen. Ansız da
bir üzüm baktıbız uşintip çoñ kaygı menen ayaktadı.
ESİMDE, KIZIN koluna kötörüp çıgıp, körüstöngö jaşırıp kelgen soñ, Alıkul
özün jogotup burkurap ıyladı. (Şayık Jamansarievdin aytuusunda al uçup ketken
çürpösü, Jıpar kızdın söögün azırkı temirjol vokzalının janındagı akkayıñdın
tübünö ayarlık menen jaşırıptır P.K.). Töröt üyün, öz işine at üstünön karagan
vraçtardı uruşup, sotko berem dep ooluktu. Eptep jatıp tınçıttım. Alıkul oşondon
kiyin uzak ubakıt iştey albay koydu. Baktısız üyübüzdö tunjuragan eki baş. Jok,
añgıça bizdi ayap karaganday köñül jılıtkan jaz da kirip keldi. Biz bara-bara
künümdük turmuşka alaksıp kaldık.
Kızıbızdın çarçap kalışı esten çıga tüşkön ır-çırdı kayradan köñülgö saldı.
Emi oylosom, Alıkuldun ayrım «dostoru» oşol jürüşümdön kandaydır «öön»
tabışıp, anın şekçil jürögün kıyanat uşak-ayınga çulgap koyuşkan okşoboybu.
Teatrga jaydarı, ınak-ısık barıp, anan ele kütpögön jerden Alıkuldun kabagı
bürkölüp, murçuyup kala turgan. Meni menen bir orunda oturuunu kaalabay, keede üydü
karay joldun eki tarabı menen kaytıp kelçübüz. «Emne üçün münözü ters, kırs, tez
özgörülöt sebebin bilçü emesmin. Kim biröölördün men tarapka külüp koygonu ogo
beter kabagın tüşürçü. Oşol kapası jazılıp ketse go jakşı, a jazılbasa, juma, ay
boyu süylöşpöy jürö berçübüz.
Alıkuldun közdöy tuugandarı jok bolçu. Kızı menen kez-kez kattagan uluu ejesi
başınan ele meni jaktırçu emes. Dastorkon jayıp jatkanda, kolum kaltırap turar
ele. Al Alıkulga kolhoz başkarmasının kızın kayındap koyup, anısı işke aşpay
kalganın bilçümün.
Turmuş közgö urunbagan mayda nerselerden baştalıp, anan kezi kelgende oşol
baykala berbegen nerseler çeçüüçü, çoñ maanige ee bolup, natuura umtulsañ
toskoolduk bolup çıga kelçü talaşsız çındıktın özü eken. Biröölör
ajıraşkanıbızga meni künöölöşöt, türdüü ayıp tagışat, antkeni anı kaltırıp
basa beripmin da. Mümkün, oşondoydur, mümkün çını menen Alıkuldun köñül otun
tabalbagan çıgaarmın? Bul tuuraluu köp oylonup, köp tüyşöldüm, akırı, kanday
bolso da, aga kayrıla ketüünü jön taptım.
Turmuşubuzdagı mayda ıykı-tıykılık bara-bara çoñ jarakaga aylandı. Uruşkan
kündörü apamkına ketip kala baştadım. Alıkuldu sınap köröyün deym. Jaştıgım da,
jañılıştıgım da uşunda. Alıkul artımdan kelçü emes. Kün sayın uruşup, kün sayın
tabışkan başkalar sıyaktuu iyigip koybogon! Arabız alıstadı...
1943-jılı avgustta ajıraşıp kettik.
Esimde, ajıraşkanıbızda anın üyünön keçkisin ketip kalgam. Apam menen
Burulça jeñem (Mukay Elebaevdin jubayı) barıp, buyum-tayımdarımdı alıp kelgen.
Ötkön ömürübüz bir körgön tüş öñdüü sezilip, öz-özübüzçö, kaydıger jaşap kaldık...
Ajıraşkandan kiyin jolukkan uçurlarıbız boldubu? Bolgon. Frunzede anda el az
ele, arı çakan. Bir jolu köçö boyunan, eski ökmöt üyünün janınan Alıkuldu körüp
kaldım. Baykamaksanga salıp, men jaktı karaar beken dep asta köz jiberem. Alıkul
karap kelatıptır! Kaçan tokto dep aytar eken, üygö keteli deer beken? Özüm toktoogo
sokur namısım jol berbeyt. Jok, antpedi. Üygö kirsem, bir topton kiyin telefon
şıñgırayt, «Öz jolum menen kelatsam, meni karadı dep oylobo, seni karaganım jok»
dep Alıkul trubkanı şak koyup koydu. Dendaroo bolo tüştüm.
Kızık, emnege uşul okuyanı taptakır unuta albaym.
Oşondon köp ötpöy Moskvaga barıp, GİTİStin aspiranturasında okup kaldım.
Alıkuldu akırkı jolu 1946-jılı Frunzede kördüm. İlimder akademiyasına kirip
baratsam, andan çıgıp kelatıptır. Köz karaşıbız çagıla tüşüp, Alıkul ordunda
katıp kaldı. Emne dep aytarımdı bilbey men dagı çetke çıga berdim.
Ekööbüz münöz, köz karaş jagınan bölök adamdar bolup çıktık. Munu al da, men
da tüşündüm. Oşol tüşüngönü üçün al araga kişi tüşürüp, eldeşüünü kaalabadı. Öz
tagdırıbızdı özübüz çeçebiz dedik. Suugan niet-köñüldü agasınday kayrılgan
ıramatılık Joomart da, öz agam Kerim da jakındata albadı. Eköönö teñ Alıkul
«bolboyt» dep kol şiltep koyuptur.
Tört jıl boy jürdüm, 1947-jılı jañı tagdır taptım. Oşondon beri
Taşkendemin.
Akındın ölümünön kiyin maga tagılgan ayıptoolordun jöndüüsü da, jönsüzü da
bar. Birok, körüp bilgendey «çotko salganda» keede janın küyüp ketet eken.
Eki jıldık ömürübüzdö Alıkul Şekspirdin «On ekinçi tünün» kotordu,
klassikaga aylangan aytıluu ırların kiyin-kiyin, ajıraşkandan kiyin jazdı.
Alıkul maga ır jıynaktarın körsötköndön tartınçu. Anın jalgız maktanıçı,
sıyınıçı ele anda «Jolbors terisin kiygen baatır» boluçu. Körsö, asıl jüröktüü
akın özün-özü tabalbay, çıgarmaçılıktın azap-tozogunda küyüp jürgön turbaybı.
Alıkuldun tünt, oyçul münözündö öz sözün ayta elek çoñ akındın kumarı, ubadası
jatkanın kiyinçereek tüşündüm.
1966-1988 jıldar.

Burulça Elebaeva:
OYLOP-OYLOP ÖKÜNÖM...
Mından deerlik jıyırma jıl murda (1969-j.) ataktuu jazuuçunun üyünö barıp,
astanasın ayar attap kirgenim esimden ketpeyt. Frunze atındagı zavoddo iştegen
Akınbek klasstaşım ekööbüz kiyin al jakka köp barıp, Burulça ejenin (Sokuluktagı
bizdin ayıl Asılbaştın kızı) çayın dalay içtik.
Oşondo, Jusup, Joomart, Mukay jönündö gana jonunan süylöşkönübüz bolboso,
Alıkul tuurasında söz kılganıbız esimde jok. Kiyin, akındın ömürbayanı menen
çıgarmaçılıgına kızıgıp izildey baştaganda, Burulça ejege kayra barsam,
karsılday külüp mintpedibi: Ee, aylanayın, Pamirbek! Bayagı jıldarda, menin es,
akılım toluk kezde emne surap algan jok eleñ. Emi, mintip seksenden ötüp, erteñ
menenkini azır, azırkını anan unutup turgan çagımda jırgatıp dele eçteke aytpaym
go... Birok, mınça kelip kalıpsıñ, anın üstünö Zeyneptin gezitke jazgan eskerüüsün
baldarga okutturup alganım, anan kalsa dagı bir jerde anı bilgender al jönündö
söz kılganıbız köp nerseni eske salgansıdı. Oşolordon kalganın aytayın. Anın
üstünö köbüröök aralaşıp kalgan jagdayım bar. Emi, kalıs söz aytıp, Alıkul ömürün
taktaganga saga jardam berüümö Kuday özü kubat bersin... dep jana Asılbaş ayılı,
Akınbek tuuraluu da uçkay kep kıla söz tizginin tömönküçö taştadı.
Emi koldon kelişinçe eske tüşköndörün aytıp bereyin. Negizgisi Zeynep tuura
aytıp, kalıs jazganına ıraazımın. Mintip seksenden aşıp sepeygen kempir bolgon
çagımda este bolgondorun dele jarıtıp aytıp bere albasmın. Birok kantken kündö
da Alıkul menen Zeynep jönündö tuura bayan kuruu karılık parzım... Kiyinki
muundarga uyutku bolorluk birdeme ayta alsam, talaş-tartışka ünümdü koşup,
kandaydır bir taktoogo kömöktöşsöm degen gana nietim bar...
Özüñör bilgendey Mukay kiçinesinen jetimdiktin zapkısın körüp, zarıgıp boy
tartkandıgınan üygö jetim baldardı köp alıp keler ele. 1931-jılı bolso kerek,
demeydegisindey dagı eki balanı eerçitip keldi.
Bular kimder? degen suroomo unçukpay, «tamak alıp kel» degendey işarat jasap
koydu. Kelgenderdin biri Alıkul eken. Süylöşköngö ebi jok, togologunan kelgen
komsoo bala dale künü bügünküdöy köz aldımda.
Alar ketkende «Bul baldarıñ dele kişi menen süylöşköngö, alik alışkanga
jarabay turgan nemeler go» desem, Mukay kuuduldana-çıkıyın söömöy menen körsötö
«Uşul balada bir nerse bar ekenin tuyup turam. Anın komsooluguna köñül burba.
Çirkin turmuş kimdi gana müñkürötpöyt. Birok aga çıdagan kişi jeñet» dep külüp
koydu. Körsö, baykuş bala kiçinesinen jetim kalıp, tartınçaak öskön tura.
Oşondon, mamileleş bolup kaldık. Iras ele, Mukay baykaganday komsoo,
kısınçaak bala Alıkuldun algaçkı talant uçkundarı ulam sezile baştadı.
Daam sızışıp, kol bala sımal bolup kalgan Alıkuldun münözün ulam tüşünö
bergendey boldum. Al dayıma sözgö sarañ, oyçul, tünt. Uşundan ulam Alıkul menen
süylöşüp jürgön çagında Zeynepke mintip aytkanım bar: «Ekööñ jup bolup, jaşap
keteriñerge ançalık işenbeym».
Zeynep jaştıgınanbı, je tabiyatınan şayır, münözü açıktıgınanbı, bul kepti
jigitine aytıp koyuptur. «Burulça jeñemdin bul emnesi?» dep, Alıkul taarınıçın
Mukay menen Tügölbayga bildirgen eken. «Tuura aytsam tuuganıma jakpaym» degendey,
anın emnesin ayttıñ ele, eköönün ımalasın muzdatıp, dep Mukay meni zekidi.
Zeyneptin enesi Zuura apanın «uşul kenje erke kızımdın kim menen söz
bekitişip, kanday nemege süylöşüp jürgönünö köz salçı» degeninen ulambı, eköönün
mamilesine ogo beter kızıga tik bagıp kaldım. Eki jaştın baktıluu bolup,
ıntımak-ıraşkerlikte jaşoosun kaalabagan adam bar deysiñbi. Birok, men özümdü
kançalık kalçabayın, soorotpoyun, baarı bir içki tüpöyüldön, buşaymandanuudan
kutula albadım. Antkeni, eköönün sırtkı turpattarı, kulk-münözdörü da kooşpoy
turçu. Biröö özünçö sırduu aalam, içinde bıçılbagan kunduzu bar öñdöngön sandık
sımal, ekinçisi açık münöz, şayır, jaydarı jürgön jan ele.
Balkim, Alıkulga okşogon zalkar talanttardın jönököy adamdardın an-sezimine
bilinbes da, sezilbes da kupuya sırı bardıgınan uşunday taasir kalgandır. Zeynepke
jeñelik köönümdön jan tartkan men emes, çıgarmaçılık menen alışıp jürgön
ayrımdar dele Alıkuldun oyluu ır saptarına tüşünböy, ters mamile jasap, anı ogo
beter jalgızsıratkanın kandayça tüşündürüügö bolot?
Kırgız kızdarının algaçkılarınan bolup teatraldık iskusstvo jaatında
Moskvadan bilim algan, zirek kız Zeyneptin tagdırı emnege tuş kelerin anda kim
bildi deysiñ. Birok kantken kündö da uşul eköönün tütün bulatıp keterine ançalık
işenbegen bayagı sanaamdan arılbadım. Uşul oylorum ordunan çıkpay ele kalsa eken
dep, özümdü jemelegen uçurlarım azır da jadımda.
Oşentip, Alıkul menen Zeyneptin kız-jigittik mezgili bütüp, üy-bülölük
oomattarı baştaldı. Ooba, bardık nerse adegende tattuu boloru bışık emespi.
Birok akın özü jazganday «köñüldör kalışıp, öz ara mamile tez muzdap» ketti go
çirkindiki dese... Murdagı açık münöz, şaydoot Zeynep negedir öñünön öçüp
ketkensidi. Munu dele tüşünüügö bolot. Biröönün kökürök küçügü, erkesi, emi mintip
kazan-ayakka aralaşıp, anısın işke togoşturup janı tınbay kalbadıbı. Anın üstünö
oşol kıyın kezeñdin kapşabına karabay teatrda iştegender ötö jigerdüü
emgektenişçü. Uşunday küjüldögön kündördö Zeynep eki tizgindi bir karmay albay,
jalañ öz işine ıklas koyup, üy-bülölük mamilenin maydabaratına ançalık maani
berbey kalışı da ıktımal.
Turmuştun zapkısın tartkan Alıkul dele jaş jubayın janınan karış
jıldırgısı kelbey, bötön közdördön korup, ıyık tutarın açık aytalbay, sezdire
albay buşayman bolgonduktan, tünörgön janı ogo beter bürkölüp, sıpaa münözü
kırstıkka, opsuz içi tardıkka aylanıp ketkenin tuybagandır. Mintip, a dep, bu
degenibiz menen eköönün tagdırı öz koldorunda ele. Oşonduktan, aşıkça
paygambarçılıktan payda kimge deym da? Munu aytkan sebebim Alıkul jönündö
jazgandar, eskergender köbünçö bir jaktuu söz aytışat. «Ayalı taştap ketken, çanıp
ketken, jön ketpey şıpırgısına çeyin ala ketken» je «balamdı emizsem kelbetim
buzulat» degen kepter ubayımga salat.
Oşentip, turmuştun tolkununda eköö çamındıday bölünüp kalıştı. Munun sebebi
emnede degenge aytar joobum, bojomol, dalilim bul. Alıkuldun bir münözdügü, oñoy
menen adamga açılıp süylöbögönü, mamilesinin ıksız toñdugu bar ele. Birok munun
baarın bötön kişige jasasa da aymonçoktoy, bilimdüü jarı Zeynepke körsötpösö
bolboyt bele. Uçurunda uşul kepti nege aytpadıñar degeni turganıñdı sezip turam.
Zeyneptin enesi Zuura apaga koşulup, bir çeti köñül jubata, ekinçi jagı ses körsötö
dalay iret keñeş kurganbız Zeyneptin özünö. Alıkulga da agasınday bolgon Joomart
tarabınan bir top ele söz aytılgan.
Birok teatr işinin özgöçölügünö jaraşa Zeynep erte ketip, keç kelişinen ar
kanday sözdördü çıgarışkan körö albastardın ayıñı Alıkuldun içki düynösünö
bülük salıp, negizsiz kızganıçtı tüptögönü baarın jokko çıgardı. «Bagı jokko dagı
jok» degendey, je Alıkuldun öz sözü menen alganda «taş idişke kuyulganday
baktısına» kızı Jıpardın çarçap kalışı üy-bülö üröyün birotolo uçurup taştadı.
Uşul jaşka kelgenimçe eköönün taalaysız tagdırı zeenimdi keyitet. Antkeni,
bir üy-bülö katarı oçoktoru öçtü. Oşondon kiyin Alıkuldun dartı ogo beter ötüşüp,
jalgız boy jürüp, akırı otuz beşinde jayradı... Zeynep bolso öz jerine bata
albay, başka jakka turmuş kurup ketti. Oşentip, kırgız poeziyası Alıkul akınga ee
bolgonu menen kırgız önör taanuu ilimi Zeyneptey adisinen ajıradı. Attiñ
deseñçi, eköö birdey kırgız madaniyatının koş jıldızı katarı janıp turganda
dagı sonun omoktuu çıgarmalar jazılıp, izildöölör işke aşpayt bele da
kiyinkilerge çıgarmaçılık kömök, jölök bolboyt bele!
(«Leninçil Jaş» 6-iyul, 1989-jıl)

Alıkul, Zeynep bayanı

ARDAKTUU Zeynep eje! «Leninçil jaş» gazetasının 1989-jıldın 26yanvarındagı sanında Sizdin «Elesi turat esimde» attuu maanisi povesttey, kölömü
Midindin «Açılbagan katınan» az ele kem retrospektivdüü publitsistikañız
jarıyalanganda Sizge jurnalistter «apa» dep kayrılıştı... Al dele tuura, antkeni,
gazeta jaştardıkı, redaktsiyanın kızmatçıları dele jaştar emespi. İlgeri, özüñüz
kübö bolgondoy, «Leninçil jaştın» redaktoru Joomart Bökönbaev bolso, azır anın
ordun baskan – akın Akbar Rıskulov. Ötköndün baarı ele jaman emes tura. Alardın
arasında dalay jarkın elester jıldızday jarıgın çaçıp kala beret eken...
Asangalıy Kerimbaevdin Alıkuldun «Suluuga» (Sizge!) arnagan ırına çıgargan
obonun ukkandırsız, eje? Oşondo Tenti eje emnegedir tunjuray tartıp, suz bolo
tüştü... Sizdin «Esimdeñizdi» okugandan beri bir oygo kelemin: «Tenti eje oşol
obondu ugup, Alıkul menen Sizdin az jaşagan kündörüñüzdü, kıyal-joruguñuzdu eske
tüşürüp, tunjuray tüşkönbü? Siz jazganday: «Joomart menen Tenti ayabay sizderge
tilekteş boluşkan» tura?..
«Sen jakşı eleñ, men süyö elek çagımda» uşul saptardı Asangalıy kökürögünün
köödönü menen ırdayt. Tim ele kañırıktı tütötöt, mañdayına çıbırçıktagan terin
sürtüügö argası kelbeyt... Zeynep eje! Sizdin «Esimdeñiz» bolboso bul kat
jazılbayt ele. Balkim Sizdin buguñuzdu bul kat bir az açaar? «Suluugası» menen
Sizdi biyik kötörgön Alıkulga, aga ukmuş kup kelişken «janduu» obon çıgargan
Asangalıyga jurt ıraazı. Baarıñar (Alıkul, Siz, Joomart, Tenti) tarıhta
kaldıñızdar! Uşunu sezüü çoñ baktı emey emne! Küülüü-demdüü, sak-salamat jaşay
beriñiz! Kalemiñiz mokobosun! Uşul «Esimdeñiz» maga bir çoñ romandın
konspektisindey sezilet. «1966-1988-jıldardın içinde jazılgan oçerkte ne
okuyalardın, ne münözdördün, özgöçö «bir sırduu, miñ kırluu» Alıkuldun kılıkjoruktarının elesi bilinip turbaybı! İzildegen köp, «iynine» çeyin bilgen az,
«Siz iyindi» da, Alıkuldun eç kim bilbegen içki düynösün, kumarın da bilesiz. Elge
Alıkul aligiçe keede tüşünüksüz, karama-karşıluu, anın asıldıgı da kataları da,
je bolboso anın eriginin maanisi (maselen, menin versiyam boyunça kohtun
tayakçasınan Sizdi ayap, atayın ajıraşkanı?) da eç kimge toluk maalım emes. Siz
«açılsañız», esteseñiz közüñüzdün tirüüsündö çoñ emgek kılgan bolosuz. Tiliñiz
adabiyat tili, kooz eken. (Jazgan M.Tentimişev P.K.).
Eje! «Esimdeñizde» dagı bir sonun, közü ötüp ketken ejeni eskeriptirsiz:
«Tügölbaydın jubayı Asılgül ıramatılık bizge jan-alı kalgan jok... Jakşı
nerseni jıldar öçürö albayt eken».
Ak süylöö dooru kelgende jaş çaktagı katalardın kee biröölörün moynuñuzga
alganıñız Sizdi jogoru kötöröt, jeñildetet. «Al baykuş meni küçtöp bolso da üygö
oturguzgusu keldi. A men, esi jok, üybülöçülüktö negizgisi – ayal meerimi, üy ookatı,
al tüzgön jıluuluk ekenin könülümö algan emes ekenmin» dep moynuñuzga alasız.
Mınday ak süylöp oturuşuñuz jamı jurtka jagat, el Sizdi tüşünöt. Anısı az
kelgensip, çındıktın çok ortosun aytıp saldıñız: «Arzuusuna» oşondoy arzuu menen
joop bere albay, aldap, jubatıp ömür sürgöndön körö ketip kalganımdı bir çetten
tuura taptım. Albette, aga kıyın jan alganday boldu, birok jalgan sezim menen
süyöm dep ubada berüü menin münözümdö jok ele... Ekööbüz münöz, köz karaş jagınan
bölök adamdar bolup çıktık. Munu al da, men da tüşündük. Oşol tüşüngönü üçün al
araga kişi tüşürüp, eldeşüünü kaalabadı.... Iramatılık Joomart da, öz agam Kerim
da jakındata albadı. Eköönö teñ Alıkul «bolboyt» dep kol şiltep koyuptur».
Mınday ak süylöögö ne jetsin! Birok, Eje, Sizdin oyuñuzga kirbegen bir nerse,
men jogoruda aytıp ketken aeo. Akılı sergek akın az ömürü kalganın sezdi. Sizdi
dartka çaldıga elegiñizde aman-esen «attantıp» jiberüü üçün gumanduuluktun çoñ
çokusunday iş kıldı. «Ajıraştım süygönümdön, al aman-soo kezinde» degen oyu
ırınan ele bilinip turbaybı:
«Koş jan erkem, «Koş» dediñ dep taarınba,
Meni estebe, meni kütpö sagınba!
Jaş kezektey ınak süyüü jok eken,
Otuz jaştın ulam arkı jagında».
«Jaş kezektey» degeni «den soo kezdegidey» dep aytkanı emespi?
Den soo kezdegidey ınak süyüü çınında bolboyt ko, çirkin! Al emi otuzdan
arılagan sayın oorukçal adamda kaydagı «ınak süyüü?» Özü korunganı az kelgensip,
algan jarının ar kıymılın tiktep añdıp, aramzalıkka da ötöt... Ooruluu kişide
kızganuu, korkuu, añduu, aramzalanuu bat-bat baykalat. Akın da mınday abalda
bolboppu? Sizdin jazganıñızga karaganda («Eldeşçübüz, kayra uruşçubuz,
uruşçubuz, kayra eldeşçübüz... İçin tarıtıp, anan kayradan jumuşka ketçümün.
Kayra bayagı...») oşol kırdaalda degele Sizden «boşonuu» jeñildey sezildi,
antkeni jok degende Siz darttan oolak bolmok bolduñuz. Ajırasa da, süygönünön
ayrılsa da anın aman-esen oolak jürüşü Alıkuldun gumanizmine kup kelişip kaldı.
Oşon üçün Joomarttay «birinçi adam», Kerimdey karaçeçekey agayınız ortogo
tüşüşsö da sırtınan «kolun şiltep», kalıstardın kebine muyubay koygonuna içinen
özün-özü maktagandır...
«Suluuga» filosofiyalık ır. Akılı tolup, kuragı elüülörgö barganda «meni
tüşünöör» dep jazgan sımal. Alıkul bul ırın daroo ele jazbaptır. Özü neçen jıl
Sizdi tüşündö körüp (anan kalsa tüştün fiziologiyası, çirkin, tak baştan
ötkörgöndün baarın kadimkidey öz boyöktoru menen körsötöt emespi!), Siz menen
süylöşüp, oylorunun filosofiyalık manızın ırga aylantkan beym? Siz dele
jazıpsız («Taşkentke kelgeni tört jıl Alıkul tüşümön ketpedi. Oylop jürgön
turbaybı dep koyçumun.»)
«Süyüü degen süyüü emes betiñden,
Süyüü degen süzüp ötüü denizden».
Alıkul deñizden «süzüp ötüünü» kaalap, içi küyüp örttönsö da, Sizden atayın
ajıradı, Sizdi darttan saktap kaldı! Frunzeden kete elegiñizde telefon çalıp,
köñülünüzdü atayın kaltırganıçı! «Öz jolum menen kelatsam, meni karadı dep
oylobo, seni karaganım jok» dep telefon çalganın aligiçe unuta elek ekensiz.
Midin ALİEV, meditsina ilimderinin doktoru, professor. ( «Leninçil Jaş»
17.10.1989-j.)

SÜRÖTTÜ SÜRÜŞTÜRGÖNDÖ

Alıkul Osmonovdun üy-bülölük turmuşu jana başkalar tuuraluu koşumça
maalımat aluu üçün Zeynep Sooronbaevaga kat jazganda, Zeynep eje elüü kança jıl
murda tüşkön süröttörün salıp jiberiptir. Alardın içindegi en baaluusu da,
narktuusu da Frunze pedtehnikumunda çoguu okuşkan bir top kızdardın sürötü ele.
30-jıldardın orto çeninde tartılgan süröttün kagazı sargayıp, ayrım jerleri
ayrılıp ketkeni menen jaştıktın, suluuluktun jana eñ negizgisi emi gana
kalıptana baştagan jañı turmuştun şarapatı menen jaydarı münözdö tüşkön
kızdardın elesteri oşol boydon külümsüröy saktalgan. Alardın biri Külüypa
Konduçalova ejege kayrıldım. Al sürötkö telmirip, jaştık kuragın kayra bir
baştan keçirgendey boldu.
Pedtehnikumda okup jürgöndö jazuuçulardın kitebi je gezitke jarıyalangan
çıgarmaları bolsun, koldon-kolgo ötkörö, talaşıp okuur elek. A Alıkuldun
ırlarına negedir köñül çappayt. Körsö biz bayagı ele şıdır uykaştıkka ıktap, kara
jamaktı tuurap jazgandardın şañında jürüppüz. Alıkuldun çıgarmalarına kiyin
tüşündük. Ooba, kurbaldaştarınan sıpaalıgı gana emes, taza kiyinip, tıkan jürgönü
menen ayırmalangan Alıkuldun jazgandarı da jañıça ekenin keç tüşündük. Okuunu
1938jılı ayaktagan soñ, 29 bütürüüçü Narın tarapka mugalimdikke jönötüldük, 1937jıldagı repressiyada mugalimder bir top «kurmandıkka» çaldıgışkandıktan bizge
okşogon jaştardın küçü kerek bolup turgan kez. Oşentip, menin mugalimdik kesibim
algaçkı emgek çıyırım alıskı Kulanakta baştalgan. Oşol alıskı toolor arasında
jürgöndö kitep bolup çıkkan. «Jolbors terisin kiygen baatırdı» şamçıraktın
jarıgında üç tündö okup bütkönbüz. Zeynepti 1943-jılı jazında jolukturdum,
Alıkul eköö üylöngöndön kiyin körgönüm oşol. Üyünö bardık. Alıkul jok eken.
Zeynep kızının çarçap kalganına zeeni keyip: «Emi turmuşubuz bolboyt go. Kızıbız
aman turganda mınday kezen kelmek emes» – dep kıstala ayttı. Men Moskvaga okuuga
kettim. Alıkul menen ajıraşkan Zeynep da eki jıl GİTİStin aspiranturasında
okudu. Birge jürgön uçurlarıbız köp boldu. Köñülünö ketebi degen oydo jekeçe
turmuşu jönündö eç nerse suraçu emesmin. Okuusun bütüp ketkenden köp ötpöy ele
Taşkentke, özünön bir top uluu adamga turmuşka çıgıp ketti. «Al jerdin tübünö men
kantip barıp turam. Birdeme dep köndürüp alıp kalbaysıñarbı, aylanayındar!» –
dep enesi kan kakşagandan ulam aytsam bolbodu. «Kişiliktüü eken», dedi da, 1946jılı Şarip jezdebizge baş koşup ketti. Ayday, Zeynep, men jana mobul turgan bir
top kız çoguu okuduk dep aytpadımbı. Ayday Ayday degendey ele meerimdüü süylögön,
münözü turuktuu, kiyimi da jaraşıktuu, ajarluu kız ele. Ata-enesinin jalgız erkesi
ekendigine karabastan boy kötörgöndü, menmensinüü degendi dele bilçü emes. Abdış
Samsaliev degen ayıldaş jigitke kadimkidey ele söz baylaşıp jürüp baş koşkon.
«Bir jaktuu jazasıñar» degenim da uşundan ulam Alıkul menen bolgon Aydaydın
mamilesin jön gana pikirleş, köz karaştarı bir teñtuş kurbulardın mamilesi dep
baalagandarga toluk koşulam. Munu uşul süröttögülördün ayrımdarı dele ırastap
aytarınan şek sanabaym. Ayday menen birge barıp, Alıkuldun «Jolbors terisin
kiygen baatırdan» üzündü okup bergenin ukkan Uruyapsa Sagınbaeva pensiyaga çıkkança
respublikanın Çernışevskiy atındagı kitepkanasında direktor bolup iştedi
(2000-jılı 80 jaşında düynödön kayttı P.K.). Birinçi may köçösündögü
jatakanabızga Aydaydın süylöşkön jigiti Abdıştın kelip jürgönün körçübüz.
Buyruk eken, tagdır eken, bir jıldan soñ Aydaydın töröttön kiyin kaza bolgonun
ukkanda, çok baskanday ele sekirdim. Demek, jazgandar, özgöçö Alıkul sıyaktuu
tarıhıy adamdar jönündö jazuuçular eki jagın birdey iliktep, tarazalap jazışsa
demekmin. Bolboso, körkömdük jagı utkanı menen, ayrım faktılardın kömüsködö
kalışı kanday gana çıgarma je makala bolbosun maanisin basañ tartıp koyöt,
Külüypa eje «Dagı emne surooñ bar» degen kıyazda maga köz salıp, saatın karadı.
– Zeynep ejenin kiyinki tagdırınan kep salıp berseniz...
– Kep kılganda emne? Anın dele tagdırı jeñil emes. Alıkuldun astında
moraldık jaktan künöölüümün dep jürgönü tuyulat. Zeynep özün kançalık künöökör
oyloorun bilbeym, birok jogoruda aytılganday Alıkuldun bir münözdügü akındık
kuduretine baylanışkandıktanbı je bolgon ele turpatı oşolbu, ötö ele tünttügü da
jekeçe turmuşuna zalakasın tiygizdi dep oyloym. Kanday bolgondo da Zeynep
Alıkulga karata ak mamilesin ali küngö çeyin saktaganı, anın akındık talant
sezimin baalaganı çoñ erdik. Esi jok başka biröö bolgondo emgiçe anı unutup
salmak, je özün gana jaktap jazmak. Azır mintüü tekey tergenden jeñil bolup
jatpaybı! Zeyneptin «Elesi turat esimde» makalasın okugandan kiyin anın jaş
kezindegidey ele çınçıl, nazik adam boydon kalganın baamdadım. Jıyırma jılça
oylonup, tolgonup, tüyşölüüdön jaralgan sır tögüüsündö özün özü aktabay, adilet
jazıptır. Demek, anın dele jaşoosu, kiyinki turmuşu oñoygo turbagandıgın kalıs
adam daroo tarazalay alat. Eköönün teñ düynösünün naziktigi, uyañ münözdördün
kelişip, kamır-jumur boluşuna ubakıttın jetpegendigi turmuştuk tagdırlarına
urulgan sokku bolgon dep boolgoym. Zeynep apası kaza bolgondon kiyin altımışınçı
jıldardın ekinçi jarımında üy-bülösünün makuldugu menen öz eline kaytıp kelip,
bizdin madaniyat ministrliginde iştep kaldı. Bir künü üyünön kat alganın, çakırıp
jatışkanın ayttı. Oşondo ele «ay, kayra kelbey kalasıñ go» dedim. Eki-üç aydan
kiyin kat jazıptır. Men boljogondoy ele «üy-bülögö, turmuş şartka karata
baralbaybız, keçirip koy» degenin okuganda jürök tız etti.. (Bul bayandan ulam
Kırgız ilimder akademiyasının kol jazmalar fondusundagı Alıkulga tiyiştüü kuş
tilindey kagaz eske tüşö kaldı. («Osmonova Jipar Alıkulovna umerla 9\III.1942.
Priçina smerti: ostatki bronhopnevmonii. Vozrast 15 dney» dep jazılgan spravkanı
kol jazmalar fondusuna Zeynep Sooronbaeva 1967-jılı 5-iyunda tapşırganı
jazılgan. Kıyazı, oşol kelgeninde berip ketse kerek).
Kiyinki jolu körüşüm Kerim Sooronbaev degen baykesi düynödön kaytkanda
boldu. Oşondon beri oylop otursam on beş jıldın zakımı bir serp salganday ötüp
ketken eken. On beş jılıñ keppi, oşol okuuçuluk kündör Alıkuldun tili menen
aytkanda «keçee gana, baya gana bolgondoy» sezilip turbaybı... dep eje oor ulutunup,
kebinin soñuna çıkkansıdı..
Zeynep ejenin Alıkuldun muzeyine dep jönötkön kitebi, süröttörü jana eköönün
kızı Jıpardın çarçap kalganın kübölöndürgön spravka Kaptal-Arıktagı muzeydin
en baaluu buyum-tayımdarınan. Al buyumdar ün katpay turganı menen turmuş joldoru
çielenişip ötkön eki adamdın tagdırınan soñku muunga kabar bergensiyt...
(«Kırgızstan Madaniyatı», 18.10.1990-j.)
VI B ö l ü m
ALIKULDUN TOOSUNAN JOLUGALI

Akındın üyün şaar mençigine sattırıp aluuga tüzdön tüz kiyligişken, Alıkul
toosu dep atoogo demilge kötörüp, alpinisterdi 2002-jıldın 10-martında toogo
jönötkön jana adabiyatçı okumuştuu katarı akın jönündö algılıktuu emgek jazgan
Osmonakun İbraimovgo Alıkul küyörmandarı atınan rahmat aytuuga arzıyt, başka
koomduk-sayasiy işterine naarazı bolsok da.
Alıkul toosuna birinçi iret çıyır salgan alpinistter V. Komissarov, Yu.
Başmanov jaş AKŞ elçiliginin ökülü Peter Ekstrom ekendigin eske salalı.
Alardan kiyin «Alıkuldun toosunan jolugalı» uraanın çakırganıbız menen eç kim
dele kızıkkanın, koldoorun bildirbedi. «Ala-Arça» jaratılış parkının
direktoru Döölötbek Şadıbekovdun koldoosu menen törtööbüz: Kırgız TV «Kündüzgü
kanal» jurnalistteri Orozbek Musakeev, Azamat Musakeev, Aida Kadırbek kızı jana
men Alıkuldun toosuna attandık.
Ala-Arça kapçıgayının Bişkek taraptan oñ jagındagı jılgası menen tañ
kulanöök salganda özön boyloy jönöp kaldık. Çala uyku bizge okşop, attar dele
tañkı terebelge termelgendey şaşpayt. Alardı kamçılay, bakıldap kalganıbızda
Kasımbek Jumaşev agay «akırın» degen işaaratın bilgize, suunun arkı tarabın
körgözdü. Darıyanın şarkıragın unuta, tañkı ürül-bürüldö közübüzdü çekçeyte
kançalık karagan menen toonun japjaşıl apay betinen eçteme baykabadık. Biz
oşentip şaşkalaktap turganda, suu jeegindegi taş jarçalardan bozorgon nerseler
kıymıldagansıp kaldı. A degende birindep, şaşpay çıgıp jatkandar bizdi
körgöndö too betine dır koyup, tiptik ele jele jorto ketip baratıştı. Alar tuz
jaloogo dayıma tañga juuk tüşüp kele turgan tootekeler eken. Öydöröök bastırganda
dagı bir teke koñulga başın sala eçtekeden kaparsız, tuz jalap jatkanın kördük.
Kayberenderdin mintip jürgönü Ala-Arça jaratılış parkında ançılıkka tıyuu
salıngandıgında ekenin Kasımbek aga sıymıktana ayttı.
Atka ançalık şıgı jok turistterge baş berbey köngön jana biri-birinen 20-30
metr alıstasa ele toktop, kütköngö köngön attardın janın koyboy ulam ör tartıp
barattık. Tañdın toluk atpaganınan ulam operator jigitibiz Azamat too tekelerdi
tartpay kalganına «kap» dep karatorusun teminet.
Topozdordun biyik toogo çıgarılbay koktudagı zım tosmonun içinde jatkanı
jana alardı boydok orus jigittin kaytararı joldogu dagı bir tañkalganıbız ele.
Balkim, jañı alınıp kelip, köngönçö dep turuşkanıbı. Aligi tootekelerdi tañkı
ürül-bürüldö tartalbagan Azamat topozdordun jayıla baştaganın daroo tartıp,
kiyinki dürmöttörün dayardap koydu. Kün da kötörülö baştadı. Toolordun suluulugu
uluulugu da oşol kün nuruna çayına ogobeter körktüü, sürdüü. Kırga çıgıp ketken
aligi eçki, tekeler beykapar. Alardın tuzga tüşüüçü joldoru taram-taram
çıyırlanıp, jaşoonun bir ırgagın elestetet. Bir beleske jetkenibizde Kasım agay
attardı es aldırgança, jılga içinde kelatkan studentterdi kütölü dep kaldı. Alar
uluttuk universitettin geografiya fakultetinde okuşup, jaykı praktikanı ötkörüp
jürüşkön kezi eken. Bügünkü maksattarı universitetke atı koyulgan Jusup
Balasagındın ısımındagı too çokusuna çıguu. Bizdin sapar bolso 4060 metr
biyiktiktegi Alıkul toosuna bagıttalgan.
Karkıraday kaz-katar çubap kelatkan toptu kütüp, bir jondun üstündögü askataştarga çıgıp oturduk. Attarıbız bolso tizgin, çılbırdı süyröy japjaşıl
çöptördü kürtüldötö ottoodo. Azamat kamerasın dayınday, tömönkü jılga taraptı
karap kaldı. Tee alıskı sapardan katarın buzbay uçup kelatkan top karkıraday jay,
birok işenimdüü kadam taştagan jaştardın astı biz oturgan belestin aldına
jetse, artı dale jılgadan çıga elek.
Akırı bardıgı çogulup, bir az dem aluuga oturuşkanda: Biz menen Alıkul toosuna
birge barasıñarbı? dep kaldık kızıkçılık üçün. Kaalooçular köp bolgonu, akın
jönündö söz kılgandar, bilgender arbındıgı kubanttı. Üç jigit turuktuuluk menen
bizge koşuların bildirgen soñ, örgö ketken jol çıyırın kubalay atçan, jöö
jönödük.
Türkün çöp, jaynagan güldör, mayda badal, karagan jana atkulak, dolono,
kubuljuta sayragan ar kanday kanattuular. Jaydın tolup turgan kezindegi toolordun
keremettey kerilip jatkan türünö, asmandın çañkaygan kök tüsünö, biyik çokulardın
kök jaltır möñgüsünö suktana baratabız.
Tereñ koktudan çıkkandan kiyin çıyırıbız körünböy, attar da terdep, too
betteri ötö ele tik tartıp barattı. Mal tuyagı tiybegenden, bizge okşogondor az
kattagandan joldun nugu deerlik bilinbeyt.
Bizge jol körgözüp, jardamdaşıp baratkan koruk kızmatkerlerinin biröönün atı
bir kezde tık toktop, ordunan taptakır jılbay koyso bolobu... Birdemeni sezdibi,
çooçudubu ju butun kokustatıp aldıbı dep bir az ayarlagança turduk. Akırı
jılbasına köz jetip, artka kayta berişin aytıp, kalganıbız «Alıkul kaydasıñ?»
dep, attarga öböktöy öydö çıgıp barattık. Bizdin attar da çarçay baştagansıdı.
Japjaşıl janboorgo jabışa ötö ele biyiktep ketkenbizbi, aytor askalardan
kulagan taştarga kepteldik. Bul jerden kantip ötmökpüz degen oyubuzdu tuyganday ele
attar da kejirlenip, kançalık teminsek da bolboy turup kalıştı. Ança-mınça örgüp
alalı degen oydo jerge tüştük. «Körüngön toonun ıraagı jok» degen menen kol
sunsañ tiyçüdöy sezilgen çokuga kaçan jetebiz degen teyde toolorgo jana bir iret
köz sala sugubuz artıp turdu.
Üç student jılga nugu menen salıp urup ketip baratkanına maaşırlana karap,
degi alar tuura baratabı dep tınçsızdandık.
Jol baştap kelatkan Kasımbek agaydın joldon adaşkanın emi tuyup, mından
öydö kötörülböy, uşul taştardı aralay ötölü degen sunuşuna makul bolo attandık.
Basıp körbögön joldorunan jılkı janıbarlar da aybıktıbı je takaları
jeşilgen tuyaktarınan zaarkandıbı, aytor kıyla azap, kıynoolor menen tigil
tarapka öttük. Ayrımdarıbız atıbızdı jetelöögö argasız bolduk.
Dagı kıyla kıyalay bastırıp oturup tüzöñçö jerge çıkkanda şam-şum eteli,
attar da es alsın degen oydo kökmaysañga köçük bastık.
Tañ erteñden tınbay tepildep kelatkandagı çarçoobuzdu tamak içip bütköndö
sezdik. Atka minerde üzöñgügö but jetpey, jetkende dele şap ete eerge konup kalbay
«kokuyladık». Antkeni, dayım minbegenibiz az kelgensip, mintip 3 miñ metrlik
biyiktikke çeyin atçan kelgenibizden buttun bulçuñdarına bir top ele küç keldi
go... Birok too jeline serüündöy, köpkök asman, biyik zooluu öröön öñüründö oturup
jegen tamagıbız tattuu, sözdörübüz şirin, maanayıbız jaydarı ele. Anın üstünö boz
üy sımaldangan Adigine çokusunun teskey tarabındagı appak karga kaptalgan möñgüsü
közdün joosun ala özünö tartıp turganıçı... Anın sol jaktagı kırının bizge ele
tuştaş belinde beş tooteke torpoktoy bolup jatkanın Orozbek aga aytkanda
körgöngö şaşa kaldastay, dürbünü talaşıp jattık. Andan soñ kameranın jardamı
menen körüp, kebelbegen keypterine tañdana, körkünö suktandık. Turup ottoy
baştaşsa, too aşa kaçışsa jakşı kadr bolboyt bele degen teyde kıykırıp, kol
bulgalaganıbızdı dele çirkey çakkanday sezbey, aldıñkı buttarın sunup koyup,
kepşöösün ulanta kerile jatkan kayberenderge tañ berdik.
Adiginenin oñ jagındagı Alıkul çokusunun etegine da jakın kalgandıktan ayrım
jüktörübüzdü taş tübünö jaşırıp, saparıbızdı uladık. Oñ jaktı közdöy kıyalay
jürüp oturup, jılganı ördöy öydölöybüz go degen bojomol ordunan çıkpadı.
Jılgaga ketçü tarapta tiptik jarlar, suu jegen kıyalar ubakıttın dalayın almagı
sezildi. A tigi studentter jöö bolgonduktan jılganı ördöö menen çokuga dal
tuşunan kıyalay çıgıp baruunu közdögöndörü baamdaldı. Atı-jöndörün taktap
albaganga ökünüp, birok Alıkuldun toosunan jolugarbız degen ümüttö tizgindi solgo,
Adigine tarapka tarttık.
Jarım çakırımday öydölögön soñ attardı kaltırıp, çokuga çıguunun ıñgayluu
joldorun boljogonço kün töbögö jakındap kalgan. Adigine möñgüsü bolboso jaydın
ortosundagı ısık jandı kıyla ele kıynamak.
Jana jakınday tuyulgan too çokusu körünböy, alıstap ketkensidi. Aşıkbaş
nerselerdi kaltırıp askaluu bet menen öydölöy baştadık. Mına uşunda gana
biyiktiktin taasirin taamay seze, ança uzabay ele, oturup dem aluubuz arbıdı. At
menen kelatkanda eçtekeni tuygan emespiz. Oşentip, Orozbek aba jürögü kısılıp,
dem aluusu kıyındagandan kızarıp-tatarıp taşka köçük basa oturup kalganda
aylabız kuruy tüştü. Al kişi özü da bizdi joldon kaltırıp koembu degen oygo
kelgeni baamdalat. Abaldı kalçoo menen törtööbüz: Kasımbek agay, men, Azamat jana
Aida öydö çıguuga, al emi Orozbek aba ıldıy tüşüp, attardın janında kalıp, bizdi
kütüüsünö çeçim çıgardık.
Jantayıñkı ele sezilgen too boorunda akırındap öydölöö da özgöçö küçtü talap
eterin ulam jogorulagan sayın jondon kuyulgan ter anıktoodo. Kıyalay basa
jolubuzdu arbıtkansıgan menen toonun özünö tartkan küçübü je kök asmandın
nıgırganıbı, aytor, ulam dem aluuga tuura kelip jattı. Kasımbek agay Alarçanı
kündö kıdırgan adam katarı şıpıldap ele baratkanday sezilet bizge. Keede gana
kooz gül je özgöçölöngön ösümdüktördü fotogo tüşürüügö toktoyt.
Eñgilçek baskan aska taştarına tim ele divanga boy taştaganday olturup je
çalkalay jata abadan kere-kere dem alganda, Bişkektin tütünü menen çañdarı
öpködön özdörü ele çıgıp ketkendey jeñildeyt. Tüstüü güldördün atır jıtın
añkıtkan too jelinin nazik aymalagan şookum agımına magdıray tüşösüñ. Şaardan
karaganda çoñ appak boz üydöy jumuru körüngön Adigine çokusu biz ulam jogorulagan
sayın özünün biyiktigin, möñgüsünün kenendigin körgözö, jay çildesinde çañkaygan
kök asmanga kup jaraşkan appak çokusunun koozdugu menen tañdayıñdı takıldata
tañdandırat. Möñgünün eşilip erigen etek jagınan kez-kez kulanıp tüşübatkan
taştardın küldürttögönü da çala-bula eşitilip jattı. Abay salıp karasañ möñgünün
murdagı kaptap jatkan çegi kıyla ele tömön, boljolu 2-3 çakırım ekeni baykalat.
Tañ kalıştuu nerse biyiktegen sayın kanattarı kooz kaldırkan köpölöktördün
köböyüp baratkanı ele.
Kasımbek agay ulam ozup ketip, biz jetkençe es alıp alat. Oşentip, karakök
tarta bış-küş ete çıgıp baratkanda al kişi kolun jañsay, oñ taraptagı kırdı
körgözüp kaldı. Körsö, too tekeler tobu oşol kır menen ıldıy tüşüügö baratkan
okşoyt. Ar kaysı askanın başında sereyip-sereyip, katıp kalgansıgan
karoolçuların gana baykadık. Alar da bizden jıt aldıbı je özünçö ele ketkenibi,
andan-mından bir sekire közdön daldalanat. Oşondo bayagı belde jatkan tekeler
eske tüşüp, dürbü salsak alar da ordunan kozgolup ottop kalgan eken.
Videokameranı avtomattan beşbeter etiettep, arkasına koomay kötörgön Azamat
da ulam kızık nerse tartkanga ıntızarlanıp, kıyla müşküldö. Anın üstünö Aida
eköönün but kiyimderi ılayıksız bolgonduktan, jılañaylak ele çıgıp kelatıştı.
Aylanta kurçagan too çokuları ulam daanalanıp, ulam biyiktep körüngön sayın
eñgilçek köldölöñgö çalkalay oturup «oh, ah» degen suktanuubuz tügönböyt. Toolukpuz
degen biz uşunça rahattansak, atayın kelgender özdörün kanday sezer eken? Oşol
biyiktikter bizge küç-kubat bere, örgö tartıp baratkanday. Kezektegi dem aluumda
kaysı bir kuştun kanatın taap alganıma kubanıp, jakşılıkka jorup koydum.
Ançalık çoñ emes kanat Alıkuldun akındık kasietinin belgisin elestetken
kalemsapka okşoşup turdu.
«Kırgız tooloru» degen ırında jazılganday Alarça kapçıgayının çıgış
tarabındagı çokulardan tarta, mına mañdayıbızda zañkayıp turgan Adigenege
çeyinki körünüş özünçö bir özgöçö kooz, tabışmaktuu jana sürdüü.
Dem kıstıgıp, tamak açışa, çıkıylar düküldöy, jürök entikkenin basuu üçün
ıñgayluu taş je öñü öçkön barkıt sımaldangan eñgilçekti izdemey...
Tigil çokulardın atalışın Kasımbek agaydan surap, geografiyalık sabatıbızdı
joyuu menen oygo bir nerseler kılt dey tüşkönü.
A degende Adigene jönündö söz. Biyiktigi 4793 metr. Möñgüsünün etegi 3620 metr
biyiktikte. 1990jıldagı maalımattan beri kança öydölögönün kim bilet? Uşul
jerden baştalıp, Alarçaga kuyulçu Adigene suusunun uzundugu 7 çakırım.
Demek, biz oñ taraptagı 4060 metrlik Alıkul toosuna çıgıp baratkan janboordun
ortoço biyiktigi 3700-3800 metrge jete bererin jol körsötküç agabız aytkanda,
çokuga azır ele attap-buttap çıgıp barçuday şerdene tüştük. Birok, öydölöö ulam
bargan sayın kıyındoodo.
Tik zookaluu bet bir ubakta üydün çatırı sımal jantaya, biz bettegen toolordun
başı körünö baştadı. Eñgilçekke oturuu menen tigi bet mañdayda şañkaygan, biribirin jölöp je biri-birin çelişip kalgansıgan biyik çokularga köz sala, foto
jana kameralardı iştettik. Too panoraması kök asmanga ansayın şirelip, ak-kar
kök muz menen Kökteñir bir bütündükkö tönüp, tabiyattın eriş arkaktıgı jaşoonun
başkı obonu ekendigin uluu jımjırttıktın kulak tundurgan tunjuroosu esakılıbızga salıp jatkanday. Biyik çokuga çıkkanda ömür bir saamga toktoyt degen
çın belem. Bardıgıbız es-mas abalda aalamdın tir ukmuş keremetine balkıy,
meerimdüü tiygen kün nuruna çögö, uluu toolor beşiginde termelip jattık.
Turmuştun mayda-çuydası, bütpös körtirligi jana şaardın mee kaynatkan aptabı
menen meeñdi çarçatkan ızı-çuusu da kayda kalganı bilinbeyt.
Tankı 4tön beri tınbay kelatkan janıbızga toolordun suluulugu menen uluulugu
dem kirgizüüdö.
Kasımbek agay tigil çokulardı katarı menen taanıştırıp jattı: Pioner,
Komsomol, Morozov, Uçitel, Tyanşan, Korona, Svobodnaya Koreya, Boks, Teketor
Alarça kapçıgayının çıgışında. Al emi Adigine jagında Komsomoldun 30 jıldıgı,
Elektra.
Tiginde dagı bir taş kulap, tömön jagındagı kölmögö tüşköndöy ele, toolordun
kırgızça atalışı da joyulup baratkanı oylontpoy koybodu. Antkeni, alpinizm
şartı boyunça koyulgan at kartaga tüşürülöt jana al oñoy menen kayra özgörtülböyt,
jañıça atoogo bolboyt. Demek, biz kenebey jürüp tilibizden, dilibizden gana emes,
jer-suulardın babalar atap ketken atalıştarınan da ayrılganıbız anık eken go.
Adigine jalgız ele, emi janına Alıkul koşulganına tobo deyl i
Dem-küçtü jıynap , jakındap kalgan belesti bettey zookalar arasındagı sapardı
ulanttık. Kasımbek agay kırga jete, kıñayıp jatıp kalganı. Men ortodo. Azamat
kameradan jüdödübü je çarçadıbı, arımı ança bolboy, Aida eköö artta. Kırga
jetsek degende eki köz tört. Antkeni, andan arı Alıkul toosuna çıgıp baruu
jeñildey sezilet. Birok küşüldöp-bışıldap jatıp oşol meljigen urçukka
jetkende köñül jaman kayt bolgonun ayt. Belestin teskey jagında erip bütöyün dep
kalgan möñgü, andan ıldıy eşilme kumay jana jılga.
Suusap, tamak kurgap bütköndüktön möñgünün karınan jep, jandı sep aldırdım.
Kardın daamı, muzdaktıgı tim ele balmuzdaktay sezildi go. Artta kalgan eköönü
kütkönçö, aligi too tekelerdey biyik kırdan eki jakka köz sala baam taştaganda
tüştük tarapta kar kaptagan çokular, tündük jakta jılanaç aska zoolor arkayat. Al
emi biz maksat kılıp, küsögön Alıkul toosu uşul eki körünüştün dal ortosundagı teñ
tarazaday körünöt.
Too ulam biyiktey beret degendey, al çokuga jetüügö dagı dalay aralık jatkanı
janga batıp turdu. Kasımbek aksakal da çarçaganbı je adatıbı ebak ele kuş uykuga
kirgen.
Jaştar kelsin, alardın kebetesine karay iş kılalı degen oy köküröktü eeledi.
Añgıça Aida keldi, Azamat basalbay başı aylanıp tömöndö kaldı dep. Emi az
kalganda kanter ekenbiz dep eki anjı bolo tüştüm. Kıyladan soñ Azamat keldi,
kamerasın koomay kötörüp. Kardan jep, beti-kolun juugan soñ özünö kele tüşkönsüdü.
Birok közü kirtiyip, öñü kersarı tarta kıynalganı sezilet.
Deerlik tört min metrlik biyiktikke çıkkan soñ, dagı öydölöp, 500-600 metr
aralıktı ötsök «Alıkuldun toosunan jolugalı» uraanıbızdı kıykıra, Alıkul
tuusun jelbiretmekpiz. Uşul oydo kır menen jönöy baştaganda bardıgıbız çokuga
çoguu jetpesibiz bilindi. Bölünüü menen etekten jolugalı degen oyubuz da tuura emes
ele. Antkeni, sırkoologon Azamattı jalgız Aidaga tabıştap ketüügö bolbodu.
Oşondo Kasımbek agaydın: «Atın atasa kutu süyünöt» degendey uşunça maksat menen
kelgeniñer anık. Emi şartka jaraşa iş kılalı. Alıkul toosun uşul jerden
kameraga tartkıla. Akındın arbagına bagıştay kuran okuylu, degenin tuura kördük.
Atayın ala bargan kitepterdi askaga jayıp, «Alıkul-borboru» tuusun jana KR
bayragın bajırayta kötörö Alıkul toosu elesinde sürötkö tüşüp, kameraga tarttık.
Alıkuldun «Akkan suu», «Baldarga» kitepteri, kalendarı jana too boorunan
tabılgan kuş kanatı, Aşım Jakıpbektin «Teñiri Manas» romanı bizdin kubanıçtuu
ökünüçkö kübö boldu. Alıkuldun ırlarınan okuldu.
Dagı bir jakşı jışaan. Kız-jigit katarı köptön beri süylöşüp jürüşkön Aida
menen Azamatka dal uşul jerden bata berip, baktıluu jaş üy-bülö tüzmögünö niet,
kaaloobuzdu ayttık. Azamat Orozbek abanın uulu. Al emi Aida kadimki Kadırbek
Matiev agayıbızdın, talanttuu insan jana taanımal filsoftun kızı ekendigin
oşondo bilip, ogobeter kubandım. Antkeni, Azamattı alga jetelep, oorugan janına
demöör bolo ör menen toogo alıp çıkkanı da koşumça boldu. (Oşentip, Alıkul
toosunan berilgen algaçkı batabız tiyip, Azamat menen Aida köp uzabay ele baş
koşup, ata-enelerin kubanttı.)
Tüş oop kalgandıktan kün aptabı küñgöydün betin kuykalaçuday ısıgına
talıkşıgan deneni kötörüügö darmanı jetpey baratkan buttarga ıldıy tüşüüdö
ogobeter küç keldi. Azamat menen Aidaga ulam köz sala, tik tüşpöstön Adigine
tarapka burulup, oñ jakka kıyalay baskanıbız oñ boldu. Mayda şagıl taştardın
joktugu eki jaştın çoñ baktısı ele. Buttarına ilme tapoçka kiyip algandarı
alardın anık kıynoosu boldu.
Kıyalay basuu menen eki kırdın koşulgan jılgasınan tik ele ıldıy tüşkönübüz
joldu arbıttı. Oşondo, attardı dagı jarım çakırımga minip kelip, uşul
jılganın oozuna taştoo menen tigil zookaluu betti tikelebey, jılga menen ördöp
çıkkanda Alıkul toosuna ebak ele mınçalık kıynalbay jetmegibiz tuyuldu. Biz
menen koşo özü da adaşıp jürgön Kasımbek agayga emne dep aytıştı bilgen jokpuz...
Bolgonu, buyrusa emki saparda uşul jol menen çıgarıbızdı boljop koydum.
Orozbek aba bizdi kütüp, tınçı ketip oturgan eken. 2-3 saattay uktap es alıptır.
Attardı da serüündötüp, eer-tokumdarın ala otkozdurup. Jılga içi menen urup turgan
jelge da bir top kayıkkan eken.
Oşentip, attarga kayradan «kokuylap» mine jönödük. Mına oşondo biyik toodon
jöö da, atçan da ıldıy tüşüü tozok ekenine jana bir ınandık. Bayagı kaltırgan
buyum-tayımdarıbızdı algança, şamşum ete tik ıldıy jönödük. Attardı erteñ menen
jetelep ötkön aska taştardan kanter ekenbiz degen jürökzaadanı Kasımbek agay
bastı. Körsö, biz çöp basıp kalgan çıyırdı baykabay başka jolgo tüşüp ketken
ekenbiz. Emi bolso boordu kıyalay, ıldıy şuñşurulup kulap ketçüdöy, kuyuşkan
menen basmayılga işene, üzöñgünü çirene teep, kuyruk ulaş kelattık. Erteñ menen
studentterge jolukkan jerge jetkende keç kirip kaldı. Bayagı üç studentibiz emne
boldu eken dep tınçsızdandık. Jusup Balasagın toosuna ketkenderdin ayrımdarı
menen körüştük. Çarçagan, betteri küygön baldar, kızdar.
İñir kirip, köz baylangan maalda topozçunun jurtunan öttük. Karışkırlar keede
kelip kalmayı bar, oşon üçün zım koroonu koldonom degen topozçu jigit Vyaçeslav
topozdorun kamap koyuptur.
Janatan beri ança baspagan attarıbız alıp-uçup kalsa bolo. Antkeni, alar da
üygö jakındaganın sezüü menen mınça kıynagan kırgız turistterden tez kutuluunu
közdöşköndöy.
Alarça darıyasındagı jıgaç köpürödön ötkön soñ ördü karay taskaktagan attardın
tizginin tartpay baratsak Bişkekke jönöp jatkan çetölkölüktör baş barmagın
kötörö kubanıp da suktanıp da karap kalıştı. Ara joldo atı baspay, artka kaytkan
alpinist aksakal Alkov Yuriy jaydarılana tosup aldı. Kasımbek agay studentterin
jaygaştıruuga jana Alıkulga küyörman üç jigittin dayının bilüügö ketti.
Denesi ısıgan Azamatka darı izdep, kızıl pamil çay içirip küypölöktögön
Aidanın araketine Orozbek aba içinen kımıldap, boloçok kelinine özgöçö ıraazı.
Al emi uşul eki jaştay ele Alıkul toosunan öz tagdırına bata alçular köp bolso
degen tilekti içimden kayrıp men jürdüm.
Alarça jaratılış parkının direktoru Döölötbek Şadıbekovdun demdüü
monçosunan soñ jagımduu es ala, Alıkul bagıtın köl tarapka buruunun
mümkünçülüktörü j.b. turmuştuk jagdaylar jönündö jıldızduu tündö kıylaga çeyin
süylöşüp oturduk. Alarça suusunun şarı, kapçıgaydın örööndü közdöy lepildegen
salkın jeli, toolordun kırına ilinip kalganday sezilgen jıldızdar Alıkuldun
toosunan kayra joluguuga çakırıp jatkanday jılt-jılt etet.
Al emi alardın üstündö Alıkuldun Akbolpoñ poeziya jıldızı bajıraya janıp
turganday eles kelet...
Bişkek Alarça Bişkek.
2002-jıl. 14-15-iyul.

ALIKUL-ISIKKÖL

Tüşünügü, tuyumu ezelten ele şirelişip kalganday sezim bererin murda kiyin
ugup, okup jürgönüm menen Too jılında öz közüm menen körüp, dilime kubat aldım.
Bul jagımduu jagdayga «Isıkköl biosfera» aymagı boyunça 2002-jılı tarıhıy,
madaniy estelikter bagıtında çıgarmaçıl işsaparga attandırgan GTTs (Germaniya
tehnikalık borboru) koordinatoru Raykan Jeenbaeva eje jana «Akkuu» redaktsiyası
jakşı şart tüzüp berdi.
GTTs köl aylanasındagı tarıhıy, madaniy estelik, muzeylerdin, insandarga
baylanıştuu jerlerdi taktaganda Alıkul Osmonov 1945-50-jıldarı Çolponatada
jaşagan üyün adabiy-madaniy oçokko aylandıruunu sunuştaptır. Munun jüyöölüü oy,
orunduu, omoktuu pikir ekeni talaşsız.
Jogortodo aytılganday je akın özü: «Karegimde köl jatpasa şarpıldap,
ırlarımda anda kanday
kasiet» degen maanide jazganday, «Alıkul-Isıkköl» tüşünügü türmöktölgön
tolkunday biri-birin toluktap turganı tabigıy körünüş. 2000-jılı Çolponatada
ötkörülgön «Alıkul-85» iş-çarasın uyuşturuunun demilgeçisi Keñeşkan Ismanova
ejebizdin uşul oygo özgöçö basım koygonu esten ketpeyt. Antkeni, akın Alatoonun
kögültür bermetin ır saptarında akaktay marjandarga çögörsö, köl anın
densooluguna tirek, çıgarmaçıl dımagına ruhaniy bulak bolgonu mintip, janı, XXI
jüz jıldıkta da bolumuşka aylanganın tuyup jatırbız.
...Oşolordon eki-üç misal. Çolponatanın baldar tubsanatoriyasına, Isıkköl
rayakimçiliginen ança alıs emes jaygaşkan akındın üyü jetimsirep turganday
sezim beret. Sebebi, sanatoriyanın kitepkanası dep eseptelgeni menen kaçan barsak
jabık, aylanası karalbagan abalda. Murda respublikanın arjagınan kelgen arbın
bala darılanıp, okuu-tarbiya işteri küpüldöp turganda körünüş bölökçö bolgondur...
Uşul üy Çolponatadagı Isıkköl kray taanuu muzeyi menen Bişkektegi «Alıkul üyborborunun» teñortok filialı katarı uyuşturulup, kapitaldık remont jasalsa-jaş
muundarga ruhiy tirek, önörünö öbölgö, örnök, turmuştuk ülgü, çıgarmaçıl jaştarga
aytar sabak, turistterge madaniy maalımattın ordosu bolmogu ıras. Oşol üyünön
alıs emes jeekke je döñsöögö Alıkuldun akındık obrazın çagıldırgan bir keremet
esteligi turguzulsa: «Emne arman köl boyunda esteligim tursa, muştumday kara
taştan» maanisindegi kerezi atkarılmak. Munun baarı kaaloo, niet, körgön-tuygandı
bayandoo... Al emi azırkı ötkööl zamandın öktöm zakımı ömgöktötüp jatkanda
Alıkuldu kim esteyt da, estegenderdin eki ooz sözün kim eşiter eken. Mezgil
körgözör. Akındın sözü menen aytkanda: «Bilgen biler, bilbegenge ne çara. Özün kör,
özüñ sına tarazalap». Ümüt üzböy turalı.
Çolponatanın mikrorayonundagı Alıkul Osmonov atındagı mektep jamaatı
keleçekte bul işke ilberiñkilik menen katışarına, tartılarına alardın
tajrıybası negiz bolot.
Kırgız toolorun zamandan zamanga toktolboy kelatkan kırgız köçü, jaşoobuzdun
jaşıl törü katarı jazgan akınıbızdın akıbetin Toolordun elaralık jılı tolugu
menen aktaganına tömönkü okuyalar kübö. Kırgız kırka toosunun Alarça kapçıgayının
kün batış tarabındagı Adigine çokusuna janaşa turgan 4060 metr biyiktikke
Alıkul ısımı ıygarıldı. 15-iyulda aga «Alıkul borborunun» tuusun jelbirete koşo
çıgışkan Azamat menen Aidanın baş koşuu tilegine bata berip tüşkönüm, özgöçö
jışaan dep oyloym.
Al emi köldün teskeyinen çıgarmaçılıgına tüzdön-tüz tieşelüü üç jer akındın
el arasına dagı keñiri maalım boluşun şarttamakçı.

TESKEYLİK EMES GO...
Soyuz uçurunda atayın akmarmar taşka çegilip jazılgan Jetiögüz kurortundagı ırı
jönündö ar kanday kızıktuu kepter aytılıp jürgönün dalay iret ukkan menen Too
jılında gana oşol ırdeste estelikti körüü baktısına duuşar bolduk.
Taştan bolor, kumdan bolor töşögüm,
Az bolso da sırtta kalar sözdörüm.
Ölsöm dagı jara teep mürzömdü,
Buudan bolup taskak salıp ötörmün.

Alıkul.
Uşul saptar çegilgen appak taş alleyaga janaşa ornotulup, akın kadırına jana söz
barkına tüşüngöndördün taazimin tastıktap turganın sezgende jürök kozgolboy
koyboyt beken!
Kurortto es alıp jürgön aksakaldardan bul ruhaniy estelikti kim koydurtkanın
taktayın degenime: Kim deysiñer da! Sovetter Soyuzu, kompartiya koydurtkan, deşip
kompoyö joop berişkeni. Kepti ulantuu maanayında akın tuuralu emne bilişerine
kızıkkanımda, bir aksakaldın:
Ee, aylanayın Alıkuldun kim ekenin bilbeym. Men köldün küñgöyünön bolom degen
joobun ukkanda bir saamga sestee tüşüp, anan katkırıp jibergenimdi alige esteym.
Azırkı maalda ar kim özünün ança-mınça ele bıçakka saptuusun düñüldötüp jatkanda,
tigil aksakaldın çolok oyu Osmonov Alıkuldu aleki zamatta köldün teskeyine,
taandık kılıp jibergenin baamday bardıgıbız küldük. Birok munun da bir çegi
çındıkka iregeleş ekenine eki nerse ınandırıp koydu.

NEBERE ALIKUL
Mından üç jıl murda kat jazıp, neberesine Alıkul dep at koygonun süyünçülögön
Kasımbek İşebaevdin üyün suramjılay Jeñiş (murdagı Çıçkan) ayılına
kayrıldık. Üçünçü uulu Marattın tunbalası uluu akındın ısımı menen çakırılışı
kançalık sıymıktuu, kançalık jooptuu ekendigine maani bergen Anara çoñ enenin
nariste Alıkulga enteley tökkön meerimi üy-bülönün kut nurunday jadırap turdu.
Tört jaşar Alıkuldun Daniyar degen agası, Absamat attuu inisi bardıgınan ulam
kırgız insandarına iyilip taazim etken çoñ ata Kasımbektin jandüynö ruhunun
uluuluguna suktanasıñ. Ay, Absamat kaç, maşina kelatat dep çıypılday kıykırgan
kiçinekey Alıkuldun dobuşu balalıktın şıñgır koñguroosunday kulakka jañırıp
kala berdi. Buyrusa, Alıkuldun Bişkektegi üyünö nariste Alıkuldun kadam taştarı
turgan iştir.

JEÑİŞBEKTER ESTELİGİ

Düynö ömür, uul berdiñ, bala berdiñ,
Düynö ömür, aloolonup jana berdiñ.
Nege sen alıs ketken saparıñan,
Eeriñ jok, jaydaktalıp kayra keldiñ?

1941-45-jıldagı Atameken üçün bolgon uluu soguş apaatın filosofiyalık maanayda
çagıldırgan «Jeñişbek» poemasınan alıngan uşul saptar Toñ rayonunun
borborundagı estelikke çegilip jazılganı da Alıkul talantının dagı bir
tastıktalışı emespi. Uşul uluu sözdördün ugutuna basım jasagan estelik avtoru
Sabitjan Bakaşovgo ıraazıçılık bildiriş laazım.

BOZÜY
İşsaparı uçurunda biz körgön, baamdagan başkı nerse eldin öz aldınçalıkka,
işkerlikke könüp baratkanı, kol önörçülüktün bayırkı türlörün zaman şartına
janaştıra önüktürüp, muundar baylanışın arttırıp jatkandarı. Bozüy jasoo
menen deerlik bardıgı şuguldanıp kalgan Kızıltuu ayılının turgundarının
kötörgön tündüktörü ulam arbıp baratkanı kubandırat. Akındın ayjarkın
talantına, emki küyörmandarına belek, özünçö etnozal katarı altı kanat üydü
bardık jasalgası menen demöörçülük negizde jasap berse degen sunuşubuzdu
koldogondoru Kızıltuuluk tuugandardın ruhaniy tilekteştigi emey emne. Buyrusa
Alıkuldun ak kanat üyünün tündügü astında joluguçu kez keler.
ALIKULDUN KOMUZU
Üç buroo, jalgız teek, üç kıl komuz,
Çertilbeyt, küügö kelbeyt çeber kolsuz.
Eli da komuzunday jöp-jönököy,
Birok da tarıhı bar aytıp bolgus.
Akındın çıgarmaçılık köröñgösü, insandık çakırıgı öz elinin ezelki tarıhına,
etnografiyalık özgöçölüktörünö, uluu «Manas» eposu baş bolgon eldik oozeki
adabiyatka negizdelüü menen Mekendi süyüü, Enetildi urmattoo jana eñ başkısı
Atajurttu azdektöö, korgoy bilüü degen uluu sezimderdi jandantıp turuuçu janar
toodoy dem, küç-kubatı ar bir ır saptarında kamtılgan.
Zalkar komuzçu, koşokçu, çoñ manasçıdan kalgan kayrıktar Alıkuldun kaleminen
kayra jaralıp, köönö tarıhıbızdın sanjırgaluu baraktarın bügünkü zamanga bap
keltire bayandagan kıska, nuska ırdastanga aylangandıktan «Alıkul Atajurttun
akını» degen tüşünük ebak ele el içinde kalıptangan.
Demek, Alıkul Osmonovdun çıgarmaçılıgına tarıh, folklor, etnografiya,
ekologiya jaatında köñül buruu abzel.
Bul jagınan alganda Isıkköldün Kırçın ayılında jaşooçu ababız Esengul
Mamırkul uulu ülgü bolorluk örnök baştadı. «Akkuu» ansambline katışıp,
aspaptarına çeyin jasap berip jürgön, kırk jılday koy bakkan adam eldik ırlardı,
kiyinki, obondordu komuzdun jürök eljiretken dobuşuna koşo sozolontot.
«Çolponata» dastanındagı ata menen kızdın armanduu okuyasın tıñşap otursañ:
«Isıgı toñboy köz jaştın,
Isıkköl bolup jaralgan» degen saptarına muyubay kör!
Alıkuldun komuzu! dep Bişkektegi üyünö ilip koy. Komuz jönündö, el tuuralu
ançalık jazgan akındı körö elekmin. Menin urmattaganım uşul
bolsun, dep, kızıl örüktön kıyabın keltire çaap bergen Esengul abanın komuzu
akınga karata bolgon jalpı eldik maanaydın kübösü katarı da kastarluu.
Uşul ele ayıldın turgundarı Namazbek Uraliev menen Orozbay Kençinbaevder da
özgöçölöngön talant eeleri. Namazbek jüzdögön zalkar küülördü tunjuray çertip
oturganda oy sezimin kırgızdın kıyla tarıhı, okuyaları eelep, alarga Tolubay
sınçıdan beşbeter köz salıp oturganday sırduu da, sürdüü da. Namazbek
zamanıbızdın zalkar komuzçusu.
Al emi Orozbay aganın temir komuzda oynogonu, bozüydü keltire jasaganı
«Manas-1000» maarekesi uçurunda jalpı jurtka düñ bolgon.
Nukura eldik uşul üç talanttın jalpı dagı bir okşoştugu üçöö birdey komuz
çaba ala turgandıgında.
Komuzdun üç kılı sımaldangan talanttar köçü üzülbösün!
Bişkek-Isıkköl-Bişkek. 29/VIII-II /VIII 2002-j.

ALIKUL ÇOÑALAYDA
«Aksatkın menen Mırza uul» öndüü nukura eldik çıgarmanı tüştük jergesinen taap
kelgen akındın çıyırın ulay sapar uloogo eki nerse bir kezde iştep kelgen jerim
Çoñ-Alay özünçö rayon ukugunun 10 jıldıgına çakırganı jana Vengriyalık türkolog
Daut Karanın folklor toptoo işsaparı menen kelişi eriş-arkak sebep boldu.
Jıyırma beş jıl murda mugalimdik bilim menen barıp, el taanıp, jer taanıgan
çöyrö-çölkömgö kayra joluguşuu, aralaşuu abdan ele jagımduu bolgonun kantip,
kanday aytsa jaraşarın da bilbeym.
Mından bölök dagı bir kupuya sır toojanduu jürögümdün tüpküründö, dayıma
tünöp, kusalıktın, sagınıçtın alçılangan argımagınan beşbeter, tizgin tarttırbay
Alay toolorun aralata Çıyırçık, Akbosogo, Taldıktı aşırtıp, andan arı
Akbaytalga jeteley, Uluu Alay toolorunun arı jagındagı Murgab, Horogko alıp
barat da Pamir toolorunun çokusunan eki jakka köz salıp, serp taştap turganday
abalga jetkiret. Pamir dese Şomor atamdın elesi, Şomor dese Pamir-Alay-Gimalay
toolorunun körünüştörü kökürökkö köp örüm kamçıday çabılıp, içimdi tız-tız
etkize, boor etimdi eñşeriltet... Antkeni, atamdın armiyalık mildet ötöösü, jaştık
kündörü dal uşul kökmeljigen Pamirde ötkön. Oşon üçün tun uulu maga Pamirbek
degen uluu ısımdı bekerinen koyboso kerek!
Taldık aşuusunun eki tarabındagı eski jol nugun karap, atamdın jaştık elesi
kalgan izderin kubalay özümö demöör alam. Taldıktın çokusunan ele körünüp, ak
munarıktay kelbersigen Jelaydar too çokusu (Lenin pigi), anın künçıgış
tarabındagı Akbaytal aşuusu bozüydün kök tiregen tündügün elestetet. Al emi
Sarıtaşka jetkenden kiyin oşol kök meljigen appak toolordun aytıp bütküs
koozdugu, ukmuştay zordugu oozuñdu açtırat. Dalay toolordu körüp, arasında
bolgonum menen jana ubagında uşul örööndö jaşap ketkenime karabay kazkatar
sozulup jatkan toolorgo mookum kanbay karay berdim. Alardın körünüşü düynönün
çatırı sımaldanıp jana ar kanday elesterdi elestetip, jaratılış menen adamdın
an-sezimin bir bütündükkö aylantıp jatkansıdı.
Lenin pigi dep orusça aytılat eken. A kırgızça atalışı kanday bolgon? degen
küyöö balam Daut Karanın kapilet suroosuna joop tappay karaylaganımçı. Bul
tabışmaktın jandırmagın Karamık ayılının turgunu Burkan Şamşiev eñ bir kızık
añgeme kurup aytıp berbespi. Oşol opol toonun jaka belinde mal kaytarıp jürgön
bala kezinde uluulardan ukkan ulama kep kökürökkö saktalıp kalgan. Oy, tigi
Jelaydardın başın bulut çalıp, jel jürö baştadı. Kamduu turgula, mal-jandı
alıska çıgarbagıla dep aytkandarı beker emestigin emi mintip, özübüz altımıştan
aşkanda sezip oturbaybızbı dep jaydarı jılmaygan Burkan aba akırkı mezgilde
abarayında bolup jatkan özgörüülördü öz ayıl misalında ayta oturdu. Bu kişi
menen murda-kiyin üy-bülögö çeyin katışıbız bardıgına karabay, (Burkan abanın
jubayı Burma eje arkalık, Çüydön bolgonduktan eje, jezde dep kalganbız)
Jelaydar bayanın emi ugup, bilüügö sebepker bolgon Daut Karaga rahmat.
Karamıktık 82 degi Alila Mamajunusovadan, soguş, emgek ardageri Toktobek
Murzaevden, Bübüsara Nışanovalardan bata, koşok j.b. eldik ırlardı, makal-lakap,
uçkul sözdördü tasmaga tüşürüp, özdörün fotogo tarttık. Amiraliev Sopu ajının
Karanarı menen tüşkön elesi özünçö ele keremet. Burkan jezde jolbaştooçuluk, gidekskursovod mildetin rasa atkarıp berdi.

KALP AYTKAN SÖZÜ KÖP BOLUP, KANATSIZ KALDI ZAMANA
Degen mazmundagı ırında azırkının kıyçalış körünüştörün kızıktuu
salıştıruular menen çagılıştıra tökkön 80 jaştagı Toktobek aksakaldın
zirektigi, çukuganday söz tapkıçtıgı, kerek bolso ayaldardın obrazına kirip,
obondordu, koşoktu da oydoloto atkarıp jibermegi, 1944-jılı medsanbatta
jatkanda sagınıçtan jazılgan ırlarınan beri saktap jürgön puktalıgı tandanttı.
Alima apabız aytkanday, mından 5-10 jıl murda jazdırtkanda «Eñilip töşök salıp
jür, enkeyip salam ayta jür» degendey köp nersenin uzak uçugu çubalmak.
Kaydıgerlik, baamsızdık je jön ele köñül burboo köp nersebizge kedergi ekenin
dayıma ele keç sezebiz, ökünöbüz... Dagı şügür. Alardın oozeki önörün jazuu türündö
ulantkan jaştar bar eken.
Men 1977-78okuu jılında kırgız tili, adabiyatı sabagınan, jubayım Mistegül
tarıh sabagınan mugalim bolup iştegen Lenin orto mektebinin janı imaratı 1985jılı salınıp, 680 okuuçunu 53 agay-ejey okutat eken.
Mektep jamaatı menen joluguşuu sonunda Nizamidin agay üyünö kayrıla ketüügö
çakırganınan barganda anın kırgız tili, adabiyatı mugalimi katarı Alıkul
Osmonovgo bolgon taazimin baykap, öz közübüz menen kördük. Nizamidin 1981-jılı
KMUnu bütürgön. «El agartuunun otliçnigi». Ir jazuuga kuştar. Bir top kalıñdap
kalgan koljazmaların da kördük. Anın içinen meni suktantkanı, oygo salganı 2000jılı jazgan «Joktoo» degen ırı ele. Atalgan çıgarmasın Alıkuldun «Ülpöt ırı»
menen Çonkazattagı oor jogotuular ayınan Alatoogo armanduu kaytıp kelatkan Er
Manastın içki tragediyalık abalın ötö tereñdikte, körköm deñgeelde
juuruluşturganı çoñ çeberçilik tabılga ekendiginde talaş jok. Egerde, Alıkul
folklordon özök taap, klassikalık poeziyaga aylantsa, Nizamidin inibiz azırkı
poeziyaga folklorduk ıkmanı ordu menen oljoluu paydalangan degen tıyanakka
keldim. («Joktoo» ırın 245-247-betten okuñuzdar.)
R.S: Karamıkta, Darootkorgondo iştegen jeti jılıbızda çonalayçılar menen
jakın tuuganday mamile küttük. Alardın arasınan Abdıgapar menen İdayat, Tajidin
ake menen Bazar eje, aytıluu Jambı ejeke jana Kudaybak agay menen Taşmama eje,
Mamıt, Asamidin agay, Sulayman, Momon agaylardın, Ayımpaşa menen
Kudaynazardın, Musa jana Bakir agalardın, eki Aynagül jana Burma ejelerdin,
Appay ake jana Burhan, Jeenbek jezdelerdin jana attarı atalbay kalgan dagı
dalaylardın bizge degen ıyık,ısık mamilelerin eç kaçan unutpaybız.

«ÇERTİLBEYT, KÜÜGÖ KELBEYT ÇEBER KOLSUZ«
Alıkuldun uşul sabına bap kelgen körünüştü Çoñalaydın Kızıleşme aylındagı
komuzçu, atkaruuçu Akimbekov Burkan aksakaldın Toktogul menen Ataydan Boluş
Madazimovgo çeyinki el çeberlerinin çıgarmaların çıpçırgasına çeyin dadil
atkargan taasın talantınan baamdadık. Küzgü maaldagı tüşüm jıynoo araketinde
kartoşka kazıp jürgöndüktön, barbaygan eki alakanın kakkılay, jaydarı uçuraştı.
Al-jay suraşıp, maksatıbızdı ukkan soñ dalis terezesinde turgan komuzdu ala
daroo ele çerte baştadı. Demeyki, kıl orduna ötük jamay turgan kara jipti ele
çıyralta tagıp alganı tandanttı. Kara kıldı kakşatıp, ulam bir küüdön kayrıp,
keede obonduu ırlardan sozolonto baştagan Burkan akaga oozubuz açıla ele karap
kalıppız.
Ketmen çapkan balban koldorunun şadıluu manjaları da kızıp, iykemge keldibi:
Kana, agaylar aytkıla, küüdön baştayınbı je ırdan taştayınbı degençelik
maanide ulam bizdi karay mukamduu obondordu oboloto berdi.
Biz da algaçkı tañdanıp, abdıroodon arıla «tigini çertseñiz, munu aytsañız,
ırdasañız» degenge ötüp, diktofongo jazdırtıp, fotoapparatka tartıp jattık.
Ubakıt kanday ötkönün bilbey, komuzdun koñur, nazik jana sırduu düynösünö
uşunça kuştarlana kirgen ekenbiz, oşol jazılgan ır, küülördü Çoñalay-Oş-Bişkek
jolunda Gamilbek kaynim aydagan «Mazda» maşinasınan kayra-kayra uguudan
tajabadık. Kiyin anı kırgız radiosunda da uguzduk. Uşul örööndö nakta kırgız
turmuşu saktalıptır degen Daut Kara ır-küülördü Vengriyadagı etnofolklor
fonduna alıp ketti.
Azır da alıska sapar attanganda oşol tasmanı avtomagnitofondon uguu adatım.
«Çertilbeyt, küügö kelbeyt çeber kolsuz» demekçi, komuz çerte albaganıma
ardanganımdı zalkar küülör menen torgoy tañşık obondordu jaktırıp, jantıgımdan
jata kala ugarım menen aktap jürgönsüym...
Darootkorgondogu rayonduk madaniyat üyünö ısımımdı koysoñor desem «Siz
tirüüsüz da» dep tamaşalay kep juutpayt, baçagarlar... Oy, tigi Usubalievdin dele
közü barında atın atap, korgoo komitet tüzüp koyuştu go desem ündöşpöyt degen
Burkan aksakaldın talantına taazim. Uşunday uluu adamdar kırgız önör köçün
ulantıp, XXI kılımga jetkirişkenine ırahmat! (Kiyin uksak aksakaldın tilegi işke
aşıptır.)

Bişkek-Asılbaş-Çoñalay-Bişkek.
19-22-sentyabr. 2002-j.

KALAYIKKA ILAYIK
Degen nakıldı jaşoosunda, çıgarmaçılıgında pir tutkan Turgunalı Moldobaev
agabız jañılanıp, jasalgalanıp jatkan Alıkul üy-borboruna akındın Akbozatın
jetelep kelgendey ele iş jasadı. Munu menen murunku işterdi ulay, kiyinkilerge
örnöktüü jol çaptı. Atayın çakırtpay, «kel, beri» dedirtpey ele özü elüü kança jıl
murda, ekinçi kursta satıp algan kitepti kirdetpey, tıtpay saktagan boyunça alıp
kelip oturbaybı. Bul kitep Alıkul Osmonovdun 1949-jılı kırgız tilinde jarık
körgön «Jañı ırlar» jıynagı. Tilekke karşı, asıl akınıbızdın ene tilindegi
akırkı meeneti. Kitepkanalardan tappay jana mukaba sürötünö da zar bolup turganda
Turgunalı aganın Alıkul üyünö akmañdayı jarıla kirip kelgenin kantip unutayın.
1967-jılı çıkkan Alıkul bibliografiyası jana özünün «Kalayıkka ılayık» nakıloylor toptomu da Alıkul üy-borborunun kitepkanası üçün ötö baaluu.
Uşul ruhaniy uluu uguttu bir jerge toptoo salımın baştagandardın köçbaşıakın menen Tokmoktogu baldar üyündö1927-jılı tüşkön sürötün bergen Rahilya apaga,
Ayday Jigitalievanın sürötün alıp kelgen inisi Asken Osmonalievge, Sayakbay,
Aalı, Jusup, Mukay, Kuseyin öñdüü zalkarlardın, alardın zayıptarının jana
Alıkul menen pedtehnikumda çoguu okugandardın, özünün aymonçok kezin çagıldırgan
fotolordu jana akındın ataktuu 3 tomdugun ötö ızattoo, koltamga kaaloosu menen XXI
kılımdagı kırgızdarga belekke tartuulagan basmasöz ardageri Kurman
Kıdırbaevaga, pedtehnikumdagı kurstaşı Şayık Jamansarievge eskerüülörü,
ırları, süröttörü jana kitepteri üçün Alıkul küyörmandarı atınan miñ mertebe
rahmat!
Bul ruhaniy saamalıktı ulantkandar arasında çıgarmaçılıktın ar kaysı
bagıtında baratkandardın bardıgı akındın talantına, jarkın elesine bolgon uluu
taazimdi tastıktayt.
Alıkul boyunça eki tasması menen el aralık deñgeeldegi kinosıylıktardı jeñgen
Sagınbek İşenov agabız bergen üç kartina, akın kaza bolgondo köçürmölöngön
betkebi, Jambul Jumabaev 1990-jılı dubal kalendarga tartkan portreti, akındın
pedtehnikumdagı kezin körköm düynögö aylantkan Taalay Kurmanovdun emgegi, başka
jardamdarı, Kırgız bilim berüü institut atınan Sulayman Rısbaev tartuu etken
portreti (hud. S.Töröbekov) akındın üyün körkkö çıgarıp turganıçı.
Al emi Viktor Arnoldoviç Şestopal Alıkuldu üy-bülösü menen urmattaganı, özü
Kaptal-Arıktagı estelik avtoru, jubayı Nasipkan İsmailova dramalık aktrisa
katarı Grunya Savelevnanın rolun atkarganı jagınan ayırmalanat. Mından
tışkarı akındın üyünö byustun ebak ele dayardap, ötö süygünçülük menen tartuu
etkeniçi.
«Akın jana ajal» spektakl avtoru Kadırbay Mambetakunovdun jubayı jana
Alıkuldun talantın azdektegen ejebiz Bazarkül Kuseyinova materialdık koldoosu
menen birge Kadırbay aganın murası «Jolbors terisin kiygen baatır» pesasının
koljazmasın bergenin basa aytalı.
El arasındagı uşunday murastardı çogultuuga şart tüzgön, uyuşturuu maselesin
jöndöögö demöörçülük körgözgön uyumdar menen insandar da arbındıgı Alıkuldun
Atajurt degen uluu deminen ekeni eç talaşsız.
Bişkektegi üyün kayra satıp aluu boyunça demilgeni koldop, vitse-premer
kezinde çeçkindüü araket jasatkan 0. İbraimov, tonolgon estelik tegeregin ondotkon
Bişkek meri M. Kerimkulov, «KaptalArıktagı muzeyi» bukletin çıgaruuda
kömöktöşkön M. Jangaraçeva (Çüy oblusunda iştegen maalı), köçösün eski asfalt
menen oñdotkon Bişkek meriyasının jol kuruu departamenti (K. Alıkulov) jana
körktöndürüü, jasalgaloo mildetin moyundagan Lenin rayakimçilikterine, remont
işin ilgeriletken Bişkek şaardık kalktı işke jaygaştıruu departamentine el
ıraazı.
Tömönkü eki insandın biri jekeçe, ekinçisi kızmattık deñgeelde özgöçö iş
jasaganın aytpasak jaraşpas. Kaptal-Arıktagı memorialdık muzeydin aylanasına
35 akkayıñ jana seyilbak oturguzuu, jol boyundagı körsötküçün ornotuu demilgebizge
koldoo, baldar üyünö jardamdaşuu sıyaktuu önögölüü örnöktü körgözgön, AKPSB
töragası, el deputatı Muratbek Mukaşevdin araketteri anız kepke aylanıp kaldı.
Tagdır kıyçalışında akındın agadil saptarınan kayrat, küç alıp, turmuşunun
kiyinki tilkesine işenim menen kadam taştaganın ırastoo maksatında Bişkektegi
üyünün oñdoluşuna da kıyla salım koştu. Akın boyunça emgektengenderge da
közkırın sala jürgönü alıkultaanuuga da kömöktöşkönü dep oyloym.
Demeyde, tuugan-tuuşkan, jerdeştigine je ar kanday şayloolorgo karap
kayrımduuluk jasoo, jardamdaşuu dartı boorubuzdu jankaşayta kaktap turat
emespi. Mından tışkarı ayıldık, şaardık jana «kırgız», «kirgiz» dep ruhaniy
jaattaşıp ketmey itoorubuzdan sakaya turgan türübüz joktoy.
Bul jagınan alganda Kurmanbek Salieviç Bakiev baatırdık ele iş jasadı.
Orusça okup, Rossiyada jogorku bilim, tarbiya algan, orus tuugandardan kayınjurt
tapkan bul adamga akın jönündö, anın kırgız adabiyatındagı ordun Lermontov,
Esenin, Puşkin misalında atayın maalımat berüü, Alıkul üyünö 2000-jılı 22iyunda çakıruu çeçkindüü çeçim çıgaruuga ruhaniy türtkü berdi. Oşentip, Çüy
oblusunun gubernatoru kezinde körgözgön demöörçülük jardamı akındın Bişkektegi
üyü oñdoluşunun, Alıkuldun öz üyünö «kaytıp kelişinin», tieşelüü eksponat j.b.
baaluu nerselerdin toptolo baştoosuna, alıkultaanuunun XXI kılımga uyutkuluu
kadamın taştoosuna zor kömök emey emne?!
Koşo koldogon gubernator orunbasarı T. Sulaymanov, oblkeñeş töragası T.
Rahmanov agalarga da akın arbagı ıraazıdır.
Aytılgan işter Alıkul Osmonovdun 90 jıldıgına karata (2005-jıl) dayardıktın
baştalışı jana 75 jıldıgın ötkörgöndördün örnögün ulantuu katarı sanalmagı
ıras tüşüngöndörgö. Kırgızstan KP BK jana Kırgız SSR Ministrler Sovetinin
atayın toktomu negizinde 75 jıldık 1990-jılı eñ jogorku deñgeelde uyuşturulganı
jadıbızda. Kaptal-Arıkta memorial muzeyi açılıp, esteligi ornotulgan,
Bişkektegi № 9 kitepkanaga ısımı koyulgan.
Orus tilindegi ırlar jıynagı (K. Bobulov), «Mezgil jana Alıkul», kitebi,
buklet, kalendar (P. Kazıbaev) sıyaktuu basılmalar jarık körüp, jañı spektaklder:
«Akın jana ajal» (K. Mambetakunov) «Alıkulga taazim» (M. Seytaliev) koyulup,
dokumental tasma (L. Turusbekova) tartılgan ele.
Oşondogu Madaniyat ministrligi, muzey kızmatkerleri, Jazuuçular soyuzu
«Leninçil Jaş» geziti baş bolgon basmasöz jana jalpı intelligentsiya, koomçuluk
eksponat toptoo, muzeydi jasalgaloo jana madaniy, ilimiy iş-çaralardı
ilgerletüüdö ötö jigerdüülük körgözüşkönü özünçö sanjıra.
Al ubaktagı partiyalık, sovettik jetekçiler V.Üsönova, K. Kököev, J. Tümönbaeva,
M. Şerimkulov, A. Masalievderdin joopker, uyuşturuuçuluk mamileleri da oñ
natıyja bergenin unutpaylı.
Oşol maarake kırgız adabiyatının aksakal akın, jazuuçularının, Alıkuldun
kalemdeş zamandaştarının, anık küyörmandarının başın koşturganı menen da
maanilüü. Oşol kündön beri közü ötköndördün jarkın elesine taazim ete, jatkan
jerleri jayluu bolsun dep, pendelik parzıbızdı atkara jürölü.
Panfilov rayonuna jetekçilik kızmatka dayındalgandar je oşol taraptan
deputattıkka şaylangandar da köbünçö Alıkulga karata jasagan mamilesine jaraşa
aytıların eşitip kalabız. Mında murdagı raykomdun birinçi sekretarları,
kiyinki akimder jönündö kep bolot. Alardın arasında jogoruda atalgan K.
Kököevden tışkarı G. V. Davıdenko, A. Rayımkulov, K. Naskeevdin, J. Ajıbaevdin
ısımdarı ötö ıraazılık menen eske tüşöt.
Akındın Bişkektegi üyünün soñku jasalgaloo, ondoo işterinde «Mekenim
Kırgızstan» (U. Barktabasov) kıymılı da iştiktüü kömögün körsöttü. Bişkek meri A.
Nogoev «Mezgil jana Alıkul» kitebinin uşul ekinçi basılışın çıgaruuga çınıgı
atuulduk mamile jasaganına çoñ rahmat! Mınday azamattardın örnögü ulana bersin.

KALIK KAŞAYTSA, IRISKELDİ JIRGATTI
Köpçülük aspiettep, ır saptarın makal, lakap sımaldanta jagdayga jaraşa koldono
bilerin, jalpı çıgarmaçılıgın aspiettep barktarın bilgen menen, keede mınday
akıbaldın tetiri jaktarı da bolorun öz başımdan ötkörgönüm bar.
Çaçtaraçka barıp, eptüü kıymıldagan jaş jigitke çaç aldırmak boldum.
İlberiñki kıymılı, janagı üksügüy baştı takşalgan skulptordon beşbeter
körkünö çıgargan talantına ıraazı bolo, ısımın surasam: – Kalık dedi.
– Oo, ata-eneñ uluu tökmö akındın şıpaası juksun degen go. Kalık degen kim
ekenin bilesiñbi?
Ortodo dalayga sozulgan tınımdan soñ, aligi işeniçtüü iştebatkan jigit:
– Bilbeym, dep, kandaydır kıjaalat joop berdi.
– Orus mektepte okugandırsıñ?
– Jok, kırgız ele. 8-klasstı bütürüp, anan uşul kesibim boyunça okugam.
– Mektepti kaerden büttü elen?
– Jayıl rayonunan.
– Anda Alıkuldun jerdeşi turbaysıñbı. Al kim ekenin bilersin?
İlberiñki Kalıgım ogo beter şaldaya tüşpöspü... Kıskası, akın Alıkul jönündö
da jöndüü maalımatı joktugu bir çeti tañdanttı, kapalanttı. A balkim akın tuuralu
jetişerlik söz bolboy, tandalma tomdoru tügül, ayrım çıgarmaları dele baldar
üçün köp nuskadagı kitepçeler türündö çıkpay jatkanınan ulam uşunday «unutuu»
şartı tüzülüp jatkanı kitep tarmagının kemçiligi emespi dep da oyloyt ekensiñ.
Çındıgında ele kenje, testier jana jaştar üçün atayın çıgarılgan Alıkul
jıynaktarı jok emespi. Başkalardıkın dele bastırsa böböktörgö zor belek bolmogu
jalganbı?!
Oşentip, Kalıktın Alıkul maalımatın açayın maksatında buklet alıp barıp
berdim da «emki kelgençe okup, ırlarınan jattap tur, suraym» dep kettim.
Kiyinkide barsam ömürbayanın boolgolop bilgeni menen ırlarınan jok degende 45 sap jatka aytkanga jarabadı.
«KIRGIZ TİLİN» ALA KELSEÑİZ
Bişkektegi Alıkul Osmonov atındagı №68 mektep-gimnaziyanın 1993-jıldagı
bütürüüçülörü akındın esteligin mektep astına:
«Büt dartıñdı öz moynuna alayın,
Sen ooruba, men ooruyun Ata Jurt» degen aytıluu uraan saptarın jazuu menen
turguzuşkan. Oşol estelikke dagı bir iret taazim ete, mınday basa bergende
baştalgıç klassta okugan bir bala şaşıla jügürüp kelip, salam ayttı da akın
jönündö bilgenderin joburap, bilbegenderin suray baştadı.
2-3-klasstın deñgeelinen alıp karaganda anın aytıp jatkandarı, kızıkkan
nerseleri oluttuu ele. Ekööbüz pikirleş bolo, al turmak ata-baladay kol karmaşa
atjalında maek kurup barattık. Demeyde janıma sala jürçü Alıkuldun «Baldarga»
degen kitebi joktuguna katuu ökündüm. Mektepten uluttuk bankka jetkençe ekööbüz
sırdakana bolup kaldık. Irıskeldi 3-klassta okuurun, Alıkul jönündö ejeyi köp
aytaarın, akındın ırlarına obon çıgargan ayrım obonçu, kompozitorlor,
atkaruuçulardın jagar-jakpasına çeyin aytkanına mañdayım jarıla süyündüm.
– Sen azamat ekensiñ. Alıkuldun kitebinen alıp barıp berem desem Irıskeldi: –
«Kırgız tilin» da ala kelesizbi dep alıstan ün sala kolun bulgalay joldun arı
jagına jügürüp ötüp ketti.
Anın uşul dobuşunan «Kırgız tilin eñ birinçi orunda ala jürölü» degen
çakırık jañırgansıyt sezimge.
Oşentip, Irıskeldige ana baram, mına baram degençe akırkı koñguroo künü da
bolup kalıptır. «Kırgız tilin» tappaganımdı eskertip, Alıkul kitebin, al
jönündögü tüstüü bukletterdi klassta tapşırıp, Alıkul boyunça uyutkuluu iş jasagan
Aygül ejeyine, okuuçularga da rahmat aytıp, ıraazıçılık bilgizüüdön ulam köñül
kuşu kökölögön jagday tüzülgönün jalpıbız tuyup turduk.
Antkeni, Irıskeldidey böböktör suktanıp, şıktanıp tursa Alıkuldun ırları
tübölüktüü bolmogu, kırgız tilinin kunarı artmagı talaşsız da.

2005-j. 24-may.

TİSSADAGI KEÇ
Kumanstan je bayırkı kıpçaktardın azırkı Majarstandagı borboru sanalgan Karsak
kalaasının dañazasın aalamga bolboso da türk düynösünö düñ kılgan Koñur
Mandokinin kolo koñguroonun koñur ündüü dobuşunday süylögön sözdörü XX kılım
sonundagı kırgız, kazak jurtuna ötö taasirdüü eşitilip, eldin öz tiline, diline
kayrıluusuna ruhaniy ügüt jana uluttuk döölöt, narktardın köröñgösün kökölötkön
uraan bolgonu jadıbızda.
Tilekke karşı bul ilimpoz 1992-jılı 48 jaş kuragında kütüüsüzdön kaza taap,
söögü öz kereezi boyunça Almatının Keñsay körüstönünö koyulgan. Ondogon
kılımdarda evropalık madaniyatka oop, tili da, dini da deerlik özgörüp ketken
kıpçaktardın bayırkı köçmöndük uñgusun kayra tabuusuna ıntızarlıktı oygotup,
alardın çıgıştagı tekteşteri menen baylanıştı kayra jandandıruusuna janın
ürögön İştvan Koñur Mandokinin közü tirüü bolgondo, 12jıl içinde tyurkologiya
iliminde jana köçmöndör baylamtasında en zor özgörüülör boluu menen 60 jıldıgı
evraziya deñgeelinde belgilenmegi turgan iş ele go...
Kırgız, kazak tilin Majarstanda (Vengriya) kızmat ötöp jürgön jookerlerden
üyrönüp, anın negizinde kalgan türk j.b. tilderdi izildööçü, iri okumuştuutyurkolog deñgeeline jetüügö ne degen meenet, araketter jumşalbadı!
Urmattuu uşul insandın 60 jıldıgın belgilöönü kolgo algan Majar akademiyası,
ELTE universiteti jana Budapeşt meriyasınan çakırık algan soñ, Soros-Kırgızstan
fondunun jol kire akısın tölöp bergen kömögü jana «Majarstan marjandarı»
kitebin çıgaruunu karjılagan Bişkek meriyasının Madaniyat departamentinin demi
menen saparga attandım...
«Koñur Mandoki-60» iş-çarasınan tışkarı negizgi maksatım Alıkul Osmonovdun
jıynagın majar tilinde kitep kılıp çıgaruu ele. Koñur aganın kurdaşı,
pikirdeşi Buda Ferents Budapeşttegi estelik taktanın açılış saltanatına kelbey
kalgandıktan, borbor kalaadan 150 çakırımday ıraaktagı Tissakeçke degen çakan
şaarga baruuga tuura keldi.
«Orfeus» basmasınan telefon menen süylöşköndo köbünçö orusça, kırgızça
«Assalomaleykum, jakşı, jakşı» degenden başkaga jarabay tolkundangan adamdı
jarıtkan dele kotormoçu emes go degen tüpöyül oydo kalgam.
... Kün keçtep kalganda Buda aksakaldın üyün izdep taptık. Aksakalı jüzün tegiz
kaptap, bizdikinen beşbeter jüljügüy közü külüp-jaynap turgan japaldaş boyluu,
altımıştan aşıp kalgan jıldızduu adam darbazanın eşigin açtı. Assalomaleykum,
Buda aga, kandaysız? degenime: Vallekumassolam, jakşı, jakşı! dep kuçagın jaya
kalbaspı. Ezelten birge öskön, ortodo dalay mezgil körüşpöy kalgan eski
taanıştarça kökürök tiygize, aydalıdan taptay uçuraştık. Ekööbüzdün başıbızdagı
kalpaktar kaldaygan toolordun katarlaş çokusun elestetip turdu.
Karakalpagına közüm tüşköndö: – Kırgızstanga barganda kiygizişken appak
kalpak ele. On beş jıldan aşıp ketken ubakıttın ıkçamdıgın karasañ. Dayıma
kiyip jürgöngö ılayıktap karaga boep koygom. Üygö ötüñüzdör! – dep jan-alı
kalbagan majar akındı özübüzdün ele akın agalarga okşoto bosogosun attadım.
Astanada jatkan çoñ iti da kırgızdın barak jündüü tukumundagı döbötü sımal
balpayıp, kamırabayt.
Jupunuraak, birok kandaydır jıluulugu bar mençik üydün törkü bölmösünö kirip,
oturarıbız menen: – Kuş kelipsizder! Bizdin şartta şaraptan bir çöyçök alıp
jiberet, anan kalganı bolot, maanayında çebelektegen üy eesinin sıpaygerçiligine
tañ beresiñ.
Budapeştke salıştırganda bul jer tıptınç, şaardın kün çıgış tarabında
melmildep agıp jatkan Tissa darıyasınday memireyt. Nandın daamı da jerdin anık
kasietin sezdire, ulam-ulam jegin kelet. Baarın ele özübüzdükünö salıştırıp
jiberiptir debegile, birok bul tokoç saman jagılıp bışırılçu ayıl-apadagı
dandır nandın özündöy ele.
- Kırgızdardı sagındım. Sözüñördü ukkum kelet. Kanday sonun tiliñer, düynödögü
eñ kölömdüü jana mazmun-maanisi tereñ eposuñar bar. Uşunday keremetti, oozeki
adabiyattı saktap kalgan eldik talanttarga rahmat. «Toktogul-125» jıldıgına
barganda, kotoroyun degen niette «Manastın» Sagımbay variantın ala kelgem. Birok,
bala-çakanı baguu maselesi jana murdagı sotsialisttik tüzülüş ıdıraşı bul zor
ümüttü üzüp koydu... degende Buda aksakaldın buuday jüzü künöölüüdön beşbeter
kubarıp ketti.
Üç kız, üç uul jana üç nebereni baguu, tarbiyaloo üçün çınında ele ne degen erk,
emgek, meenet kerek.
Körsö, biz baya eşikten kirgende ele menin neberem Şomukege mınçalık öntölöp,
erkelete, bala menen bala bolo oynop, jırgap jatkan sırı uşunda eken. Anın üstünö
baldarının baarı çoñoyup, üy-jay kütö bölünüp ketkendikten, neberelerdin kelişin
çıdamsızdık menen kütöörün, alar kelgençe jalgızsırap keterin, oşol buktu anan
çıgarmaçılıktan çıgararın ayta bajaktagan baktıluu ata, çoñata, tayataga suktanbay
kör. Ilayım, bala-çakası aman-esen, bar bolsun!
...Oşentip, baarlaşa bara-bara Alıkul maselesine jettik. Janatan berki
kırgızça, majarça, keede gana orusça süylöşüp oturuudan ulambı, Alıkuldun
ırların okuy, ayrım jerlerin daroo ene tilinde okuy baştadı.
– Ata, bul kişi emiten ele kotorup kirdi go?! dep bir çeti tañdangan, köbünçö
süyüngön Aida kızımdın oşondogu bajıraygan abalı köz aldımda.
Men da körköm okup, kırgız ırgagın kulagına salayın, kandaydır kızıguunu
arttırayın degen maksattı közdödüm. Intaa menen ugup jatkan Buda akınga
Alıkuldun:
Men tansam: jaştan tanam, ırdan tanbaym,
Irı jok ömürümö kanaattanbaym.
Kudayga miñ mertebe kalp aytsam da
Irıma bir mertebe kalp ayta albaym
degen saptarın jatka aytıp, bul anın çıgarmaçıl uraanı bolgon desem «fantastik,
fantastik» («ukmuş, ukmuş») dep tandana, eki-üç sıyra kaytalatıp ukkanına
maaşırlanganım ayt.
– Alıkul kırgızdın Petefisi, eköönün tagdırı, patriottuk duhu, Atajurt,
erkindik, azattık jana mahabat degen sezimderi deerlik okşoş dep aytkan Daut
küyöö balam ortogo oylordun janı tutamın taştabaspı.
Şandor Petefinin 1957-jılı kırgızça çıkkan jıynagın körgözgönümdö majar
akındın jüzü albıra, bala kıyal münözü ogobeter şattana:
– Egerde, bul kitep kayra çıgarılsa Petefi emes, Petööfi dep kırgızça ele
jazsañar. Antkeni bizdin tilde da sozulma öö bar degen omoktuu ondoo, sunuşun
ayttı.
Alıkuldun baldar jönündögü ırların okup jatkanıbızda, ortodogu Şomuke uşul
üç akındın ortosuna jagılgan şamçıraktay jışaan bolup, çıgarmaçılıktın
koldooçu periştesindey kanat kakkılap jatkanına içimden tobo keltirip jattım.
– Mümkün bolso Alıkuldun majar tilindegi jıynagı emdigi jılı, 90 jıldıgına
karata çıgıp kalsa, Şandor Petööfinikin biz bıyıl kayra bassak sonun bolor ele
degen nietime Buda aksakal koldon kelişinçe araket jasarın, ubakıt çukuluraak
ekenin kep arasına kıstara: Eger, Daut jardamdaşsa tez ele bütüröbüz, ee! dep aga
jılmaya karaganda, Alıkuldun çoñdor jana baldarga arnalgan jıynagın kırgızmajar tilinde karmap turganday kubanganımçı...
Sagımbaydın «Manasına» Aşım Jakıpbektin «Teñiri Manas» romanı
koşulganın körgön Buda Ferents kitepke toop ete, mañdayın tiygizgeni da sezimdi
dürkürötüp jiberdi.
Kotormo akısın berüüçü kitep fondunun şartı kataal eken. Kotormo toluk
kotorulup bütüp, koljazma kitep türündö çıkkanda gana gonorar tölönörünö karabay
makul bolgon akın Budaga Alıkul küyörmandarı atınan alkış aytış azdık kılar.
«Manasta» aytılganday Jerdin tübü Jelpinişke (majar jergesi) atayı bargan
maksatımdın biri Petööfi, Alıkul kitepterin çıgaruuga kömöktöştük, önöktöştük
jardamın körgözgöndörgö çoñ rahmat aytuu menen uşul aruu oylordu turmuşka
aşıruuda da birge bolobuz degen zor işeniçim bar. Alar Mikloş Yatskoviç (majar
elçisi), Dora Karoy Majar kitep fondusunun törayımı, Daut Kara Şomfai tyurkolog,
K.Mandokinin şakirti, Deak Laslo «Orfeus» basmasının direktoru jana akın Buda
Ferents.
Akındın ruhaniy düynösü menen düyüm tamagına kark bolup oturganıbızda
jubayı işter boyunça keçigip jatkanın, bizge jolukpay kalarına ötö öküngönün
bilgize telefon çaldı. Al kişinin bizge dep atayı jasap ketken daamduu tamagına
rahmat ayta, buyrusa kiteptin bet açarında joluguşalı degen tilekti bilgizdik.
El orunga oturup kalgan maalda eşikke çıksak, fevraldın açık asmanında sarı
jıldız balbıldap kalgan eken. Bayırkı köçmöndük kanıbızdan ulambı je Buda
Ferentstin uşunçalık jarookerligibi je lepildegen jeñil kıymılıbı, aytor
kıylaga çeyin koştoşo albay turduk.
– Ay, Şomuke seni alıp kalayınbı. Menin neberelerimdey ısık ekensiñ. Alar
çoñoyup kalgandıktan sençelik erkeletpey kalbadımbı – degende ünü kargıldana
bizdi dele ketirgisi kelbegendey çebelekteyt.
Maşinanın kaalgasın açıp jatkanda asmandagı aligi balbıldagan jıldızga
nazarım kayra burulup: Alıkuldun adabiy jıldızı Majarstan madaniy asmanında
jarkırasın! degen batanı, ümüttü içimden kaytalap jiberdim.
Buda Ferentstin kolun bulgalay, darbaza aldında kalgan karaanı Tissakeçkenin
keçki ürül-bürülünö tönüp barattı. Oşentip, bir topton kiyin çıkkanıbızdan ulam
jana kiçböbök Şomuke çırgoolono baştagandıktan Daut dangır tötö jol üçün 10
dollar tölöy, Budapeştke zımırıldık.

Eskertüu: Karsak degen söz kıpçak tilinde talaa, çöldün tülküsü degendi,
Tissakeçke Tissa keçüüsü, keçmelikti, Keçkemet degendin keçkesi eçkini, ekinçi
bölügü talaa degendi tüşündüröt eken. Mınday tübü bir tüpkürdögü okşoştuktardın
uñgusu bayırkı köçmön turmuştun jalpılıgına barıp takaları anık. Misalı,
bozonu, bıjını kaysı ele evropalık eñsesin.
Bişkek-Budapeşt-Bişkek, 2004-jıl, fevral
«JEÑİŞBEK» – ALIKULDUN ÇOLPONU
Düynö ömür, uul berdiñ bala berdiñ,
Düynö ömür, aloolonup jana berdiñ.
Nege sen alıs ketken saparıñan,
Eeriñ jok jaydaktalıp kayra keldiñ?

A.OSMONOV, «Jeñişbek» poemasınan. * * *
«... Jeñişbek Alıkuldun çolponu» degen jazuunu jazuuçu-manasçı, «Teñiri Manas»
roman avtoru Aşım Jakıpbektin kündölügünön okuu menen, XX kılımdın elüünçü
jıldardagı studentterinin deer deñgeeline suktanbay koyboysuñ. Oşolordon, 60–70jıldardagı kırgız adabiyatı menen iskusstvo keremetin jaratkan talanttar çıkkanı
da beker emes eken. Bul özünçö çoñ söz.
Aşım Jakıpbektin stsenarist-jazuuçu katarı kalıptanışına Alıkuldun taasir
etkenine kündölügü kübö ötkönsüyt.
Emese, okurman jurt menen birge oşol oylor üzümünö ortoktoş bololu.
***

Bügün Alıkuldun kitebin karmap oturup, sonun işke tuş keldim. Alıkuldun
tandalgan jıynagı Moskvadan çıgıptır. Karap körsöm, tandalgan degen atı bolgonu
menen dalay sonun ırları, poemaları kirbey kalıp, kee bir jakşı, birok
jogorkulardan sapatı tömönüröök ırları kirip kalıptır.
Ekinçiden, kee bir ırları naçar kotorulgan. Üçünçüdön, köpçülük ırlarının
orusça kotormosunda kırgızçasındagıday adamdı tartıp turuuçu tattuu, magnit küçü
sezilbeyt – originalduuluktu jogotup koygonduktan, jalpı ele jakşı degen
akındardın deñgeelinde kalgan.
Çnında ırdın poeziyalık tolkunduulugu jagınan Alıkuldaylar birdep sanalat....
Mına uşular jönündö pikir, makala jazayın dedim ele. Birok, al azırınça
başka bir çoñ işke orun boşoto berdi. «Mırza uulu» Alıkuldun sonun
poemalarının biri – anın başka sapattarına koşumça folklordu eñ sonun
paydalanışı jandı ergitet.
Uşul poema boyunça kinostsenariy jazalı degen oy – «malçişeskaya meçta» bolup
kaldı... Birok, oylop oturup bir nerseden toktodum: «Mırza uul» tüştüktön alınıp
jazılgan, eldin dialektilik j.b. köp turmuştuk, duhovnıy kiçine ayırmaların,
tilin biliş kerek.A men bilbeym, Tüştüktö bolbogom. Barıp kelüügö emes, azır
kursakka tıyın jok...
Turmuşka ökönöp koyup, «Jeñişbekti» okuy kettim. «Jeñişbek» Alıkuldun
çolponu. «Jeñişbekti» okup otursañ erte jazda köl jeegindegi atır jıtka mas
bolgondon da aşa ketesiñ...
«Jeñişbektey» tattuu-rahattuu aba jok, bolso da az.
Oşentip, «Jeñişbekti» ekranga «çıgargım» keldi.
Bul bagıtta tajrıybam jok bolso da bel bayladım, kim bilet emne bolorun...
Eger, çeberdin koluna tüşsö ukmuş ele bolor ele!
Oşentip, «Jeñişbek» kinostsenariyin bügün baştadım.
Bardık küçtü, albette, jakşı kıluuga jumşaym...
Birok, bilbeym kanday çıgarın.
Aşım Jakıpbek, 1955-jıl. 6-8-noyabr.
***
Bul oyu işke aşkan-aşpaganın dagı iliktep körörbüz. Al emi Aşıke kiyin
«Kırgızfilm» kinostudiyasının Başkı redaktoru katarı köptögön tasmalardın
taasirdüü çıgışına zor salım koşkon. Al emi özü jazgan stsenariyler boyunça
«Aydagı jezkempir», «Isık-Köldün kızgaldaktarı» kinoloru tartılgan.
Demek, Alıkul Aşıkege stsenardık şıktın, Beksultan abaga dramalık janrdın
dürmötün jakkanı tuyulat.
– Oşol tandalmaga retsenziya jazıp, «L.G»ga jibersem jarıyalabay koyuştu.
Kotormonu ötö sındasam kerek. Çıkpay kalganına dele bir çeti süyünöm. Antkeni, aga
şerdenip adabiyat sınçısı bolup ketişim mümkün ele. Redaktsiyanın joobun tapkanga,
kol jazmalardı añtarganga çolom jok, deyt Beksultan Jakiev Aşıkenin
kündölügünön ulam ulangan kep tizginin tarta.
Ooba, Alıkuldun taasirine berilbegender dele uçuraşı mümkün. Al emi taalimin
algandar Alıkulduk oydon jañı oy serelerine kötörülö alışabı? Kep uşunda. Al
emi Alıkuldun soguş temasındagı «Büköntay», «Ülpöt ırı», «Pokrışkinge»,
«Maydın tünü», «Çolponbay», «Jeñiş ırı», «Külüypa» sıyaktuu bölök çıgarmaları
da soguştun tragediyalık mañızın açkan özünçö bir türmök. Uşulardın tuu çokusu je
Aşım Jakıpbek atagan filosofiyalık oy çolponu «Jeñişbek» emespi.
Oşentip, Alıkul özü el arasınan «Aksatkın menen Mırza uulday» eldik
çıgarmalardı alıp çıksa, anın aytıluu «Jolbors terisin kiygen baatır» kotormosu
eldik ırlarga aylanıp ketkeni da kızıktuu.
Anda emese eldik çıgarmalardın jıynooçusu, koomduk akademik Kalmurat
Rıskulov aksakaldın jarıyalana elek «Ok aralagan ırlar» kozjazmasın baraktap
körölü. Avtor 1928-jılı Alabukada törölgön. 1955-jılı Oş pedinstitutunun
filologiya fakultetin bütüröt. 1948-jıldan beri çıgarmaçılıktın çıyırında.
«El agartuu» otliçnigi. Ondogon kitepterdin avtoru.
Koljazma uruş uçurundagı el turmuşun çagıldırgan (132 bet) ırlar, kat jana
avtordun özünö taandık «Ömür küröşü» (84 bet) çıgarmasınan turat.
1. Ar bir ırdın eesi konkrettüü adam, demek adabiy körkömdöö jana oydon
koşumçaloo deerlik jok.
2. Ayrım ırlardın jaralışına negiz bolgon okuyalardın bayandalışı da kızık.
Misalı, Alıkul Osmonovdun keñiri belgilüü «Jolbors terisin kiygen baatır» (Ş.
Rustaveli) kotormosunun el arasına tereñ siñgenin dalildegen:
Bul turmuş çie şahmattay,
Bolboylu kurbum aşmaltay.
Ubadaga bek turgun –
Ubarluu selki Asmattay.
Paydalanıp şarttan bir,
Pakizalıktı gaptan (kepten) bil.
Tilegine jetişken,
Tinatin menen Avtandil.
Turuktuu jürsök betmañday,
Talaptı buzbay eç kanday.
Tabışabız tübölük –
Tariel menen Nestanday.
Bul ırlar alıkultanuu ilimine da baa jetkis bulak bolmogu ıras.

«JOLBORS TERİSİN KİYGEN BAATIR» BAYaNI
Dasıkkan adabiyatçılar menen talanttuu kotormoçulardın dalay sınınan, altımış
beş miñden aşık okurman baamınan ötkön jana köptögön kalemgerlerdin söz önörün
örkündötüügö öbölgö tüzgön Şota Rustavelinin aytıluu dastanı Alıkul Osmonovdun
erkin kotormosunda 66 jıl içinde altı iret basılganı adabiyattagı özgöçö okuya.
Antkeni, tüp nuskadagı en mıktı çıgarmalar dele ele kayra-kayra kitep türündö
çıgarılışı çanda körünüş.
Alıkul aytıluu kotormosun 1938-jılı may ayında baştap, 1939-jıldın
aprelinde bütürsö, oşol ele jıldın 15-noyabrında latın aribinde terüügö berilip,
Kazan şaarındagı Tatpoligrafta 23 basma tabak kölömündö, 10 miñ 90 nuska
esebinde, Kırgızmambas grifi menen kitep bolup çıkkan. «Mamleket Basması» dep
aylanta jazılgan jazuu içine çıgıp kelatkan kün, toolor jana alçaktagan at minip
turgan ak kalpakçan kişinin sürötü, sol jagın badıraygan buuday başı, on jagın
kuş kanatı iymekey tarta kurçap turgan aylampa tekçe üstündögü kitep mukabası
menen bir bütündükkö şirelişip, entamgalık taasirge jetip turat.
Basuuga kol koyulgan künü 1940-jıldın 11-martı. Ar bir basma tabagında 48 miñ
400 tamga bardıgı jazılganı boyunça alsak, kitep 1113200 tamgadan turat. Al emi
azırkı ereje boyunça bir basma tabak degenibiz kiteptin 16 baragı emespi. Demek,
368 betti tüzöt. Birok bul san kiteptin çoñ, kiçine format kölömünö karata da
özgörüp keterin eske aluu şart.
Birinçi basılışına jooptuu redaktor A. Osmonov özü, jooptuu korrektorlor B.
Ismayılov, J.Soltobaev, çıgışına jooptuu J. Jorobaev, tehnikalık redaktoru N.
Gayfullin.
Kotormonun ekinçi basılışı 1950-jılı 20iyulda terüügö berilip, oşol ele
jıldın 21-noyabrında basuuga kol koyuluptur. Kölömü 16 basma tabak, nuskası 5090.
Kotormonun redaktoru T. Sıdıkbekov bolgon bul kitep 1951-jılı jarık körgön.
Demek, 1,2 basılıştarına A. Osmonovdun kotormoçu avtor jana redaktor katarı
katışı bardıgın, birok den-sooluguna baylanıştuu ekinçisine kançalık deñgeelde
katışkanın adabiy tarıhta eske alış zarıl.
1956-jılı 15 min nuskada çıkkan üçünçü basılışı 1955-jıldın 10-sentyabrında
terüügö berilse, 19-noyabrda basuuga kol koyulgan. Basılmanın redaktoru X.
Amankanov.
1972-jılı «Kırgızstan» basmasında Ş. Abdıldaevdin redaktorlugu menen 10
miñ nuskada çıgarılganı 16-iyulda terüügö berilse, 12-oktyabrda basuuga kol koyulgan.
Kölömü 16 basma tabak.
1975-jılı 19-noyabrda terüügö, 1976-jılı 19-yanvarda basuuga kol koyulup,
çıgışına jooptuu A.İsakova bolgon basılma 20 min nuskada, «Mektep» basmasında
jarık körgön. Kölömü 16 basma tabak.
Akırkı, altınçı basılışı 1982-jılı uşul ele basmada çıgışına E.Üsönovdun
jooptuulugu menen 15 miñ nuskada, (300 bet) 16 basma tabak kölömündö çıgarılgan.
Oşentip, birinçi altınçı basılıştardın kölöm boyunça ayırması 7 basma tabak
ekeni emnede? Başta eskertilgendey kiteptin formatına jaraşa bolot. Misalı,
1940-jıldagısı 60x90 1/16, kalgandarı negizinen 84x108 1/32 formatta. Bular
tehnikalık jagı dep koyölu.
Al emi jalpı sanı 65 min 180 nuskanı tüzgön kotormo çıgarmanın maani-mañızı
kanday özgörüülörgö, alımça-koşumçalarga kez kelgeni adabiyat aydıñında köñülgö
alınbaganı tekstologiya iliminin kemtigidir.
«Jolbors terisin kiygen baatırdı» jetinçi iret çıgarıp, XXI kılımdagı
kırgız okurmandarına Alıkul atınan tartuuloo nietibizge ortoktoş bolgon akın,
basma işinin ardageri Baytemir Asanaliev agabız:
Pamirbek maksat çoñ, niet zor eken. Birok, murda çıgarılgandarına ançalık
zirek mamile jasalbay, eski basılmalardın baraktarın çaptay salıp, terüügö berüü
menen çektelgenin eskerteyin. Oşonduktan, algaçkı basılıştarın kiyinkileri
menen salıştıruuga köñül bursañ, degeninen ulam Şota Rustavelinin orus tilindegi
kitepterin da paydalanuu menen redaktsiyaloo baştaldı. Negizinen N. Zabolotskiydin
1984-jılı «Hudojestvennaya literatura» basmasınan çıgarılgan kotormosu
koldonuldu.

Alıkuldun algı sözü

Kotormoçu katarı öz oyun bildirip, kiteptin avantitulunda: «Kırgızçalaştırıp
erkin kotorgon Alıkul Osmonov» dep jazılgandın çoo-jayın tüşündürgön, erkin
ketip kalışına misal keltirgen çakan kiriş sözü latın aribindegi algaçkı
basılmada berilgen.
Adabiyat kızıkçılıgın közdöp, akındın oşol sözün tolugu menen berüünü ep
kördük.
***
Uluu akındın çıgarmaçılık jolun jana kim ekendigin tolkutup jazuu kıyın,
tömönküçö gana bir-eki ooz söz jazuunu ılayık taptım. «Jolbors terisin kiygen
baatır» (Vepxic Tgaosani) gruzii elinin süyüktüü ırı 750 jıldan beri oozdon oozgo
aytılıp, eldin jürögündö saktalıp keldi. Aşıkçılıktın, dosçuluktun,
baatırçılıktın poeması gruziya eline kayda jürsö da (soguştarda, dıykandar
arasında, jumuş maalında, üylönüüdö, kaygır-uu şattanuuda) makal katarı
koldonulat.
Jakında bolup ötkön akındın yubileyinen kiyin bir tuugan ulut respublikalar
da öz tilderine kotoruuga kirişti, oşonun biri bizdin kırgız jazuuçuları da
ayrım glavaların kotorup, elge taanıştırıştı.
Men üç jıldık işimde uşul poemanı tolugu menen kotoruu maksatın koyup, akırı
işke aşırdım. Kotormo eñ erkin kotoruldu, maselen sizderge tömönkün= jazıp
okutup köröyün:
Orusçasında:
Uj zabıl ya likovane,
arf i zvonkih lir bryatsane,
İ svireli napevane, toy,
çe imya nejno nay.
Tak v peçali bezotvetnoy vyanet
plamen ozotsvetnoy
No v serdneçnoy mgle zavetnoy
molvil on «ne unıvay».
Kotormodo:
Koñur ündüü arfa küüsün sagındım,
Ünün koşup ır ırdagan jarımdın.
Jaş tögüşkön oşol salkın tündögü
Jarookerlüü şertterinin bardıgın.
Çıda janım, bolot kanjar kesse da
Tübü kelip sarı altın deyt – sabırdın.
Uşul sıyaktuular.
Orusçası menen kırgızçasının ortosunda çoñ ayırma (rashojdenie) bar, birok
oşondoy bolso da maanisi özgörböy saktalat. Poemanın eñ bötönçölügü, aforizm
baylıgın saktoogo da tırıştım. Açık aytkanda köp jerlerinde maanisin alıp
turup, özümçö ketip kalgan uçurlar da bar. Mından arkı kotoruuçular mınday
kemçilikterden arıluuları şeksiz.
Ardaktuu okuuçulardan, özdörü tarabınan sezilgen kemçilikterdi maga
jazuuların suraym, mından arkı basıluular sayın oñdoy berüügö dayarmın.
Şota Rustaveli jönündö jetiştüü başkı söz jazuuga mümkündük bolgon jok, al
tuuralu jazılgan sın materialdarı menen tiyiştüü kitepkanalardan taap alıp,
taanışıp çıguuñuzdardı suraybız. (1940jıl. 5-6-better)
Alıkuldun algı sözü eç oñdoosuz berildi. Orusça tekstten ketken kataları
oñdoldu.
(ozotsvetnıy-rozotsvetnıy, serdneçnoy-serdeçnoy, rasshojdenie-rashojdenie).
Kiyinki kitepterinde kotormoçu avtordun algı sözü berilbeyt da, adatka aylanıp
kalgan «Basmadan» degen kiriş makalada Şota Rustaveli jana anın uşul çıgarması
tuuralu bayandalat. Kızıgı, bul makala ança-mınça özgörüülör menen kiteptin
kiyinki çıgarılıştarında kaytalanıp, janı oy-pikir aytılbaganına adabiyatçılar
nazar salar.
Al emi akın 1944-jılı jazgan «Şota Rustavelige» degen ırında avtorgo bolgon
sıy, urmatın çagıldırgan.

ŞOTA RUSTAVELİGE
Şota aba, çın dostuktun eñ kımbatı,
Er üçün kerek jerde ak kızmatı.
Jönöy ber dagı sonun jerge alparat,
Aldagı men bergen at kırgız atı.
Taarınba, belegimdin kördün azın,
Sınagın kanday eken için açkın.
Al belek: saga taanış suluu Nestan,
Men anı kırgızçalap kayra jazdım.
Tariel sen körgöndöy baa jetpes er,
Avtandil jüzü jıluu akılman şer,
Tüz talaa, baktuu kalaa, tunuk suular...
Baarı bar... Tinatin kız ün salgan jer.
Bayagı kara üñkürdö kütkön Asmat,
Batmajan vinogo mas, külgön şat-şat...
Aytıldı öz türündöy Fridon dos,
Ne suluu, ayluu tündör kümüştöy ak...
Aybı jok jaş süyüünün kaygıları,
Eñ tattuu, eñ bir jumşak munu, zarı.
Arfa ırı, jandı eritken koñur ündör,
Taarınuu, süyünüülör, baarı baarı...
Jok kütpöym, aldın alıp aytpa rahmat,
Özüñ kör, özüñ ölçö tarazalap.
Armanım oşol süyüü bul küngö da,
Kayradan jaralsaçı ataganat!
Şota aba, çın dostuktun eñ kımbatı,
Er üçün kerek jerde ak kızmatı.
Jönöy ber dagı sonun jerge alparat,
Aldagı men bergen at kırgız atı.

Z/HII 1944 Koysarı

«Miñ ukkandan bir körgön»

Degendey ele uluu, taza, nukura jana ıybaa mahabat jönündögü bul dastanga
syujettik süröttör da ar kıl tüstö, ıkmada tartılgan. Bala kezde okuganda elestetken
elester menen ayrım üy çatırların koozdop turgan süröttörü (köbünçö Tariel menen
jolborstun karmaşıbatkanı) gana bolboso, bul altı iret çıgarılgan kotormoçıgarmanı körkömdöp jasalgalap, süröt tartkanga kırgız kitebinin hudojnikteri
çıgınbaşında ne sebep. Balkim emki kitep hudojnikteri jañı tüstögü süröttördü
jaratıp, Şota menen Alıkuldun kaarman elesterin Alatoo arasına aralatar.
Aytmakçı, eki zalkardın kırgız kıyırın aralay çaap baratkanın çagıldırgan
grafikalık emgek kinorejisser jana hudojnik S. İşenovgo taandık.
Mına uşul sebepterden ulam, altı iret basılgan kiteptin törtöö murdagı ele
illyustratsiyalar menen toluktalgan. Alardın avtorloru sovettik jana aga çeyinki
mezgilde jaşagan başka el öküldörü.
1976, 1982 jıldardagı basılışında illyustratsiya tügül, avantitulunda Şota
Rustavelinin sürötü da jok. Mukabaları eç ayırmasız jasalgalangan. Demek,
jogoruda B. Asanaliev aytkan kep-keneştin çındıgın tekst dayardoodon tışkarı
süröt jasalgaları da ırastadı.

Baykalbay kalgan katalar

Avtandil Tarieldi algaç izdep jönögöndö Rostevan bata berip, el menen çoguu
uzatkanı 1940-jıldagı kitepte:
Avtandil oşol boydon jitsin ılayım!
O, tagdır, mınday kulga kılba rayım! dep kata (193-bette) berilse, 1951jıldagıda:
Avtandil saparında kor bolbosun,
0, tagdır, jolun açıp, ber rayım! dep oñdolgon (175-6.).
Mındagı «tagdır» sözü «Kuday» je «Alla Taala» tüşünügün berip turganı menen
negedir özgörtüüsüz kala bergen. Balkim ateizm taasiri tiygendir.
Dinge baylanıştuu okuyalar je başka körünüştör çıgarmanın tüp nuskasında köp
ekendigi, alardın kıylası kotormonun kırkınçı jıldagı algaçkı basılmasında
deerlik saktalganı tabigıy körünüş ele.
Birok, kiyinki basılmalarda alar deerlik saktalbay kalgan. 1951-jılı
çıkkanında ateisttik közkaraştagı oñdoolor izi daana sezilet.
1940-jıldagı:
Oygonup, kündö oygonçu ubagında,
Jıgılıp ak bagımdat namazına.
Rostevan oturgan jok taktısına,
Eç kimdin datın ukpay, abdan kapa – degen türmögü:
Oygondu Rostevan kan tañ azanda,
Öñü sur, açuusu kurç kıyalında.
Bügün al oturgan jok taktısına,
Eç kimdin datın ukpay, abdan kapa – bolup oñdolgonu buga kübö.
Degende:
«Künüñ öçtü, ayın battı»
«Allalap» jin tiygendey kaltıraştı.
(1940-192-6.)
Munun ekinçi sabı:
Kalıñ el ökünüçtö kaltıraştı bolup kiyin özgörtülgön.
Al emi Avtandildin armanındagı:
Surarım Nestanıma uguzup koy,
Süyüügö mintip küyüp, janganımdı, dep aytkanı eñ birinçi basılışında (222-bet)
kata berilse, kiyinkilerinde da oñdolboy kalgan. Nestanıma emes Tinatinge degeni
tuura.
1940-jıldagı basılmanın 124-betindegi:
Nestandın baş jagında açık jatkan,
Şıbırap «bismillalap» kuraandı alam.
«Akmın» dep jüz kaytalap aytsam dagı
İşenbes kurgak sözgö kargangandan
«Mına bul ak kuraandın kusuru ursun,
Kalp aytpaym, işen janım, işen magan...» – degen türmök 1951-jıldagı kiteptin
117-betinde:
Nestandın baş jagında açık jatkan
Şıbırap kasiettüü kitepti alam.
«Akmın» dep jüz kaytalap aytsam dagı
İşenbes kurgak sözgö kargangandan:
«Mına bul kasiettüü kitepke işen!
Kalp aytpaym, işen janım, işen magan...» – dep özgörülgönü kiyinki basılıştarda
kala bergen.
Tüp nuska sanalgan orus tilindegisine salıştıralı:
Na kovre Koran otkrıtıy ya zametil
pred tsarevnoy,
Vzyav Koran, proslavil boga ya molitvoyu
duşevnoy.
Ya skazal: «Menya, o solntse, tı spalila
reçyu gnevnoy,
No posluşay, çto ya skaju o sudbe
moey plaçevnoy». (82-str.)
Mınday ayrım logikalık katalardan tışkarı köptögön mayda-çüydö, birok
maanilüü katalar da ketirilgen. Misalı: at jaratıp alıstan emes– at çarçatıp
alıstan; minuttu – irmemdi;
Ok tiyip, jatkan kezde kan jüröktön– ok tiyip, akkan kezde kan jüröktön;
Nestandı izdegendey irenjüü jok – «irenjüü» emes tuurası «ubayım».
Bar janga öz kesibin jazgan alla,
Kesibin emes «nasibin» delgeni tuura.
Jatkan emes – jetken.
Bayıp jatkan sarandar da jok emes.
Mında «sarañdar» orduna «küñ, kul».
Jerdi jeñip emes, jerdi kezip.
Avtandil menen Tinatindin baş koşkongo çeyinki mamileleri aşıktık, süyüü
jagdayında bolgonduktan «jubayım» degen tuura emes (1940-j. 11bet), «aşıgıma»
delip (7-basılış. 10-6.) oñdoldu. Başka jerlerge da uşunday oñdoolor berildi. M:
Nestan jarga-janga.
Avtandil bar million erler başçısı.
Oñdoldu: Avtandil bar tümön erler başçısı.
Baykap tursa dañgıragan jol jatat
Mel-mel etet dagı alıs, dagı arı.
Ekinçi saptın: Munarıktap alıstagan dagı alıs, dagı arı – delgeni tuura.
Dep Avtandil tarttı alarga saparın
Oñdolgonu: Dep Avtandil ayttı alarga maksatın.
Jeñil süylöp bolboyun dep develgi,
Oñdolgonu: Kılıp albay özümö özüm kedergi.
Kız buralıp alıp berdi jügöndü.
Tuurası – tizgindi
Jabırkagan künöösüz jaş balanın,
Jürögü ölbös, berer bakıt jardamın (1951.51-6.)
Tuurası:
Jabırkagan künöösüz jaş balanın
Jürögü ölbös, kudayım berer jardamın. (1940. 49-6.)
Kızım Nestan ösüp, jetip baratat.
Tuurası: Kızım Nestan boygo jetip kelatat.
Bizdin ıyga tölöp beret ırahat
Tuurası: Bizdin ıyga tögüp turdu ırahat.
Korkoktuk, çın baatırlık kadimki eken.
Tuurası: Korkoktuk, çın baatırlık kimdiki eken.
Men jigit, süygön suluu aşık jardın, (1951. 83-6.)
Tuurası: Men jigiti süygön suluu aşık kızdın (7-basılış. 73-6.)
Jolborstun terilerin kiyingen şer
Tuurası: Jolborstun terisin kiygen şer.
Efrat emes – Efvrat
Tagdırdın kıla jürgön dabaları emes tabaları.
Bakıt kelbeyt bak talaşpay alladan
Tuurası: Bakıt kelbeyt buyruk bolboy Alladan.
Koldosun bul küçümdü öz taalayım
Tuurası: Koldodu bul küçümdü bir kudayım.
Bir saatça til baylanıp turup kaldı,
Oñdoldu: Bir saamga til baylanıp turup kaldı. (7-basılış. 268-6.)
Ölbösöm jüz körüşör bir mezgilde,
Jararmın senin kılgan kızmatıña.
Tuurası: Ölbösöm, bul düynö emes, al düynödön,
Jararmın senin kılgan kızmatıña!
Közüñdün asıl jigit alabtarı
Tuurası: Közüñdün asıl jigit karaganı.
«Batma sözün uzarta berdi» bölümündögü:
Kün öçtü. Akır zaman boloru uşul,
Jer üstünö jamandık toloru uşul.
Jırgal menen azaptı bölör küç jok,
Tozoktun kara kuşu konoru uşul,
Külkü, oyundan ayrılıp bardık adam,
Ajal jeli zırkırap sogoru uşul degen ekinçi türmögü kiyinki basılıştarında
alınıp salıngan. Buga negizi: akır zaman, tozoktun kara kuşu, ajal jeli degen
tüşünüktör türtkü bolgon desek, tömönkü ır saptarı emne üçün kıskartılganı
belgisiz:
Mahabat öjör tattuu bala tura,
Tagdır kuş mel-mel etken talaa tura.
Bul düynö bir öñ emes, ala tura,
Mahabat jüröktü ezgen sanaa tura.
Aşıktık aloolonup küysö dagı,
Tagdırga munun baarı daba tura! (1940-j. 78-6. En akırkı kuplet)
Alıkuldun erkin kotormolorunun akın bermetindey tuyulgan bul türmöktördü okup
körölü:
Mahabat birde uu da, birde balday,
Mahabat birde uçkul jagalmayday.
Mahabat birde tutkun erkke köngön,
Kor bolup, biröölörgö aldanganday,
Men üçün buluttardın arasına
Kılt etip kirip ketken kaygıluu Ayday. (1940. 165, 166).
Süyüünün közüñ körbös türlörü bar.
Süyüünün kulak ukpas ündörü bar.
Süyüünün kış bolso da jaydan jırgal,
Üzülbös başka adamga güldörü bar.
Süyüünün arfalarga berbey turgan
Özünün tarta turgan küülörü bar. (7-basılış. 94-6.)
Mahabat arsızdarga jenil elpek,
Oñ, solgo öz oyunday tegeretmek.
Mahabat bilgenderge asmandan zor,
Çöl basıp, askar aşıp, deñiz keçmek,
Mındayda bolotton bek, baatır jürök
Avtandildey ak dil arstan kerek. (7-basılış. 192-6.)
***
Adabiyatka, anın içinde kotormo adabiyatka da ateisttik közkaraş-konyukturanın
katuu koyulganı je çekten aşıp ketkeni «Avtandildin meçitke sıyınganı» teması
«Avtandildin sıyınganı» bolup oñdolgonu jana 24 sap maanisi 10 sapka orunsuz
sıydırılganınan ulam da aykındalıp turat.
Adegende «ondolgonun» okup körölü:
«Asmandı, jerdi, suunu jaratkanım!
Türlüü nasip ar adamga taratkanım.
Koldoy kör, erdik antın koldoor bolsoñ,
Jolumdu aç, artsın menin küç-kubatım.
Jaratkan, adam etin jegiçterden,
Dayra, suu jana tünkü jin periden.
Saktay kör, jolumdu aç, kenen kılıp,
Çıga kör aman alıp deñizderden!
Süygöndü süygönünö jolukturup,
Elime soo-salamat kayra kelsem».
1940-jıldagı kitepte berilgeni:
Başına çımkıy kara selde oronup,
Tulparın jolgo miner tokup bolup.
Meçitke kasieti küç een kelip
Avtandil bata kıldı, kuraan okup.
Kudaydan tömönkünü ötünüç kıldı,
«Saktay kör janımdı» dep kolun sozup:
«Asmandı, jerdi, suunu jaratkanım!
Türlüü ınsap ar adamga taratkanım,
Koldoy kör bar-bar diger koldoor bolson!
Ölümgö jandı baylap baratamın,
Artımdan izdep barar bir tuugan jok,
Tagdırım jalgızdıkka armandamın!
Ee, kuday! Bardık taalay bir özündö,
Ot saldıñ menin ısık jürögümö.
Aşıktık, uşul jırgal, ırıs-baktım,
Kayra bir jeter bekem süygönümö?
Janı öskön aykalışıp eki güldü,
Jetkirbey bir birine, taptay körbö?
Ee, kuday! Adam etin jegiçterden,
Dayra, suu jana tünkü jin periden,
Saktay kör! Köküröktögü çımın jandı!
Kırk bir kün, kırk bir tün tülöö berem,
Elime soo-salamat kayra kelsem».
(7-basılışka uşul berildi).
***
1951-jıldagı basılmada «Avtandildin armanı» mintip bütöt:
Baatırdın ay-aalamga zarı jetip,
Aybandar baş iyişti tekşi kelip.
İndiler, grek, orus, irandıktar,
Baarlıgı öz tilinde alkoo berip.
Min alaamat şumduktu artka taştap,
Avtandil jürüp ketti sapar çegip.
Bul türmök 1940-jıldagı kitepte:
Baatırdın bir kudayga zarı jetip,
Iyladı saydın sansız taştarı erip.
Oşondo çıday albay koşo ıylaştı,
Tokoydun aybandarı çıgıp kelip...
Min alaamat şumduktu artka taştap,
Avtandil jürüp ketti sapar çegip – dep berilgen. Al emi jogorkuday ar türkün
uluttardı koşup burmaloogo jol bolsun, je jasalma «internatsionalizm» ideyasının
ildetibi...
***
Ay elem – emi öçömün ayıñ bolboy,
Kün elem – emi öçömün nurga oroboy!
Jaşoodo süyüü kıyın bilgenderge,
Süyüüdön ayrılgan soñ, ölüü oñoy.
Urmatın, denem menen koşo jatat,
Men ölöm, kolun jayıp, duba okup koy – türmögü kıskarılbasa dele bolçuday eken.
Nestan kajetterdin sepilinde kamoodo jatkanda ümütü üzülö Batmaga jazgan
katında, Tariel hatavalardı jeñgende tartuulagan joolugunun ayrındısın koşup
bergenin jazat.
1940-jıldagı basılışta (301-bet) bul uçur başkaça süröttölgönü A. Osmonovdun
erkin kotormogo ötö berilgendiginen bolso kerek:
Jiberdim belek kılıp sarı jooluk,
Jaş menen tegerete sayma sogup.
Tüşünsün Tarielim bul belgiden,
Sargarıp jatkanımdı tutkun bolup.
Kün emes, minut sayın esime alıp,
Kamıgıp, karañgıda kaygı oronup.
Orusçasında:
Pişeş tı, çto znak lyubovi
ya poslat emu doljna
Şlyu emu kusok vuali, tyajkoy gorsti polna.
Ta vual otbita milım u hatavov i ona,
Vsyudu stranstvuya so mnoyu, kak sudba moya,
çerna! (201-str.)
7-basılışında oñdolgonu:
Jiberdim belek kılıp ayrıp jooluk,
Bir kezde öz koluñan bergen jooluk!
Tüşünsün Tarielim bul belgiden
Kaygıda jatkanımdı tutkun bolup
Jok mende mından başka köñül basar,
Jatkanım karañgıda kaygı oronup.
Tarielge Nestan jazgan kattın:
Bererim, uşul janım, kaygı jooluk,
Katıp al, jazgan kattı okup bolup.
Bul özü mahabattın elesteri...
Jaş güldör jamgır jaabay kalgan soolup.
Jer, kök da, ay da, kün da, baarı karşı
Emese, tübölükkö koştoşoluk –degen en soñku türmögü emne üçün kiyinki
basılıştarga kirgizilbegeni belgisiz.
Sep bolor, jalınıp kör jaratkanga,
Köz salar karıptardın köz jaşına! – degen saptar (1940.304-bet) 1951-jıldagı
basılışta (271-bet):
Sep bolor jalınıp kör mahabatka,
Askaday bekem bolgun kayratıña– dep oñdolgonu ateisttik köz karaştan je
mahabattı barktoodon bolgonbu?
Al emi çıgarmanın:
Şarkırap, erkin agat altın bulak,
Jeeginde bulbul kuştar sayrayt, ırdayt.
Jalganda ne tileseñ, baarı dayar,
Jaralıp jarık zaman, janga rahat...
Unutup adamzattar jamandıktı,
Koy üstündö boz torgoy jumurtkalap – degen eñ soñku saptarın alıp koyuşta jana
jogoruda körsötülgön ooş-kıyıştar boyunça iştöödö kotormoçu Alıkul Osmonov
redaktor Tügölbay Sıdıkbekov menen işteşkeni je redaktordun «araketi» ebepkesebep bolgonun alıkultaanuu iliminin aydınına emi kelibatkan tekst izildööçü
okumuştuular anıktap alar dep oyloybuz.
Munun bir tötö jana ıñgayluu jolu «Jolbors terisin kiygen baatırdın» 1940jıldagı algaçkı jana kiyinki basılıştarın (1951-j.) Alıkul Osmonovdun jetinçi
basılışına kunt koyup, dagı mayda-çuydasına çeyin salıştıruu.
***
Mahabattı jana anık dostuktu danktoodo kırgız tilnnin körköm oy darajasın,
kuduret küçün tastıktoodo Alıkuldun «Jolbors terisin kiygen baatır» kotormosu
opol toodoy tirek bolup, kırgız adabiyatına ak kızmat ötögönü ıras.
Bul kotormo çıgarma ene tilibizdin koozdugun, körköm söz kasitterin XXI
kılımdagı kırgız okurmandarına da daana açıp körgözmögü anık.

Soñku söz orduna

Şota Rustavelinin süyüü dastanın tüp nuskasında okuy albagandıktan tömönkü
kümönsünüü çeçilbegen boydon kalat şekildenet. Orusça kotormosunda Tarieldin
arstan menen jolborstu öltürgön sebebi bul eki janıbardın öz ara arzuusu,
aşıktıgı je tikeley, oroy aytkanda eköönün üyügüşüü araketinen ulam bolgonu
aytılat. Uşul jerden zoologiyalıkpı, biologiyalıkpı bir suroo kılt eske tüşöt...
Arstan menen jolborstun biri birine mınçalık jakındaşuusu jönündögü maalımat
ilim je turmuşta dele bardıgın uçuratpasak kerek ele.
A balkim avtordun fantaziyası arkıluu Tariel jana Nestandın azaptuu mahabatı
arstan menen jolborstun oygo kelbes lirikaluu obrazına salıştırılgandır. Egerde,
uşul oyubuz omoktuu delse, anda kotormoçular tarabına eç doomat jok.
Birok, A. Osmonovdun variantına kirgizilgen redaktorluk oñdoonu körgözüünü ep
kördük.
«Tariel jolbors menen karmaşkanın aytıp barattı» bölümünün orusçasında:
Ya skvoz zarosli proehal i na holm
podnyalsya skoro,
Viju: lev speşit k tigritse,
polnıy strasti i zadora.
İh veselıe zabavı bıli radostnı dlya vzora,
No zatem menya smutila neponyatnaya ih ssora.
(Ş. Rustaveli. Vityaz v tigrovoy şkure. Perevod s gruzinskogo N. Zabolotskogo.
«Hudojestvennaya literatura», 1984., 142 str.)
Tariel boor tolgogon jaş jolbors da anı tüşünböy, tırmagın matırganı, anı
öltürgöndö özünün süygönün estegeni mındayça süröttölöt:
Niçego ne mog ya sdelat s tvaryu
toy neukrotimoy,
Ya ee udaril ozem, gnevom yarostnım palimıy,
İ pripomnil ya vnezapno, kak ya ssorilsya
s lyubimoy,
İ edva v tot mig ne umer ot toski nevınosimoy (tam je. 143 str.)
Emi Alıkuldun erkin kotoruusuna nazar salsak:
Tuş keldim bir döbögö kırdan aşıp,
Kelatat bala jolbors jıla basıp.
Artınan baatır arstan çıga kaldı
Turuştu kürküröşüp jerdi çapçıp.
Bulardın süyüüsünö batmak boldum,
Mındayga maaşırkagan kayran jaştık. (1951-jıldagı basılma, 190-bet)
1940, 1951-jıldagı basılmalarda Tariel jolborstu argasız öltürgöndögüsü:
Jolborstun jini kelip çapçıp aldı,
Kantalap denelerim jaralandı.
Moynunan mıtkıp turup jerge soktum
Baykuştun oşol zamat çıktı janı
Mından da janıma ayla bolbogon soñ
Kurdaşın majnun bolup bozdop kaldı.
Orusçasındagı oy menen dal keltirüü nietinde akırkı eki sap oñdoldu:
Oşondo kokustan elestep aşıgı,
Kurdaşıñ ogo beter bozdop kaldı. (7-basılış. 171-bet)
Arstan menen jolborstun jorugun jokko çıgarıp, eki jolborstun
«jakındaşuusu» dep, bul bölümgö tömönküdöy özgörtüülör kirgizildi.
(7-basılış 170-171-better).
Ekinçi türmöktün:
Kelatat bala jolbors jıla basıp, Artınan baatır arstan çıga kaldı delgeni
Kelatsa jaş jolbors sırduu basıp, Artınan dagı biröö çıga kaldı, dep,
Üçünçü türmöktün:
Jaş jolborsu arstanga şıypalañdap delgeni
Jaş jolborsu berkisine şıypalañdap dep,
Törtünçü türmöktün:
Birok da erkeksinip arstanı,
Kürküröp küçtüüsünüp üstöm kılat delgeni
Birok da erkeksinip berkinisi, Kürküröp küçtüüsünüp üstöm kılat dep,
Beşinçi türmöktün:
Kıykırdım: «Arstan, munuñ erdik emes, – delgeni
Kıykırdım: «Şerim, munun erdik emes, –dep,
Uşul ele türmöktün:
Arstan şer jerge kulap kür dey tüştü, delgeni
Jolbors şeri jerge kulap kür dey tüştü, dep özgörtüldü.
Zabolotskiy Alıkul kotormolorundagı uşul okşoştukka muyubay turganımdı
Kırgız el akını, aytıluu kotormoçu Ernis Tursunov menen bölüşkönümdö, kıyladan
kiyin «Seniki tuura» degen koldoo joobu menen kubattaganına rahmat.
Tekstologiyalık, redaktsiyalık alımça-koşumçalar menen iştöödö ayrım
terminder je tüşünüktör da ondoogo kiripter boldu. Misalı han Tinatin emes,
kanışa Tinatin, Hvarazmşaa emes Horezm şahı, Tarieldin jarına jazgan katı
(1940. 90-6.), oñdolgonu Tarieldin süygönünö jazgan katı (1951. 86-6.) Han Tinatin
karı ustatın çakırttı. (1940. 13-6.) Şah Tinatin karı ustatın çakırttı (1951.18-6.)
Kanışa Tinatin delgeni tuura. (7-basılışta) Mından tışkarı 7-basılıştın
ayagına tüşündürmö sözdük da berildi.

Sentyabr-dekabr, 2005-jıl

VII Bölüm
Akın jönündö söz
ZAMANDAŞTARININ ESKERÜÜLÖRÜNÖN8

Tügölbay Sıdıkbekov:
Kez-kez maekteşip olturganıbızda Alıkuldun köp köksögön tileginin biri uşul
kırgız jazuuçularının katarı şıktuu, akıl-estüü jaştar menen toluktalıp tez ele
baraanduu boluşun köksöçü. Jazuuçuluk en ıyık kesip. Jazuuçumun degen adam (al
çın jazuuçu bolso), baamçıl, adamga aram sanabagan ak peyil, körögöç, kalıs,
keçirimçil, booruker boluşuna mildettüü da. Sebebi, al jazgan kitebi arkıluu
adabiyat okuuçuları menen maekteşet. Alarga akıl, keñeş koşot. Tarbiya-taalim
beret. Turmuştuk taasın sabaktardı taasın süröttöp elestetüü, adamdarga tuura
joldu körsötöt. Emese, jazuuçunun jazgandarı menen anın jürgön jürümü, iştegen
işteri, aytkan kep-sözdörü eki ajırım ketişke tiyiş emes. Birok... tilekke karşı
jazuuçulardın katarı köp uçurlarda ar kıl adamdar menen toluktalıp kalat.
Oldokson, epsiz kıñıldagan jamakçılarga karay «Uyalbagan ırçı bolot» dep elibiz
taamay aytkanday arabızdagı jazuuçu atangan kee birler kök şilti «çıgarmaların»
sunuş etişten uyalbay tajatıp kelişse, keesi andan da aşkan şıluunduk, koldon
suurulgan eptüülük menen basmadan orun alat. Andan arı aga daba jok, jol açık.
Bardık mümkünçülügü kele kalsa, boldu. Adabiyattın kamın körgön kişi bolup, al uurt
köbürtöt, erkinçe kekilikteyt. Birok, al sırttan oşondoy körüngönü menen, anın
bardık araketi özünö jol açuu, tekireñdep arañ kelatkanı menen işi jok öz atın
jıloolop, öz atın süröögö aluu bolot. Alıkuldun kaalabaganı, süybögönü, jek
körgönü, jiyirkengeni dal oşondoy uyatsız özümçüldör bolor ele. Çoguluştarda, ne
plenumdarda oşondoy özümçül biröö çır-çataktın uçugun çubap, mañızsız süylöy
baştasa, Alıkul anı ugup oltura albay çıgıp ketet. Dele özünö tieşesi jok bolso
da, tiginin kuru çeçendikke salıp mañızsız süylögönün jaktırbayt, al üçün uyalat.
Uyalbagandan özün uyal degen uşul. Janagı sözüñ büttübü degi? – dep keyip-kepçip,
joolugu menen oozun sürtünüp, sırtta arı-beri basıp turat.
Beybaş keljiregençe turmuştu aralasak bolo... Jalpı adabiyattın kızıkçılıgı
üçün küç jumşasak bolo...
Aalı Tokombaev:
Alıkul Osmonov jönündö ilimiy emgekter, sındar, makalalar jazılıp, anın
çıgarmalarına tatırlık baalar berilip kele jatat. Alardın arasında Ş.
Ümötalievdin emgegi iri izildöögö kiret. Oşondoy bolso da Alıkuldun ömür bayanı,
oşondoy ele ösüş jolundagı kay bir uçurlar, maselen, çıgarmaçılıktagı ergüü jana
müçülüştük jaktarı ança toluk emespi dep oyloymun
Temirkul Ümötaliev:
1938-jılı yanvar ayında men Tbilisiden Şota Rustavelinin belgilüü poeması
«Jolbors terisin kiygen baatırdın» orus tilinde çıkkan, eki kişi tarabınan
kotorulgan eki kitebin ala kelgemin. Alıkul körör zamat süyünüp ketti:
– Taba albay jürdüm ele, Temike. İnilik ireetinde sizden surap alayın dep
turam. Kotoroyun, küçümdü sınap köröyün...
Mukabanın içki betine «Jaman agañdan jakşı belek bolsun» dep jazıp koluna
karmattım. İyun ayı çende kelip, kotorgonun körgözüp, bir top okup berdi.
Jarımına jakın kotorgon eken. Tim ele ukmuş sıyaktandı.
– Kaçan bütösün?
– Şart kelişpey jatat. Bat ele bütüp koyöt elem, dedi.
Bir ele bölmödö turçu, anısı da tar, elektr jarıgı jok, kança jaksa da
jılıbagan suuk bölmö boluuçu. Koñşusunun baldarı çökö taanday çuruldaşıp,
iştöögö mümkündük berüüçü emes.
– Isık-Ataga barıp, bütürüp kelbeysinbi? Putevka bar. Direktoru menen
süylöşsöñ özüñö bir bölmö berer...
– O, Temike, anda sonun bolbodubu!
– Saga berbegen putevkanı kimge berebiz? Özün Jazuuçular Soyuzunun aylık
albagan sekretarı bolsoñ. Şotanın kotormoçusu, kırgızdın çoñ akını bolsoñ.
Alıkul unçukkan jok. Birok anın kızarıp beri karap kalganı «men kaydagı çoñ
akın, siz tim ele apırta beresiz» degenin körgözüp turdu. (1937-40jıldarı
Jazuuçular Soyuzunda sekretariat bar boluçu: birinçisi men, ekinçisi Kubanıçbek,
üçünçüsü Alıkul ele. Birok üçünçü sekretarga ştat berbegendikten Alıkul koomduk
baştalışta beker işteçü).
Isık-Ataga barıp «Jolbors terisin kiygen baatırdı» bütürüp kayttı. Okugan
kişinin baarı Alıkuldu çoñ akın katarında urmattay baştadı. Közünö aytpagan
menen, öz içibizden: «Talant» dep sıymıktandık. Oşondon kiyin köp keçikpey ele
körünüktüü jazuuçulardı sıylıkka körgözüü jönündö söz bolup kaldı. Kırgızstandan
Kalık Akiev, Alımkul Üsönbaev, Jusup Turusbekov jana Alıkul Osmonovdu sunuş
kıldık. Törtöö teñ sıylanıştı. Oşentip, Alıkul Sovettik jazuuçulardın ordender
menen sıylanışkan birinçi tobuna kirgen. Alıkuldun jakşı münözü, anın çoñ
talantına koşumça jakşı sapat bolgonu belgilüü ele.
Kaysın Kuliev:
Biz anın söögün kıçıragan ayazduu dekabrda keç kurun koyduk. Alıkuldu jerge
koyup jatıp, biz dagı oşol kaygıluu minutalarda anın ölbös-öçpös çıgarmalarının
çınıgı poetikalık küçün estedik. Keremettüü sözdördün dostoru dayıma birge. Anday
çıgarmalar mezgildin toskool kılgan küçün tootpoy tübölük jaşay beret. Anday
sözdör jıldardın kerbenderi sıyaktuu eldin köñülündö uzakka jaşayt. Bul jönündö
Alıkul mınday degen:
– Al akındın nesi bar?
Eki ömür, eki jazı bar.
Birin ırım jaşayt deyt,
Birin özüm jaşaym deyt. dep jakşı aytkan.
Alıkul Osmonovdun ırları Sovetter Soyuzunun uluttuk akındarının arasındagı
mıktısı katarında jaşayt jana jaşay beret!
Sergey Lipkin:
Osmonovdun ırları aykın, jeñil. Men aldıda eskergendey, al orus poeziyasının
metrikasın jana strofikasın iygiliktüü özdöştürgön. Mından al kırgız ırlarının
uluttuk formasın jerigen degen bütüm çıkpayt. Al folklordu tuurabayt, anı
çıgarmalarına mehanikalık türdö kirgizbesten, çıgarmaçılık menen paydalanat.
Oşonduktan anın ırlarında eldik ırlardın tunuk bermeti çaçırap, kubandırat.
Buga jamgır jönündögü ırı kübö:
Jaa, jaa, jamgırım
Kızılçanı kandırgın.
Jaştayınan tüyültüp,
Janga kubat aldırgın.
Aleksandr Yaşin:
Sovettik Kırgızstan berekelüü, kooz. Alıkuldun ırlarında al dal oşol kalıbı
menen körünöt. Al poeziyanı bardık jaktan emgekçil zamandaştarınan, kooz, biyik
jerlerden, toolordon, örööndördön tapkan. Legendalık köl Isık-Kölgö dalay
ırlardı arnagan. «Kölümö» degen ırında aga suktanıp, «Körgön sayın körkömdügü
jañırgan, köñül toyboyt körüp ötpöy janıñdan» dep jazgan. Akın öz elin, öz ene
tilin, öz jerin çınıgı uuldun süyüüsü menen süygön. Osmonov oşondoy ele
elderibizdin dostugu jönündö da jazgan. Bu düynödö çaalıkpas emgekçil el jana jer
bar, bakıt baarıbızga tieşelüü ekendigine işengen akın oşol bakıt üçün küröşüp
kelgen.
Nikolay Udalov:
– Birinçi bölmönün tamanına kilemder töşölüp, dubaldarga kilem ilinip
koyulgan. Ekinçi bölmösü eñ ele jönököy: stol, krovat, kitep salçu şkaftar jana
stuldar. Al mından artık buyumdu kaalaçu emes. Aşık buyum bölmönü tarıtat emespi.
Tar bölmödö aba da az bolot. Şkafta kırgız, arab, orus tilderindegi kitepter.
Stoldo sözdük jana Puşkindin tomu jatat. Eki şkaftın üstündö kekilik menen
balapan bürküttün katırıp koyulgan kepteri. Arkardın çoñ müyüzündö çıyırçık
menen ükünün, jana dagı bir sarı tumşuk kargaga okşogon kara çımçıktın
sölököttörü turat. Üydün içi darı, ermen jıttanıp, terezedegi kurgatılgan roza
gülünün jalbıraktarı menen ermendin butaktarı talaanın jıtın alıp kelip jatı.
Alıkul elektr plitkaga çay koyup, Soñ–Köldö ösçü bir darı çöptün mañızınan
dayardalgan sargıç-kirgilt suyuk darıdan eki kaşık uurtadı. Anan oozun aarçıp,
köñüldüü süylöy baştadı.
– Bilesinbi, jazuuçu dostoruñ kelse bölmögö kireri menen ele kitepterge sugun
tüşürüşöt. Başkaları adegende dünüyögö köz salat da, kança akça ala turgandıgımdı
surap alat. Buga külküñ kelet, uşunday emespi? – dedi Puşkindin tomunun
baraktarın sılagılap. Balkim al bir kezde özünün kımbat körüp bakkan çıyırçıgın
uşintip erkeletkendir.
– Kitep janında bolso, düynögö bolgon köz karaşıñ keñeyip, al tügül dem alıp
jatkan abañ da tazarıp, köñülüñdü sergitet... Öz kitebiñdi başkalardın üyünön
körsöñ, turmuşta barıdan murda oşol jırgal eken. Mına bul zalkar çıgarmalardın
kotormoloru da çabandardın boz üyündö Isık-Kölgö jetti. Alıkul külüp koydu da,
sözün uladı, uşintip kırgızdardın duhovnıy baylıgı ösüünün joluna tüştü. Dagı
köp-köp kotoruuga tiyişpiz. Birok, bul işke adegende ança maani berilbeyt emespi.
Bilesiñbi, men «Jolbors terisin kiygen baatır» menen «Evgeniy Onegindi» kotorup
jatıp, anın sıykır düynösünö tüşüp kettim. Sen buga külbö, dosum. Bul çınıgı
sıykırlık. Janga jagımduu, narı ırgaktuu, jürökkö jıluu tiygen ar bir sözdü, ar
bir sabın okup alardan adamdı jana alardı kurçap turgan tabigattı jıttap sezesiñ.
Alardın jaşoodogu turmuşun, tartkan kaygı-kapasın oşol kitepti okup jatıp,
adamdar menen sırdaşıp, je alardı süyüp kalasıñ, je katuu jek körüü sezimi
tuulat. Kitep bolso, al arkıluu adam menen añgemeleşesiñ, oşentip jalgızdık
başka tüşpöyt turbaybı.
Al kaynap turgan çaynekti alıp kelip, aga kara çaydan salıp koydu. Anan anı
sülgü menen orop demdedi da, çınılarga aromat jıttangan çaydan kuydu. Çınıga azazdan kuyulgan çay ayrıkça daamduu bolot emespi.
– Alıkul, sen emne üçün jıynalıştarda çıgıp süylöböysün, – dedim men çay içip
jatıp. Köpçülük senin oyuñdu, köz karaşıñdı uguşsa paydaluu emespi. Ayrıkça
jaştarga sen özüñ jönündö, körgön tüyşügüñ jönündö aytıp berbeysinbi?
– Jok, dep al kolun şiltep koydu, obu jok ele çeçensingendi jaktırbaym. Kee
biröölördü karap tursañ tribunadan turup süylögöndö uşunçalık akılduu, sonun
süylöşöt, anan ele jazgan ırların okusañ adamdı jadatıp jiberet.
Baken Aşımbaev:
Tatar akını Musa Jalil Moabit türmösündö jatıp, faşisttin baltası çıkıyına
oynop turganda, közün jumbastan:
Akırkı iret dem alsa da jürögüm,
Bekem turdu kir juguzbay antıña.
Men ırımdı mekenge arnap bergemin,
Ömürümdü kurman kılıp kalkıma.
( «Menin ırlarım» )
Men ölböymün ırım jaş,
Şam çırak bolot ömürgö,
Jeñe jürüp mert bolsoñ,
Tete beken ömürgö, – dep ölbös ırın ırdap, bul üzündülördü Musa Jalildin bütündöy
çıgarmaçılıgına epigraf kılıp alsa da bolor ele.
Alıkul koluna kural karmap, faşistter menen betme-bet salgılaşa algan jok.
Oşentse da anın ırı oor salgılaşuunun aldında boldu. Al jazgan ır ar jürökkö öz
jalının sürtüp öttü. Alıkuldun ırı anın özün gana tolkundatpastan, jürögün
jalındatpastan miñdegen jüröktördü küügö keltirip, miñdegen adamdardı küröşkö
kötördü. Alıkul Moabit türmösündö bolgon jok. Birok al uzak jana katuu
oorunun «kontslagerinde» boldu. Oorunun «kontslagerinin» eşigin takıldatkan
jeldetke moyun berbey Alıkul köödönün kötörüp, boorun jerden alıp, on beş jolu
jaşarmın dep joop bergen. Biz Moabit depterlerinen okugan ırlar kün batıştan
ugulsa, Alıkuldun ırları kün çıgıştan çıkkan:
Kayda jürböyt er jigittin jaş başı,
Kayda kalbayt süygön jardın kez jaşı.
Eger kel dep Ata Meken çakırsa,
«Amanbıdan», «Koş» dep aytkan söz jakşı.
– degen jalınduu saptar biri-biri menen ün alışa, kınalışa kalganın kantip
baykabay koyöbuz. Bul ırlar biri-birinen alıs törölüşsö da, kindigi bir jaralgan.
«Ata Meken», «Ata Jurt» bul adam köz jarıp «baa» dep bakırıp tüşkön jer.
Oozgo balday tatıgan sarı maydı birinçi irmegen jer. Tuz koşulgan kırk kaşık suu
da Ata Mekendiki, köbürgönün jep, köpölögün karmagan, kök kögüçkön, ak kazduu köl.
Berekesi balkıp, ırısı tögülgön kutmanduu jer.
İşenbay Abdurazakov:
Azır da tigi balanın sözünön kiyin oorusu özünün kaysı tarabında kaytarıp
turar eken, anın arbaygan koldoru kayran jazuuçunun moynun kantip orop, aldı eken
dep özümdün al kezdegi çoktuu fantaziyam menen elestete baştadım. Anın oorusunan
kançalık korkpoyun akırı anın jazuuçuluk küçü jeñdi. Kiyin bara-bara andan
korkpoy jakınday baştadım. Bir künü oşol ele murdagı olturgan taştın üstündö
olturup, oboçodo anı aylana karap jürgönümdü baykap, akırın söömöyü menen ımdap
özünö çakırıp aldı. Anın oorusu da, başkalarga okşobogon sırt jaktan körüngön
toñdugu da, açuulu kabagı da unutulup, jazuuçu ekeni gana este kalgan eken.
Toktoosuz jetip bardım. Al köpkö çeyin unçukpay: «Emneden baştasam, balanı
korkutup alambı, uyaltıp je taarıntıp alambı?» – dep saktangansıp karap turdu da:
– Sen korkok okşoysun? dedi bir az ökünüçtüü ün menen.
– Jok, dedim murdumdu janıp.
– Jigittin korkogu bolboyt, jigit eç nerseden korkpoşu kerek, al özü menen
süylöşüp jatkansıp, kaydıger köz menen alda bir jaktı karap akırın ayttı da: «Eç
nerseden»... dep kaytalap koydu. Men anı tiktep karadım. Anın közdörü şişigensip
tompoyup köptön beri uyku körböy, jol azabın jep kele jatkan jolooçuday bolup
çaalıgıñkı köründü. Al dagı ele başka bir jaktı karap özünün nebak ötkön, birok
kayrılıp kelbes kımbat mezgilin estep jatkanday köründü. Közdörü jandanıp
murdagı kurgak, meerimsiz körüngön közdörü saal nımdanıp, közünün tüsü türdönüp,
möltür tunuk, birde küröñ-bozomuk bolup kubulup turgansıdı. Közdörü köptön beri
tuurda oturguzup jürüp emi gana uuga alıp çıkkan bürküttün közdöründöy oynoktop, ar
nersege kızganıç menen karap, birok dagı ele toluk erkindikke çıkpay kalganına
ıza bolgondoy muñayınkı bolo kalıp jattı. Anın uşul körünüşü meni tañ kaltırdı.
Al bir az oyluu karap turdu da çıkıyımdan sılap: «Baragoy, oynuñdan kaldıñ» dep
erkelete meerimdüü karadı. Men basa bergiçe bolboy unutup koygondoy «atıñ kim»
dedi. Joobumdu ugup: «İşenbay», – dep akırın gana şıbırap koydu da, bul emne
degendi bildire turgan at ekenin belgilep jatkanday boldu. Dagı bir iret basım
menen kaytaladı.
Çolponataga bargan sayın Alıkul oturgan oşol jeekti karap, köl tolkundarına
köñül buram.
Ramis Rıskulov:
Alıkul menen üç-tört jolu jolukkanım esimde. Jazuuçular soyuzuna kelçü. Anda
akın Yasır Şivaza soyuzdun adabiy konsultantı. Keede jañılıktardı bilüü akınga
kerek bolçu. Kündör ötüp jattı. Al küzündö ele jıluu paltosun kiyip alıptır.
Kabagı salıñkı. Oñoy menen külböy turgan kişi eken. Men salamdaşıp koyçumun.
Unçukpay akırın alik alçu. Birok, ooz uçunan. Kıyın jazuuçu Alıkul Osmonovgo
deçümün. Anı oylogonumdun sebebi, ayılda altınçı klassta okup jürgönümdö Alıkul
Osmonovdun ır jıynagın düköndön satıp algam. Abdan kızıgıp okuur elem. Andan
kiyin izdep jürüp dagı bir kitebin taap okudum. Al kotorgon «Jolbors terisin
kiygen baatır» kitebi maga adilet jürüü emne, süyüü emne ekenin bilgizip, ruhiy
jaktan meni tee balalık çaktan tarbiyalap kelgen. Oşentip, Alıkul ırdan sabak
bergen akınım. Oşentip, Alıkul menen birge köp suular aktı, köp jol bastı mendey
okuuçuları. Alıkul kırgız poeziyasının çolponu! Elibizdin baktısına kelgen akın.
Alıkul bizdi folklordun arboosunan alıp çıgıp, professionaldık deñgeelge
kötörüp, poeziyanı bürküttöy şañşıttı. Alıkuldun kitepterine azır da muktajdık
çoñ. Alıkul ır şumkarı, ır tulparı! Neçen iret dübürt salat şañşıyt, tañşıyt.
Anın poeziyası tunuk başat. Andan möl suzabız. Alıkulday uul-kızdarıbız köp bolo
bersin. Kırgız poeziyasındagı kırga çıgıp karasak Alıkul özünçö munarlangan tal
çoku! San mezgildi mazalayt anın süyküm ırları! Emi başka emne aytmakçımın.
Oylorumdun tok eter jerleri uşul. Sözdün kıskaraagı jakşı emespi. Alıkulga men
koş debeym. Al ırları turganda meni menen da, el jurtu menen da birge. Al uluttuk
akın. Başka elder anı köp tüşünö berbes, eger iyine jete kotorbosok.
Alıkuldun ır çöyçögü toktolboy tegerene berip, akındın iz kubarları köp bolo
bersin!
Şayık Jamansariev
Anda baarıbızga, ayrıkça Alıkulga ötö taasirdüü öyun: küröş menen futbol bolo
turgan. Al da bekerinen emes. Azırkı şaardık sayasiy agartuu üyünün ordunda9taar
jabılgan tsirk bar ele. Tsirkte ataktuu alptardın küröşü künügö ötkörülçü. Kazak
alpı Kajımukan jeke özü oşol kezdegi bütkül düynögö atagı aşkan balbandar tobu
menen küröşçü. Türk alpı Ali-Muhammed da oşol topto bolo turgan. Anan
balbandardı tuurap, kiyimibiz tıtılgança tıtışıp küröşör elek.
Al emi futbol bolso bierde jañıdan kulaç jaya baştagan oyun bolgonduktanbı
azırkı Frunze temir jol vokzalının tüştük çetindegi een talaadagı, kalın şıbak
arasındagı stadion söröydö oynolçu. Anda meldeş oynu jönündö ukçu emespiz.
Çarçagança eski toptordu tepkilep oynoy berçübüz.
Kim biliptir?.. Bizdin koyun-koltuk alışıp oynop jürgön boz baş öspürümdördün
içinde keleçektegi kırgız sovet poeziyasının alpı jürgönün. Emnesi bolso da anı
menen ondogon jıldar koyön tebiş oynop çoñoygongo sıymıktanbay koyö alambı?
Alıkuldun ömürü jana turmuşu eç kanday tüyşüktön kaparsız, oyun-külkügö
toybogon en baktıluu mezgili 1929-31-jıldardın içinde gana, jaş öspürüm çagında
bolso kerek. Okuuçulardın turmuşu jakşı. Alıkul da süzöktögön oorusu kozgolup,
uçuk ildetine çalına elek kezi. Anda al açık-ayrım da, jaydarı da, sözmör jana
oyunkaraak da boluçu. Katuu çıkkan ünü bolboso da, katkırıgı jagımduu bolo turgan.
1931-jıldın may ayının ayagında jaykı dem alışka taradık. Alıkul öz aylına,
azırkı Panfilov rayonundagı Kaptal-Arıkka, atası menen bir tuugan abasına ketti.
Küzündö bayagı bölmöbüzgö çogulduk. Alıkuldun öñü küngö totugup, arıktap kayttı.
«Kolhozdo iştep, kiyim-keçek taap aldım» dep kubanıp jürdü. Birok tünküsün, bir
joon uykuga çeyin takıldap kurgak jötölö turgan bolup kalıptır. Kün bürköktö uyku
köralbay jötölüp çıkçu. Erteñ menen için basıp: «Uşul kurgak jötöldön içimdin
terisi da oorup kalat» dep külüp koyçu. Biz anı etibar alçu emespiz.
Mında eskere turgan bir jagday bar. Alıkuldun akındık çıgarmaçılıgı kaçan
baştalgan? degen suroogo, 1954-jılı Çernışevskiy atındagı kitepkana çıgargan
bibliografiyalık «Alıkul Osmonov» degen kitepçede, «1933-jılı baştalgan» dep
körsötülgön. Bul tuura emes. Al emi professor K. Artıkbaev akındın özünün
«Jazuuçuluk bayanım» degen tarjımalına tayanıp, «Kırgız Sovet adabiyatının
tarıhında» 1929-jılı dubal gazetasına ırı çıkkan», dep jazat.
Alıkuldun ır jaza baştaganın 1930-jılı «Sabattuu bol» degen gazetaga «Kızıl
jük» degen ırı jarıyalangandan ulam bilçübüz. Birok al öz jöndömün ayabay
jaşırçu. Anın akındıkka umtuluusu 1931jılı küzündö oorukanada jatkan kezden
baştalgandıgın açık baamdaganbız.
1931-jılı jayında pedtehnikumdun kitepkanası birinçi kabattan, ekinçi
kabatka köçüp kaldı. Anda bizge mugalim bolup kalgan Ziyaş Bektenov baldardı
jardamdaşkıla dep jiberdi. Birok bir az iştemiş bolup tarap kettik. Oşondo
jalgız Alıkul kalıp, çañ baskan kitepterdi taşışıp, akısına keçinde jatakanaga
bir çoñ kitep kötörüp keliptir. Al «Orus poeziyasının antologiyası» eken. Oşol
antologiyanı al dayıma kazıp, çiyip okuçu. Kiyin da anın kitepkanasında saktalıp
turar ele.
Oşol jılı kış demeydegiden erte tüşüp, kar kalıñ jaap salgan. Auditoriyalar
suuk ele. İgnatev kimdir biröönün çoñ kırgız tonun kiyip kelip krujok ötkördü da,
biz menen birge barıp, jatakanaga konup kaldı. Köpkö süylöşüp jattık. Oşondo al
mınday dedi:
Silerdi aylıñar kütüp jatpaybı. Ala-Toogo madaniyattı, adabiyat-iskusstvonu
siler taratasıñar. Oşonduktan ar kim öz talantın, öz şıgın tartınbay tarbiyalap
alışı kerek. Alıkul! Seni jaşırıp ır jazat dep ugamın. Anday bolso jaşırınbay,
basırınbay sıymıktanuu kerek. Ergibese ır çıgabı?.. Sen suflerduktu taşta, ır
jaz!
Jatakanabızga mugalimibiz kongon oşol tündön kiyin, Alıkuldun jaşırınganı
azaya baştagansıdı. Keede ınak depterlerin açık taştaçu boldu. Anday depterler
anda eki-üçöö bolup ketken ele.
Alıkuldu urmattaganıbız, anı menen mamilebizdin oluttuu bolo baştaganınan
baykalıp turuuçu. Balalık kılıp Alıkuldun köñülün oorutkan okuuçu bolboso kerek.
Ikşıgan jötölün baykamaksan bolup koyçubuz.
Alıkuldu dart bir jaktan küçöy matap, öküttö kalgan mahabatı ekinçi jagınan
kıynap turganda da al mayışıp koygon jok. Çıgarmaçılıgı sanı jagınan da sapatı
jagınan da ulam kurçup, jañılanıp jürüp olturdu. Bul anın uluu optimistiginin
küçü boluçu. Başına tüşüp turgan oor müşküldördö da, janı açıngan adamdarday
degi başka biröögö akarat söz aytkanın ukkan emesmin. Anday ubaktarda köñülü çögüp
turgan kişi emne debeyt? Birok Alıkul pessimizmden alıs, taza abanı, Ala-Toonu,
Isık-Köldü, kütürögön tört tülüktü, egin talaaların, degele baarın, ayrıkça jupunu
adamdardı kökölötö maktap, alardın tagdırına sıyınıp olturar ele. Jaratılış,
jer-suu jönündö jazgan ırları da köp.
Ayrıkça kiyinki 10 jıldık ömürü Isık-Kölgö baylanıştuu boldu. Jay mezgilin
birde Jeti-Ögüzdün Ak-Tereginde, birde Çolpon-Atada, kolhozçu dostorunda ötkörüp
jürdü. Kurortko köp baruunu jaktıra berçü emes ele. Anda el içinde jötkürüp
jürgöndön tartınam deçü, kayran jigit.
Alp akındın öspürüm çagı menen birge bolup, bir üydö jatıp, bir kazandan aş
içken kündör tez ötüp ketkensidi. 1950-jılı kışında Isık-Kölgö bardı. Özü
«Pobeda» maşinaluu bolgon eken. Al Isık-Kölgö dayıma jayında kelçü. Bul jolu
emne üçün kışında kelgenin surasam «Köldü körbösöm sagınıp turam» dep koydu. Men
anda «Isık-Köl Pravdası» gazetasının redaktoru bolçumun.
Bizdin üygö konup olturup:
– Ömürgö da, bakıtka da jarıbay kaldım, degeni esimde. Men çıyraltımış
boldum. Birok, bala kezindegi kurgak jötöl emes, kürtüldögön öpkö jötölü tañ
atkança anın tınçın alıp çıktı. Erteñ menen erte Çolpon-Ataga şaşıp jönöp
jatıp:
– Bıyıl jazdın astı menen kelip jaylata jata turgan üygö «pul» berip ketişim
kerek. Plan çoñ, ömür çirkin çolok dedi da, maşinada jatkan çoñ kara sañsañ içikke
oronup alıp jönöp ketti...
Körsö, Alıkuldu akırı körüşüm oşol bolgon eken.
Abdrasul Toktomuşev:
- Alıkul ekööbüz Tokmokto №2-kırgız jetim baldar üyündö bir pioner
otryadında, bir komsomol uyumunda çoguu tarbiyalandık. Taktay turgan jeri:
Tokmoktogu uşul jetim baldar üyü 1921-jılı açılıp, priyut delinip atalgan. Meni
kiyinki 1922jılı avgustta 10 jaşımda Kara-Koñuz kıştagında dunganda asırandı
bala bolup jürgön jerimen, Tokmokton jetim baldardı jıynagan komissiya barıp
alıp kelip, uşul priyutka ötkörgön. Al jerde jıl ayagına çeyin jürüp kaldım.
Alıkul anda al jerde jok boluçu. Aşıraalı Botaliev, Satkın Sasıkbaev bar ele.
Oşol priyut 1923-jıldın başında ubaktıluu jabılıp kalıp, meni kıyır
tuugandarım Mambet, Tölö kelip Çoñ-Keminge alıp ketişti.
Al priyut bir jıldan soñ 1924-jılı № 2-baldar üyü bolup kayra açıldı. Men
kele albay, elette kala berdim. Birok, akırı 1929-jılı oşol baldar üyünö kayra
alındım. Alıkul Osmonovdu murunku jılı bir balanı eerçip bizdin ayılga
jayında barganda kokusunan bir körüp kalganım bolboso, taanıçu emesmin. Emi
baldar üyünö alıngandan kiyin çınıgı taanışuu baştaldı. Birge jürgön kezderde:
«Beş jaşımda ene-atamdan jetim kalıp, anan meni Pişpektegi priyutka ötkörüp
bergen», – dep Alıkuldun aytkanı esimde. Tokmoktogu №2-baldar üyünö kaçan kelip
kirgenin surasam, al mintip aytkan: «Uşul baldar üyünö biz 1925-jılı Pişpekten
köçüp kelgenbiz». Demek, Tokmoktogu priyut baldar üyü bolup, turmuş şartı kıyla
jakşırtılıp jana kaysı jaşka çeyinki baldar alına turgandıgı taktalıp (priyut
kezinde baldar jaşına karabay alına berçü), tartibi çıñdalıp, öz bagıtın algan
kezde Alıkul jana bir top baldar Pişpekten kelgeni açık bolup turat.
Adabiyatçı Ş. Ümötaliev «Alıkul Osmonov» degen kitebinde: «Körüngöndördün
kolunda baş kalkalap jürgön jerinen Alıkul akırı 1920-jılı, beş jaşında,
Tokmoktogu №2-internatka (detdomgo) alınat» dep jazgan eken. Bul kalpıs,
birinçiden, beş jaşında jetim kaları menen priyutka berilgen bolso, kaysı
körüngöndördün kolunda baş kalkalap jürgön bolor ele? Ar kimdin kolunda kirindi
bolup jürüügö beş jaşar balanın çaması keler bele? Testier bolso bir jön, kol
araga jarayt dep ar kim itelep paydalanıp alat... Ekinçiden, Tokmoktogu №-2
baldar üyünö Alıkul 1920-jılı emes, 1925-jılı kelip kirgenin aytıp,
olturbaybı!..
Alıkul detdomdun işterine aktivdüü katışçu. Kerege gazetanı çıgaruuga dayım
katışıp, koozdop çıgaruu jagınan kolu epçil, söz tapkıç boluçu, otryaddın
barabançısı da ele.
Nasirdin Baytemirov:
– Alıkul bötönçö akın. Adabiy sekige ak örgöö tikken akın. Anday adabiy ak
örgöönü tigiş ar kimdin kolunan kele berbeyt. Eskirbes, köönörbös, jaanda, kündö,
karda, tündö kalsa da bayagı kalıbın, körkün jazbas, kıyrap, jıgılıp, sınıp kalbas,
bargan sayın kooz körünüp, bargan sayın körkünö çıgıp oturgan adabiy ak örgöö
tigiş... sözdön, körköm sözdön tigiş, otuz beş jaşta köz jumgan Alıkuldun gana
kolunan kelgen.
Alıkul eldik akın, eldik degen, emgekçil düynö degen söz. El tagdırına tagdırın
şiretip salgan akın oşondoy bolot. Al barkın da, dañkın da demek, akındıgın da
satpayt. Anın ırların, el ırdap, okup jüröt. Jañıça ırdap, jañıça süylöp, eski
sözdü jañırtıp ketkeni menen oşondoy darajaga jetti.
Irlarının köpçülügündö Alıkul başkaça ırdagan. Keede kubanasıñ, suktanasıñ
al tügül korkosuñ. Nege? Alıkul ötö jabışkak akın. Okugandın oyuna jabışa, onoy
menen çıkpay kalat. Azgırıp, öz ıgına, ırgagına, joluna süyröp ketüügö tırışat.
Anın adabiy torunan küçtüü akın gana çıga alat. Anın jañılıgı, bötönçölügü
oşondo. Birok anı tuuroo Alıkuldun kölökösü bolup kaldı degen söz. Dele, bir
bötönçö akın çıkkanda anı tuuragandar az bolboyt, birok anı tuuragandın biri da
akın bolgon emes, oşo tuuragandardın biyik çokusunan körünüp özü gana kala bergen.
Huseyin Karasaev:
- Bir künü işte otursam propuska bölümünön maga «bir taanışıñız sizge kirüügö
uruksat surap jatat» – dep telefon çalıştı. «Kirsin» dedim. «Sizdin
çıgışıñızdı surap jatat». Körsö, al akın Alıkul Osmonov eken. Uçuraşkandan
kiyin mekemege kirüünü sunuş kıldım. «Jok, kirbeym. Siz menen jalgız süylöşö
turgan bir sözüm bar» dep ötündü. Een köçödö katarlaş bastık. Añgemesin mınday dep
baştadı: «Bir künü iştep otursam, meni organga çakırıştı. Bardım. Bir leytenant
oturgan eken. Mañdayına oturuunu suradı. Adegende ele orus tilinde «Siz oorup
jürgön ekensiz» dedi. «Ooba, kurgak uçuk menen oorup jüröm» dedim». «Jok siz
ulutçulduk oorusu menen oorup jürüpsüz. Mına okuñuz» dep bir japırak kagaz berdi.
Jürögüm atıp çıktı. Okusam menin ırım eken. «Emne üçün kırgızdın jalkoolugun
sınga alsam, ulutçul bolomun? Bul emne degen ukmuş» dep içimden oylondum. Sözdü
köp uzartkan jok. «Jakşılap oylonuñuz, men dagı çakıram» dedi. Tışka çıkkanda
zamanam kuurulup ketti. Kim menen akıldaşardı bilbedim. Oşondo siz esime
tüştüñüz. Jöndüü akıl aytaar dep, poezdge bilet alıp Moskvaga keldim. Beriyaga arız
jazıp aldım ele» dep alakanday kagaz körsöttü.
Oşol mezgilde mende dele bere turgan akıl jok da! «Alıkul, sen bul arızdı
berbe, jılandın kuyrugun basıp alasıñ. Seni oşol organdın kişisi dagı çakırmak
boldu bele? Eger çakırıp kalsa, «abdan oylondum, sizdin eskertkeniñiz tuura eken.
Men ırımdın teskeri ekenine emi tüşündüm. Sizge çoñ rahmat» degenden başka söz
aytpa. «Ak iyilip sınbayt», andan körö çımırkanıp işiñdi, ayrıkça kotormoñdu
ulanta ber» degenden başka eç nerse ayta albadım. Arızın tıtıp saldık.
...Kiyin, «Sözdük» jarıkka çıkkandan kiyin, 1944-jılı Frunzede iştep
jürgönümdö Alıkul kelip joluktu. Toktoyandagı menin enemdin üyünö barganın ayttı
da: «Organdın bayagı kişisi meni dagı çakırdı «Kana, oylonduñuzbu, ulutçulduk
ideyadan kayttıñızbı?» dep suroo koydu. Daroo ele: «Sizdin eskertkeniñiz tuura
eken. Al ırımdın mazmunu jaman eken. Anı mından kiyinki emgegime kirgizbeymin.
Meni tuura jolgo saldıñız. Sizge çoñ ırahmat!» dedim. Oşondo aligi kabagınan kar
jaap turgan surakçımdın içi birtike jılıdı okşoyt. Bir az kokurayıp, köödönün
kötörüp oturdu da: «Mına kördüñüzbü, biz dagı tarbiya menen arakettenebiz. Oylonup
jazıp jürüñüz» dep sözün tamam kıldı. Kuseke, sizdin maga bergen akılıñız tuura
bolgon eken. Al ırdı jamandap jetkirgen adam dele bizdin arabızda. Anın atın
aytpay ele koeyun» dep maga ıraazıçılıgın bildirdi.
Menin Alıkul menen ançalık jakın dele katışım bolgon emes. Birok içimden
jaktırıp, jakşı körçümün. Mıktı akın ele. «Men ooruyun, sen ooruba Ata Jurt»
degen sıyaktuu ır saptarınan anın ak niet adam ekendigi açık körünüp turbaybı. Elge
jaga turgan estelik emgek kaltırdı. Tirüü kezinde özünö estelik kurup ketti. Ar bir
emgektengen adamdın tirüü kezinde estelik kaltıruusu, moynundagı borçu mildeti
parzı.
Şarşenbek Ümötaliev:
Oşentip, maga Alıkuldu taanıtkan Moskva boldu. M.Gorkiy atındagı düynölük
adabiyat institutunun aspiranturasına ötüp, okup kaldım. Birok uşul jogorku
epizoddon kiyin Alıkul jönündö oyum tınçtık berbedi. («Moy dom» kitebinin
satılışı)
1952-jıldın jayında Frunzege kaytıp kelgenimden baştap, Alıkuldun
çıgarmaların üyrönüügö kunt koydum. Al jönündö ar kanday maalımattar jıynay
baştadım. Uşul azır Panfilovdo turgan jeeni Bolotbek a kezde askerde eken. Anın
enesi Alıkuldun bir tuugan taejesin izdep taptım. Anan a kişi menen Alıkuldun
Timiryazev - 4 köçösündögü üyünö bardım. Üç bölmölüü özünçö üy eken. Bir eski
kerebet, anan dagı başka mayda barat idiş-ayaktardan başka eç nerse jok. Kerebet
Alıkulduku ekendigin ayttı. «Pobeda» degen maşinasın Tokmoktogu ejesi alıp
ketiptir. Men akındın kagazdarın surasam:
– Bilbeym, aytor Alıkul ölgöndön kiyin köp ötpöy jazuuçulardın kemesiyası
alıp ketken, dedi.
– Jazgan üstölü kayda?
– Anı da biröö alıp ketken.
Sözdün kıskası, men adegende Alıkuldun kitebin çıgaruu jagına kiriştim.
Jazuuçular Soyuzuna masele koydum, oşondo bul işti oşol kezdegi Jazuuçular
Soyuzunun jooptuu sekretarı ıramatılık Jeenbay Samaganov katuu koldodu. Birok
bul iş köpkö sozuldu. Akırı men tüzüüçü katarı bekitildim. Bir jaktan okuu, anan
dagı dissertatsiya çolo jok. Moskvaga ketip, jarım jıldan kiyin kayra keldim. 1953jıldın jazı. Alıkuldun ırların maşinkaga bastıruuga tıyın jok, akırı özüm
tölöp (taejesinde kaydan akça bolsun), ırların toptop alıp keldim. «Kanattuu
poeziya» degen çoñ makala jazdım, anı kiteptin baş sözü katarı berdim jana murda
«Ala-Toogo» da çıkkan ele. Bir künü Alıkuldun ejesinen suradım:
– Alıkul jazuuçulardın içinen kim menen jakın ele?
– Kubanıçbek Malikov menen jakın boluçu, murda jaş kezinde oşonukunda jatıp
jürgön, kiyin da aga karalaşkan oşol gana boldu.
Oşonu menen kiteptin redaktorluguna Malikov bekitildi. A kişinin üyündö
oturup, ekööbüz kiteptegi ar bir ırdı karay baştadık. Oşondo bir top jerden
talaş çıktı. Maselen, «Kim boldu eken?» degen poemada «Anglis boz kalpagın unut
taştap» degendi «Deldeygen boz kalpagın unut taştap» dep ondodu. Çındıgında
«anglis» degeni tuura ele. Antkeni, askerge barbasa da, barganday bolup, trofey
kalpaktı kiyip alıştın özü Alıkuldun kaarmanı kim ekendigin basa körsötüp
turgan, birok menin uşul oyumdu redaktor kabıl albadı. Oşondoy bolup çıkkan
jerleri bar ele, kiyin anı sınçı Kımbatbek Ukaev negizinen tuura sındagan. Birok
ıramatılık K. Malikov bul işte köp küç jumşadı.
May ayında akça alış üçün Alıkuldun ejesin eerçitip keldim. Gonorarın jakşı
ele aldı, a kezde köp tölöçü. Aytor bir kurjun közü akça aldı. Tıyının Samaganov
menen Malikovdor jakşı koydurup bergen. Ejesinin ıraazı bolgonun aytpa! A birok
uşul jerden bir az kıjıldaşa kaldık. Men Alıkuldun uşul akçasının çeyreginen
azıraagına aga Alarçadagı körüstönünün üstünö estelik saldıralık dedim.
Karañgılık kurusun «Ökmöt saldırsın» dep kıyılıp turup aldı. Men dalaydı aytıp
jatıp, aytor eptep makuldugun aldım. Oşol ele jerden on tört min som akçanı
esteligi üçün Sürötçülör Soyuzuna kotorup jiberdim. Bayagı kurjun böksörgön dele
jok, anan uşul azırkı akındın jeeni Bolotbek askerde ele, oşogo da enesi eköölöp
akça saldık. Men da özümö tiyiştüü akça algan elem, antse da «emgegiñ bar, balam» –
dep maga bir köynök satıp berdi. Menin kaaloom boyunça uşunday boldu. Kalp aytkan
menen bolobu, akındın taejesi menden tıyın ayabay turgandıgın ayttı. «Kaalaganıñ
al, emgek seniki» dedi. «Jok, emgek anın özünükü» dep, alganım jok. Ejesi jakşı
kişi boluçu. «Alıkul uçuk menen oorup jatkanında suurdun mayın taap kelip
berüüçümün» dep ıylap jibereer ele, Alıkuldu körbögön men da jaşıp ketüüçümün...
Janagı estelik azır da turat, anı süröt boyunça Puzırevskiy degen skulptor
jasagan ele. «Alıkul dep jürüp tuyagım jerde kalganday ele boldu» dep jazgan elem
«Alıkulga estelik» degen kitepçede. Bul doomat emes, çındık, aga men sıymıktanam.
Puzırevskiy abdan jakşı kişi eken. Zor kişi, kolun karmaganda tim ele attın
tuyagın karmaganday bolom. Oşol küröktöy bolgon çoñ koldoru menen iştep jatat.
Maga da çopolordu iyletip koet.
– Sen tuuganga küyümdüü ekensiñ, tuugan uşunday bolso, kanake?
«Tuuganım emes» dep kantip ayta alam, anteyin desem, aynıp kalabı degensip
çoçulaym da, «bir jatındaşım» dep koyup, ılay iyleym... Kiyin çındıgın bilgende
ayabay tañ kaldı. Oşonu menen bütürdü, birok bul esteliktin ubaktıluu ekendigin
eskertti, antse da al uşul küngö çeyin turat... kebetesinen ketip jaldıragan
boydon
Men Alıkul jönündö jazuudan da, aytuudan da eç bir tajabaym, anın poeziyasının
sıykırduu küçü oşondoy. Alıkulga kelgende bötönçö şıktanıp kete turganımdı
jaşıra albaym. Menimçe, azırkı talanttuu akındardın kıylası Alıkuldun
mektebinen ösüp çıktı desem janılbaym. Ernis Tursunov, Beksultan Jakiev,
Joldoşbay Abdıkalıkov, Mariyam Bularkieva, Esengul İbraev, Japarkul Alıbaev,
Jalil Sadıkov öndü bir kezdegi universitettin jaştarı Alıkul degende ak
etkenden tak etişçü. Alıkuldun çıgarmaçılıgınan kurstuk, je diplomduk iş
jazışkan ele, alardın köpçülügünö ilimiy jetekçi katarı iş alıp bargandıgıma
sıymıktanam. Azır bu joldoştor kırgızdın bedeldüü jazuuçularınan bolup
kalıştı.
Ernis Tursunov:
Alıkul jönündö söz aytuudan murda tilge jabışa kalıp, dilge özü kelip kirgen
kristalday ırların okup otursak, al özü jönündö başkaga karaganda köbüröök da,
tagıraak da, körkömüröök da aytat. Dagı üñülüp, dagı kunt koyup, dagı kumarlana
okuganıbızda al bilgenderinin ondon birin gana bergen eken degen oy ketet.
Çındıgında da közü bar kezinde eç kimge bilinbegen, çeti oyulbagan kenç ketken.
Aligi «Jazılbagan ırlarım» dep kurulay ırdap jürgön kıyaldın çındıgı Alıkul
menen koşo ketkenine köz jetet.
Alıkul körgön appak kardan beri kança karlar jaadı jana «bir keçenin appak
jaagan karınday» kança sıykırduu ırlar jazılbay kaldı. Egerde Alıkul
altımışınçı jılga çeyin ele jaşaganda, bul on jıl aralıgında özünün çeber
ustattıgı, tereñ mazmunu menen bizdi on ese bayıtat bele, attiñ!
Mına ajal degen alkı buzuk aç köz, kırgız poeziyasına kançalık zalal keltirgen.
Antkeni, 1939-1949jıldardın aralıgındagı on jıl Alıkuldu nukura Alıkul kılgan.
Al emi dagı on jıl jaşaganda...
1947-jılı Moskvada fizkulturnikterdin Bütkül soyuzduk paradı ötkön. Men
Alıkuldun «Fizkulturnikter marşın», «Artilleristter marşın», Midindin «Negr
jönündö balladasın» körköm okup kelgem. Atalgan çıgarmalar körköm okuuga kanday
intonatsiyalardı bererin elestetip körüñüzdörçü! Al kezde körköm okuu atayın
kontserttik programmalarga kirçü. Jyuri diplom jana mandalin menen sıyladı. Ekiya
Mukambetov menen oşondo taanıştık. Akın-jazuuçulardı körsök degende eki közübüz
tört. Alıkuldun adresin Kubanıç Akaevden surap, Ekiya üç bölmölüü üstü japız üygö
eerçitip bardı. Üydön bir kempir çıktı da, Alıkul es aluuga ketkenin ayttı. Kaçan
kelet dep takıp suraganıbız jok. Jok bolgon soñ kete berdik.
1949-jılı iyun ayında A.S.Puşkindin 150 jıldık yubileyi kırgız jergesinde
da, anın içinde Prjevalsk şaarında da keñiri belgilendi. Oşol yubileydi
ötkörüügö komsomoldun şaardık komiteti Çolpon-Atadagı pionerler lagerine
jiberdi. Al ooruluu baldar üçün sanatoriy bolup uyuşulgan eken, birok jakşı
okugan baldar da es aluuçu, «Kırgız Artegi» ataşçu. Alıkuldu körüü baktısı oşondo
tuş boldu, Al kezigüü emes, «körüü» boydon kaldı.
Anda azırkı Çolpon-Ata №-54-jılkı zavodu jana «Birlik» kolhozu bolup ekige
bölünçü. IsıkKöl rayonunun borboru Ananevodo ele. Pioner lageri «Birlik»
kolhozuna jakın turgandıktan, uy kaytargan, araba aydagan, apiyim otogon kolhoz
baldarı menen aralaş kölgö tüşçübüz. Kündördün birinde baldar menen kumda
jatsak, «Kırgızdın bir akını uşul jerde jüröt, Kurmanbaydın üyündö turat, eki
beesi bar, oşonun sütün saadırıp içip darılanıp jatat, kündö bir maal kölgö
kelet» degendi ugup kaldık. Añgıça arabızdan kimdir biröö «Tigine al», - dep
kıykırıp jiberdi. Bizden okçun Kuu-Buluñ degen jeekte (azırkı «Ala-Too»
pansionatı turgan jer) kostyumun jelbegey jamınıp bir kişi oturuptur. Biz tım
bolo kaldık. Anan jakın barıp kölgö tüşölü desek, al ordunan turup, arı karay
basıp ketti. Eki bala artınan eerçidik. Al alısıraak barıp, çiy düñgösünö köçük
basıp gorizonttu tiktep oturdu. Oşentip köpkö oturdu. Kolunda kagaz, kalamı dele
jok. Biz jakın baruuga batına albay baldarga kelip koşulduk. Bala elek, daap
süylöşö albadık. Oşol Alıkul eken. Alıkuldu körgönüm oşol boldu.
Alıkuldu janınday körgön jana oşol kezde birinçilerden bolup anı izildep
jürgön Ş. Ümötaliev menen Moskvada taanışkan elek. Al anda M. Borbugulov menen
Çaplıgin köçösündögü aspiranttardın üyündö turçu. Kiyin kandidattık
dissertatsiyasın jaktap kelip, Ş.Ümötaliev bizge Kırgız universitetinde lektsiya
okup kaldı. Oşondon tartıp Alıkulga bolgon kumarıbız ogo beter arta baştadı.
Asıpbek Beyşeev:
– Azırkı Kaptal-Arık ayılı murda özünçö kolhoz bolçu. Eldin jaşoo-tirdigi
jañı irdene baştagan. Bir künü şaardan Orozaalının bir tuuganı Osmon degendin
balası Alıkul keliptir dep kalıştı. Apam maga Orozaalı jezdeñ bolot deçü.
«Orozaalı ilgeri Alıkul tomoloy jetim kalıp, kolunda jok tayakelerinin
bosogosunda jürgöndö atayın barıp, anı jetim baldar üyünö tapşırıptır, emi al
çoñoyup, er jetip şaarda ökmöt bolup işteyt eken» dep uktuk.
Alıkuldu adep algaç iret körgönümdö al arıkçıray, koldoru şadıluu, oşondon
ulambı uzun boyluuday körüngön, üstündö jol-jolu bar jeñil jeletkiçen, şaardık
kişi eken. Menin esimde uşundayça kalıptır. Ayılga anın kelişi çoñ jañılıktay
tuyuldu. Algaç aga abdan kızıgıp, baskan turganın, süylögönün aldırtan añdıp,
janına çakırıp kalsa mıljıyıp uyalıp jürdük tört üydün baldarı. Azır eseptep
körsöm oşol jılı on ekiden on üçkö karagan kuragım eken. Meyiz menen nabattın,
jañgaktın daamın oşondo birinçi tatkanmın. Alıkul şaardan ala keliptir. Adep al
kelgen kündörü dastorkondorubuz jaynap ele kaldı. Birok, emnegedir al biz menen
çoguu olturup tamak içpey, çettep gezit tiktep olturçu.
Al sırtka çıgıp ketkende çoñdordun öz ara anın ooruluu ekendigin, öydökü KumArıktagı tabıpka tüşüp jürgöndügün, ayılga kımız içip sergisembi dep kelgendigin
kep kılışkanı jadımda.
Ayılıbızda bakırsa ünü berki ayıldan arkı ayılga şaşpay ugula turgan, ötö
tamaşaköy, bakıldagan Sagınbay degen korukçu jigit bar ele. Al adamdın közü
jakında ele öttü. Eköö abdan ımalalaş, kurdaş boluuçu. Sagımbay Kara-Balta
bazarına köp kattap, ar kattagan sayın Alıkulga gezit-jurnal ala kelçü. Öydö-tömön
ötkön sayın Alıkulga tie ötüp, eköö köpkö süylöşüp olturganın, jıgılgança külüp
kalışkandarın körüp kızıkçumun.
Al keede keldiñbi-koyduñbu dep kaparına albay tünt tartıp, keede jarkıldap
meni janına çakırıp alıp kino körömünbü, kanday adabiy kitepterdi okuurumdu,
emki jumada kanday kino bolorun suraştırat. Rayborbordo kez-kezde kino koyulup
turçu. Keede kolubuzga tıyın karmatıp, kinogo jiberet da ertesi körgönübüzdü teriptepçip suramjılayt.
Anda kolhozdo negizinen kant kızılçası egilçü. Küügüm talaş kızılçadan kaytıp
kelatışkan orus, kırgız kız-kelinderi biri-birine ataandaşıp, talaa jañırtıp
hor ırdap kelişeer ele. Bir keçte Alıkul alardın aldınan uturlay tosup çıgıp,
kayra-kayra suranıp dalayga ırdatkan. Çooçun adamdan kısınıp sürdöşkönünönbü
açılıp ırdaşpay koygonuna keyigen. Oşondo biz «şaarda bul kelinderden da sonun
ırdagandar bar emespi, bularga emnege keyiyt» dep tañ kalganbız.
Oşol jıldarı başka oyundar jokpu, emnegedir testier baldar jayı-kışı çükö
oynoçubuz. Men köpçülük ubaktımdı küypölöktöp süröt tartuu menen ötkörçümün.
Aktalgan üydün booruna köö menen süröt tartıp jatsam artımdan biröönün demi
ugulat, karasam Alıkul jılmayıp karap turuptur. Uyalıp kettim. Oşondo anın
«uyalbay jür, kişinin közün tik karap joop berip jür» degeni kulagımda turat. Anan
al geografiyalık kartanın, kartondun artına tartkan süröttörümdü körüp, ayabay
maktadı. Keçinde uy toskonu ketkenimde eneme kelip «şaarga sürötçünün okuusuna
alıp barayın» dese, apam köşörüp bolboy koygon eken.
Orozaalı jezdem da sözgö jakın, «Janış-Bayış» eposunun kaysı bir
üzündülörün jatka aytkan, ulamıştardı köp bilgen adam ele. Bir jolu çay üstündö
Alıkul menen çer jaza baarlaşkanın, anın abdan okumal, kırgızdın köp ulamışjomoktorun bileerin, «Jolbors terisin kiygen baatırdı» kotorup jürgöndö keç
kirip, tañ atkanın baykabay kalgan kündörü bolgonun, oşol kotormonun arbın jerin
jatka tögüp jibererin, Isık-Kölgö üzböy barıp, suuda jakşı süzörün, emki jazda
üylönsömbü dep jürgönün, söz bekitip jürgönü köldük ekenin saymedirep olturdu.
Alıkuldun ayıldan kandayça ketkeni emnegedir esimde jok. Kiyin taktasam,
ayılga Kubanıçbek Malikov kelip, şaarga eköö ketişken eken. «Jaylata kımız içip,
kadimkidey sakaydım» deptir ketip jatıp.
Alıkul ketip jatıp üydö orusça tildegi üç kitebinin birinin içine eki süröt
kaltırıptır. Birin maga arnaptır.
Kıştın künü mektepten kelsem apam «Alıkul agayıñ ölüptür» dep balbaalap
ıylap oturuptur. Kögüş-boz «Pobeda» maşinası kelip eje-jezdemdi salıp ketti.
Bizdin oşondogu üç-tört üydün birinde Sırga degen ayal uulu Bolotbek menen
turuşçu, alar boljolumda 1949-jılı şaarga Alıkuldukuna köçüp ketişip, akın köz
jumganda kayra ayılga kelişken. Bolotbek azır da Kaptal-Arıkta jaşayt.
Kiyin Bolotbek meni şaarga alıp keldi. Oşondo akındın eki bölmö üyün körgöm.
Eşik aldında olturguçu bar, koroosu toltura dan kuuray eken. Dubalda appak
çüpürökkö kurgak kisti menen tartılgan akındın kölömdüü sürötü, burçta üyülgön
kitepter, patefondun arbın tabaktarı, «Ural» markasındagı radiopriemnik, jıgaç
şifoner, stoldun suurmasında kümüş kaşıktar bar ele.
«Alıkul sen jönündö aytçu, tabıştadı ele» dep Bolotbek meni al ubakta Moskva
menen Panfilov köçölörünün kesilişinde jaygaşkan süröt okuu jayına jetelep
kelip, internatka tabıştap ketken.
Baratbay Arakeev:
Redaktsiyanın tapşırması menen Alıkul tuulgan jerge bararımdı ukkanda süyünüp
ketkenim menen al maanayım köz irmemdik ele eken, artınan ele sanarkoo baştaldı.
Atayın tapşırma menen baratkandan kiyin kalayık-kalkı pir tutup, ar dayım
sıymık menen añız kılgan akın jönündö bir-eki ooz söz aytışım kerek emespi,
oşol koluman keler beken? Dildi jayıp salıp, çınımdı aytsam uşul uluu akındı
dagı bir jolu eske sala turganday bayandap bere albasımdı bilgem. Ayla jok,
«Alıbek alına jaraşa» degen keptin kaleti bar bele, oşogo bel bayladım, eñ kur
degende akın jönündö jürök öyügön eki ooz sözümdü aytıp albayımbı dedim.
Oşentip miñ sanaanı koşo eerçitip Kaptal-Arıkka jol tarttım...
Kaptal-Arıktı aralap murun kança jolu ötpödüm deysiñ. Bu jolu özgöçö maanay,
özgöçö baam. Köçödön narı-beri baskan adamdarı, ali eç nersege esep berbey oyunga
toyboy jürgön tentekteri, ar bir daragı menen üyü közgö başkaça körünöt. Alardı
koştogon Alıkuldun elesi, dilge nebak jat bolgon ır saptarı... anan uluu adam
jönündö eki ooz söz jazuunun adam çıdagıs kıyınçılıgı dale köödöndö...
Alıkuldun jeeni Bolotbek Sıdıgalievdin üyün kıynalbay ele taap, darbaza
kaktım. Üydün eesi köp küttürgön jok, atayın meni kütüp turgansıp bat ele eşik açıp
mañdayımda turdu. Salamdaşıp, al-jaydı suraştırgandan kiyin kelgen jönümdü
tüşündürdüm. Koroogo kirdik. Ayalı jumuşta eken, Bolotbek bayke samoor koydu. Bat
ele burkuragan samoor aldıga kelip, dastorkon tokçuluktu dañazalay, türkün daamga
tolo üyüldü. Çaydan uurtap, kep uçugun ulaybız.
– Tayakem menen bir top ele ubakıt çoguu jaşasam da, anın münözünö tak baa bere
albaym, deyt Bolotbek bayke. Kişi menen açılıp süylöşçü emes. Irlarına gana
açılgan go. Men emne, a kezde on altıdagı kezim. Jurtu uşunday kastarlaçu akın
ekenin bilgenimde, tayakemdin ar bir kıymılın, ar bir sözün esten çıkkıs kılıp
jattap albayt belem. Jazıp koyup jürsöm dele emne. Bolotbek bayke oor üşkürünüp,
künöölüüdöy başın jerge salat.
Iras, ukkan kulakta jazık jok emespi, Alıkul tirüü kezinde anı toluk sıylap,
barkın daanalay albay, ata-agalarıbız kandaydır bir deñgeelde künöölüü da eken.
Al masele öz başı menen kalsınçı, kelerkisin bersin deym.
– Bolotbek bayke, bir üydö çoguu tütün bulatkandan kiyin kep-söz süylönböy
koebu, tayakeñiz ekööñör emne jönündö süylöşçü eleñiz?
– Emne süylöşkönübüz dele daana este jok. Mayda-barat ele tiriçiliktin kebi
bolboso, este kalarlık dele kep bolboptur ekööbüzdün ortobuzda. Men algaç işke
ornoşkondo tayakem: «Boke, emi jakşı işte», dedi. Oşol nasaatı este. Kay birde
«Pobedasının» arjak-berjagın maylatıp tehnikaga şıktuusuñ dep maktap kalçu.
Keede jazuuçular Soyuzuna jiberip akçasın aldırçu. Bir-eki jolu kinogo bardık.
Este kalgandarı oşolor.
– Irdı kanday jazçu ele?
– Birdeme jazarda terezenin mañdayındagı stolgo olturup, köpkö oylonçu. Anan
ulam-ulam ordunan turup karşı-terşi basçu. Ayabay kıynalganday körünçü maga. Ir
jazuunun tüyşügün bilbegen maga tayakemdin kıyalı kızıktay körünçü ele.
Irasında ele ır, degi ele körköm adabiyat diline alıs adamga anın kanday
jazıları menen işi emne. Ataganat de, epadam Bolotbek bayke ır janduu bolgondo
Alıkuldun dalay sırı açıkka çıkpayt bele. Çoguu jaşagan adam bizge karaganda bireki uçurdu jakşı bilet ele go...
Bolotbek bayke kebin ulayt:
– Oşol kezde tayakemdin oorusu küçöp jürgön eken. Özünün kaşık-tabagın
bizdikine aralaştırçu emes. «Ooru jugat» dep kakşap, eskertip turçu. Tükürgüç
bötölkösü bar ele, tükürüp oozun kınabı menen bekitip bek katıp alçu. Oorusu kıyın
turbaybı...
Attiñ, de, Alıkuldun oorusu katuu bolçu. Anı ayıktıruuga al kezdegi
meditsinanın kudureti jetpey kaldı. Darılardın neçen türün içti (daba bolobu dep
küçük da soydurup jegenin Bolotbek bayke kakşap oturat). Janı üçün ayabay
karmaştı. Oorusu aga moyun berbeyt, al ooruga moyun berbeyt. Janı kıynalıp tört
çarçı bolup turganda, okugan adamdı tamşantçu ırlardı jarattı. Moyun sunbaganı
oşol emey emne? Emi mintip artında kalıp, akındın ekinçi jana tübölük ömürün
ulantıp jatkan ırlarına taazim kılıp jatpaybızbı. Maga Alıkul jönündö
jazgandardın: «Baykuş jaş ketti, tukumu kalbadı, baykuş, baykuş, baykuş...» – dep,
jalañ ele akındın ömürünün karañgı tünün aralap şıpşıngandarı taptakır
jakpayt. Zalkar adam baykuş bolobu? Oşonço jıldan beri aldına akın salbay (bul
oy jeke pikirim emes ekendigine kepil bolo alam) poeziyabızdın başatında kelatat.
Alıkulday akın dagı kaçan çıgat, anı kim bildi?.. Jañı gana eki sap kuraştıruuga
bel baylagan talapker menen çaçı kuuday bolgon karıya akın, jazuuçularıbızdan
baştap alardın baarına baa bergen ak dil okurmanga çeyin anın ırlarına taazim
kılat. Kırgız adabiyatı jönündö kanday keñeşme bolbosun anın atı algaçkılardan
atalat. Mına saga «baykuş!» Anın ömürünö, talantına suktanışıbız gana kerek!
«Baykuş» dep şıpşınganıbız özübüzdün baykuştugubuz bolup jürbösün.
– Bizdin üygö akın, jazuuçular seyrek kattaşçu, deyt Bolotbek bayke.
Uşul jerde menin jadıma belgilüü aksakal akındarıbızdın,
jazuuçularıbızdın jazgandarı menen oozeki aytkandarı keldi. Alardın deerlik
bardıgı Alıkul menen koyun-koltuk alışıp, içken-jegeni, baskan-turganı, oylogon
oyu, aytor, düynösü bir, jan kıyışpas dos bolgon sımal. Oşondoy eskerüülördü okup,
sözdördü ugup, şaşıp ketpey tereñ taldap otursañ kıylası, kaçandır bir ötkön
mezgilge jamınıp, az-azdan bolso da aşıra çaap ketken jerleri da bar eken. Epadam
Alıkul orto zaar akın boydon közü ötköndö eskerüülör uşunçalık köp jazılat bele
da, zamandaş-kalemdeşterinin bardıgı ele düñü menen jan kıyışpas dos bolot
bele? Kim bilet? Kepil bolo albaym. Birok bir çındık kaşkayıp turat jamanjakşısına ılgabay, alardın baarın dos kılgan Alıkuldun uluulugu emey emne?!
Mına akın degen! Uşul oyubuzga jaştıgıbızdı jeñdirip kızuulana ketsek, atı
atalbay sözübüz bagıştalgan agalar ayköldük menen keçirim berip, Alıkuldu dagı
bir jolu esteer... Özdörünün gana dilinde eñgezerdey jeti kulpu kaytargan çındık
alardı tüyşöltöör...
– Bolotbek bayke, özüñüz bilesiz, akındar jazgan ırlardın bardıgı ele jarık
körö berbeyt emespi. Alıkuldun da oşondoy ırlarının kol jazması köp ele kalsa
kerek?
– Iras, tayakemdin bir kuçak ırları bar bolçu. Bir künü jumuşka ketsem Tölön
Şamşiev menen bir ayal kelip alardı alıp ketiptir (enem aytkan). Oşondon kiyin
al kol jazmalardın tagdırı kandayça ulangandıgın bilbeym. Balkim, tieşelüü
jerge ötkörülgöndür...
Baydılda Sarnogoev:
Oylonup körsök turmuşta
Ömür bul kaçkan bir kuş da...
Osmondun uulu Alıkul
Opol too akın kırgızda.
Ortodo jürböy «oyt» berdi
Obodon uçkan jıldızça.
Alıkul akındı azır oylosom, men anı ertereek körüp, keçireek tüşünüptürmün.
Antken sebebim akındın çıgarmaları menen bala kezimde taanışsam da baamdap,
baykap, maani jagına kiyinçereek tüşündüm. Alıkul Jazuuçular soyuzuna ötö seyrek
kelçü. Menin baykaşımça kelgende dele köpkö ayaldabay, ayrım özünö sırdaş jorojoldoştoru menen süylöşüp kayra kete berçü. Al maga ötö tünt, açılıp süylöbögön,
sözgö sarañ je bolboso takır ele sözgö çorkok adamday sezilçü. Akın bolsom dep ak
etkenden tak etip, «çımınduulardın çımını» jugaar beken degen oydo Jazuuçular
soyuzuna köp ele kelip, jıynalıştarı bolso katışıp, çeber, çeçen agaylardın eçen
süylögön sözdörün ukkam. Jıynalıştarda Alıkuldun bir da jolu el aldında çıgıp
süylögönün ukkan da, körgön da jokmun. Al özünçö oyluu çetkereek jerde olturup,
oozun betarçısı menen basıp, tık-tık jötölüp jatkanın köp ele baykagam. Öñü
kersarı tartkan, uzun boyluuraak arık kişi ele. Oşondo al otuzdan aşıp kalgan
jigit agası bolso da, menin jaştıgımdanbı, maga ulgaygan adamday körünçü. Al
kişinin jayın uksam, körsö uzak jıldardan beri oorup kelatkan uçuk oorusu bar
turbaybı. Elge jakındabay çetireek olturganı, süylöbögönü, eldin sözün ugup,
unçukpay çıgıp kete bergeni da oşol oorusunan bolso kerek. Men kiyin oylosom
Alıkul akın özünön murda elge ömür, elge den sooluk tilegen sak, kıyla etikanı tak
karmagan akın eken. 1948-jıldın aprel ayı. Al kezde Jazuuçular soyuzunun
töragası Aalı Tokombaev ele. Menin al-jayımdı, başımdan ötkörgön jetimdik
kündörümdü, kandayça şaarga kelgenimdi, ır jazımış bolup jürgönümdü bir top
jazuuçular bilçü. Bir jolu Jazuuçular soyuzuna barsam, Alıkul akın oşol jerde
eken. Men al kişige salam aytsam, al külümsüröp salamımdı alik aldı da:
– İnim, senin jön-jayıñdı ukkamın, bul jerde bir az işim bar, bütkörüp
alayın, sen kütö tur, anan meni menen üyümö barabız dedi. Men içimden kubanıp,
makul bayke, kütö turayın dedim. Oşentip üyünö bardık, (Oşol üyü azırkı Sokuluk
köçösündö). Koroosuna kirsek bir orus kempir jüröt, başka eç kim körünböyt, üybülösü kayda, jalgız jaşaybı degen oygo kettim. Üyünö kirdik, bir jazma stol, bir
kerebet, bir top jıyılgan kitepter, bulardan başka közümö eç nerse urunbadı.
Alıkul baykem bir az olturgandan kiyin meni oyluu karap sözgö kirişti. Bet
aarçısı kolunda, oozun basıp tık-tık jötölüp alıp: – Ukkun inim, men da sendey
jetim bolup çoñoygom, jetim baldar üyündö tarbiyalangam. Baya künü Aalı Tokombaev
sen jönündö maga: «uşul balanı ini kılıp alsañ kantet, jetim eken, jalgız
jaşaysıñ balanın paydası tiet, kömök körsötsöñ akın bolçuday, ır jazat eken dedi.
Emi inim, meni jakşılap ugup tur. Men ooruluu kişimin, bolgondo da juguştuu...
sen min gülüñdün birin jañı açkan jaş balasıñ. Seni ayaymın, bolboso seni ini
kılıp alganga... Sözünün ayagına çıga elekte jañkı koroodo jürgön orus kempir eki
çını çay apkelip aldıbızga koydu. Alıkul baykem ayagına çıga albay kalgan sözün
kayra uladı. – Oşentip inim, jalgız jaşaymın, maga uşul kempir gana kir-kogumdu
juup, tamak-aşımdı dayardap jardam beret. Erte keç karaan tutkanım uşul baybiçe.
İnim keleçegiñ aldıda je akın bolorsuñ je jumuşçu boloorsuñ je başka kesiptin
eesi... aytoor jakşı okup, jakşı jürsöñ önörlüü adam jerde kalbayt, dep stol
tartkıçınan bir çakan kitebin alıp koltamgasız ele maga sundu. Sırtın okusam
«Menin jerim ırdın jeri» degen özünün jıynagı eken, rahmat bayke – dep içimden
kımıldadım. Jönöörümdö tamının dalisinin burçunan gezitke orolgon bir nerseni
koluma karmatıp jatıp: – Bul menin ötügüm, bir, eki jolu kiygem. Bul ötüktü çoñ
kiçinesine karabay kiyip jür, azır ötük moda emespi dep meerimdüü karap joluma
saldı. Joldo kelatıp: maga kitebi menen ötügün bergenden körö maga ırlarımdı
okutturup, jakşı, jaman jaktarın sındap keneşin berse bolboybu. Je akın je
jumuşçu boloorsuñ deyt, emne, menin talantım bardıgına işenbeybi, emnesi bolso
da menin akın bolooruma közü jetpeyt go dep jol boyu buşayman boluudamın. Al
kezde men şaardagı № 5 kırgız orto mektebinde okup internatında jatçumun. Kiyim
beker, tamak beker, mında okup jatkan baldarga bir gana jakşı bilim aluu kerek
ele. Alıkul baykem bergen kitep menen ötüktü baldarga körsötsöm: – Barbalañdap
maktanba, Alıkul agay kitebin özü berse, saga arnap koltamgasın koşo bermek, ötügün
berse butuna kiygizip körüp, çoñ kiçinesin baykap turup bermek. Eköönü teñ satıp
alıp, ataktuu akın berdi dep maktanıp jatasıñ da, – deşip küybögön jerimdi kül
kılıştı. Ötük butuma kenen kelgendikten bir top joldoştorum menen kök bazarga
alparıp satıp jiberdik. Çın ele al kezde ötük moda eken, «kanı» jerge tambay
kaalagan baabızga ötüp ketti. Kitebin bolso ar kimibiz bir okup jürüp jırtıp,
eskirttik okşoyt, kiyin jogotup jiberdim. Akıl-es jetile elek çakta Alıkul
akındın da, anın bergen kitep, ötügünün da bark– kadırın bilbeptirmin. Barkkadırın bilsem, anda azırkı kezdegidey meem bolso, Alıkul baykemdin oşondo ele
uluu akın boloorun sezsem emgiçe saktap jürüp, ötügü menen kitebin özünün muzeyine
ötkörböyt belem. Çirkin düynö... al akındın erte ölörün kim bilsin. Emi men
altımışka jakındap ak baş bolgondo esime kelip, ötköngö ökünüp jatpaymınbı.
Oşentip men uluu akındı ubagında tüşünböy, ertereek körüp, keçireek tüşündüm.
Tatyana Skoreva:
– Tilekke karşı, A. Osmonovdun Moskvadan çıkkan kitepterine Elena Dmitrievna
Orlovskayanın bir dagı kotormosu kirbedi. Andıktan, Kırgızstandın çeginen
tışkarı jaşagan okurmandar al iygiliktüü çıkkan kotormolor jönündö kabar albay
kalganı çın.
– Oşondoy bolso da, Alıkuldun E.D.Orlovskayanın kotormosundagı «Jibek kiygen
erke kız», «Tilek», «Jüzüm», «Alıs sapar keterde» degen ırları başka
kotormoçular tarabınan kayra kotorulup, 1955, 1958. 1975 1980-jıldarı Moskvada
çıkkan basılıştarda jarık kördü. Birok, biz alardı E.D.Orlovskayanın
Kırgızstanda jarık körgön kotormoloruna salıştırıp körsök, anda Elena
Dmitrievnanın kotormoloru tüp nuskaga köbüröök jakın, poetikaluu. Al talanttuu
akındın ömürlük kaaloosu bolgon ölböstüktü, jaştıktı, bütkül ömürdü «özüm albay,
al deer elem adamga» degen tilegin ajarına çıgara, taamay bere algan degen oygo
kabılbay koyboysuñ.
Elena Dmitrievna, ısmı çoñ tamgadan baştalgan ken jürök Adam, kaytalangıs
jarkın talanttuu akınga zor urmat, bir boor ejesindey nukura süyüü menen baa
bergeni anın, 1955-jıldın fevralında Alıkul Osmonovdun «Moy dom» degen
kitebinin birinçi betine estelikke jazıp bergen mınday degen sözdöründö da
kamtılgan: «Kımbattuu Tatyanoçka Vladimirovnaga (meni aytıp jatat) taanılbagan
geniyden. E.Orlovskaya».
Kördüñüzdörbü, «taanılbagan geniyden!». Al Alıkuldu uşunday dep eseptegen.
Anın talantına iyilip taazim etken.
Elena Dmitrievna 1984-jılı Frunze şaarında közü öttü. Men bolso pensiyaga
çıgıp ulgayıp kalgandıktan kızımdın üyünö, Saratov şaarına köçüp kettim. E. D.
Orlovskayanı tuura 40 jıl jakşı bilip, anı menen jakın dostoşup keldim. Közü
ötküçöktü «Alıkul, Alıkul» dep oozunan tüşürböy, anın çolpon jıldızday
poeziyasın süyüügö bizdi jakın kurbuların ündöp jaşadı.
Satkın Sasıkbaev:
– Soguştan kiyin Kant-Rıbaçe temir jol kuruluşu kayradan ulantılıp,
murdagıdan da kürdööldüü kurula baştadı. Kapsalañduu soguştun azap-tozogun
tartkan el karı-jaşı debey kuruluşka kelip, demilgelüü maanay menen emgektenip
jatışkan.
Bat ele Kız-Küyöö temir jol stantsiyasına jetip bardık. Davıdov «Gazigin»
çabalekeydin uyası sıyaktangan tam üydün janına toktottu da, stantsiyanın naçalnigi
menen süylöşörün, añgıça maşinadan tüşüp es ala turuubuzdu surandı. Alıkul Kız–
Küyöö sayının körünüşünö kızıgıp, sol öyüzdögü Küyöö-Bulaktı közdöy öödö bastı.
Entigip barıp, boordogu taştın üstünö oturdu da başınan kepkasın alıp:
– Küyöö-Bulak uşul sol öyüzdögüsü emes bele? Şagıl menen kömülüp kalgan go?
Murda atırıla şarkırap agıp turçu ele. Kız-Bulagı bolso tigil öyüzdögüsü, e? Al
kadimkidey ele agıp jatat. Aga kuruluştun kaabı tie elek, – dedi.
– Ooba, bul öyüzdögü Küyöö-Bulak jartaştan Kız-Bulaktı közdöy atırılıp agıp
turçu ele. Birok, anın üstünön temir jol nugun alıp ötüü üçün askanı jardırganda
bulak kömülüp kalbadıbı!.. – desem Alıkul kadimkidey ökündü:
– Kayran tabigıy jaratılış, kayran körk!.. Kız-Küyöö dep el bekerinen jomok
kılıp, süygünçülük menen atap kelişken emes ele da! Birin-biri süygön kız-jigit,
küküktöp kirip, oktorulup akkan Çüy suusunan ötö alışpay, eköö eki öyüzdö birinbiri karay, burkurap ıylay berişip, eköö teñ bulak suuga aylanıp kalışkanı el
oozunda jomok bolup aytılıp kalbadı bele!
– Kesken-Jar askası uşul şagılduu boordo emes bele? Bul eşilip jatkan şagıl
oşonun urandıları go? Birok, Kesken-Jar zoosunan takır dayın kalbaptır! – dedi
Alıkul temir jol ötkön, şagılduu biyik boordu oydon çalkalay karap.
– Kesken-Jar zoosunun kıyraganı kaçan! Sen jogotkon birinçi tooñ oşol bele? –
desem Alıkul jılmayganday boldu:
– Men jogotkon birinçi toom, mından tömönkü, Kızıl-Bulaktın janındagı
asmandagan Kök-Zoo emes bele! Çüy talaasınan kelatıp Jelargıga ötö bergende ele
zañkayıp közgö Kök-Zoo körünçü ele go. Eki toonun al baraanı jok!
– Too jogottum degen küçtüü oy menen temir jol kuruluşunda emgektenip
jatışkan emgek balbandarının küçün sonun körsötkönsüñ! – desem Alıkul başın
iykep:
– Tuura tüşüngönsüñ, Satke! – degen.
«Gazik» dagı alga karay zuuldap, Boomdun oozuna çıga berdi. Alıkul aldın
közdöy, menin iyinime tayana jütkündü da:
– Ee!.. Koşoydun beşik taşı emne bolup kalgan? – dedi tañgalgansıp.
– Koşoydun beşik taşı emes, anın alaçıktay bolgon appak ottuk taşı da
jardırılıp, çañga kulatılganı kaçan! – desem Alıkul muñaya ün kattı:
– El jaktırıp, özünçö at koyup, kereez, estelik katarında körgön jer-suunun, tootaştın, jıtıkkan jurttun atı saktalıp ele kalbas bele! Kırgız elinde taştan
jasagan saray, meçit, kümböz, estelikter köp bele? Bizdin babalarıbız özdörü
jakşı körgön, elestüü, eldin ömürünö, narkına baylanıştuu kooz jaratılış
körünüştörün, attarın estelik katarında baalap, kadırlaşçu ele. Appak örgöödöy
bolup turçu Koşoydun ottuk taşının booruna «Koşoydun ottuk taşı» dep jazıp,
anın üstünö bürküttün elesin kondurup koyso özünçö ele bir kooz estelik, kereez
bolup turbayt bele! Sen tabigıy jaratılıştı nısapsızdık, zulumduk paydalanuu
jok emes – dep tuura ayttıñ, Satke. Mına jazuuçular küröştü küçötüübüz kerek!
– Mına emi, sen jogotkon Kök-Zoogo da jetip keldik. Temir jol kurula elekte
Kök-Zoo Çüy suusuna kulanıp ketçüdöy bolup, kapkara kalpıs askaları ıldıy
salañdap turar ele. Tehnika-maşinalar menen oşol kalpıs, salañdagan askalardı
sıyrıp, kulatıp, boorgo katar-katar kırbu jasap salgandan kiyin temir jol,
avtomobil joldoru korkunuçsuz bolup, anın tamanına çüködöy da taş jogorudan
ırgıp, kulanıp tüşpöy kaldı. Barakelde. Tehnikañdın küçün maktay ber! Birok, too
jogolgongo tete ele da!? – dep, Alıkul çolok murdunun tanoosun kıymıldata
külümsürödü.
Sabira Kümüşalieva:
1931-jıldın küz mezgili. Oşol küzdö Kırgızstan pionerlerinin birinçi sletu
boldu. Uşul slet jönündö köp jerde eskerilbey jüröt. Je köbünün esinen çıgıp
ketkenbi?.. Al respublikabızdın turmuşundagı tarıhıy okuya bolgon.
Al emi menin esimde kalganı ört jana Alıkul.
Slyötton kiyin «Alay artında» degen spektakl (avtoru esimde jok) koyuldu.
Sahnada eki kerosin çırak turgan. Oyunga kerek bolso kerek. Spektakl kızıp, jakşı
ele jürüp jatkan. Zal tolo. Turup turgandar da bar. Oyunga katışkandardın biri
baykabay çıraktı kulatıp, kerosinin tögüp algan okşoyt, bir maalda ot jalbırttap
ele kaldı. Kapıstan çıkkan ot sahnadagılardı karbalastatıp koydu okşoyt tapırap
ele ottu öçürüp kalıştı. Birok, al tutanıp, örtkö aylanıp ketti. Zaldagılar
toptoşup barıp, kaalganı aça albay, eşiktin aldına tıgılıp kalıştı. Zaldın içi
ızı-çuu, alaman ele bolup jatıp kaldı. Kaalga emnegedir açılbay koydu. Oşol
uçurda aldıga umtulup jakşı ele çıgayın dep araket kılam, birok, (çaçım uzun
bolçu) kimdir biröölördün kolu çaçıman alat da artka tartıp, süyröp taştayt.
Aylam ketken janım, tereze tarapka jettim. Birok, tereze biyik bolgonduktan çıga
albay koydum. Oşondo kaydan keldi bilbeym, je menin tırbañdap, terezege çıga
albay jatkandıgımdı baykaganbı, Alıkul lıp ettire terezenin kırgagına kötörüp
çıgara koydu. Ekinçi kabatta bolçubuz. Jerdi karasam, sırttagılar aynekten sekire
turgandardı tosup aluuga dayardanıp, juurkan - töşöktördü jayıp karmap turgan
eken, oşogo sekirip tüştüm.
Eşiktin aldında turgandar bir maalda kaalganı eptep açıştı. Balkim
sırttagılar açıp berişse kerek, tıgılıp arañ turgan köpçülük seldey kaptay berip,
bosogogo boo tüşüp ele kalıştı. Körsö, jalpı sırtka bet algandar biri-birinin
küüsünö çıdabay, aldıñkılar jıgılıp, arttan türtkünün küçü menen kelgender
aldıdagı jıgılgandarga çalınıp jıgılıp kalışkan tura. Oşondo on üç adam mert
boldu.
Kiyin körsöm Alıkul da sırtka aman-esen çıkkan eken. Birok, kantip
çıkkandıgın uşul maalga çeyin bilbegendigime ökünöm. Antkeni, Alıkuldu ayabay
sıylagandıktan, toktoo münözünön ulam batına albay, anın kantip çıkkandıgın da
surabaptırmın. Akındı sıyloobuz uşunçalık küçtüü ele.
Oşol örttön kiyin (balkim izildöö bolup jattıbı) bizdi 3-4 küngö çeyin
jatakanadan çıgarbay koyuştu. Kabar ukkan ata-eneler bizdi, biz alardı körö albay
kaldık. Törtünçü kün degende eşikti açıştı. Ata-eneler menen baldar jamıragan
kozuday ele bolduk. Esendigibizdi suraşıp, ıylaşıp da jüröbüz. Oşol örttön kiyin
ata-enem alıp ketti da, okuuga jiberbey koyuştu. Antkeni jeti üydün ortosundagı
japadan jalgız erkesi men elem.
1932-jıldan 1934-jılga çeyin Frunzedegi azırkı № 50-mekteptin 1-2klasstarına mugalim bolup iştedim. Al mektepke oşo ört bolgon jılı kışında
bargam. Kiyin al mektepke A. Botaliev, K. Eşimbekov, A. Kuttubaev, A. Kuttubaeva baş
bolgon artistter kelip oyun koyup ır ırdaştı. Anday uçurda şıktuu adamdar jön
turçu bele, men alarga koşulup ırdaşa kettim. Şıgımdı, idiregimdi baykagan al
talanttar meni artist boluuga ügüttöştü. Oşentip, 1934-jıldın sentyabrınan beri
tagdırımdı teatr menen baylanıştırdım. Aradan jıldar ötüp tajrıyba toptop,
bir top roldordu oynop kalgam. 1943-jılı K.Jantöşevdin «Kurmanbegi» koyulup,
Teyitbektin rolun Mukem (Muratbek Rıskulov), Ayganıştı R.Aydaralieva, Gülaydı B.
Beyşenbaeva, Kurmanbekti N. Kıtaev jana S. Jamanov, Gülgaakının rolun men
oynodum.
Uşul spektakldi körgön Alıkul Osmonov «...Muke, jakşı oynoduñuz, kuttuktaym!»
– dep Mukemin kolun karmadı. Meni da kuttuktadı. Anan «Muke, birge basalıçı?»
dedi. Azırkı Dzerjinskiy gülbagı menen Bökönbaev köçösünö çeyin birge bardım
alar menen. Köp süylöbögön adam da. Unçukpay oyluu jürüp olturdu. Mukem
adamdardın içki tuygusun, abalın tez jana sergek tüşüngön jan ele. A da buzgan jok
anın oyun. A men bolsom, Alıkulga süylöş kayda...
Oşol birge bara jatkanıbızda akındın «ayabay jakşı oynoyt ekensiz, Muke,
tabılgalarınız eñ jakşı da, köp da eken» – degeni gana esimde. Eköö aldıga
bölünüp, Alıkuldu uzatkandan kiyin Mukem kayra keldi da, «ya Sakiş, Alıkul «Sizge
«Otellonu» kotorup berem. Anı Sizden bölök eç kim oynoy albayt» deyt da. Otellosu
emnesi, ya Sakiş?» – dedi.
Kantse da pedtehnikumda çala-buçuk okup, mugalim bolumuş etip jürgöndö
«Otellonun» kırgızça kiçinekey bir üzündüsün okugam. Bolboso men dele anda emneni
jarıtıp bilip jibermek elem. «Otello» degen – pesa. Rolu ayabay çoñ dedim.
Alıkul oşondon tarta V. Şekspirdin «Otello» tragediyasın kotoruuga oturgan eken.
Oşondo da «men Şekspirdin çıgarmasın kotordum» degen maktanıç-kıyal je bir
sürdöö jok. Kadimki kalıbında toktoo, meerimdüü, işenimdüü. Ar dayım oşondoy
jürçü al. «Otellonu» «Jolbors terisin kiygen baatırdan» kiyin kotorgonduktan,
tez iştep, jakşı kotorgon okşoyt. Okudu. Uktuk. Jakşı kabıl aldık da işke
kiriştik. Teatrda al uçurda Moskvadan kelgen V. V. Svistunov degen rejisser iştep
jatkan. «Otellonu» oşo kişi koydu.
...Al kezde generalnaya repetitsiya degenibiz abdan jooptuu da, şañduu da bolor
ele. Körüüçülör da azırkı premeralarga kelgendey kelçü. Alıkul al kündörü oor
abalda eken oorup jatkan. Çakırtsak keldi. Kördü. Közdörünön, turpatınan
jaktırganı sezilip turdu. Bardıgıbızdı kubanıp (oşondo da toktoo) kuttuktadı.
Özgöçö Mukemi katuu maktadı. «Kollektivge ıraazımın. Jakşı emgek kılgan
ekensizder. Muke, Sizge rahmat! Siz üçün kotorgom. Abdan çoñ emgek kılıpsız» –
dedi. Kuttuktaşıp bütköndön kiyin jalpıbız menen çıgıp uzatıp koyduk. Alıkuldu
teatrdın direktorunun maşinası jetkirip ketti. Premeraga kele algan jok...
Dekabr ayının baş jagında «Oorusu katuu» dep ugup, Mukem ekööbüz körüp
keleli dep bardık. Düyşömbü künü bolso kerek ele. Saat on ekilerde bardık üyünö.
Kaalgasın tıkıldattık. İçkeri jak kaldır-şaldır bolo tüşüp, eşik açıldı da,
Alıkul köründü. Sol kolunda übölük (tayakçaday), oñ kolunun salaasında kalemi bar,
ireñi azıp, abdan kıynalıp turgan eken. Kolundagı übölüktü jerge koe koyup, bizdi
törgö ötközdü. Terezenin dal tübündö çoñ stolu, anın üstü tolo kagaz, jerde da,
janındagı çakada da uşalanıp ırgıtılgan kagazdar... Stoldun janında eki oturguç
bar eken, bizdi oşogo oturguzdu da, özü stoluna jölönö kürs-kürs jötölüp turdu.
Burçta kitepke ançalık dele şıkalbagan etajerka bar ekendigin baykadım.
Mukem «spektakldi el abdan jakşı kabıl aldı, Alıkul, çıgarmañ jakşı
çıktı...» – dep, kuttuktadı. Men da kolun karmap, kuttuktadım. Eptep bir nerse
aytkan boldum okşoyt. Mukem eköö bir az süylöştü:
– Den sooluguñ kanday?
– Jakşı... Abdan jakşı.
– Biz kuttuktaylı dep ele... kelgenbiz. Keteli.
– Kelgeniñizderge rahmat!..
«Oturuñuzdar» dey algan jok. Alıkuldun abalın kirgende ele sezgen Mukem da,
«keteli» degen boydon ordunan turdu. Azır oylosom oşol uçurda oorusu küçöp, abalı
eñ oor bolup turgan. Birok, çıgarmaçılıkka, adamdık parzga, eli-jurtuna özgöçö
mamile jasagan akınga ar bir irmem kımbat bolup turgan uçur eken.
Oşondon jeti kün ötköndön kiyin kayran uluu adamdan ajırap kaldık. «Jeti
kündön kiyin» – dep Mukem aytçu. Al kişi tak bilgen okşoyt al kündördün esebin.
Uşul kiçinekey eskermemdi Alıkuldun zamandaşı jana akındık talantına
taazim etken okurman katarı jürök öyütkön bir sunuş menen bütürgüm kelet.
Ömürünün akırkı mezgilinde jaşagan çımçık uyaday bolgon üyün akındın esteligi
katarı üy-muzeyge aylantuu demilgesi tezinen kolgo alınsa.11
Kaçkınbay Artıkbaev:
Mında kiçinekey bir detaldı ayta ketüü kajet. Beker jerinen ekinçi mezgil
1940-1949-jıldar dep belgilengen emes. Alıkul 1950-jıldın 12dekabrında
düynödön kaytkan. Al ar bir jazgan ırının ayagına jazılgan jılın, künün tak
körsötkön. Mınday madaniyattuuluktu, taktıktı başka akındarıbızdan ança
joluktura albaybız. Anın akırkı jazgan ırının datası 1949-jıldın 9-avgustu dep
belgilengen. Oşentip, 1949-jıldın avgustunan 1950-jıldın dekabrına çeyin
jazgan çıgarmaları dayınsız. Al emi anın bir jıldan aşuun ubakıt eç nerse
jazbay jürgöndügünö eç kaçan işenüügö mümkün emes. Alıkuldun stolgo aktay baraktı
kamdap koyup, «...iştegisi kelip, iştey albay... aba jetpey demi kıstalıp...» anan
kerebetine jatıp tübölük uykuga ketkenin eskeret T. Sıdıkbekov. Kıskası, akındın
bir jıldan aşuun ubakıtta jazgan çıgarmaları belgisiz jogolup ketkendikten,
anın ırlarının jaralış möönötünün akırkı çegi oşol üçün 1949-jıl dep
körsötülgön.
Mından tışkarı 1-tomdun ayak jagına anın baldar üçün jazgan ırları menen
anekdottoru jana legendaları hronologiyalık tartip boyunça öz-özünçö bölünüp
jaygaştırılgan, oşondoy ele tomdun eñ ayagına akındın bardık ırlarına
baylanıştuu tiyiştüü tüşünüktör da berilgen. Kıskası, Alıkuldun ırların
okuuçular, üyrönüüçülör üçün bul 1-tom toluk maalımat bererlik deñgeelde jarık
körgön.
Alıkuldun çıgarmalarının 2-tomuna anın poemaları, pesaları varianttarı
menen toluk kirgizilgen. Oşondoy ele makalalarının, kattarının ayrımdarına, el
arasınan jıynagan legendalarının köpçülügünö orun berilgen. Kıskası, Alıkuldun
akındık önörünön başka dramaturg katarı da köp emgektengenin, eldik kazınanı
çogultuuga özgöçö maani bergenin bildirüüçü materialdar 2-tomdun negizgi mazmunun
tüzöt. Bulardı atayı sanap aytıp jatkanımdın jönü mındayça: Alıkuldun bul eki
tomu (3-tomu akındın kotormolorunan jıynalıp tüzülgön) anın originalduu
çıgarmaların negizinen büt kamtıp, okuuçularga al jönündö toluk maalımat bere
alat. Tilekke karşı, uşul eki tom 1964-1965jıldarı bar bolgonu 3500 gana nuska
menen jarıyalanıp, miñdegen okurmandar emes, respublikanın kitepkanalarına da
toluk jetpey kalgan boluçu.
Albette, çıgarmalarının tomdoru jana öz aldınça turgan jıynaktarı kiyinki
jıldarı da jarıyalandı. Birok al basılıştardın maksattarı kançalık jakşı
bolso da, baarı bir alar Alıkuldun çıgarmaçılık jüzün toluk körsötö albagan
boydon kalıp oturat. Oşonduktan, 1964-1965-jılı jarıyalangan eki tomun kayradan
dagı tieşelüü tekstter, fotomaterialdar menen toluktap, massalık nuskada
çıgaruunun zarıldıgı azır kün tartibine kurç koyulup jatkandıgın moyunga aluubuz
kerek.
Antkeni, Alıkuldun çıgarmalarının toluk jıynaktarı je tandalma ırları gana
anın akındık ajarın aça, okurmanga tartuulanıp jana muzeyinin en ardaktuu
töründö turuuga tiyiş emespi.
Ergeşbay Uzakbaev:
– 1946-1948-jıldarı Frunzede Kırgız mamlekettik mugalimder institutunda
okudum. Mına oşondo eki jıl boyu Alıkuldu körüp jürdüm, birok, taanışa alganım
jok. Antkeni, al başkalarday açılıp süylööçü emes, münözü tünt, eç kimge jugumu
jok, özü jönündö özünün bir ırında aytkanday, «bir jay adam» sıyaktuu jürö bere
turgan. Albette, men öñdüü jaş adabiyatçı üçün mınday insan menen taanışuu, öz
çıgarmaları jönündö anın pikirin uguu onoy-oltoñ iş emes ekendigi aytpasa da
tüşünüktüü çıgaar. Bir sapar mındayça bir «okuya» boldu. 1947-jılı jaş
akındardın almanahı çıkmak bolup, anı Alıkul Osmonov tüzö turgandıgı,
ırlarıbızdı aga berüügö tiyiş ekendigibiz jönündö aytıştı. Köp ötpöy
jazgandarımdan tandap turup bir depter ırdı köçürüp alıp, jazuuçular Soyuzuna
barsam, Alıkul anda olturuptur. Men jok degende bir az okup körör degen oy menen
almanahka ır alıp keldim ele dedim da depterimdi sundum. Jok, anday bolbodu.
Salkın gana: «Şimeevge ber» dep koydu. Depterdi koluna algan da jok. Birok, kiyin
oşol depterdegi ırlardın üç-törtöö sürötüm menen «Jaş akındar» degen
almanahka basıldı. Kiyin depterimdi özümö kaytarıp berişti. Baraktap olturup,
almanahka kirgizilüüçü ırlarga Alıkul öz kolu menen belgi koygonun kördüm.
Frunzenin köçölöründö jalgız, oyluu basıp baratkanın kez-kez körüp kalçubuz.
Kim bilet, mümkün, ır düynösünö aralaşıp, köñülündö jañı oylor, janı obrazdar
jaralıp baratkan kezidir. Bir-eki sapar murdagı «Kırgızstan» meymankanasına
kirip baratkanın kördüm. Kiyin bilsem, kvartirası jok, oşol kezde meymankanada
jaşap jürüptür. Anda ançalık baykagan emes ekenmin. Üy-bülösü jok, ooruluu
akındın uşunday şartta ebegeysiz zor şık, ergüü menen emgektenişi maga çınıgı
çıgarmaçılık, oşondoy ele atuulduk erdik katarı sezildi. Oşondo Kırgızstan
jazuuçular Soyuzunun dubal gazetasının bir sanına dostuk azil iretinde Alıkuldun
sürötü tartılıp, anın astına mına bul saptardın jazılışı bekerinen bolboso
kerek.
Bir top jakşı ır jazdın,
Bizdi uşintip jırgattıñ.
Oylonosuñ, basasıñ,
Dagı emne iş kılmaksıñ?
Mına uşul suroogo joop bergensip, akın andan kiyinki özünün eki-üç jıldık
çıgarmaçılık ömüründö dagı köp işterdi bütürdü.

ALIKUL – OY MEYKİNDİGİ

Alıkulga arnalgan ırdestelerdin sap türmöktörü menen okurman jurtun kayradan
taanıştırıp koyuştu tuura taptık.
Köbü murda-kiyin basma sözdö, jıynaktarda jarıyalangandarı, ayrımdarı
jañılar.
Alar akındın oy aalamına dagı bir iret saparga alıp çıguu menen, müldö
okurman jurtun ruhiy kozgoluşka alıp çıgar dep oyloybuz. Balkim bulardan da ötkön
oylor, arnoolor el içinde tolkup jatkandır...
Biz akındar jıldız bolsok köktögü,
Anda Alıkul jıldızdardın Çolponu.
(Baydılda)
Ne degen bakıt ele egerde sen,
Süyö alsan Ata Jurttu Alıkulday.
(Dogdurbek Yusupov )
Saatın kündöy, ayın jılday jaşagan,
Alp Alıkul mına uşunday boluuçu.
(Kadırbay Mambetakunov )
Toy toylogon halturadan miñ öydö,
Janıp turgan jalgız ırı akındın.
Jer astınan küygüzgönü küygüzgön,
Üstündögü tirüülördün tamanın.
(Jolon Mamıtov)
Keçirgin özün aytkan köl jeegine.
Jabılıp esteligin koe albadık.
(Barçınbek Bugubaev)
Birok saga özüm kurman, özüm kul.
(Ernis Tursunov)
Jazganıñ taasın eñ kıldat.
(Toktonalı Şabdanbaev tökmö akın.)
O, dosum ay, akın bolguñ kelebi?
Talantıñdı Alıkulga teñeçi!
(Nasirdin Baytemirov)
Al tübölük algan okşoyt öz ordun,
Bügün kırgız ırlarının törünön.
(Süyünbay Eraliev )
Eñ akırkı sözü boldu «Köl» degen
(Sooronbay Jusuev )
Alıkul, kaydan aldıñ anday küçtü?
Akırın aytıp koyçu çet-çekesin.
(Kaçkınbay Artıkbaev)
İşenem, çarçoo bilbey tataal joldo,
Beytaanış muundar menen amandaşat.
(Kambaralı Bobulov)
Bir çetin müldö kişi arañ türöt
Sen sokkon kirpik menen kilemiñdin.
(Turar Kojomberdiev )
Taşmat ARIKOV
ALIKUL ATINDAGI SIYLIK JÖNÜNDÖ

Poet, duşoy vısokoy radi
Velikoy jizni poradey,
Ne pomışlyaya o nagrade,
Bud sam nagradoy dlya lyudey.
(Mihail Dudin )

«Erte kıydı ölüm anın ömürün.
Azır mına,
Şattık biylep köñülün,
Töştöründö orden, medal jarkırayt,
Kalemdeş dos, kurbusunun köbünün», –
Degen sözdön ulam sezim çaldı küü:
«Talaptanıp,
Jumşalsa da jan-dili,
Sıylık alat ar bir ele jazuuçu,
Birok, sıylık bolo albayt da ar biri».
ALIKUL JANA MUZIKA
Alige agarıp, tañ atpayt,
Jazat al, Şotanı baraktayt.
Akınga altı ese küç berip,
Appak küü sezimde şaraktayt!

Jumakan Tınımseyitova,
«Alıkulga güldeste» kitebinin tüzuüçüsü.
ALIKULGA
Alıkuldun jaşay turgan jaşı köp,
Alıkuldun jay, küz, kışı, jazı köp.
Arıbagan, talıbagan kılımdap,
Poeziya boz at tulpar atı köp.

Baydılda Sarnogoev,
Alıkul sıylıgının birinçi laureatı.
TALANT
Darttı, şordu tartkan menen turmuşta,
Közü ötkön soñ dankı ketti jıldızga.
Çırak bolup janıp kaldı ırları,
Asıl jurtu Ala-Tooluk kırgızga.

Jolon Mamıtov,
Alıkul ırların anglis tiline kotortkon.
ALP TALANT
Alıkulga akındar
Meldeşkin da, meldeşpe!
Azgırsa anın lirası,
Berilgin da, eldeşpe!

Asılbek Medetbekov,
adabiyatçı-filosof.
ALIKULDUN KEÇESİ
Obonçular sıbızgıtıp obonun,
Ir arnaşat aga jap-jaş akındar.
Ir düynödön berip aga öz ordun
Söz süylöşöt narktı bilgen asıldar.

Süyörkul Turgunbaev.
ALIKULGA
Ak-karanın çetin tiktep kezerdiñ,
Düynö senden, sen düynödön ötküçö.

Roza Karagulova.
ALIKUL
Alıkul keremettey kubulasıñ,
Keleçek külküsünön ugulasıñ.
Eşikten kirip kelip: – Eh, inim, – dep
Irımdı ondoçuday tuyulasıñ!

Anatay Ömürkanov.
Alıkul sıylıgının laureatı
ALIKULGA
Azırçı, «Alıkulga birimdikte,
Estelik koyuş kerek tirüülüktö!
Alıkul, Alıkul!...» dep kıykırat da...
Alıkul – baarısı teñ künümdükkö.

Jediger Saalaev
ALIKUL
Irlarıñ toodon biyik süröttölüp,
Şarpıldayt köldön tereñ münöz berip.
Sezilet kalıs baaday jakşı ırıñdın,
Turguzsa ar birine bir estelik.

Barçınbek Bugubaev
ALIKULDUN SÜRÖTÜNÖ
Akın ata jaşayt üyümdö,
Sürötünön süyküm külüñdöp.
«Irıskıday ırdan tüñülbö,
Ir tügöngön kündön tüñül dep»

Baktıgül Çoturova,
Alıkul sıylıgının laureatı
12-DEKABR. 1950-JIL
Jaş ömür janı gana kızıganda,
Şum ajal jandı alarda emi gana.
Alp akın şıldıñ kılıp «çın joldoşun»,
Tübölük ötüp ketti ırlarına.

Kançoro Aydarov
AZA
Ayaz, kaygı kaltıratıp deneni,
Tomsorgonsuyt toñgon topo kazılıp.
Ömür boyu jerdi maktap ırdagan,
Jer öz uulun kabıl aldı açılıp.

Nikolay Udalov.
Alıkulga zamandaş kalemger
Koyçu dosum, meni akın debeçi,
Meni akındardın ulpagına teñeçi.
Kırgızıñda kanday akın bar dese
Kelet maga – Alıkuldun elesi.

Nasirdin Baytemirov,
Akındın zamandaşı, Kırgız el akını
AGAMDI TUURAP AGAMA
Kim bolso da ketüügö kezek kelet,
Oşonduktan, bul düynö jalgan delet.
Birok da kırgız barda ırdı süygön,
Al Alıkul ırın okup jürö beret.

Üsönbek Dayırbekov.
ALIKULDUN AYKELİ KÖL BETİNE ÇEGİLGEN
Alıkul jalgız jel kayık,
Jel aydap ketken ajayıp.
Ajayıp düynö böksördü,
Alıkul ketip azayıp.
Eskerip Isık-Köl turat,
Estegen sayın muñayıp.
Muñkangan sırın bildiret,
Tolkundan bügün çıgarıp.
Tosup çıgıp tolkundu,
Kol sungandır Alıkul!
Koşo tolkup tolkunga,
Olturgandır Alıkul!
Oyçabıtın tolkundan,
Tolturgandır Alıkul!
Anan, ır saptarın saymaday,
Bolturgandır Alıkul!
Koşulup «San-Taş» «Ulanga»,
Küülönüp keede ketkendir!
Körünsö ırdın tamçısı,
Köşörüp tereñ çökköndür!
Kalemi tütpöy zamatka,
Kagazga monçok tökköndür!
Jaratıp köldün körkünön,
Suykaytıp suluu öpköndür!
Meenetkeç uluu akındın,
Meerimi kölgö tögülgön.
Köl betin güldöy saymalap,
Aykeli kölgö çegilgen!
Abasına ay monçok,
Ir saptarı sebilgen!
Tamgası tügül tamçısı,
«Bali, Alıkul»! dedirgen.

Jamansariev Şayık,
Alıkuldun pedtehnikumdagı kurstaşı, jakın kurdaşı.
JOKTOO
Kımbat ırdın kiyin kıyın çıkması,
Anda bir jan,
Azır geniy, ustası.
Bir ülpöttö joktop turdu katarın,
Je közünön nıpım köz jaş çıksaçı.
Dayra küyüp,
Kün tünörüp,
Jer ontop,
Katuu boroon biröö sözün uksaçı!
Joomartının ordu jok Lira turat şoloktop!..
Jusubunun ordu jok Muza ıylayt şoloktop!
Mukayının ordu jok Muras ıylap, tur joktop!..
Kürs-kürs etip,
Özü joktop özü ontop...
Je bir köz jaş çıksaçı,
Je bir kişi uksaçı.
Kayran erler bar bolso,
Dagı kıyrı uzarmak,
Kırgız ırdın nuskası!
Tolubayday sınçı bolup al özü,
Karaylasa:
Şırdakbektin jorgosunday biröösü,
Kökaladay biröö kelet çuu jarıp,
Dagı biri Tolubaydın tulparının tim özü!
Pay-pay, pay-pay!!!
Tulparlar da dulduldar!
Kırgızdagı bulbuldar!
Anan özü münüşkörsüp karasa:
Biröö jolgo ajal tökkön pulemet,
Biri bürküt, alp kara kuş biri okşop.
Bala tildüü, şeker sözdüü kurbular,
Sözü tayanıç, ırı kubat, demi ot.
Pay-pay, pay-paay!
Şumkarlar da kıraandar!
Kayra tuulbas çıgaandar!
Too urasa bolboybu Joomartının ordu boş!
Köl soolusa bolboybu Jusubunun ordu boş!
Jamandardan mindi alıp,
Jakşıdan birdi koyboybu Mukayının ordu boş!
Özü joktop, özü ontop,
Çoñ Kazattan kelatkan
Baatır Manas özü okşop:
Er Sırgaktan ayrılıp
Kanatınan kayrılıp.
Şer Çubaktı jogotup
İçi sızdap, kan ötüp.
Almanbet şeyit ketirip
Janı küyüp eçkirip..
Akkulası okko uçkan,
Kayran Manas özü okşop,..
(Kanduu soguş basılat,
Kanduu küyüt jazılat.
Tigi üç bulbul jönündö
Sözdün keni kazılat...
Tomdor çıgat, maktalat,
Eskerme, arnoo çaptalat.
Kandidattık, doktorluk
Esebi jok jaktalat,
Alban türkün kep menen
Birok baarı birigip,
«Ülpöt ırga» jetpegen...)
Kurbularga kaygırıp,
Je bir kişi uksaçı.
Den sooluktan ayrılıp,
Je, közdön jaş çıksaçı...
Tulpar gana tulparlardı koştogon!
Şumkar gana şumkar menen çabıttap,
Bulbul gana bulbuldardı joktogon!!!
Oşol joktop olturgan,
Oşondogu alsız bul,
Atagı azır taş jargan,
Çıgaan akın Alıkul!
Özü oorukçan, kökürögü ot jalındap,
Münözü tünt, dili taza, könülü ak.
Kuru kıska, tübölükkö jolu açık,
Kuş törösü buudayıktay çabıttap.
Anın ırı kırgızga kan, jan ele,
Mürök ele, janı atkan tañ ele.
Külüktügü joogo minse ak joltoy,
Jarışta ozçu Akkuladay bar ele!

Nizimidin Murzaev,
Lenin atındagı orto mekteptin
kırgız tili, adabiyatı mugalimi,
Çoñalay rayonu

VIII Bölüm
AKIN JÖNÜNDÖ ARUU OYLOR
Melis Ubukeev, Kırgız el artisti, kinorejisser:
– Alıkuldu geniy dep aytuudan taymana albaym. Antkeni, Ata Jurt jönündögü
teren mazmunduu ırları, Isık-Köldü körkünö çıgara sıpattaganı jana süyüü tuuralu
ukmuştay uyutkuluu oyloru oroşon talanttın kübösü emey emne. Anı tünt,
jalgızdıktı jaktırgan degen pikirge karşımın. Alıkuldun jan düynösünön
jaralgan çıgarmalarınan çınçıldık, adildik jana kalıstık kaşkaya sezilüü menen
demine dem, küçüñö küç koşup turat.
Oşonduktanbı, al jönündögü «Akın» tasmasın birinçi bolup tartkanıma
sıymıktanamın. («Tübölükkö jalgaşuu» tasmasında da Alıkulga özünçö baa bergen. –
P.K.)
Omor Sultanov, Kırgız el akını:
– Okurmandardın ar bir muunu Alıkuldun jan düynösün özünçö açat, tabat.
Uşunun özü ele ölböstük, söz kasietinin ajar, kemelin aça bilgendik emespi. Demek,
akın dayım eli menen.
Kıyalbek Urmambetov, akın:
– Alıkul köp bilüügö, andan kanaat aluuga je arzıbagan nerseden köñül
kaltıruunu kaalagan. Uşunday izdenüünün iygiligi katarı «Alıkuldun ır
töñkörüşü» degen özünçö bir ukmuş taanım, tüşünüktü jarattı.
Huseyin Karasaev, professor, eldik akademik:
-«Men ooruyun, sen ooruba Ata Jurt» degen sıyaktuu ır saptarınan anın ak niet
adam ekendigi açık körünüp turbaybı. Elge jaga turgan estelik emgek kaltırdı. Ar
bir emgektengen adamdın tirüü kezinde estelik kaltıruusu moynundagı borçu, parzı,
mildeti.
Baratbay Arakeev, jurnalist:
-Ar doordo uluu çıgarmaçılıgı menen elinin kan-janına siñip kalgan akındar
bar.
Kırgız adabiyatında Alıkul degen söz – nukura poeziya degen söz. Oşon üçün,
beşenebizge bütkön zalkarıbızdı sıylap aluuga ün koşoluçu.
Baydılda Sarnogoev, Kırgız el akını:
-Alıkul adegende ele Joomart, Jusup, Midinderdey çagılganday çart etip, jark
etip çıkkan akındardan emes. Al akırındık menen alabarmandabay turup jetilgen
akın. Kırgız akındarının bir tobu koozduktun, allteritsiyanın, uykaştın jana
ergigen emotsiyanın akındarı boluşsa, Alıkul oyçul, baamçıl, filosofiyalık
tolgonuulardın akını.
Alıkul elet jerde, el arasında jürüünü köp eñsegen, eldin tilin, turmuşun
üyrönüügö köp dalalat kılgan jana oşol oy maksatın jüzögö aşıra bilgen.
Şarşenbek Ümötaliev, Alıkul taanuu ilimin baştagan adabiyatçı:
-Alıkulga kelgende bötönçö şıktanıp kete turganımdı jaşıra albaym. Menimçe,
azırkı talanttuu akındardın kıylası Alıkuldun mektebinen ösüp çıktı desem
janılbaym.
Ernis Tursunov, akın, kotormoçu:
-Eger, Isık-Kölgö til bütsö, özün tunuk poeziyaga çaykap, jarık düynögö
dañazalaganı üçün en birinçi alkışın Alıkulga aytat ele..
Alıkul bizge çıgarmaçılık menen jaşoonun örnögün berdi. Al kırgız jerin jan
boorunday süyüp, anı mukam kayrıktarga salıp jazuu menen elinin salt-sanaasın,
kulk-münözün, kaada-adebin, sanjıra-tarıh, ulama jomoktorun iyne-jibine çeyin
bilgen. Anın tili eldin tili bolgon. Körköm tildin kaymagın kalpıp alıp, elinin
duhun açkan.
Kımay Ömürzakov,
otstavkadagı polkovnik, Alıkul sıylıgının laureatı:
-Men jetimiş jaşka kelgençe neçen uluu adabiy çıgarmalardı originalında
jana kotormosunda okudum. Adabiy kotormonun tarıhında, kotormoçu kançalık ustat
bolso da, ar bir uluttun özünö gana taandık uluttuk koloritin, ürp-adatın, ırımjırımın, poetikalık özgöçölügün tak özündöy, öz dilindey bere albayt, berse da,
çanda gana boluu kerek. Bulardı biz kırgız adabiyat tarıhınan T.Sıdıkbekovdun
«Bizdin zamandın kişileri», Tölögön Kasımbekovdun «Sıngan kılıçınan» jana da
Alıkul Osmonovdun orus tiline öksük kotorulgan ır saptarınan köp ele
keziktirebiz. Oşondo mookum kanbay, içtegi çeriñ jazılbay öksüy da tüşösüñ.
Birok Alıkul Osmonov gruzin elinin çıgarmasın aşkere çeberçilik menen
kotorup, miñdegen okurmandarının jüröktörünön tünök taap, bayırkı babaları
kaltırıp ketken murastay kastarlap, okup jürçü dastanga aylantkan.
Muratbek Mukaşev, KR JK deputatı:
-Bul talanttuu adamdın atın 1957-jılı, 7 jaşka çıkkanda gana bildim. Murdagı
Çüy rayonunun murdagı Kegeti sovhozunda Arpatektir degen ayıl bar. Mına uşul
tepkedey ayılda Alıkul Osmonovdun bir tuugan ejesi, el Mariyam dep ataçu ayal
jaşaçu. Anın üyü ayıl çetindegi kartoşka aydalçu talaanın janında boluçu. Mına
uşul jerden eskertip kete turgan manilüü masele belgilüü bir Alıkul izildööçü,
jazuuçu anın «Pobedasın» Mariya ejesi talaşkan dep jazıp jüröt. A çındıgında
ejesi talaşkan emes, uluu akın ömürünün akırkı saattarın sezgenbi, aytor,
maşinesin özü atayın ejesine ıygargan. Alıkul tuuraluu maga ayıldık mekteptin
direktoru bolup iştegen atam ayta berer ele. Emnegedir orus klassta okup, çuvaş
ulutundagı mugalimim aytıp berüüçü A.Puşkindin jomoktoruna köbüröök köñül
burgandanbı, atamdın añgemeleri kulagımdın sırtınan ketüüçü.
Jıldar jılıp, okuumdu Frunzeden, kiyin muzeylerge, körgözmölörü menen
teatrlarga bay Moskvadan ulanttım.
Tagdır meni Alıkulga kayradan jolukturdu, bügün emne üçündür anın atap atkan
akınga, 35 jaşında köz jumgan akınga 49 jaşımda joluktum.
Anın çıgarmaların kırgız jana orus tilderinde kayradan okup oturup maanisin,
turmuştagı ordun tüşündüm.
Men tagdırıma emes, baktıma kezdeşkendey boldum. Adam baktıluu ekendigin
bilbegendikten, baktısız bolup jürgönünö işenem. Bala kezimden ır jazsam da, bul
jagınan maga ança bak aytkan emes ele.
Menin mañdayımda geniy turdu, turganda da 18 jıl boyu öz jaşoosunun azaptozogu menen küröşkön, özünün geniy ekenine közü jetip, birok uzak jaşay albasına
da közü jetip, ölör ölgöngö çeyin şaşkan, ayabay şaşkan geniy turdu. Şaşıp
baratıp, tügönüp-bütüp baratıp opol-toodoy şedevrlerdi jaratıp ketken akındar
menen kantip gana sıymıktanbaysıñ.
«Asaba» 26-mart, 1999-jıl.
ULUTTUN ULUU UULU
Alıkul Osmonov... Çıngız Aytmatov... Bul ısımdar, alardın özgöçö düynösü bizge
bala künübüzdön taanış. Talanttuu söz zergerlerinin çıgarmaları menen nariste
çagıbızdan ınak bolsok da, alardın ajayıp düynösünö ulam süñgüp kirip, ulam
tereñine umtula berebiz, kançalık arılap bargan sayın sürötkerler janı jaktarı,
murda biz jetkire tüşünböy kelatkan taraptarı menen kayra jañırıp, kayradan
kubulup açıla beret. Turmuş bütpögön sıyaktuu Alıkuldun poeziyasın, Aytmatovdun
prozasın üyrönüü soñuna çıkpayt, alardı ömür boyu ar kimibiz özübüzçö üyrönüp,
özübüzçö özdöştürö berebiz.
Alıkul uluu akın, kırgız poeziya aalamının geniyi, uluttuk ır önörünün kayra
jaratuuçusu, büt eldin körköm önörünün açılışın jasagan atuul. Baarınan murda
akın bizdin poeziyaga filosofiyalık lirikanı kirgizip, birotolo orun-oçok taap
bergendigi menen baalanat, anın lirikalık kaarmanı bu tübü tüktüü Düynö Adam,
Aalam, Kuday, Jer, Tabiyat menen tee almustaktan tartıp akır zamanga çeyin
çeçilbey, insan başın dayıma katırıp kelatkan tübölüktüülüktün bütpös sözün
süylöşüp, çeçilbes maselelerge ünün koşot.

Abdıkerim Muratov,
«Adabiyat-ıyman sabagı» Bişkek, «Mektep», 1993.
Kotormoçu Uolter Meydin akın jönündögü oytolgoosunan:
– Mından köp jıl murda Alıkuldun çıgarmaçılıgı, ömürü menen taanışkanımda
ele akındın jürögünön orguştap çıkkan çınçıldıgı jana öz işine uşunçalık jan
dilinen berilgeni tañdantkan. Ekinçi baamdaganım al özünün jaştık jigerin
poeziyaga siñire algandıgı bolso, üçünçüdön, anın ilham düynösünün keñdigi,
jergesine bolgon ıyık süyüüsün koldon kelişinçe çeberdik menen çagıldıruudan
çarçabastıgı. Akındın törtünçü erdigi oor dart menen jabırkagan (öpkö uçugu)
janına karabay poeziya düynösünön baş tartpay köktük menen iştegendigi. Ne bir
sonun ırları da dal uşul oor mezgilde jaralganı anın erk küçünün dalili.
En başkısı, ömürdün bulagı mezgilsiz soolup baratkanına karabay akındın oşol
çıgarmalarında özünö özü bekem işenüüsü, jaşoo maksatı – bul düynögö jakşılık
nurun sebüü menen adamdardın köñül kuşun kökölötüü ekeni jogorku deñgeelde
körkömdölüp süröttölöt. Tabiyatınan keñ peyil akındın turmuşta tutkan tuusu –
zamandaştardı jan dil menen azdektöö jana uşul taasirdi başkalarga da jayıltuu.
Bul üçün al eç nersesin ayanbay emgektendi.
Men akın aldında adilet jana kalıs boluuga abdan arakettendim. Akın emne
aytkısı kelgenin, ar bir oyunun mañızı emnede ekenin anglis okurmandarına
jetkiziş üçün akındın özünün manerasın koldonuunu başkı maksat kılıp aldım.
Alıkul muzıkanı, jaratılıştı, şattıktı jana türkün oyundardı, oşondoy ele akıl
emgegi menen küç emgegin jaktırgan. Adamzat üçün ak jarkın keleçekti kaalap, soguş
menen tüşünböstüktün bolboşun düynö elderinin ortosundagı eriş-arkak
kızmattaşuunu tilegen.
Men özümdün uzun ömürümdü akındın kıska, birok nuska jana jemiştüü ömürünö
salıştırganda men da anıkınday oy, maksattar menen arbalıp, oşolor üçün
jandanıp jaşap, kotormoçuluktu ulantıp kelem. Oşonduktan, Alıkul fondu arkıluu
bolup jatkan iş-araketterdin biri akındın öz mekeninin gana emes, çet ölkö
okurmandarına da taanıtuu ekendigin bilgenimde men özümdü ötö baktıluu sezdim.
Men bul jıynaktagı kotormolordu ün çıgarıp, ırdın şañın jaratuu üçün kayrakayra okuunu anglis okurmandarına, özgöçö, jaştarga sunuş kılam. Alar da
Alıkuldun ır saptarın okup jatıp, men tapkan akın jürögü anık ayköl ekendigine
ınanarına jana tabiyatınan talanttuu jaş kırgız akını degen oygo kelerine
ümüttönöm.

Pikirdi kırgızçalatkan Aida Kazıbaeva.
Bişkek 1995-j. 23-avgust.
BİYLİK JANA OSMONOV
Düynö-ömür, uul berdiñ, bala berdiñ,
Düynö-ömür, aloolonup jana berdiñ,
Nege sen alıs ketken saparıñan
Eeriñ jok jaydaktalıp kayra keldiñ?
Söz mında soguşta kurman bolup öz eline, öz jerine kaytpay kalgan adam jönündö
baratat. Emne üçün başkalar Berlindi jeñgenderdi kökölötüp maktap jatsa,
(«Bizdin zamandın kişileri» romanının epilogun estesek ele jetiştüü), Osmonov
teskerinçe, kündö köl jeegine kelip, soguştan kaytpay kalgan uulun kütüp, «köl
tolkusa, koşo tolkugan» karıyanın içki tragediyasın süröttöyt?
Irına eç kaçan kalp aytpagan akın soguş jönündö naka çındıktı, b.a. Jeñiş –
bul zor jogotuu, zor tragediya ekenin körsötküsü kelgen. Soguş jönündögü bul
çındıktı kırgız adabiyatında birinçi jolu Alıkul Osmonov aytkan desek bolot.
Egerde Alıkul dagı bir azıraak jaşay tüşköndö Zoşçenko menen Ahmatova,
Şostakoviç menen Muradelinin katarında katuu ideologiyalık sındın tokmogunda, eç
bolbogondo epkininde, kalaarı bışık boluçu.
Ekinçi misal, «Tolubay sınçı» poeması. Bir karaganda, bul çıgarma – legenda,
bayırkı ulamış, anın kayradan iştelişi. Birok bul bayırkı ulamıştın jön ele
kayradan iştelişi emes, bul legendanın, bayırkı turmuştun kayradan kubuluşu,
tagıraak aytkanda, bir abaldan ekinçi abalga ötüşü, sublimatsiyası. Bul emne degen
söz? Poemada poetikalık bayan sayapker menen han jönündö bolgon sıyaktuu, a çınında
söz çıgarmaçılık insan menen biylik jönündö, özünün genialduu «çıgarması» üçün
jaza tartkan adamdın tragediyası jana biyliktin adiletsiz ökümü jönündö.
Oşonduktan, bul poema kaçandır bir ötüp ketken Tolubay attuu sokur sayapker jana
kaarduu han jönündögü gana bayan emes. Bul baarınan murda kanday gana zaman
bolbosun kanday gana door bolbosun çıgarmaçıl insan menen biyliktin ortosunda
jürgön eç kaçan bütpös, tübölüktüü küröş jönündögü poema. Akındın bul poemaga
ekinçi jolu 1944-jılı, özü aytkanday akındık jagınan da, jaş jagınan da jetilip
turgan çagında kayradan kayrılışı, jön ele ekinçi varianttı jazıp koyuu üçün
emes, içki çıgarmaçılık zarıldıktan, jazbay koyuuga mümkün emestey abalga jetken
uçurundagı zarıldıktan kelip çıkkanı poemanın azırkı uçurga toluk ündöşüp
turgan mazmununan körünüp turat. Poemanın tereñ parabolalık mazmunu mına mında:
jogoruda aytılganday legendanın bir abaldan ekinçi abalga ötüşü, sublimatsiyası
degenibiz, bul jön ele «Çaar tulpardın» «Boz tulparga» aylanışı emes. Bul
bayırkı legendanın azırkı realduu turmuşka ötüp kelişi, tilçiler aytkanday
kontaminatsiyası, b.a. bayırkı legenda arkıluu azırkı mezgildegi çıgarmaçılık
insan menen biyliktin ortosundagı ayıgışkan tireşüünü, konfliktini apaçık,
daana süröttöö.
Alıkul Osmonov bekerinen jazgan emes eken:
Taş idişke kuysa kerek baktımdı
Tattı idişke kuysa kerek atımdı,
Berem.
Alsın!
Satpaym, kadır barkımdı.
Uyçu, koyçu, ketmençinin
Menmin kımbat akını.
Özünün içki jan-dilinde ideologiyanın bekem kuçagınan boşoy algan gana akın,
oşol uçurdun tili menen aytkanda, uşunday «ideyasız», «apolitiçnıy» (sayasatsız)
ırlardı jazmak. Alıkul Osmonov jaşoo-turmuşunda, jan-dilinde kommunist
bolbogon sıñarı, akın katarı ideologiyanın «jarçısı» da, partiyanın «soldatı» da
bolgon emes. Bar bolgonu jön ele akın bolgon.

Keñeşbek Asanaliev «Kut bilim» 30.12.1997-j.
1998-jılı «Kırgızstan» basmasında jarık körgön «Akındın eki ömürü» degen
emgeginde adabiyatçı Salijan Jigitov obektivdüü, tarıhıy konteksttegi oy-pikirin
başka adabiyatka salıştırıp izildöö menen aytuu araketin közdögön.
Uşul meenetin turmuşka aşıruu ubarakerçiligi jana tömöndögüdöy közkaraşı S.
Jigitovdu akındın eñ mıktı tandalma jıynagın tüzüü ubadasına toskoolduk
kılganday.
Avtor kitebi tuuralu betaçar kebinde mınday deyt:
– Uşu koluñarga tiygen kitep aytıluu akın Alıkul Osmonovdun jekeçe ömürü,
originalduu jana kotormo çıgarmaçılıgı jönündö ilimiy münözdö jazılgan
monografiya.
Munun jazılıp bütüşü uzak ubakıtka otuz jılga (1958-1988) sozuldu. Adegende
«Ustat jana şakirtter» degen at menen Alıkuldun çıgarmaları jana anın jolun
joldogondordun ırları tuuraluu diplom iş jazdım. Anan oşol iştegi özöktüü
ideyalardı «Kırgız sovet poeziyasındagı salt jana jañıçıldık maseleleri» degen
kandidattık dissertatsiyamda (1965) öörçüttüm. Kiyin A.Osmonovdun jeke tagdırına,
jaratmandık iş-araketine tieşelüü jañı makalalar asta-asta jazıla berdi da,
akırı baarı çogulup kelip özünçö bir ilimiy emgek şekilin aldı.
Monografiyanın materialdarı bir çeti akınga karata ızat-sıy, süymönçülük
menen, bir çeti kalıs ilimiy öñüttön sınçıl köz karaş menen jazıldı.
Ariyne, A.Osmonov kiyinki 30-40 jılda bir betkey maktalıp oturup, idealduu
akın darajasına kötörüldü. Anı uluttuk ıyıktardın birine aylandıruu araketteri
abdan köp jasaldı. Natıyjada köpçülük el Alıkuldu telegeyi tekşi bütkön
çıgarmaçılıgı bar klassik kalemger eken dep tüşünüp kaldı. Al emi kırgız
jazuuçularının, sınçılarının, adabiyatçılarının, dagı başka bilimdüülörünün
arasında Alıkulga sokur sıyıngandar je kalıs karay albagandar abdan ele arbın.
Albette, alardın baarı bul kiteptegi bir dalay taldoolordu, tıyanaktardı, oypikirlerdi ögöylöp kabıl alat. Birok ayrımdarı oylonup körüügö da argasız bolot.
Anın üstünö azır ötmüş tarıhıbız, duhovnıy baylıktarıbız kayradan karalıp,
jañıça baalanıp atpaybı. Ekinçiden, koomdo oy-pikirlerdin plyuralizmine (köp
türdüülügünö) da kenen jol açılbadıbı. Oşonduktan A.Osmonovdun ömürünö,
çıgarmaçılıgına karata menikindey köz karaştın da jarıya aytıluuga, ortogo
salınuuga, oşondoy ele talkuulanıp, sınga alınuuga toluk akısı bar go dep oyloym.
Basa, uşul tapta kırgızdın okumal jurtçulugu Alıkul Osmonovdun
çıgarmaçılıgı tuuraluu jañı ilimiy emgekterge abdan muktaj, antkeni kiyinki 2025 jılda al jönündö bir da ilimiy kitep jarık körö elek, murda jarık körgöndörü
bolso kayra basılgan jok. Mazmun jagınan eskirip kalgan sebeptüü alardın
kayradan jarıyalanarı da kümöndüü.
Bul kitep okurmandardın, ayrıkça filolog studentterdin, mugalimderdin,
ilimpozdordun kızıguusun tuudursa, oylomun azdır-köptür jandandırsa, akıl-esine
ança-mınça azık boluuga jarasa, men köp jıldar boyu tirmeye oturup jasagan
araketterim tekke ketken emes eken dep kanimet taba alar elem. Albette, kitepke
tieşelüü ar kanday sın pikirlerdi eç çıçalabay kabıldoogo, oylonup körüügö, eger
köñülümö töp kelse jana jöndüü bolso, eske aluuga dayarmın.
R.S. Bul monografiyanı okugan jaş akındar ır jazuu tüyşügünön zaarkana

taysaldap, al emi jaş ilimpoz bardık nerseden kine tabuuga ele umtulbaybı degen
oy ketet.
Antkeni, S. Jigitov dayıma tamaşa-çındı aralaştıra ayta jürgön «Alıkul
kursagı açkandan akın bolgon», «Otuzga jetpegen mıktı ırı bar» sıyaktuu pikirin
kançalık ilimiy deñgeelge kötörbösün, atalgan emgeginde dele eki anjılıktın
alkagınan arılbaptır. Albette, avtorluk köz karaş degen bar. Abirok, Ş. Ümötaliev,
K.Artıkbaev, A. Sadıkov, R. Kıdırbaevalardın oylorun deerlik jokko çıgaruusu
ınanımsız.
«Akındın eki ömürü» Midin Alıbaevdin aytıluu «Maanisi jok «Mahabat»
makalasına ündöşüp, Alıkuldun uluulugun urmattagandardın közün «açıp» koyuş
maksatın közdögönü tuyulat.
ZAMANDAŞ
Akındardın bardıgı Isıkköldü jazıp bütüşüp, maga köldün kumu ele kalıptır
dep Raykan Şükürbekov aytkanday, Alıkul Osmonov jönündö jazbagandar kalbadı
okşoyt. Oşentse da, Alıkul jönündö men da öz oyumdu aytkım keldi. Alıkuldan men
on jaş kiçüü elem. Anın közü barında eki jolu körgönüm bar. Adamdardan özün oboço
karmap, unçukpay tunjurap, oygo çömülgön kalıptagı elesi köz aldımda kalgan. 1948jılı Alıkul Osmonov tüzüp, basmadan çıgargan «Jaş kalem» degen almanahka
menin da eki ırım jarıyalangan ele. Munun özü menin algaçkı ırlarım menen Alıkul
Osmonov taanış bolgonun dalildeyt.
Akın özünün kündölügündö 1941-43-jıldarı köp iştep, köp jazıp, köp okuganı
jönündö bildirse da, oşol 1941,1942,1943-jıldarı jazgan ırlarınan azırga çeyin
darek, dayın jok. Al kezde jazgan ırların akın basmaga berbegenbi, je başka
sebepterden jogolgonbu, biz üçün bul bügünkügö çeyin tüşünüksüz da, tabışmaktuu da.
Al emi üç jıl boyu akın köp ırlardı jazganı çın.
Eldik oozeki çıgarmalardın içinde bir kişi özünün torpoguna mintip keñeş
bergen imiş:
Alga ketseñ uuru alat,
Artta kalsañ börü jeyt
Orto çende jür torpok!
Oşol sınarı Alıkul orto çende jürö albadı. Baştagıday köptörgö taanılbagan,
köptördün közünö ançalık körünbögön abalda jürö berse, anın janına tınç bolmok.
Murdagı ır kitepteri çıkkandan 8 jıl ötköndön kiyin, 1945-jılı Alıkul Osmonov
özünün «Mahabat» attuu janı ır kitebin çıgardı. Birok, jakşı akındı da bir
jakşı akın sındagan makalanı el köpkö çeyin esinde saktap jürdü.
1959-jılı men «Çalkan» jurnalında jooptuu katçı bolup, Midin Alıbaev menen
birge iştep jürgönümdö kündördün birinde ken bölmödö ekööbüz jalgız kalgan
uçurdan paydalanıp menden segiz jaş uluu akın agama «Maanisi jok «Mahabat»
degen makalasının jazıluu sebebin, anı öz erki menen jazganbı, je başka
biröölördün keneşi, tukuruusu menen jazganbı, oşonu aytıp berüüsün ötüngönümdö, a
degende Midindin kabagı bürkölö tüşüp, öñündö kandaydır bir ökünüünün belgisi
payda bolgonsup, anan kızık tamaşaluu bir okuyanı aytıp, sözdün nugun atayılap
başka jakka burup, köñülümdü alaksıtkanınan ulam bul suroom al üçün ötö ıñgaysız
suroo ekendigin tüşünüp, andan arı Midindi kıstagan, takıgan emesmin. Andan
suragan suroom oşentip joopsuz kala bergen.
Közü tirüü barında ar kıl kıyın kezendi başınan ötkörgön, biz bilbegen
toskoolduktardı jeñip çıkkan, jeke üy turmuşu ötö oor bolgon, oorunun azabın
uzakka tartkan, tagdırı tataal, jolu katuu da, kataal da bolgon akındın
çıgarmaçılıgı jogoruda attarı atalgam ilimpoz-adabiyatçılar tarabınan tatıktuu
baalangandıgı jönündö ayttık. Birok, uşul ele mezgilde akınga bizdin ökmöt kanday
karap, kanday mamile jasadı eken degen suroo tuuluşu mümkün. Öz üyündö jalgız
oorup jatkan akın 1950-jıldın 12-dekabrında 35 gana jaşında kırçıldagan kış
çildede uçuk oorusunan düynödön kaytkan. Akındın söögün Alarça körüstönünö alıp
barışıp eptep jer astına jaşırışkan. Elge, mamleketke emgek siñirgen attuubaştuu jazuuçulardın maarakelerin ötkörüü jönündö ökmöttün toktomu bolso da,
Alıkul Osmonovdun 50, 60, 70 jıldık maarakeleri ökmöt tarabınan eske alınıp
ötkörülgön jok.
Zaman, mezgildin özgörgönünö baylanıştuu 1995jılı akındın 80 jıldık
maarakesin ötkörümüş boluştu, birok, kerektüü deñgeelde saltanattuu türdö
ötkörülbödü. Akın tuulgan 21-mart künü bir top akın çogulup barıp, Alıkuldun
beyitinin janında aga arnagan ırlarıbızdı okuduk da, oşonu menen iş büttü.
Oşentip, 2005-jılı 21-martta anın 90 jıldık maarakesi ötpödü, ökmöttün köñülü
burulbadı.
Uluu akındın arbagına kaydıger, salkın köz menen karoo emnegedir ulanıp
jatkandıgı ökünüçtüü. Men Jazuuçular soyuzunda adabiy keneşçi bolup iştep
jürgön 1965, 1975, 1985-jıldarı jakında Alıkul Osmonovdun yubileyin ötköröbüz
degen kabar tarap, dayardık körülö baştaçu da, yubileydi ötkörüügö 3-4 kün kalganda
ele Çoñ üy tarabınan kandaydır jaşırın körsötmö berilip, Osmonovdun yubileyin
ötkörüü maselesi kan buuganday toktop kalıp jürgönünö kübömün. Bul maselenin
toktoşuna kimder kızıkdar, kimder sebepker ekendigine azırkıga çeyin tüşünö
elekmin. Ölgön akın menen küröşkön karasanataylar bar okşoyt degen oy köñülümdön
alige çeyin ketpey jüröt. Birok, aga karabay uluu akındın poeziyadagı saparı
jeñiştüü ulanıp kelatkanına baarıbız küböbüz.
Kiyinki mezgilde al akından ança, bul akından mınça durus ırlar gana
kiyinkige kalat degen közü açıktık kılgan kee biröölördün sözdörü gezitke çıga
koygon uçurlar bar. Oşol akındardın katarına Alıkuldu da koşup, andan 30-ga
jetpegen durus ırları gana bar dep jürgönü keyiştüü. Andaylar ötö ele
akılduusunup, öz pikirlerin başkalarga çeçkindüülük menen oñoy ele
tanuulaşkanına küyösüñ. Al emi Alıkuldun ırları jönündö başkalar kanday oydo
ekeni menen alardın takır işi jok. Çınına kelsek, Alıkuldun ır sakalarının
bardıgı büt boydon dayım alçı kono bergen emes. Albette, kerektüü deñgeelge jete
berbey jazılıp kalgan ırları bar ekendigin jaşıruu kalıstıkka jatpas ele.
Birok, oy jagınan da, körkömdük jaktan da töp kelişken tañ kalarday çeber
jazılgan, kırgız poeziyasında şedevr bolup taanılgan anın sonun ırları Alıkuldu
Alıkul atantıp kelatpaybı. Janagı kee bir sıntakkıç nigilistter özdörünün ıgı
jok esepköylüktörün oluyasöröylüktörün, akındarga sot boluşkanın koyuşsa durus
bolmok. Ar bir akındın çıgarmaların kaysıl mezgilde bolsun kıldat ılgap,
tarazalap, tuura baalap kabıl ala turgan kalıs da, akılman da el menen mezgil degen
sot bar ekenin alar esterinen çıgarbaşı zarıl.

Sooronbay JUSUEV, Kırgız Respublikasının el akını, Toktogul atındagı
mamlekettik sıylıktın laureatı.
«Adabiy Alatoo» Dekabr. № 7. 2005.
ALIKUL KOTORGONBU JE JAZGANBI?
İyne-jibine çeyin dalildep jatkanımdın sebebi emnede? Aytayın degenim: Emne
üçün makalamda atap jatkan uluu akın-jazuuçulardın biri dagı kotormoçu delbeyt?
Öz ordunda originalduu akın, bolup gana jogorku kadır-barkka ee, eç kim buga karşı
emes? Kim misalı Danteni, Defonu, Krılovdu, Jamini, Navoini j.b. kotormoçu dey
alat? Antip aytuuga ooz barbayt. Al emi bizdin elibizge kelip, alardan kem emes
Alıkul jönündö söz kılganda biz anı jön ele kotormoçu dep atap, andan jogoru
kötörgübüz jok. Mına kemçiligibiz uşunda. Menin aytayın degenim uşul boluçu.
Menin tüşünügüm boyunça, bizdin Alıkul dagı kotormoçu gana emes, Dante, Jami,
Navoi, Krılov sıyaktuu ele öz tilinde «Jolbors terisin kiygen Baatır» attuu
çıgarma jaratkan originalduu akın. Birinçiden, anday kölömdüü çıgarmanı bir
jıldın içinde kotoruş oñoy emes, koldon kelbeyt. Üç-tört mıktı akın-kotormoçular
birigip bir neçe jıldın içinde kotoruşu mümkün. Ekinçiden: çıgarma kotormogo
okşoşpoyt, kırgızça ele jazılgan mıktı çıgarma, syujetin gana algan, kıynalıp,
kıstalıp kotorgon eç bir sabı jok. Irgagı, uykalışı muun ölçömü kırgızdıkı
bolup turbaybı. Atügül, Şota aytpagan oylordu da aytıp, tereñireek bergen.
Kubanıçbek Basılbekov «Erkintoo», 7.01.2000-j.
ALIKUL – ÇELOVEK NARODA.
Dooronbek Sadırbaev, kinorejisser, narodnıy artist, deputat JK KR.
Ya, çelovek, iz plemeni kırgızov, ya prişel v poru svoey nravstvennoy zrelosti, i,
glyadya nazad, govoryu: epohoy Vozrojdeniya moego naroda stali godı predvoennıe. Tomu
podtverjdenie den segodnyaşniy naş, kogda vsem otkrıto dostupnı şkolı i knigi,
teatr i hudojnika kist.
Tomu podtverjdenie eti vot imena: G. Aytiev, K. Akiev, İ.Ahunbaev, M.Baetov, K.
Bayalinov, J. Bokombaev, O. Bolebalaev, A. Botaliev K. Jantoşev, S. Kiyizbaeva, A.
Kuttubaev, M. Rıskulov, A. Maldıbaev, K. Malikov, A. Ogonbaev, K. Orozov, A. Osmonov,
T. Sıdıkbekov, Ş. Termeçikov, M. Tokobaev, A. Tokombaev, I. Tumanov, J. Turusbekov,
T. Umetaliev, A. Usenbaev, M. Elebaev i mnogie drugie, ibo ili zolotoy fond naroda,
kultura moey respubliki rebenok epohi Vozrojdeniya, davşiy vozmojnost vpitat
jivitelnıy sok «Manasa», pervıh prosvetiteley opıt ponyat, çtobı naçat stroit
zdanie professionalnoy kulturı.
İ zdes Alıkul, v etom spiske po pravu, opredelennomu narodom, ibo odnim iz
pervıh kırgızov sumel vosprinyat tri muzı: slovo, melodiyu, jivopis...
On Tulpar v poetiçeskom klade kırgızov i, mne kajetsya, pervım stal vozvodit
most kulturı mejdu kırgızskim narodom i russkim ego sobratom, a çerez russkiy
yazık k mirovomu bogatstvu kulturı.
Polunişçemu, polugolodnomu, ne raz glyadevşemu smerti v lido, Velikiy Oktyabr
yavilsya uverennostyu zavtraşnego dnya. İ dlya nego samogo. İ dlya naroda.
Alıkul Çelovek naroda.
On izvedal mgnovenya sçastya, i otçayanie on is pıtal. Kogda emu bılo ploho, on
nahodil uteşenie u Puşkina ili u Gete, Şota Rustaveli, Şekspira. Kogda emu bılo
ploho, on otkrıval narodu ogromnıe dali planetı.
MOY ALIKUL
– Kak bıstro proletel Alıkul Osmonov ves put ot pervıh slabenkih sbornikov
k stiham i poemam poslednego, samogo plodonosnogo svoego pyatiletiya! Okrep i vıros
ego prirodnıy dar, otformovalsya nedyujinnıy, krupnıy harakter. Prirodnaya
zorkost pozvolila uvidet iznanku jizni, postiç katastrofiçnost bıtiya,
dramatizm voennıh i mirnıh let. Bılo glubokoe, s mladençestva, znanie folklora.
Bıl gromadnıy, neisçerpaemıy «Manas». Bılo mnogo myatuşçihsya çuvstv, mnogo
smeşannıh mısley i nemnogo knig. Bıli nekotorıe knigi: Gomer, Şekspir, Şiller...
Çto znaçit perevesti Puşkina, a vproçem – i lyubogo drugogo poeta? Skajem ne
radi kalambura: eto znaçit provesti perevodimıe slova çerez mozg i serdtse, voyti v
inoy mir, v çujuyu vselennuyu... Alıkul perevel «Vityazya v tigrovoy şkure» Rustaveli.
Eto znamenitoe poetiçeskoe perelojenie (stol lyubimoe kırgızskimi çitatelyami,
çto v Kirgizii i po sey den dayut detyam imena rustavelevskih geroev), eto deyanie
poeta-perevodçika stalo ne to çto vehoy jizni Osmonova epohoy ego samosoznaniya.
Alıkul Osmonov istolkoval rustavelevskuyu poemu kak doljno: ne prosto, kak
uvlekatelnuyu «priklyuçençeskuyu» povest-skazku, no kak skazanie o zatoçennoy i
vnov obretennoy, otvoevannoy duşe. Zdes lejali plastı antiçnoy i srednevekovoy
filosofii, vozvışalis sferı iudeo-hristianskogo bogosloviya, islamskoy,
sufiyskoy mistiki. Niçego etogo Osmonov ne znal, ne mog znat (krome razve
otdelnıh koraniçeskih predaniy), no siloy uma i talanta on pronik v samuyu sut,
ibo kulturu nosil v sebe samom.
V sonme zameçatelnıh kırgızskih lirikov stoletiya Alıkul Osmonov –
edinstvennıy velikiy poet, edinstvennıy poet mirovogo urovnya. Mirovogo, potomu
çto v otliçie ot rovesnikov i sovremennikov, obladal mirovoy kulturoy. Toy
kulturoy, dlya kotoroy svoystvenno blagogovenie pered taynoy jizni, etiçnost uma,
vneistorçeskoe, metafiziçeskoe, religioznoe oşçuşçenie mira, kotoroe ya reşilsya bı
nazvat «vnutrennim hristianstvom».
Mihail Sinelnikov, perevodçik.
Pamyati Alıkula
Gorı kak prejde stoyat,
İ reki v uşçelyah şumyat,
Solntse vse takje gorit,
İ raduga glaz veselit.
Bişkek svoey jiznyu jivet,
V delah i zabotah narod.
İ vdrug... k nam prişel Alıkul
Veter s djayloo podul,
Pahnul aromatom kumıs,
İ berkut vdrug rinulsya vvıs!
Pod nebom blestit İssık-Kul,
Lyubil tı ego, Alıkul!
İ esli b sprosil tı u nas:
«Çto sdelal ya, lyudi dlya vas?»
Po çesti, takov naş otvet:
«Svoy podaril tı nam svet!
İ on v tvoih pesnyah jivet,
İ radost on lyudyam neset!
Hot malo tı projil, poet,
No yarkiy ostavil svoy sled!»

D. Krutikov
VEST İZ PROŞLOGO
Kogda Alıkul Osmonov v 1948 g. kupil domik (usadbu) ryadom s nami po sosedstvu,
mne bılo 15 let.
Uçilas ya v 8-m klasse i, koneçno prekrasno pomnyu vse. A kogda on umer (1950 g.) ya
bıla uje studentka I kursa fizmata KGU.
Ne bılo zabora i postroek na granitse naşih usadb. Moya mama (domohozyayka)
pervaya poznakomilas s Alıkulom Osmonovım. Vidno on bıl oçen obşçitelnıy, tak
kak mı srazu (ot mamı, koneçno) uznali, çto on-poet, çto on perevel na kırgızskiy
yazık «Evgeniy Onegin» A.S.Puşkina, «Vityaz v tigrovoy şkure» Şota Rustaveli, çto
on poluçil premiyu i kupil etot domik. Ot mamı mı (a eto ya, papa i sestra) uznali,
çto Alıkul vospitıvalsya v detskom dome, çto on jivet odin. No vskore u nego stali
jit pojilaya jenşçina i molodoy çelovek. Eto kak on obyasnil mame – odnoselçane:
babuşka s vnukom. Oni pomogali emu, vse delali po domu. U nas v 1948 g. ne bılo
elektroenergii. Daje el. linii ne bılo po ulitse (togda ona nazıvalos Verhney).
Alıkul Osmonov skazal mame, çto on hoçet vzyat razreşenie na provodku el.energii.
Mama predlagala emu, çtobı vmeste provesti: on vozmet razreşenie, a moy otets –
Bobrov Nikandr Agafonoviç vozmet na sebya vsyu praktiçeskuyu çast.
Tak u nas poyavilas el.energiya ranşe çem u vseh jiltsov, a provodku sdelali s
Timiryazevskogo pereulka, ot doma naçalnika Leninskogo otdeleniya militsii – Leybo
(imya, otçestvo ne pomnyu).
Mı koneçno, oçen bıli blagodarnı Alıkulu Osmonovu. Kogda on bıl svoboden i
videl, çto mama na uçastke, on podhodil i oni razgovarivali (tak ya çasto ih videla).
Ya podhodila, pozdorovavşis sluşala. İnteresno bılo, t.k. ya v to vremya ponimala,
çto perevesti Puşkina na kırgızskiy yazık – neposilnaya zadaça. Dumala, çto
kırgızskiy yazık bednee po slovarnomu zapasu. No okazalos – eto bıli moi naivnıe
mısli.
Alıkul Osmonov podelilsya s mamoy, çto on bolen: «Tuberkulez legkih». Mama
predlojila emu poprobovat ego vıleçit, t.k. nezadolgo do etogo ona vıleçila
mladşego brata papı (dyadya İlya). Dyadya İlya bıl vıpisan iz bolnitsı v beznadejnom
sostoyanii (lejal, pleval krovyu). Mama obratilas k znakomomu vraçu so svoim
gorem.
Vraç posovetovala poprobovat narodnoe sredstvo i dala mame (podrobno
raspisala) retsept (kakie komponentı vzyat, kak prigotovit i kak prinimat). Ya
pomnyu, çto v eto lekarstvo, prigotovlennoe po retseptu vraça vhodilo: barsuçiy jir,
aloe, med, yaytsa i eşçe mnogo komponentov, no vse sedobnoe i kaloriynoe. Vse eto
smeşivalos (osobo gotovilos) poluçalos v vide smetanı i upotreblyalos po 1st.
lojke 3 raza v den. Dyadya popravilsya. Vraçi udivlyalis.
Alıkul Osmonov otkazalsya, skazav, çto u nego putevka na kurort. İ on primet tam
kurortnoe leçenie. Ya videla ego v eti dni. On mne zapomnilsya, kogda ya ego videla v
posledniy raz, on stoyal s mamoy u nas na uçastke, razgovarivali. On bıl odet v serogo
tsveta gabardinovoe palto, bez golovnogo ubora.
Çerez nekotoroe vremya mı uznali, çto Alıkul Osmonov umer. Mama oçen
perejivala, çto ne nastoyala na leçenii, ne proyavila bolşey tverdosti i
nastoyçivosti.

Bobrova Adel NİKANDROVNA
2005-god 21 -marta
R.S: Ona seyças na pensii, çasto zahodit v Domtsentr Alıkula. Rada tomu, çto
delaetsya po sohraneniyu pamyati velikogo poeta kırgızskoy zemli. Vırazila
podderjku idei stroitelstva otdelnogo zdaniya muzeya, kotoroe poka ni
pravitelstvom, ni obşçestvennostyu ne vosprinimaetsya vserez. Esli bı ey
predstavili blagoustroennuyu kvartiru, ona soglasna otdat svoy ogorod pod muzey
Alıkula, kotorıy neobhodimo rasşiryat i blagoustraivat.

IX Bölüm
VREMYa İ ALIKUL

Tri izmereiiya poznaniya mira parallelno slivayutsya (proşloe, nastoyaşçee,
buduşçee; folklor, klassika i sovremennost), kogda naçinaeş poznavat sut
vorçestva Alıkula Osmonova (1915-1950). On oblekaet v soverşennuyu poetiçeskuyu
formu vse mısli i oşçuşçeniya, trevogu i bol. On govorit s nami na takom poetiçeskom
yazıke, kotorıy podobno gornomu rodniku obladaet çistotoy i prozraçnostyu, utolyaya
jajdu duhovnogo prikosnoveniya, udivlyaya svoimi obrazami, sravneniyami i otkrıvaya
neizvestnıe plastı v povsednevnom mire, probujdaya interes k jizni. İnteresno to,
çto skolko raz çitaeş ego stihi, stolko je nahodiş novıe mısli i ponimanie.
Gde bı ya ne nahodilsya, kuda bı ne ezdil, stroki ego velikolepnıh stihov, kak
talisman, kak gorst rodnoy zemli, puteşestvuet vmeste so mnoy. V ego stihah,
bolıpinstvo lyubiteley poezii, kotorıe imeyut vozmojnost proçitat Alıkula v
originale, mogut nayti soprovojdenie v sostoyanii svoey duşi.
Ego neravnoduşnaya, lyubyaşçaya vse zemnoe, çeloveçeskaya priroda ostavila
poetiçeskiy otpeçatok proşlogo vremeni buduşçim pokoleniyam. On vospel Jizn ot
rojdeniya çeloveka do ego smerti i daje Smert vospeval vo imya Jizni. Poetomu i
seyças on nastraivaet nas na volnu svoego mirovospriyatiya, otkrıvaya nam bogatstva,
kotorımi, mı sami togo ne zameçaya, vladeem.
Vosslavlyaya lyubov, on lyubil sam i bıl lyubim, no podlinnoy ego strastyu bıla
Rodina, jemçujina naşey zemli ozero İssık-Kul. Skalistıe, progretıe solntsem
velikie gorı (Uluu Toolor) s ledyanımi rodnikami, zapahom letnih trav, peniem ptits,
nadmennım vzmahom orla na fone golubogo neba, vkusom bogatırskogo napitka kumıs,
udivlennımi glazami detey, stepennostyu aksakalov, krasotoy jenskih lits i
tainstvennımi ottenkami tragiçeskih napevov zadumçivıh narodnıh akınovimprovizatorov. Çudesnımi naigrışami narodnogo komuza, ego poeziya parila nad
tısyaçeletnimi vısotami naşey istorii i bolyu otkrıvala novıe plastı proşloy
kulturı, vıtaskivala iz nebıtiya obrazı i jizni naşih drevnih predkov, kak
legendarnıh, tak i realnıh. V etom on napominaet velikih skaziteley Velikogo
Slova kırgızov, eposa «Manas». Çerez ego çuvstva i vospriyatiya, oni stanovilis
naşimi sovremennikami, a ih jizn i deyaniya predmetom naşih razmışleniy o sebe,
o natsii, o Rodine, o proşlom i buduşçem.
İ hoçetsya verit, çto Vremya i Alıkul budut prodoljat udivlyat i pokoryat
novıy mir v litse gryaduşçih pokoleniy. V svoyu oçered novıe poklonniki talanta
Alıkula Osmonova toje budut otkrıvat novıe prostorı ego tvorçestva i vnesut
novş vklad v alıkulovedenie.
Osnovnımi napravleniyami etoy deyatelnosti yavlyaetsya prodoljenie rabotı po
sozdaniyu Doma-Tsentra Alıkula v ego sobstvennom dome v g. Bişkek, peeizdaniya i
novıe perevodı stihotvoreniy na druie yazıki, organizatsiya muzeya v dome na
territorii , otskogo tubsanatoriya (Çolpon-Ata), gde poet projival s 1945 po 1950
godı.
Obraşçaemsya k strukturam pravitelstva i şirokomu krugu obşçestvennosti po
ustanovleniyu liriçeskogo pamyatnika na beregu ozera İssık-Kul, dopolnennoe
pereizdanie proizvedeniy stihotvoreniy, perevodov, dram, legend, vıpusk
literaturno-nauçnıh sbornikov ob ego tvorçestve, prodoljenie blagoustroystva doma
poeta v g.Bişkek, stroyka otdelnogo muzeya tam je so vsemi usloviyami dlya
posetiteley: audiovideotehnika, konferents zal i t.d. Nujno ustanovit pamyatnikbyust pered domom. Krome etogo sleduet aktivizirovat rabotu sredi şkolnikov,
studençestva i tvorçeskoy molodeji.
V poslednie godı ego otdelnıe stihotvoreniya perevedenı na angliyskiy,
yaponskiy yazıki. V Vengrii idet rabota nad vıpuskom sbornika izbrannıh
proizvedeniy na vengerskom.
Obşçestvennoe obedinenie «Dom-Tsentr Alıkula» priglaşaet istinnıh patriotov
Rodinı, tseniteley istorii, literaturı i kulturı k sotrudniçestvu vo imya
sohraneniya, usoverşenstvovaniya i rasprostraneniya duhovno-kulturnogo naslediya
naroda, ne otrıvaya ee ot kaznı obşçemirovıh tsennostey.

P. KAZIBAEV Direktor OO DTsA, laureat literaturnoy premii im. Alıkula.
ALIKULDUN AKBOZATI DÜBÜRT ULAYT
Kırgız tarıhının kılım karıtkan dalay zamanına kübö bolgon Uluu Toolordun
ruhaniy ugutun ulagan, Isık-Köldün körkömün muundarga süröttöp ketken akın
Alıkuldun ısımı Toolor jılında Kırgız Ala-Toosunun 4060 metrlik çokusuna
(AlaArça kapçıgayındagı Adigine çokusu janında) berildi. Bişkektegi üyü
kapitaldık ondoodon ötkörülüp başkı sponsorloru Çüy oblusu (K.Bakiev), AKPSB
(M.Mukaşev) jana koomçuluk («Mekenim Kırgızstan» U.Barktabasov) boldu. Köçösü
asfalttaldı, eksponanttar toptoluuda. Algaçkı eksponant katarı Aydaydın 50jıldarda tartılgan fotoportretin aytsak bolor. Anı inisi Asken Osmonaliev alıp
kelgen. Çolponatadagı baldar sanatoriyasındagı üyün muzey-kitepkanaga aylandıruu
maselesi KR Salamattıktı saktoo ministrligi menen birge işke aşa baştadı. Al emi
«Kıyal» birikmesinin Asangulov Bektemir menen Jumaşova Avat baştagan köl
taraptagı jamaatı Sultan Makaşovdun koldoosu menen akınga arnap, kırgızdın boz
üyün jasap berüü ubadası da ruhaniy tilekteştiktin kübösü emey emne!
Vengriya akını Şandor Petööfinin muzeyi menen önöktöştük tüzülüp, ırların
çıgaruu kolgo alınuuda. Kitepteri Al-Baptin (Kuveyt), koroleva Elizaveta (Angliya)
öndüü insandarga, Türkiya kitepkanalarına belek katarı tartuulandı.
Yaponiyalık agartuuçu Mitsui Katsuo Kaptalarıkta bolup, Bişkektegi «Alıkul üyborborun» atayın kelip körüü menen Tokiodo çıkkan «Çet eldik akındardın
çıgarmalar jıynagın» belek katarı tapşırdı. Kotormoçuları Seyşima Euko,
Şimada Kofu bolgon bul kölömdüü jıynak Alıkul Osmonov menen baştalıp: «IsıkKöl», «Adamzat», «Ak kayın», «Kırgız tooloru» kirgizilgen.
Bul saamalıktı ulantıp, «Baldarga» ır toptomun yaponço çıgaruu menen
filosofiyalık çıgarmaların kotoruuga kirişüü zor maksatım, antkeni, kırgız
jergesinde köp jıldan beri jürgönümdö kadırlap, sıylagan akınım Alıkul bolup
kaldı. Bul kotormolor anglis tilinen kotorulsa, emkileri tüp nuskadan jasalmakçı
degen ele Mitsui aksakal.
Alıkuldun ırları jarıyalangan yapon jıynagı, «Baldarga», «Akkan suu» kitepteri
jana al jönündögü kalendar, bukletter Bişkekke, Too sammitine kelgen YuNESKOnun
Generaldık direktoru K.Matsuuraga da tapşırılgan. İnternetke da Alıkul boyunça
maalımattar anglis tilinde kirgizilgen.
Al emi akın özü janboorunday körgön köl boyunda ırları unutulbay, özü dagı
eldin esinde ekenin tömönkü üç nerse ırastap turarın öz közüm menen üç jerden
körüp, jonterimden tuydum. 1941-45-jıldardagı Ata Mekendik Uluu soguşta kurman
bolgondordun urmatına Toñ rayborborunda turguzulgan estelikte Alıkuldun:
Düynö – ömür, uul berdiñ, bala berdiñ,
Düynö – ömür, aloolonup jana berdiñ.
Nege sen alıs ketken saparıñan,
Eeriñ jok jaydaktalıp kayra keldiñ?
– degen maanisi tereñ «Jeñişbek» poemasınan alıngan saptarı soguş mezgilindegi
abaldı filosofiyalık tereñdikte dal özündöy çagıldırışı menen da taasirdüü.
Uşul tekstti tandap algan estelik avtoru Sabitjan Bakaşovgo ıraazıçılık
bildiriş laazım.
Taştan bolor, kumdan bolor töşögüm,
Az bolso da sırtta kalar sözdörüm.
Ölsöm dagı jara teep mürzömdü,
Buudan bolup taskak salıp ötörmün –
degen oluyalık oyun ırastagan saptarın Jeti-Ögüz kurortunda ak mramorgo çegip,
akındın ruhuna taazim katarı atayın ornotkondorgo akın kadırına, söz barkına
tüşünö bilgenderge çoñ rahmat!
Alıkulga bolgon eldik urmat, sıydın tuu çokusunday sezim, jagday Jeñiş
(murdagı Çıçkan) ayılındagı Kasımbek aksakal menen Anara apanın kuttuu üybülösündö orun alıptır. Antkeni, Kasımbek aba üçünçü uulu Marattın tun balasına
uluu akındın ısımın azdektep koygon eken. Nariste Alıkuldun jalgız emestigi eki
ese kubanttı. Antkeni, Daniyar degen agası, Absamat degen inisi jana eje,
karındaştarı bar. «Jakşıga janaştır, jamandan adaştır» niette neberelerine
uşunday uluu ısımdardı koygon çoñ ataga rahmat.
Çüy oblustuk mamlekettik administratsiyasına Urmattuu Kurmanbek inim!
Çuy oblustuk «Sarı-Özön» tele berüüsünön kırgız elinin uluu, kaytalangıs
akını Alıkul Osmonovgo arnalgan marafondu körüp, anda Sizdin süylögön sözüñüzdü
ukkan elem. Elibizde Sizdey uuldun bar ekendigin, El, jer, ata-meken üçün adilet
kızmat ötöp, Alıkulday uluu insandı unutpay, kayradan tiriltip jatkandıgıñızga
ıraazı bolgom. Munun sebebi bar.
Ötkön jılı kenje uulum Maras uulduu bolgon. Neberemdin atın Alıkul dep
koygonbuz. Mına emi Alıkuldun tili çıgıp, tam-tuñ basıp kalgan kezi. Alıkul
Osmonovdu bilbegen, suybögön kırgız jok. Al tee 30-50-jıldarı aytıluu Koysarıda,
Jeti-Ögüzdö köp jolu bolup, darılangan. Kasietuu Isık-Köldün
koozduguna, suluuluguna suktanıp, ne degen keremet ölbös-öçpös ırların
jaratkan. Uluu akın Şotanın «Jolbors terisin kiygen baatırın» kırgız
okurmandarına jetkirgenden kiyin menin kiçinekey ayılımda ele ondogon
Avtandilder, Tarielder, Nestan menen Darajandar tuulup, ösüp-öngön. Nebereme
Alıkul Osmonovdun ısımın berüü mına uşular jana bizdin üy-bülödögü Alıkulga
bolgon süyüü, ızaat jana tereñ urmattoo sebepker bolgon.
Uşundan ulam Sizge urmattuu Kurmanbek inim uşul kattı jazıp, kırgız elinin
uluu akını Alıkul Osmonovdun ısmın alıp jürgön kiçinekey Alıkul kasiettüü köl
kılaasında baktıluu balalıkka bölönüp, ösüp, çoñoyup kele jatkandıgın gana
bildirip koeyun dedim. Dagı, Bişkekte Alıkuldun üy-muzeyi açılat dep uktum.
Balkim uşul katıma oşol muzeyden kiçine bir orun bolup kalaar degen ele tilek.
Sizge urmattuu Kurmanbek inim, jooptuu, ötö tüyşüktüü işiñizdegi iygilikterdi,
üybülölük bakıt taalaydı, bekem salamatçılıktı tilep jana kaalap:

Urmattoo menen pensioner
İşebaev Kaşımbek,
Jeti-Öguz rayonu, Jeñiş ayılı.
27.01.2000-j.
SOÑKU SÖZ ORDUNA
Al emi Alıkuldun «Komuz» degen ırı üçün komuzdu muzeyge dep atayın çaap
bergen Esengul Mamırkul uulu bir kezde Issıkköldün «Akkuu» ansamblinde
emgektengen.
Ton rayonundagı Alabaş ayılının turgunu Tabaldiev Kurman aksakal da akın
jönündö eskerüü aytıp berdi. Al emi Alıkul Osmonov menen ötö jakın alakada
bolgon çolponatalık Kurmanbay Çerikçiev ekenin bilebiz. Mına uşul kişinin
kızı, akın «Jenişkandın atası» degen ırında süröttögön Jenişkan atasınan
kalgan toguz korgooldu, köptögön fotolordu Alıkul üyünö belekke bergeni çoñ
jañılık boldu.
Bişkektegi üyündö uyuşturulup jatkan Alıkul borboruna eksponat toptoogo
(kitepteri, kotormoloru, foto j.b. materialdarı, al jönündögü ar türkün emgekter,
arnoolor, jekeçe belekter), jana en başkısı kitepterin basıp çıgaruuga (baldar
üçün özünçö), muzey imaratın saluuga, köl boyuna esteligin turguzuuga, «Pobeda»
maşinasın aluuga iştiktüü araket jasoogo jardamdaşıp, kömök körsötüüçülördü
önöktöştükkö çakırabız.
Uşul saamalıktı algaçkılardan bolup koldogon Kurman Kıdırbaeva apabızga,
akın agabız Moldobaev Turgunaalıga, Alıkul sıylıgının laureatı akın Baktıgül
Çoturovaga çoñ rahmat demekçibiz. Hudojnikter S.İşenov, T.Kurmanov, R.İsakov,
S.Töröbekov, A.Beyşeev, J.Taşiev, O.İdirisov jana skulptor B.Şestopal da öz
koşumçaların berişti.
Uluttuk bank (U.Sarbanov) 200 somdukka akındın sürötün tüşürüp, köl jönündögü
ır saptarın paydalangan. Alıkul banknotko ırı jazılgan düynödögü en birinçi
akın. Uluttuk bank oşondoy ele «Alıkul» tüstüü bukletin üç tilde çıgardı.
Bul saamalık ulantılarına, tereñ işenebiz. Uşul kiteptin çıgışına kömögün
körgözgön Bişkek meriyasına (A.Nogoev) çoñ ırahmat. Al emi Alıkuldun ısmın
köldögü bir kemege koygongo jana Çolponataga esteligin turguzuuga izgi nieti bar
işker Turat Andaşevge Alıkul küyörmandarının atınan miñ alkış demekçibiz.
Uşunday uluu demilgelerdi ulantuuçulardı önöktöştükkö çakırabız.

Kat-kabar jazabız je kelebiz degenderge daregibiz:
Bişkek şaarı, Sokuluk köçösü-10.
Karjı jagınan kayrılışuuga nieti jana mümkündügü töp kelgenderge esepkısabıbız:
20020013427 AK PSB kod 330101328
«Alıkul uyu-borboru» koomduk birikmesi.
ALIKUL ÜY-BORBORUNDAGI OY-PİKİR JANA SUNUŞTAR KİTEBİNEN
Vıstavka posvyaşçennaya 85 letiyu A.Osmonova soderjit bolşoy arhivnıy
material, otrajayuşçiy vehi tvorçestva poeta. Na moy vzglyad, bolşoy uçebnıy
material dlya VUZov KR. K otritsatelnım momentam otnoşu nedostatoçnoe vnimanie
Pravitelstva k organizatsii dannogo yubileya. Jelayu Fondu A.Osmonova vısoko
derjat znamya duhovnosti kırgızskogo naroda.

Erkingül Nayzabekova, k.ekn. st. konsultant JK KR
23.05.2000. Nats. biblioteka.
Poeziyanın alp akını Alıkuldun 85 jıldıgına arnalgan kitep-süröt körgözmösü
özünün maanilüü mañızduu, tematika jaktan ötö bay körsötülgönü ötö çoñ taasir
kaltırdı. Akındın çıgarmaçılıgı eñ mıktı berilgen. Eñ mıktı işteri üçün
Uluttuk bibliotekasının (kitepkananın) kollektivine raazıçılık bildirip, çoñ
iygilikterdi kaalaybız. Bul işke aktivdüü katışkan, başkı uyuşturuuçulardan
bolgon Alıkul Fondusuna dagı iygilik kaalaybız.

K.Konduçalova, K.Kıdırbaeva, Bolotbek Sıdıgaliev, O.Kutmanaliev, Osmonaliev
Asken. 23-may, 2000-j.
Uluu akın A.Osmonovdun 85 jıldıgına arnalgan «Akkan suu jana Alıkul» attuu
körgözmö «eñ jakşı» deñgeelde uyuşturulgan eken. Köp ilimiy, faktı, köz karaştar,
sın pikirler koyulgan. Birinçiden Uluttuk kitepkana kızmatkerlerine, P.Kazıbaev
agayga çoñ ırahmat! Sizderdi Alıkuldun arbagı koldop, işteriñizderge iygilik
kaalaym.

J.Sokurova. KMPUnun filologiya fakultetinin okutuuçusu. 1.06.2000.
Uluu akın Alıkul Osmonovdun «Akkan suu jana Alıkul» keçesine katışuuda biz
köptögön oroşon oylordu uktuk. Mında A.Osmonovdun ömürünö, çıgarmaçılıgına arnalgan ar kanday köz karaştar, oylor aytıldı. Mına uşul
oylordun iş jüzünö aşışına tilekteşmin. Kırgız elinin atagın çıgargan
A.Osmonovdun Ak Boz atının dübürtün kılımdardan kılımdarga uguluşuna biz dagı
salımıbızdı koşobuz dep oyloym.
Meerim Jumalieva. 1-kurs. Gr. KJ-12. KGPU İArabaev
Bul keçenin teması «Akkan suu jana Alıkul». Alıkuldun akkan suuday taza,
naziktigin uşul keçede tereñ tüşündüm. Menin ruhaniy düynömdü oygotkondoy boldu.
Rahmat sizge Pamir agay! Uşul maseleñizdi mından arı tereñdetip jalpı elge
jetkirişiñizge tilekteşmin.

Beyşetaeva Madina. 1-kurs. KJ-12. KGPU İArabaev.
Akındın mölü Alıkuldun maarakesine arnalıp uyuşturulgan körgözmö zor taasir
kaltırdı. Mınday işti kolgo algan Fonddun jana kitepkananın kızmatkerlerine
iygilikterdi kaaloo menen anı mezgildüü emes, turuktuu iştööçü adabiy-madaniy,
maalımattık körgözmögö aylandıruu jagın oylonup körüünü sunuş kılar elem.

Sabır İptarov. Kırgız bilim berüü institutu.
23-iyun, 2000-j.
Posetiv knijkuyu foto-vıstavku posvyaşçennuyu 85 letiyu Alıkula Osmonova hoçu
vırazit glubokie slova blagodarnosti vsem sotrudnikam obşçestvennogo fonda
Alıkula za ih samootverjennıy i blagorodnıy trud. Ya sçitayu naş dolg, donesti do
segodnyaşnego i zavtraşnego pokoleniya vısokiy patriotiçeskiy duh Alıkula
Osmonova.
Ego bolşuyu i bezgraniçnuyu lyubov k kırgızskomu narodu. So svoey storonı
Çuyskaya oblastnaya gosadministratsiya budet vsyaçeski podderjivat vse dobrıe dela
fonda Alıkula napravlennıe na propagandu poezii i duha Alıkula.

Gubernator Çuyskoy oblasti Bakiev K.S.
22-iyunya 2000-goda.
***
Suuk kışta kettin bizden jaz tilep
Irlarıñdı söz sıylagan el bilet.
Ar bir sabın jıpar jıtı burkurap,
Jıluu sezim arbap turat jazgı ilep.
Jılda eskerem Bügün dagı eskerdim
Oyloruñdun aruulugun el kördü.
Ömür tilep Adamzatka mart bolup
Buzuk, tentek şümşüktördü jek kördün.
Dagı dalay kelem otko sen jakkan
Jılınuuga kelet köptör ar jaktan.
Çerin jazaar, çañkaganda kandıraar
İçkim kelet oşol taza bulaktan.
Avtandil Törökulov, Kaptal-Arık ayılının turgunu.
27-iyul, 2000-j.
Alıkuldun bul üyü – özünün emgek akı, mañday teri menen tapkan baylıgına
satıp alıp, köp çıgarmalardı jaratkan, kiyin özünün söögü çıkkan üyü. Bul üy anın
geniyligin el mülkünö aylandıra turgan borbor boluu kerek dep oyloym.
Ataganat, tieşelüü adamdar marttık kılıp, bul üydü çınıgı adabiyat
tarıhınaaylandırsa kana?!

zamandaşı, kurstaşı, botkoloşu Şayık
21.03.2001-j.
Pamirbek bayke!
Ulamkı muundar kelip tündöp-kündöp,
Baş ura taazim kıla köptör jürmök.
Akındın üyü-muzey borbor bolup,
Düynödön köçkön jeri tursun güldöp...

Erkin Janıbekov, 21.03.2001-j.
Men Alıkuldun jaşagan üyünö bügün kelip kettim – 21-mart Nooruz mayramında
keldim. Kuran okuduk. Men bir kezekte 1949-jıldarı kelip konup ketçümün. Azır
bolso 75-jaşka çıktım.
Baarıdan da iynedey,
Sayıp turgan jürögün.
Ooru kesel, tozoktur,
Eelep algan tünögün.
Rahmat orus babuşkaga! Enesindey küyümdüülügünö tañ kalganmın.

Ardager jazuuçu, jurnalist Jamiyla Sulaymanova.
Fonddun bügünkü oyun: Alıkul Osmonovdun üyün ele emes, anın kaltırıp ketken
murasın, ırların kalıbına keltirip, jaş muunga jetkireli degenin toluk
koldoymun. Fonddu kıymıldatıp jatkan kişilerdi Alıkuldun arbagı koldosun.
İşiñerge toluk iygilik, oyuñarga maksatıñarga jetişkendik kaalaymın.

Ulukbek. 24.04.2001-j.
Köptön beri kelem dep degdep jürgön Alıkuldun üyünö kelip oturup kettim. Başkaça,
aruu abası menen bir az bolso da dem alıp, koe turgan spektaklge bir top oylordu
toptop ketip jatam. Üydü karmagan Pamirge ıraazı boldum. Deginkisi Pamir toodoy
alp, taza jigit. Uşunday baldar bar üçün Alıkul tirüü. Fonddun işi oñolup ketse
degen tilegim bar.
Sarlıkbekov Almaz. 16-may, 2001-j.
Kelişim kerek bolçu. Kele albay jürdüm. Bügün keldim. Keç kelgenime keçirim
suraym senden. Seni kırgızdın dagı köp urpagı izdep, baskan jerindi, eñsep kelet.
Sebebi, sen Alıkulsuñ!

Burul Kalçabaeva, 16-may, 2001-j.
Akındardın padışası Alıkul Osmonovgo taazim. Üy-muzeyin karmagan Pamibek
baykege miñ-mertebe rahmat. Talantka taazim.

Odurakaev Busurman , 16.05.01-j.
Alıkul Osmonov – Kırgız Puşkini ömürü kıska bolso da, eline köp kılımdık tarıh
kaltırgan. Öçpös tarıh kala beret. Mamleketibiz, elibiz öz tarıhın unutpay kolunan
kelgen jardamı menen uşu insandın arbagın koldoso! Üy-muzeyin jaştarıbızga ülgü
bolgondoy jayga aylandırış kerek degen oy bar. Uşu üy-muzeydi orduna koyup,
tarıhıy jay katarı karmagan Pamir, Sırgak mırzalarga jana Miste ayımga, çoñ
rahmat.

Abdınasır Ajıkulov 12.06.2001-j.
Biz, Alıkul Osmonov atındagı gimnaziya mektebinin mugalimderi, okuuçuları,
akındın üyünö kelip, üyün, koroo, jayın tazalagandıgıbız üçün kubanıçtabız.
Sebebi düynö eli büt suktangan Alıkuldun üyün körüü mümkünçülügü barında ele bolo
berbeyt. Bizdin kaalarıbız: uşul üy kiyin çoñ muzeyge aylanıp, atayın kelip
kızıkkan adamdar arbın bolsun.
Pamirbek agay, sizge çoñ rahmat, uşunday üydü Alıkuldun muzeyi kılış üçün
çurkagan işiñizge.

№68 mektebinin 7 a,b,v klasstın okuuçuları.
18.06.2001-j.
2001-jılı avgust-oktyabr aylarında jana 2002jıldın jayında Alıkul üyü oñdolup,
koroosu keñeytildi. Çatırı, şıbı, şıbagı, polu büt almaştırılıp, koridoru
keñeytildi. Dubal kırına beton armatura koyulup, 30 sm den jogoru biyikteldi.
Çerepitsa Tokmokton alınganı, terek ustundarı Kaptal-Arıktıkı, karagayları
Köldükü bolgonu kızık. Antkeni törölgön ayılı Kaptal-Arık, torolup öskönü, boy
tartkan jeri Tokmok, al emi çıgarmaçılıgı jetilgen jagı Köl ekendigi belgilüü
emespi.
Büt baardıgın jañıloodon tartınıp, eşik-terezelerin kaltırdık, ötö
eskirgenderi gana almaşıldı. Eki bölmönün polu da eski taktayları menen kayra
töşöldü. Antkeni, kalıñ bışık eken.
Akındın koroo-jayın keñeytüü maksatında koşuna üy, koroosu menen satılıp
alınganı keleçek üçün da ıñgayluu şart tüzdü. Buyrusa, eki kabat muzey imaratı
salınsa, konferents zalı menen. Sokuluk köçösü taş jol ele çañdagan. Meriyaga
kayrılıp jatıp, eski asfalt töşöldü. Dagı 50-70 metrdey jerdi bütürüü kerek.
Köçö jaktı dubal menen tosuu, darbaza ornotuu, gülzarga aylantuu başkı masele.
Andan soñ koroonun için skverge aylantıp, Alıkuldun estelik köçürmölörün
ornotsok, 2-3 oturguç koyulsa.
Muzey imaratı kurulgança dep bir boz üydü paydalansak degen tilek, sunuştu
«Kıyal» birikmesi, köldögü filialı menen birgeleşip atkara turgan boldu. Rahmat!
Üydün oñdoluşuna, koroo-jaydın keñeytilişine kayrımduuluk jardamın
körgözgöndörgö ıraazılık aytış laazım. Başkı sponsorlor: Çüy oblusu (K.S.Bakiev)
jana AK PSB (M.Mukaşev).
Koldon kelgen kömögün körgözgöndör katarı da arbısa eken.

Pamirbek Kazıbaev 21-mart, 2003-j.
Ötö çoñ emgek jumşalıp kurulgan bul üy-muzey düynö jüzünö örnök bolo alat dep
esepteymin. Bul muzeyde bir üy-bülönün bütündöy tagdırı jatat. Kırgızdın uluu
akını üydö eki jılday jaşap, kiyin anın elesine üyün muzeyge aylandırışkan.
Kırgız valyutasının 200 somduguna sürötü tüşürülgön bul akın keleçek muundarga
ötö uluu muras kaltırgandıktan, anın çıgarmaçılıgın kalkka taanıtuu uluttuk
mildet bolup sanalat. Muzeyde öz erki menen iştep jatkandar bul mildetti jakşı
tüşünöt. Bügün tüştön kiyin men muzey menen taanışkanı keldim. Muzeyge kelgende
menin köñülümdü burgan nerse mektep okuuçularının da muzeyge kelip, akın jönündö
maalımat berip, ırların okuganı boldu. Alar emiten ele akın aldındagı öz
mildetin tuya bilgenderi meni süyündürdü.
Az jaşasa da, öz ömüründö kırgız eline, degi ele, türk eline kaltırgan
çıgarmaların Türkiya türk tiline da kotoruluusun kaalaymın.

Sizderdi tereñ urmattoo menen Turtsiyalık professor, doktor Tekin Aybaş
16.05.2003-j.
Kırgız elinin ölbös öçpös uluu akını Alıkul Osmonovdun ekinçi ömürün ulap,
örkündötüp, kırgızdın keleçek urpaktarı üçün jasap jatkan at kötörgüs çoñ işine,
Pamirbekke çoñ iygilik kaalap

Emgek ardageri, KR mugalimderinin otliçnigi JJ.Nazaralieva. 23-may, 2003-j.
Alıkul Osmonovdun jaşap-ötkön üyün, jaşoo ömüründögü iştep ketken işterin
kalıbına keltirip toluktap el üçün emgek jasap jatkan emgekteriñizge ırahmat.
Düynögö taanılgan aruu ak üygö aylantuuñuzga tilekteşpiz.

Köçkönbaeva Topçugül 23-may, 2003-j.
Biz A.Osmonov atındagı №68 orto mekteptin 1993-j. bütürüüçülörü bul künü uluu
akındın aykelin taşka tüşürüp mekteptin aldına ornottuk. Atabız Alıkuldun
arbagı baarıbızdı koldosun. Pamirbek baykege kırgız eli üçün jasap jatkan
emgegine iygilik kaalaybız.
Skulptoru Ravşan Mamatkulov (2001-jılı körköm akad. bütkön).

Adenov Nurlan, Asanaliev Nurgazı, Jeenbaev Nurbek, Kadıralieva Aida Rısaliev
Kılıçbek, Sadıkov Mirlan Saparaliev Nurlan, İsrailova Janay
Jogoruda jazıp ketken okuuçularımdın klass jetekçisi katarı men,
okuuçularımdın jasagan işine sıymıktanıp, ıraazı bolup jatam. Sizge Pamir
bayke den-sooluk kaalaym, işiñizge iygilik kaalap Keminde iştep jürgön mugalim

Malakova Aynura, 24-may, 2003-j.
Bügün biz, 6-gimnaziyanın okuuçuları menen Alıkuldun muraskanasında bolduk. Bizge
Pamirbek agayıbız akın jönündö aytıp berdi. Bizdin kaaloorubuz, bul muraskana
ösüp-örkündöy bersin. Okuuçulardın atınan Pamirbek agayıbızga çoñ
ıraazıçılıgıbızdı bildirebiz. Agay, siz çoñ iş jasap jatasız, oşonduktan sizge
çıñ den sooluk, uzak ömür, işiñizge iygilik kaalaybız.

Mugalim: Üsönbaeva K.
Okuuçular: Harlampieva Klara, Kirketer Daşa, Glova Kristina, Kerimbekova
Meerim
31.05.04.
Bügün biz atam ekööbüz Alıkul atanın jaşap ötkön üy muzeyine keldik. Pamirbek
bayke Alıkul ata jönündö köp nerselerdi aytıp berdi. Alıkul jönündö atam da
aytıp berçü. Men bul jerge alıp kelgen atama abdan ıraazı boldum. Men bosogonu
attap kirgende Alıkul atanın sürötün körüp özümdün jaşoomdo çoñ süyünüç boldu.
Men Alıkul atanın üyünün bosogosun attap kirip, bölmölörün kıdırıp Pamirbek
bayke da köp nerselerdi aytıp bergende maga bir özünçö çoñ taasir berdi jana
Alıkul atanın turmuşun ukkanda süyündüm da kaygırdım.

Marat uulu Akunbiy. Aktala rayonunun Karabürgön ayılındagı Mukaş Bazarkulov
atındagı. orto mekteptin 5B klassının okuuçusu. Atası Marat.
16-aprel, 2005 jıl.
Men 1950-jılı dekabr ayında Alıkul düynödön kaytkanda kün katuu suuk bolup,
topurak salganga bara albay kaldım.
Ertesi adresin surap alıp (al kezdegi adresi Timiryazev-3), Alıkuldun üyündö
jeeni bar eken, oşogo kezdeşip ketkem. Oşondon kiyin bügün Pamirbekti eerçip
kelip, Alıkuldun üyün kördüm.
Alıkul kırgız elinin kaytalangıs uluu akını. Al kişi kıska ömüründö ölbös
çıgarmalardı jaratıp ketti. Şota Rustavelinin dastanın tañ kalaarlıktay
kotorgon.
Keleçekte, Alıkuldun koroosunda boş jer bar eken, eki kabat muzey kursa
bolçuday eken. Kırgızdın mıktı uuldarı uşunu eske alsa.

Folklor jıynooçu Buudaybek Sabır uulu.
31.10.2005.
Ogromnoe spasibo, za prekrasnuyu vozmojnost poznakomitsya s tvorçestvom takogo
velikogo çeloveka.
Spasibo Pamir aga za interesnıy rasskaz o jizni i tvorçestve Alıkula Osmonova.

Kamila Sooronbaeva 19.11.2005.
Studentı Amerikanskogo universiteta v Kırgızstane posetili etot muzey i gordyatsya
tem, çto v naşey strane eşçe nahodyatsya lyudi, kotorıe sozdayut muzey v çest
izvestnıh lyudey naşey stranı. Mı uznali mnogo novogo i interesnogo.Spasibo

bolşoe!!!

19.XI.05
Kırgız elinin Puşkini, Omor Hayamı Alıkuldun üy-muzeyinde bolup, jürögümö tereñ
taasir kaltırdı. Alıkul akındardın akını, uluu alp akın. Alıkuldun ırlarının
saptarı maanisinin terendigi menen başka akındardan ayırmalanıp turat. Birok
uşunday uluu akınıbızdın barkına uşul ubakka çeyin jete albay jüröbüz. Kırgız
eli Alıkulga karız. «Sen ooruba men ooruyun Ata-Jurt» degen sabı üçün Alıkulga
altından estelik turguzsa bolot. Bıyıl Alıkuldun 90-jıldıgına karata anın ırkitepterin çıgarış kerek, 2-kabat üy-muzeyin turguzuş kerek, mektepterge Alıkuldu
taanuu sabagın kirgiziş kerek, Bişkek şaarının borborduk köçölörünün birine
(Kiev je Moskva köçölörünö) Alıkuldun atın koyuş kerek, j.b. Üy-muzeyi maga jaktı.
Pamirbek inime ırahmat! Kançalık kıyınçılıktar bolso da ar bir tarıhıy
eksponattardı birden jıynap jakşınakay kılıp muzeyge uyuşturup koygonuna.
Pamirbek inim dayıma Alıkuldun estelikterine sponsor izdep jüröt. Men
Pamirbekke aytar elem Alıkuldun sponsoru bütün kırgız eli. Kırgız elinin atınan
Respublikanın prezidenti sponsor boluş kerek. Alp akınıbız Alıkul menin ejekem
Ayday Jigitalievanı süyüp uluu çıgarmalardı jaratsa, biz 50-60-jıldarda
Alıkuldun ırların süyüp, oşol ırları menen jaşap çoñoyduk. Alıkuldun ırların
tereñden taanıy elekpiz. Anın ırlarının keleçegi keñ. Alıkulday akın kırgız
elinin baktısı. Mınday akın 1000 jılda bir gana tuulat.
Pamirbek inime ırahmat, Alıkulga jakşınakay estelik uyuşturganı üçün.
Mından arı Alıkuldun bütün küyörmandarı seni koldosun.

Alıkuldun süygönü Ayday Jigitalievanın inisi
Osmonaliev Asken.
3-dekabr, 2005-j.
Alıkuldun kaza bolgonuna 55 jıl toldu. Alarça körüstönündögü jaybaşına barıp,
kuran okuduk, eskerüülör, ar kanday oy-pikirler aytıldı. Akındın pedtehnikumdagı
kurstaşı, toksondogu Şayık aba Jamansarievdin kelgeni bardıgıbızdı kubanttı.
JK deputatı A.Şadievdin jardamçısı Aynagül Bazarbaeva aloolongon güldestesin
koydu. Munduzbek Tentimişev entsiklopediya dayardap jatıptır.
«K.T.» gezitinin redaktoru Bakıt Orunbekov student kezdegi salttı buzbay
kelgenin ayttı. Gezit kabarçısı Jıpar İsabaeva kiçine kezde tüş körgönün: –
Alıkul jaagına kolun jazdanıp oturganın, men ölgön jokmun, menin ırlarımdı
uurdap jatışat degeni turmuşka dal kelgendey.
Antkeni, 1951-jılı JS komissiya müçösü T.Şamşiev kol jazmaların alıp ketip,
üyündögü jertölögö koygon imiş. Al emi akademiyadagı kol jazmalarında 1956-jılı
ötkörülgönü jazılgan. Çındık kayda? A eñ başkısı – çıgarmaları toluk
jarıyalanganbı, eç kim uurdagan emespi...
P. Kazıbaev 12.12.05
Narod, kotorıy poçitaet pamyat velikogo sına, veçen.
Spasibo organizatorom muzeya. Jelayu protsvetaniya Kırgızstanu,

S uvajeniem Giuli Alasaniya.
Gruziya. 22.06.06.
R.S. Ona mat prezidenta Gruzii M. Saakaşvili.

Click or select a word or words to search the definition