Çıgış je çoñ biyler bayanı

(XVII–XVIII kılımdan alıngan tarıhıy roman-hronika)
Roman-hronika kırgızdın başına tüşkön eñ oor mezgil – XVII–XVIII kılımdardı
kuçagına alat. Kalmaktar, alardın küç alışı, kırgızdın Anjiyanga sürülüşü, Kokon
handıgın tüptöp, kiyin kayradan çogulup Ketmen-Töbö – Talaska kelişi, Juñgar
handıgının joyuluşu, tuulup-öskön jerin kayra kalıbına keltirüü, Ferganadan
Çıgış Türkstanga – Talastan İlege çeyinki kırgız-kıtay, kırgız-kazak çek ara
maselelerinin kandayça çeçilişi sıyaktuu tarıhıy okuyalar bayandalat. Okuyalar
hronika türündö berilip, bizge jetken arhiv, başka oozeki je jazuu jüzündö
maalımattarga tayanuu menen, söz çaçılgan elin jıyıp, azırkı deñgeelge jetkirgen
kırgız elinin baatır, biylerinin ömür-bayanı tuuraluu jüröt. Roman ata-babalar jana
jalpı ele kırgız tarıhına kızıkkandar üçün sunuş kılınat.
Sürötçüsü Bekturov A.Ş.

Atanın çınıgı uuldarı, bir tuugandar – Kanimetov Abdılda menen Abdıraydın
jarkın elesine arnalat.
«Atañ ölsö meyli, atañdı körgön ölbösün!»
(Kırgız el makalı)

Avtordon
Tarıhtın adamzatka baş iybegen agımı ulamdan ulam aldıga karay zımırap,
ata-babalarıbızdın ömürü ötkön ilgerki zaman ulam bizden alıstagandan alıstap
barat. Biröölör «ötkön-öttü», «ketken-ketti» deyt.
Meyli, ötsün-ketsin, ata-babalarıbızdın atın unutalı, birok tarıh eç kaçan eç
kimdi unutpayt. Biz unutkan kündö da alardın ömürü başka, koşuna elderdin jazma,
oozeki bayandarında kalat. Kolubuzdagı tarıhıy roman-hronika oşondoy uçurlardın
biri jönündö. Antkeni neçendegen doordu karıtkan eldin ordun anıktaganga jetişsek
(alardın tarıhtagı ordun jokko çıgaruu eç mümkün emes) da, tarıh pirinin özü kübö
bolup kelgenine karabay, oşol el menen çoguu jaşap ötkön eldik baatırlardın ömürü
köpçülüktön kömüskölönüp, özünçö jaşap jürdü. Aytsa birin-eki gana kişi ayttı.
Azır köp nerse özgörülüüdö. Tarıhtagı böksö jerler toluktalıp, ar kimdin emgegine
jaraşa öz-öz orduna koyuu araketi baştaldı. Al turgay, «köz karandılıktan» kutulgan
bir az jıldın içinde ele anday insandardın ayrımdarının sürötü kagaz akçanın
betinen, ekinçileri okuu kitep betterinen orun aluuga ülgürdü. Zañgıragan estelikter
turguzulup, atagı alıska ketip, düñgürögön toylor berilip, ar kim azır öz
babalarının öñün jazbay taanıy turgan uçur keldi.
…Söz XVII–XVIII kılımdarda jaşap ötkön ata-baldar Mamatkul, Bolot jana
Esenkul jönündö bolmokçu. Alar kim bolgonu jana oşol zamandagı elibizdin başına
tuş kelgen oor tagdırlardı bayandagan tarıhıy çıgarmalar jazıla elek, izildöölör da
jokko ese. Bul öküntöt. Sebebi, azırkı Kırgız mamleketinin paydubalı tak uşul
adamdardın sayasiy işmerligi menen tüptölüp, özgöçö kırgız elinin azırkı, jañı
tarıhının jaralışına çoñ emgek siñirgen.
Tirüüçülüktö jasalgan iştin baarı tarıh bolgonduktan, ata-babalardın arbagı
körüstöndö emes, köküröktö jürgönü durus. Oşonduktan tirüüsündö döölötkö muktaj
emester, düynödön kaytkandan kiyin dele artındagı estelikke ança muktaj boluşpayt,
alardın ar biri tirüü kezinde ele özdörünö estelik ornotup alışkan. Degi ele, XVIII
kılımdagı kırgız elinin baştan ötkön tarıhınan kiçineden kabar bergen jalgız
Belek Soltonoev boldu. Birok tilekke karşı, al da bayanın ayagına çıga albadı. Çıga
almak emes. Antkeni, al kezdegi tarıhtın bardık basıp ötkön jolu jalañ tap küröşünö
(kul menen biy, kedey menen feodal, jumuşçu menen kapitalist) baylanışıp, avtordun
ömürünö da oşol sayasiy turmuştun kesepeti tiydi. Oşondukutan, koluñuzdagı hronika
al kişinin ayagına çıgıp, açık jaza albay kalgandarının jöndüü ulandısı katarı
jaraldı. Ayrım tak emes jerleri taktalıp, anın kolu jetip paydalana albay kalgan
nuskalar menen toluktap, azıraak koşumçalardı kirgizdik.
Elibizdin ötkön tarıhın salıştıruu jolu arkıluu karasak, anda al kandaydır
bir körünbögön jaratılıştın mıyzamına baş iygen bolup çıgat. Demek, adamzat
özünün önügüü jolunda birdey tarıhıy okuyalardı baştan ötkörgön. Bolgonu bir
mezgilde bir el önügüünün koomduk, ekonomikalık sebepterine baylanıştuu aldıga
tezireek ketse, ekinçileri ubaktıluu artta kalat. Misalı, 1865-jıldarı batıştın
tarıhçı-arheologdoru Kiçi Aziyada kazuulardı jürgüzüp (bul uçurda teskerisinçe
Orto Aziyadagı tarıhıy estelikterdi büldürüü baştalgan), büt düynö jüzündö ulamış
jana mif katarı sanalıp kelgen bizdin zamandan murunku XII kılımdagı Troya şaarın
tapkan. Uşunu menen al küngö çeyinki, je tee bayırkı topon suudan beri aytılıp
kelgen ulamıştar çındıkka aylana baştadı. Oşentip, ötkön bir jarım kılımdın
içinde köptögön mif, ulamıştardın bir tobu tarıhta bolgonu dalildenip büttü jana
dagı köbü dalildenüü üstündö. Alardı iretke saluunun ulam jañı ıkmaları tabılıp
jatkandıktan, kerek bolso ulamıştardın özün tarıhıy başat katarı karala baştadı.
Al emes orto kılımda jazılgan Abul-Gazi, Raşid ad-Din jana Muhammed
Haydar Dulattın jazıp kaltırgandarı da oozeki tarıhtardın jıyındısı ekenin eç
kim tana albayt. Özübüzdün eposubuz «Manastın» da, adegende ele ır türündö
jaralganına kim işenet? Al – kadimki ele oozeki tarıhıbızdın kurandısı. Bolgonu
talanttuu adamdar tarabınan kaçandır bir kezde eposko aylangan, birok keleçekte
özünün negizgi ordu – oozeki tarıhıbızga tieşelüü istoriografiya katarı sözsüz öz
ordun aktayt. Batış munu eçak tüşüngön.
Batışka salıştırmaluu bizdin tarıhıy ilim azırınça jañıdan gana butunan
turup kele jatat. Keleçekte bizde da ulamış-sanjıra bolup aytılıp jürgön köp
nerseler ilimiy jaktan taktalıp, dagı jañı açılıştar boloruna ümüt kılıp,
işenüübüz kerek.
Dagı bir eske ala turgan nerse, tüzdön-tüz aytılıp kelgen sanjıralar da
kemçilikten kur emes. Tarıhıy insandardın atına jamınıp, kee bir avtorlordun
jekeçe müdöösün kanaattandırışı künümdük körünüşkö aylanıp baratat. Negizinen
tarıhıy faktılarga tayangan izildöö, je körköm adabiyatta da tarıhıy okuyalardı
burmaloogo jol berilbeşi kerek. Sebebi, mınday çıgarmalar eldi irenjitip, körköm
adabiyat tügül, tarıhka koş köñül mamile jasoogo türtkü beret. Ötkön tarıhıbızdın
baalanbay kalganı – alakanday kırgız eli neçen kılımdan beri jerin közdün
karegindey saktap kelgenine karabay, kündölük turmuşta «ar kim bir koktudan çıga
kalgandarın «baatır» dey berişet» degen jönü jok sözdü paydalanıp kaldık.
Kançalagan küçtüü handıktardın (Altan, Juñgar, Kokon, j. b.) joyulup ketişin
unuttuk. Öz aldınça mamleket bolup taanılgandan kiyin mınday abal özgöçö Orto
Aziyanın kee bir elinin köygöylüü maselesine aylandı. Misalı, Abılay handın ömürtarjımalın izildöögö algan tarıhçı-okumuştuular V. A. Moiseev menen R. B.
Suleymanov İlyas Esenberlindin «Koçevniki» («Köçmöndör») degen trilogiyası tak
emes, oroy kemçilikteri jış, çındıkka kooşpoy, oydon çıgarılgan okuyalardı ötö köp
koşkonun ötkön kılımda ele belgileşken. Jakşıbı-jamanbı, ötköndü sıylasak,
tarıhıy insandar katışkan çıgarmalar oydon çıgarılbay, biröögö kandaydır baa
berüüdön murun, al insan katışkan okuyalar toluk izildenip, jarık körgön
materialdar taldoogo alınıp, bolup ötkön okuyalardın negizinde jazılışı abzel ele.
Antkeni kanday jazılgan künü da, kaçandır bir ubakta al faktılar tolugu menen jarık
köröt.
Bayan baştalaardın aldında eskerte turgan bir nerse – keede azırkı uçurda
bolup jatkan jañı maseleler da, anı izildep jatkan avtordun koluna toluk tiyişi
mümkün emestigi. Demek, mından üç kılım murun bolup ötkön bardık okuyalardı toluk
jana tak kamtıym degen aşa çapkandık bolup keterin eske alıp, bayanda negizgi
basımdı oşol kaarmandarıbız jaşap ötkön zamanga jasoogo tuura keldi. Oşol
zamanga tieşesi bar, uçurda jarık körgön kol jazmalar menen kotormolor keñiri
koldonuldu. Birok tögüngö çıkpay turgan kıntıksız dalil esepte gana keziget,
oşonduktan avtor özün tigil je bul sanjıraçılardın je tarıhçılardın oyloruna
toluk koşulup, alardın jeke köz karaşın toluk koldoonu özünö mildet dep eseptegen
jok. Misalı, totemdik işenimge baylanıştuu biröönü kayberen emizip, aman alıp
kalsa, ekinçisi da oşonu kaytalayt. Kimisin kimisi eerçip aytkanı belgisiz. Balkim
baarı teñ bir gana okuyanın negizinde jaralıp, je ar birinde çındık bar boluşu
mümkün. Eki-üç kılımdan beri zamanına ıñgaylaştırılıp keede tüzölüp, keede
buzulup oozdon-oozgo, ukumdan-tukumga ötüp aytılıp kele jatkan okuyalardı taktap,
alardın baarın biri-biri menen, kee biröölörün kagazda kalgan tak kabarlarga
salıştırıp, kümön bolgon jerlerden başka izildööçülödün emgekteri menen
tekşerip, kıskası tarıhtın mayda eleginen ötkörüp sunuştadık.
Ata-babalardan kalgan uluu sözdü ulantuuçular – manasçılar boldu. Bayanda
aytılgan okuyalardın köbü oşolorduku. Alardı bizge jetkirgender I. Abdırahmanov,
T. Alımbekov, K. Esenbaev, M. Baygarinov j. b. sıyaktuu sanjıraçılar. Alarga tayanıp,
attarı eçak ulamışka aylanıp ketken adamdarga bir jolu okurmanıbızdı betme-bet
kezdeştirip koyölu dedik. Birok eldik sanjıralarga koşuluu menen birge avtor tigil,
je bul tarıhıy okuyalardı başka dalilder menen toluktap, al okuyalardı öz aldınça
tüşündürüügö araket jasaganın jaşırgan jok. Kaarmandardın ömürün okurmanga uşul
sebepter menen sunuş kıldık. Mından tışkarı çekten çıkkan ulamıştardı irgep,
alardı eçak ötkön okuyalarga tek gana kübö bolup berüügö çakırıp, arakettin köbü oşogo
jasaldı. Kalganın okurmanga tapşırabız. Baarı mına uşul bayandın içinde. Dagı
bir eskerte turgan nerse, aldıbızdagı okuyalarga tieşesi bar bolgon kee bir faktılar
gazeta-jurnaldarga jarıyalanıp ketkendikten, alardı kayra kaytaloonu negizsiz dep
çeçtik.
Oydon çıgarılgan okuyalardı kirgizgen jokpuz.
Mından başka, avtor özünö aytılgan kalıs sındardın baarın tuura kabıl alıp,
anı menen birge özünün köz karaşın okurmandarga dalildep berüügö dayar ekenin
bildiret.
Emese baştadık!...

Bayandı ayagınan baştaylı
Anda biz bayan kıla turgan Mamatkul menen Bolottun jarık düynödön ötkönünö
tuura bir kılımdan aşık ubakıt ötüp ketken uçur. Boljol menen deerlik eki muundun
ömürü degendik. XIX kılımdın orto çeninde ilgerki Abılay handın tukumu Kenesarı
kırgızga katılam dep, şeyit bolup ketkenden kiyin dele oşol kezdegi şartka jaraşa
kazak-kırgız ortosu birotolo suup ketken jok. Orustar araga tüşüp, jaraştırıp
koydu. Oşentse da, ötkön öç-ketken kektin tagı oñoy menen ketpeyt eken, kez-kez, şartı
kele kalgan jerlerde ar kimder tarabınan eskerile kalat. Oşondoy okuyalardın biri
kazaktın ak tañday akını Süyünbay menen kırgız akını Arstanbektin aytışı boldu.
...Çoñ atası Küsöp Jeenkul uulu, öz atası Aruun kazaktın ataktuu dastançılar
eken, oşolordon taalim algan elge taanılgan akın Süyünbay adegende Katagan akındı1
jeñip, eldin oozuna alıngan. Kiyinçereek:
Akın bolup jıyırmamda jeldey boldum,
Otuzumda askarı biyik beldey boldum,
Otuzdu aşıp, kırkıma kelgeni soñ,
Kaptagan jerdin jüzün seldey boldum, -dep, özü izdep barıp, Uluu
jüzdögü albandardın aga sultanı Tezekke jolugat. Bir jagınan han tukumu, ekinçiden
orus biyligine tayanıp tursa, biröönün sözün ugup emes, jön-jay kişilerdi eşigine
jolotpoy turgan çagı eken. Süyünbay bastırıp kelip attan tüşüp jatsa, Tezek
sultandın tündö barıp, jolu bolboy kaytkan eki uurusun katuu jemelep, aykırık
salıp jatıptır. Bosogonu attaganda ele:
…Kelgen elem han Tezek köröyün dep,
Paygambardın salamın bereyin dep.
Attandırgan eki uuruñ jolu bolboy,
Kapalanıp turmısıñ ölöyün dep, -dep, Tezektin özün uşunça elge
başçı-törö bolup jürüp uuru jana zordukçu ekenin taymanbay betine aytıp kelip:
…Han Tezek karasıñbı, törösüñbü,
Jebeseñ uuru etin ölösüñbü!?
Jetim menen jesirdin akısın jep,
Barganda akıretke beresiñbi!?
Alban, duulat, çapıraştı el emespi,
El degen çalkıp jatkan köl emespi!?

Katagandın atası kırgızdardın sol urugunan bolup, ilgerki Abılaydın köp

çabuulunun birinde kazaktarga tutkunga ketip, oşol jakta kalgan.
Köl tolkusa köbügü keter basıp,
Betindegi köbügü törö emespi.
Törösü şaytan bolso, köp – perişte,
Bir şaytandı kakkan da piri emespi!? -dep, sultandı
jaylayt.
Oşentip kazak-kırgız bilermandarı Katagan menen Tezekti jeñip, dañkı küçögön
Süyünbaydı emi ıgın taap, Arstanbek menen aytıştırmak boluşat. Akırı, İleden
kayra köçüp kelgenden kiyin Ormon handın karındaşı, Jantaydın kelininin
(Isaktın ayalı) aşın Isık-Köldün başına belgilep, Tezekke da kabar berilet:
…Tezek törö1 biylerin kaşına alıp,
Kaltırbay ala kelsin çeçen, ırçı, akındarın!
...Tögöröktün tört burçunan kelgen el, arasında kırgızdan Jantaydın özü baş –
jez çoçmor Mende, Törökeldi, Borombay, Jangaraç, Balbay, Medetbek çeçen,
kazaktardan Tezek sultan, Rüstöm, Adamsat, Sıpatay baatır sıyaktuular. Seksenden
aşkan Böltürük çeçen bar, oşolordun baarı uşul eki akındın aytışına kübö boldu.
Katagandı jeñip, baygesine Meyiz degen suluu kız algan Süyünbay baştaganda ele
Arstanbekti teñine algısı kelbey; «kırgız-kazakta maga teñ kele turgan akın ali
tuula elek, aytışpay ak jıgılıp ber, arnagan möröyüñör bolso, maga bere bergile, boz
üyü menen küñ koşup» deyt. Anda Arstanbek anın sözünö jaraşa:
…Maktanbagın kazagım,
Senin jayıñ belgilüü.
Bolosuñ azır mazagımTübüñ moñgol-kalmaktan.
Jılkısın kuup jılgadan,
Koyun aydap kırkadan,
Kaada-salttı saktabay,
Kız-kelin körsö köz artıp,
Oljogo tunup alam dep,
Abılayıñ katıldı.
Kolgo tüşüp basındı.., -deyt, Süyünbaydın ilgerki Abılayday
bolup, oljogo tunup kalgısı kelgenin çukup. Süyükeñdin küülönüp kalgan kezi, al dagı
toktoboy:

Tezek menen Ormondun uulu Seyilkan kan kuda boluşkan.

…Abılay handın çapkanı,
Dalaydın kalgan esinde.
Basıntmak bolgon kazaktı..,
Koyöndoy kuup kaçırgan,
Kaşkardı közdöy aşırgan,
Esenkulday manaptı.
Sadırdın şorun kaynatkan,
Jayılıñdı jayratkan,
Atakeñdi büktürüp,
Kazaktın kolun uukturup,
Miñ kırgızdı aydatkan..,
Közüñdü senin jaynatkan! -dep, eskini kozgop, ayagında eköö
toktono albay, katuu ketişti. Kenensarı sultandın kunu kayra kozgolo turgan bolup
kaldı deşet. Oşondo ayagı çır bolup ketpesin degen attuu-baştuular «koygula» dep,
eköönün aytışın toktotup, möröydü teñ bölüp berişet. Munusu özünçö bolsun...
Aradan dagı 50–60 jıl öttü. XX kılımdın başı. Al kezde Şabdan baatırdın
atagı jalgız kırgız elinin içinde emes, büt koñşu kalktı aralap ketken uçur.
Kündördün birinde Mekege barıp, zırayat kıluuga kamınıp kalat. Mınday kabar el
arasına tez tarap – «ak jol kaalap, uçuraşıp koyölu, Mekeden aman-esen kaytıp kelse
batası tiyet!» dep, tolgon-tokoy el kelip, uçuraşıp uzatışat. Oşolordun içinde
kadimki Kalmırza ırçı dagı bar, al:
…Ak boz beeni soyso da,
Atın Şabdan koyso da,
Asili tuulbas sendey er!
Aman barıp-aman kel! -dep koştoşot.
Oşentip baatır at almaştırıp – töö minip, aylap-aylap jol jürüp, ata-babası
körbögön Stambuldan baştap, musulman madaniyatın körüp, türk padışasının maktoo
kagazına tatıktuu bolup, Medina-Mekeni aralap, ajı atanıp, aman-esen öz jerine
kaytıp kelet. Kelse, kayra bayagıdan dagı köp el çogulup, amandık suraşıp, uçuraşıp
turat. Oşol uçuraşkandardın arasında Şabdanga başınan jakın dos, tee Çüy
suusunun tömönkü alabınan Toyçubektin uulu Bayseyit baatır bir künü bir top
kazaktarı menen uçuraşkanı keliptir. Emi Şabdandın jayı belgilüü, jüzünön
meerim tögülüp, bir süylöşö kalgan kişini oñoy menen ketirbey, arbap algan sıykır
mamilesi bar ele deşet, anan, kelgen eldin baarı uçuraşıp bolup, tamagın jegenden
kiyin kelgen el ordunan kozgolo baştayt, aldıga kelgen daamga bata kılınıp, kayta
turgan ubakıt kelgende. Alardın içinde Koçkor öröönünön kelip, Şabdan menen
uçuraşıp, anın janına eki-üç küngö konok bolup kalgan sarıbagıştın çoñçarık
urugunan Kudayar uulu Esenbay degen bolot. Bul kişi bir körgönün unutpagan, baarın
baykagıç, kıraakı, ukkan sözdörün köñülünö bekem tüyüp algan zirek kişi eken. Oşol
karap oltursa, bayagı ketüügö dayardanıp kalgan kazaktar koburaşıp:
– Endi, Sabden baatırga uçurasıp bolduk koy, tursañşı, kayta turgan ubakıt
boldu, attanalı! -dese, janındagı joldoşu:
– Atayı keldik ele, şıday tursañşı karagım, azga oturup söz tıñşaylı? -dep,
ketkisi kelbeyt.
Anın ketkisi kelbey turganına ekinçisinin açuusu kelip:
– Au, baurum ay, bizdin aulubuzdagı ötkendegi şır ali jabıla elek goy, murda
on bası edim, emi elüü bası kılıp dayındap salsa, osı şırdı japkın degen törenin
buyrugun orundabasam, anan menin sorum kuruydu, -dep tıbırçılap, berkisin köndürö
albay jatat.
Alardın emne sırı bar ekenin Bayseyit baatır jakşı bilse kerek, başın
iykegilep:
– Sözüñ bolso tartınbay, süylöy otursañçı karagım? -deyt.
Anda bulardın kobur-soburuna kulagın tosup oturgan Esenbay bir kezde elüü
başımın dep jatkan kazakka karap:
– Ee, kazagım! Joldoşuña söz bere ket. Şabdan baatırga birdeme deçü kebetesi
bar. Çımını bar neme okşoyt, tartınbay baatırga arnagan sözü bolso aytıp kalsın,
olturgan el dagı uksun, -degende, el makul bolup, jaalap jiberet.
Közün taba aytıptır, tigil kazak çın ele akın eken, şak ele koynunan
domburasın suurup çıgıp, Şabdanga karap tögüp jiberet. Kazaktı bilesiz, kızıgına
tüşüp alsa oñoy menen toktoboy, domburasın uzakka çertip, arasında anda-sanda bir
süylöm koşup koyup, keçke aydata beret. Bul jolu da tigi kazaktın akını toktoboy
dalayga tögüp, Şabdandın tee ilgerki ata-babaların tügöl kozgop bütöt.
Anın oozunan tögülgön ır ayabay uzak, tilekke karşı bizge tolugu menen jetpey
kaldı. Oşondo kazaktın oñdonup, Şabdanga karata ırdap turganı:
...Tüp atası Tugur menen Sarıseit,
O tustagı adamdardın baarı beyit!
Sodan kiyin atası Üçükö, Tülkü bolgon,
Bir kız atıp, kalayıkka külkü bolgon!
Sodan soñ Mamatkul menen Tınay jürgön,
Kalayıkka dalay jaksı kıla jürgön!
Keyingi Temir menen Bolat eken,
Kırgızga dem-tayanış bolar eken.
Odan soñ Atake menen Esenkuldu,
Endi katın tuumaydı andey uuldu!.. -dep, baarın koşup,
dalaylardı aytıp, uzartıp oturup, tee bir topto barıp arañ toktoyt.
Oşonço aytılgan sözdördün içinen tigil kazak akındın Üçükö menen Tülkünün
ölümü jönündögü jalgız sözünö terige tüşsö kerek, eerdi juka bir tapan ortodon:
– Ey, kazagım sen ırdasañ Şabdandın özün ırda! Maktasañ özün makta! Emne,
Şabdan baatırdın erdigi oşol ata-babalarınan kem beken? -dep, bir tiet.
Anda kazak domburasının kulagın kayra tolgop jatıp, kamırabay:
– Oybay, onau makau kırgız ne deydi, onday kökeleriñ bolmaganda sen süytip
bizdin kasımısta oturmak beleñ?! Kerek bolsa, osı ölgeniñdin süegin öz konısına
endi Esenkul menen Atakenin tusında kömp bastadıñar goy? Anen kantip aytpay akkoyömuz?!– dep, bayagı kırgızdın oozun basat.
Kiyin-kiyin Esenbay uşul añgemeni aytkan sayın, kayra-kayra:
– Tuura aytılsa, atadan kalgan kun çeçilet. İçinde kırgızdın kança ataktuu,
kança çeçeni oturgan, biröö dagı baş kötörüp, joop tapkanga jaragan jok, -dep aytıp
jürüp öttü.
…Okurmanım! Murunku menen kiyinkisin koşsok, köp bolso bir aş bışım
ubakıt içinde aytılıp kalgan söz. Birok al akındardın sööktön ötüp, çuçukka
jetkirgen mınday sözdörünün köbündö kalet jok. Kiçine ele bir dem menen aytılgan
uşul sözdördün içinde kança degen ömür jatat. Al ata-babalardın elesin alardan
kiyin eç kim daanalap süröttöp bere elek.
...Ulam ar kaysı jerinen çukulasañ, sözdün asılı ilgerki çaldardan çıkçu. Jay
oturup, jönököy, jatık tilge salıp, ötköndön kep baştasa, kap-kaydagı sayasat özünönözü çeçilet.
Ukkandarın unutpagan oşol çaldar añgeme aytaarında:
– Ee, baldar! Kaysınısın aytalı? Kazak bizden küçtüülük kılat. Birok kalmak
kaptaganda orustardın arasına kire kaçıp, janın eptep araçalap kalışpadıbı. Az
kırgızdı karabaysıñbı? Kança jıl oyrotko tüttü. Emi oruska tütüp jatat. Mından
artık baatırdık bolobu? -dep, ötköndön eskerip berişçü.
…Emese, biz dagı okurman menen çoguu oturup, kayra baraktap, başınan baştap
oşol kazak akındarı jana kırgız aksakaldarı aytkan ilgerki okuyalardın kançası çın,
kançası kalp ekenin taldap körölü!!!

Bayandın başına emi keldik
XVII kılımdın ekinçi jarımında Borborduk Aziya çölkömündö deerlik azdırköptür tınçtık ornop, bul jerdegi köpçülük köçmön uruular künümdük tiriçilikke
alek bolup kalgan kez. Bir-birine koşuna oturgan uruulardın mayda-çüydö gana
kagılıştarı bolboso, jalpı jagday durustay sezilet. Birok, mınday abal çınıgı
aalamattın aldındagı köz boyömo, aldamçı körünüş ele. Jakından baştap azırkı
beykutçuluktan eçteke kalbayt, oşonduktan mınday, ubaktıluu beykutçuluktu
paydalanıp, oşol Borborduk Aziyada jaşap jatkan köçmöndördön kıskaça kabar ala
keteli...
Borborduk Aziyanın basımduu bölügü toolor. Batışınan Alay jana Karategin
çıgışka karay akırın biyiktep oturup, İle suusunun başına jakın kayra böksölöp,
anı keçip ötsök kayradan kötörülö baştayt. Tüştük-çıgışı Tibet, Gindukuş;
çıgışı Altay – Sibir. Tüştügünön Tarım darıyası, tündügünön Çüy suusunun
tömönkü agımındagı Moyunkum, Betpak-Talaadan arı şamalı kum aydagan een
çölgö aylanat. İndostan jarım aralınan kele turgan jaanduu mussondu Gimalay –
Tibet – Karakorum; Persiya buluñunan baştalgan nımduu aptaptı Pamir –
Karategin tooloru; Sibirdin kıçıragan kaarduu suuguna Karakum menen
Kızılkumdun şamalı bögöt kılıp, jaratılıştın özü tarabınan uşul jerdegi
adamdardın jaşoosu üçün eñ ıñgayluu şart tüzülgön. Atı atalgan jerlerdin
aralıgı keede Uluu-Too, köbünçö Ala-Too dep, aralaş atala beret.
... Uluk-uluk, uluk too!
Akkan suusu tunuk too,
Oşol toonu jerdegen, oyön kırgız bolsun soo.
Isık-Köl başı Karakol, kün çıgışı Narınkol.
Uşul toogo ornogon, kırgız jurtu oñ menen sol.
Agıp jatkan Narınkol, körgöndörgö dayın jol,
Muzart beli uluk too, bayırkıdan kalgan oşol too.
Tüş jagında Kara-Too, tün jagında Ala-Too.
Düynö jüzü suktangan, türk ordosu Uluu too.
Oñ çekede çoñ Altay, ayagında Gimalay,
Kaptalında Sarıkol, kaykıp jatkan keñ Alay,
Altışaar, Türkstan, Tarbagatay – oñ tüştük,
Tün bagıtıñ Sarı-Arka, tüş tarabıñ Hindustan,
Bir tumşuguñ Ala-Too, Taşkent, Talas, Kara-Too,
İle-Çüydü talaşkan, ilgerteden beri dalay joo.
Amu-Darıya, Sır-Darıya agıp jatkan köp darıya.
Bir jılgañız ken Talas, jerdep kelgen er Manas.
Bir butagıñ Zarafşan, atagı zor Samarkan,
Talkalagan İskender, talap ketken Çıñgız kan.
Ordo kılgan Temirlan, oodarılgan şum jalgan.
Amir Temir zamanı, artıkça kanga boylogon,
Bir ayagı Fargana, jeriñ artık Jırgalañ,
Tekes, Künös, Agıyas, İle suuga aralaş.
Tüp atañız Uguz kan, Kıtay, Afgan, Hindustan,
Arab, farsi, köp türktör alımına turguzkan...
Tee ilgerki Jakıptın uulu han Manastan murun ele kış tüşköndö tüştüktö –
Kaşkar menen Jarkentti, tündügündö İle – Çüy – Sır-Darıyanın jeekterin kıştap,
jaykısın oşol Ala-Toonun koynun aralap, kırgız degen eldin oñ jana sol uruuları
meken kılıp kelet. Emese, azırkı bayanıbızdın başın Manastan kiyinki okuyalarga
tieşelüü, oşol jerlerdin biri – Tarım suusunun jeegin mekendegen jürgön bir uruk
el menen baştaybız. Tarıhtın çınıgı kübölörü uşular.
Urmattuu okurman! Jalpı adamzattın tarıhına köñül bölsök, ayalzat
katışpagan bir da okuya bolup ötkön emes. Buga Adam Ata menen Obo enenin özü kübö.
Bardık okuyanın taluu jeri ayalzat. Emese, biz da al salttı buzbay, bayanıbızdın taluu
jerine oşol ayaldın biröönü koşobuz. Al – bolgondo da, oşol mezgildegi köçmön
eldin dalayın tamşandırıp ötkön ayaldardın mırzası!
...Ala-Toonun

möngülörünön

kuralıp,

Borborduk

Aziyanın

neçen

öröön,

kapçıgayın jarıp çıkkan Sarı-Jaz menen Ak-Say suuları koşulup, Kakşaal
toolorun ötüp, tüzgö çıkkanda çoñ darıyaga aylanıp, Tarım öröönünön Jarkent suusuna
koşulat. Anan ayagı barıp, Takla-Makan çölünö jetkende kumga siñip jok bolot. Oşol
Kakşaal darıyası jaylap agıp kalganda, aga Kum-Arık degen kiçireek suu koşulup,
uşul eki suunun aralıgı «Aral» dep atalat. Azır al jerge şaar ornogon. Oşol Aralga
kıştap, keede Maral-Başıga çeyin tüşüp, jaykısın Saparbay jayloosun jaylap
kelgen noygut degen el bolgon. Noygut uruusu negizi kırgızdın Kuu uulunan, tübü
ilgerki Orozduga takalıp, anın Bulgançı degen balasınan uşul noygut uruusu menen

koşo eştek, teyit, bazıs, kıpçaktar tarayt. Kiyin noyguttar1 een jerge könüp, başka
tuugandarınan ulam alıstap oturup, eç kimge koşulbay, özdörünçö kün ötkörüp
kalışat. Alardın mınday beykutçuluk şartına ilgerki Ereşe handın tukumu, Abd
Rahimdin tun uulu Abdılda han sebep boldu. Al keede kırgızdarga tayanıp, keede
soguşup, jaraşkanda Ak-Suuga Kurtka biydi, Kotongo Satım biydin uulu Aldayarga,
Bögürdü Çerikçi biy, Kaşkardı Koysarı biyge biyletip, handık jürgüzdü. Başka
jerlerge salıştırmaluu bul çölköm beykut bolup, Çıgış Türkstandagı2 kırgızdar öz
oyunça köçüp-konup, kün ötkörüp jatıştı.
Oşol noygut elinin başında Kögön degen bayı turup, malın karap jan bagıp,
jaydır-kıştır beypildikte kün körüp jüröt, biylik menen işi jok. Baydın jeke
özündö miñden aşık jılkı bolup, birok kırgız «biri kem düynö» deyt –zayıbı erkek
töröböyt. Bübü-bakşılarga körünüp, mazarlarga sıyınsa da daba bolboy, kız artınan
kız tuup, aylası ketkende ırım kılıp, «kiyinkisi jañılıp, erkek bolsun» degen oydo
jetinçi kızının atın Jañıl dep koyuşat. Tagdırdan aylanıp ötüügö adam balasının
münkünçülügü bolboyt eken, segizinçi jolu kız törölgöndö, aylası kurugan Kögön bay
aga Ebireşim degen erkek ısım beriptir. Baybiçesi eköö erkektik münözdü uşul
kızınan kütöt. Birok, al kızınan murun tuulgan Jañıl butunan turup, tuşoosu
kesilgenden tartıp, jük burçuna oturup kuurçak oynoboy, bagalekten alışıp, baldar
menen küröşüp jürüp çoñoydu. On eki-on üç jaşında boygo jetet, oşentip bul kızga
tentek münözdü koşo ala keliptir, erkekçe östürgön turmuş. Kiyin anday münöz anı er
sıyaktuu teske salıp tüzdöp, jaşı on beşke jetkende el içinde «mırza» atanat. Uşul
kezde jaa tartıp, saadak atuu jagınan anın aldınan er çıkpadı.
Mırza atalıp, janına baatır jigitterden jıynap, katılgandardın katıgın
berip, erikkende jumalap salburuuñga attanıp baştayt. Bat ele on jetige tolup,
ayalzatına tieşelüü kaada-saltka moyun sunbay ötkörgön ömürü emi anı kara sur, uzun
şıyrak, şamdagaylıgı erkekten aşık, keñ dalı kız kılıp çıgarat. Al kezde algan
ayalıñ bir jagınan baatır, ekinçi jagınan atagı alıska ketip tursa, anan anday kızdı
ala turgan küyöögö mından aşkan mansap jok kez. Jañıl boygo jetkenden baştap,
Kögön baydın üyünö at tezegin kurgatpagan juuçular tınbay kattap, «söykö sala» turgan
küyöölör kündön-küngö köböyöt. Mansapka könsö, adamdan türdüülör çıgat, oşo kezde
Koton menen Kaşkarda «bek» naamına jetip kalgan Ülbürçök, Burguy jana Tursun
degender; «söykö salıp, beker çıgım bolboy, özü dayar kızdı çaap alalı» dep kelişet.

Azır alar özülörün uygurbuz dep esepteşet.

Kiçi Bukar dep da atala beret.
Mınday adat kırgızdın kanında, alardın jolun toskon Jañıl Mırza oşondo
Tursundun özün jekege çakırıp, közünö eç kim körünböy, tunarıp turgan nemeni atmatı menen koşo kömölötö sayıp, talpagın taşka jayat. Oşonu menen tiyişkender
toktodu.
Birok, jaratılıştın jazmışınan eç kim kaçıp kutula elek, uşul okuyadan
kiyin Jañıl Mırza da özünün urgaaçılıgına baş iyip, erteñki tagdırın oylop, eger
özünö jaraşkan kabılan jürök baatırlardan biröö kezikse, eline çındap kalkanıç
bolup bere ala turgan bolso, anda oşol baatırga baruuga bel baylap kalat.

Uşul arada Jamankul baatır Jañıl Mırzanın İlenin başı – Üç-Maralga
çeyin kelip añ uulap jürgönün ugup, bul kızdın mırzalıgın da, baatırdıgın da öz
közü menen körmökkö, ataylap izdep çıgat. Anı Üç-Maraldan taap, adegende sınamakka
tozotko oturguzup, özü anı közdöy kiyikterdi şıkap, bir çeti añçılıktın kızıgına
batıptır. Bir top kün jürüp, arkar kuup, kulja atıp, taygandarga karışkır, tülkü
aldırışat. İzdep kelgen maksatın da unutpay, Jañıldın süylögön sözü, baskan-turgan
kıymılınan kıntık izdep, sır bilgizbey içinen sınına tolturup, anın keremetine
ıraazı bolot.
Jaşı jıyırmadan ötüp bara jatsa dagı ali turmuşka çıga elek Jañıldın
sunalgan boyu, baskan-turganına kural-jaragı ogo beter körk berip turgan kezi. Al
tügül ayalzatına ılayık kelbegen jookerçilik kıymıl kiçine oldokson körsötkönü
menen at üstünö oturgan şañına şañ koşup, janında jürgön adamdardı kadimkidey
sürdötüp kalgan uçur eken. Munun baarın kıya ketirbey, sınınan ötkörüp, kupuluna
tolturup, ay ötkörböy, el ıldıylap köçöör maalda Jamankul kayra Kögön baydın
ayılına tüşöt. Munun sebebi bar eken. Körsö, al dagı Jañıl Mırzanı özünön üç ata
ötkön tuuganı – Sarıseyittin ekinçi uulu Tülkügö ılayıktap, oşonun ebin keltire
albay jürüptür. Sarıseyittin uluu balası kazak akını aytıp turgan Üçükö ele.
Bayandın başın uşul insandar baştayt, oşonduktan alardın ata-teginen
azıraak kabar bereli. Sürüştürösöñ ele kırgızdın baarı bir tuugan – anın
sıñarınday, Tagaydınn bir uulu Kıljır. Kıljırdan Orozbaktı, Döölösbaktı – eki
uul. Orozbaktı uluusu. Kıljırdın öz atı Sarıbagış. Kaada boyunça ata uraanı uluu
balasına kalat. Birok atasının atın çakırıp, «sarıbagış» bolup atalgan kiçüü uulu
Döölösbaktı boldu. Döölösbaktıdan Manap. Manaptan Sütöy. Sütöydön Sarıseyit.
Orozbaktının bir balası Mırzakul. Andan Alımseyit, Tınımseyit. Sütöy
menen Mırzakul baldarının atın ataylap, uşunday uykaştırıp koygon imiş.
Alımseyitten Jamankul, Bapa. «Bugu enege» baylanıştuu bul eköönün tukumu kiyin
«bugu eli» bolup ataldı. Müyüzdüü ene Bapaga öz siñdisi Oluyat degen kızdı,
Jamankulga kıpçak Şırdakbek baatırdın agası Mamatbektin kızın alıp beret.
…Emi jüyöölüü kep aytsañ kim gana eribeyt, kız tuulgan soñ, akırı bir künü
küyöögö çıgaarı anık. Anın üstünö ataktuu Manaptın neberesi Sarıseyittin atın
ukkanda Kögön bay içinen jibiyt. Bolgonu kızının makuldugun anın özünön gana
aluusun ötünüp, ötö maanilüü işterdi çeçüünü özünö koygonun eskertiptir.
Akırı bul kabar Jañılga jetti. Özünön öydökülördü jaltañ köz menen karap –
kol kuuşurup, tömönkülörün künkor kılıp köngön kaşkarlıktardın sırın beş
kolunday jattap kalgan kızdardın mırzası, Ala-Toonun arası, Çüy suusunun
jeegindegi Tülkü baatırdın atın alıstan ugup, içinen sınına tolturup jürsö da,
sırtınan sır bilgizbey tımpıyıp kalat. Antkeni kızdardın mırzasına dagı namıs
degen namıs. Jamankul arkıluu Tülkünün atın ukkanda juka erinderi bir orunga
jıyrılıp, oktoy teşe tiktegen közdörü küügümdönüp, mırzalıgı çındap köründü (degi
baatır baatırga çıdabayt). Tegereginde taymaşa turgan kişi jok, anan kalsa jalpı
ayalzatına tieşelüü münözünön tanıp, açık joop aytpay, bolgonu eç kimge, eç kaçan,
baybiçenin üstünö tokol bolup kirbestigin bilgizet. Adat boyunça mınday joop
makulduktun belgisi, emi iştin ayagı Tülküdö kaldı…
Okurmanım! Biz da oşol zamanga köz salıp jatıp, altımış uruu kırgız elinin
içinde Jañıl Mırzaga ılayıktuu Tülküdön başka er bolbogonun moyunga alalı.
Kezinde jolbors algan baatır, birok, al zamandın kaadası uşu – jolbors algan adam
anısın maktanıç kılçu emes eken. Jolborstu kırgızdın ayaldarı dele algan,
maktangandar kiyin çıgat.
Azır söz Tülkü jönündö.
...Ubakıt keç küz, bulaktın suusu toñoyun dep kalgan maal, el böksölöp, azırkı
Kök-Moynok çenderge kelip kalgan. Üy tigilip bütüp kalganda, töştön bir elik
bakırat. Eliktin kuranı beldik çeçip kalsa kerek, karaşsa, bir borçuktun tübündö
jalgız elik kalganın çakırıp turuptur. Tülkü baatır körö sala, tondu teskerisinen
jamınıp, ün ulay merçemdüü jerge jetip, aralıgın boljop, oşogo jaraşa mıltıgına
darı sümbölöp, «tars» dedire bir koyöt. Añgıça mıltık ününö aralaş «kür» degen ün
çıgıp, tütün taraganda jakın jerden bir çaar jolbors özün aluuga kamdanıp kalganın
köröt. Kızıgına batalı dep, üydün janında karap turgandardın korkoktoru eçak boz
üygö kire kaçıptır. Tülkü baatır mıltıkka darı kuyganga ülgürböyt, sekire bergen
jolborstu kundak menen mandayga basıp alat. Oşondo jolbors ayagın çala serpip
barıp, jan beret. Çala körgöndör kiyin: «Tülkü baatır jalgız ok menen eligin dagı,
jolborsun dagı atıp alıptır» degen söz çıgarıştı. Anısı al. Jolborstu sıyrıp,
keregege kerip, elikti soyup, kazanga salıp, et bışkança oçok aldında oturup,
babalarının jomogunan söz kozgogonço bolboy jar aldına daldoo kılıp, jelege
baylangan muzoonun janındagı uylar öñgüröp kiret. Çıçala küygüzüp, bakan ala,
çurkap barışsa Tülkünün keç tuugan küröñ uyu jelege kelgen karışkırdın kançıgın
jara süzüp salıptır!
Oşondon ulam elde «Tülkünün koldogonu bar, baatırdın aldınan çıkpagıla»
degen söz çıktı. Uşul okuyalar başınan ötüp jatkan Tülkünün jaşı on altıda bolçu.
Bayagı Jamankul bolso Kögön baydın ayılınan kaytıp keleeri menen
Sarıseyitke kelip, Jañıldın jañılıgın uguzat. Baatırdıgın özü dele sezip jürsö
kerek, kızdın joobun ukkan Tülkü emi çındap aşık bolup, birok, kırgızdın kanına
siñgen sırtkı söölöt içki sezimge baş iydirbey, çekten aşpagan tekeberçiliktin
tuşoosuna tuşaldı. Bolgon nerse tarıhka öz izin kaltırbay koyboyt, oşo sımal
Jamankuldun añgemesi jana kız Jañıldın bergen joobu Tülkünün jürögün ordunan
kozgop, özünön başka jan bilbegen bir jagımduu sezim Jañılga jakındaştırıp,
belgisiz bir küç anı menen joluguuga türtkülöy baştayt. Algaçkı küçü uşu, süyüü
degen nersenin! Munun azabın dalaylar tartıp kelgen (aldıda dagı kançası tartaarına
eç kim şek kılbastır).
Küröökö zoot kiyinip, Koyçagır mıltık asıngan, baatırdıktın başkı belgisi,
aytkanınan tarpagan, bet alganınan kaytpagan, erdigi aşınganı menen esine toluk
jete elek Tülkü uşintip süyüünün çınıgı kapkanına kabılat. Jañıldı başka ayal
zatına teñebey, biröögö açık aytıp, sır bilgizbegeni menen içinen al ayttırgan
şartka makul bolup, bolgon toskoolduktu jalgız ayalınan gana körüp, emi al şarttı
atkaruunun amalın izdey baştayt. Ayalın şıltoosu jok dele ketirse bolmok, birok
Derken jakında ele uul töröp bergen. Jaş ayalmet. Ekinçi jagınan kiyin Jañılga
baş koşup kalsa, «Tülkü baatır ala elek jatıp ele tokoluna baş iyip, anan baybiçesin
kubalagan» degen şıldıñ sözdön çoçulayt.
Adamdın köñülü buzulsa akırı şıltoo tabat, bir künü Kara-Kujur suusunun
jeeginde el jayloogo köçöördö al özünön-özü tabıldı (degi köç köçköndö, je şaanşököt maalında çatak çıgaruu kırgızdardın adatı). Bel-Sarı-Bulaktan Soñ-Kölgö
köçmöy bolup, jük artılıp bütüp, bastıra bergenge kelgende, jakın turgan beşikti
alıp, öñörtüp koyö turgan kayniden biröö jok, oşondo kurgan Derken «beşikti öñörtüp
koyçu» dep, küyöösünö kayrılat...
Moyunga alış kerek, kırgızda mından artık şıltoo bolboyt. Mınday joruktu
ilip algan Tülkünün teñtuştarı daroo:
– Biz seni bir eldin baatırı eken desek, öz ayalıñdın kulu bolup kalıpsıñ?! -dep,
tamaşaga alışat.
Mınday kordukka Tülkü kantip çıdamak, kök baytalga mingizip, Kara-Kujurdun
suusunun jeegine salıp, oşol ele künü ayalın törkününö ketiret. Uulu Tınay oşondo
emçekte eken. Derken kiyin saruu elinen Muratbek degenge baş bayladı...
Albette, jigitter şart ketme çeçkindüülügün karmatsa, kırgızdın kızdarı
kantip turuştuk bermek, Tülkünün bul kılıgı oşol zamat Jañıl Mırzanın kulagına
jetip, muruntan belgisiz jaratılıştın mınday ukmuş küçü anı dagı akırındık
menen baş iydire baştayt. Birok aga bardık kızdarga tieşelüü ıyık sezim jana
kırgızdın adep saktagan salt kedergi boldu. Kızdar öz ahıbalın ayttırbay tüşünsö
dep samaşat. Tülkü ayalın ketirgenin ukmaksan bolup koydu.
Emi jaratılış özü ayalzattın mınday tabışmagın jandıruunu kırgızdın
erkekterine bergen emes okşoyt (munu jakşı bilgender kiyin kırgızdı aalamga
taanıtkan çıgarma jazat), berse dagı baarına tegiz jetpey kalsa kerek. Kıskası,
uşunday belgiden kiyin Soñ-Köldün betegesi köktögön maalda jaray turgan attarın
agıtıp, kara til bolup jürüşkö jaraganda, agası Üçükö eköö jaragan joldoş alıp,
Kakşaaldın (köp kırgızdar üçün bul suunun zatı da kakşaal) suusun közdöy tizgin
tarttı. Jönököy kişilerdin kündö jañılıştık ketirgeni baarıbızga belgilüü.
Mınday nerseler alardın jaşoosuna eç taasirin tiygizbeyt, baatırlar ömüründö bir
jolu jañılat eken, kayra anın ordu tolmogu kıyın. Bolboso, kol jıynap barıp,
jalgız jatkan Kögön baydın ayılın çaap alışka bularga eç kim toskool bolo almak
emes!
Birok…
Kılımdan kılımga ulanıp kelatkan, başka elge öön bolup, alardın akıl-esine
tüşünüksüz köçmön kalktın özgöçö ürp-adatı köp. Anday ürp-adattı ar kimisinin
zatına jaraşa bir-birine takay koldonup kelişet. Eç kimi anı ayıp körböyt.
Oşentip eköö bir çeti küyöölöp, bir çeti özülörünün önörün elge taanıtkanı
noyguttardın ayılına kelse, Jañıl kız jok bolup çıgat. Aga öküngön Üçükö, Tülkü
köçmöndördün dagı bir oşondoy adatın karmatıp, jigitter kızdarga emes, mırzalarmırzaga tiyişkendey söölöt menen Jañıl Mırzaga tiyişe baştaştı. Çalamandın çak
tüşü, el-jurttun eçtekeden kaparı jok, jay-barakat oturgan kezinde juuşap jatkan
noyguttardın jılkısın «joo» sürüp jönöyt. Ayıl zamatta çakçelekey tüştü. Tigiler
kalıñ jılkını Kakşaaldın jeegine salıp aydap, anan İçke-Tördön tündüktü karay
imerip jönöşöt. Iştıkka jetse büttü, eç kanday kuugun tappay kalmak.
Mintip, bir çeti «başın baştap berdik, kalgan joobun Jañıldın özünön
kütölü, baatırlardın sürü aga kanday taasir bererin körölü» deşse, ekinçiden, «kökkö
jañı toygon jılkını kızıl may kılıp albaylı» dep (soyup jegen atışat), art
jagınan tük kam sanabagan aga-ini kün diger tayaganda, kapçıgaydın oozuna jetet.
Jılkını İyri-Jardın aldındagı sazga toktotup, arasınan tandap jaragan baytaldın
birin muuzdap, anın etin kazanga jañı asa baştagan maalda, alar uzay elekte artınan
kabar jetip, janında dayıma joo-jaragı dayın Jañıldın özü bulardın artınan jete
keldi.
Dagı bir jolu kaytalay keteli, aldıbızdagı kız – ayalzattın mırzası ele!…
Adegende bulardın atın alıstan ugup kelse, emi jakından körgöndö mırza kız
eç şaşılbay, «baatırlardın sıpatın baykap körüp, anan önörlörünö jaraşa joop
bereyin» dep, daldoo jerge tüşö kalıp, tigil eköönü baykoogo alat. Oşondo Jañıl
Mırza aga-ini eköönü teñ sınına tolturat, bötönçö Tülkü özü elestetkendey,
«somdogondoy bilek bar, som kara taş jürök bar», köñülünö çındap jagıp, emi açıkka
çıga keleerinde, kargaşaday bolup Jañıldan murun tigilerdin janına ker taygan
jetti. Şıbagasın birinçi alıp köngön neme jañı soyulgan jılkının jıtı menen
şıp ete kazandın tübünö kirip barat.
Okurman! Jaratılış adam balasın jaratkanda, telegeyin tegiz kılgan emes,
munu bötönçö bir-birine aşık adamdardan açık köröbüz. Eger, alar adegende bir19
birin jaktırıp, anan kokus uşunday biröösü ekinçisinin ıyık sezimine kiçine ele
doo ketirse boldu, ölümdön jaltanbas dolu namıs akılga baş iydirbey, aldıga salıp,
aydap alat. Bul jerde da dal uşunday boldu!!!
Je çın ele Tülkünün oozunan tömönkü söz çıktıbı, je Jañıldın özü
kañırış uktubu – emi al bizge tübölük tabışmak. Aytor, «ker kançık» degen bir ooz
söz dolulangan Jañıldı jaa tarttırıp, Üçükö menen Tülkünün ajalının jetişine
sebep boldu.
Jañıl Mırza kılçaybay, aylına kayttı.
...Jañıldın jaa tartkan çeberçiligi uşunça, jeldey sızıp baratkan külüktün
takasındagı jalgız mık jalt-jult dep bara jatsa, oşol mıktın börkün tüşürö atçu
eken.
Bul boljol menen 1675–77-jıldar bolçu!

Köçmöndördö özün-özü korgoo sezimi özgöçö önükkön – jayıtı çekteş başka
uruulardın kılt etken kıymılın kirpik uçunan sezip, jamançılıktı aldın-ala
kötöt. Bayagı ubaktıluu tınççılıktan kümön bolup jürgön Jamankul abañ da mınday
jagdaydan şek sanap, oñ menen soldu bir kolgo toptoogo araket jasap jürgön eken!
Birok «Tülkü baatırga Jañıldı alıp bersem, oyrotu tügül, kara kıtay – manjuusu
kelse da moyun berbeybiz» dep, keleçekte çoñ nerseden ümüt kılıp jürgön Jamankuldun
tilegi uşul eki baatırdın ölümü menen koşo taş kaptı!
Üçükö, Tülkü – alar menen koşo Atakozu, Çabak degen jigitteri1 ölöt. Jaman
okuya bolgonun ukkan Kögön bay kokuylap, elinen kişi ala kelip, oşol jerge kör
kazdırıp, baatırlardın söögün jaşırat. Tirüü kalgandar eline jetip, bolgon okuyanı
uguzat. Jañıldın mınday ölörmandıgınan çoçup kalgan kırgızdar emi Narın menen
Taragaydan arı jaylaganın toktotup, al jerler bir az jılga een bolup kaldı.
...Jayıt tarısa, kırgızdın janı tarıyt – jazdın bir künü kıpçaktan
Şırdakbek, karabagıştan Kalmatay, inisi Tölök, teyitten Akkoçkor, Kañkılar
kazaktan Tookeni jigitteri menen çakırtıp, Çüy içindegi Kara-Kırçınga2 jıyın
kılat.

Sayak Şıkmamattın Kultayınan Bööbüy. Bööbüydön Teyiş, Tilek. Teyişten

Atakozu, Çabak.

Anın

Ak-Suunun Çüygö kuygan jeri. Azırkı Kamışıanovkanın tündük-batışında.
çıgışında

Kalı-Kutu,

tündügündö

Jaysañdın

jotosu

degen

kırgız

sanjırasında köp kezdeşken toponimder orun algan.
...Sanjıraçılar Bagış menen Baarındı Karaçorodon taratışat. Bagıştan –
Kuttuk, Seyit, Köküm. Kuttuk, Seyittin tukumu karabagış atandı. Kökümdön –
Kanteyiş. Kanteyişten – Akkoçkor menen Kañkı. Kiyin Akkoçkor, Kañkının tukumu
akbagış atanat. «Kırgızda bagış köp, kazakta janış köp» degen söz bar. «Janışka»
aldıdan kezigebiz.
Çogulganda, aksakaldar söz baştayt:
– Oy baldar, barsıñarbı? Üçükö, Tülkünün kunu beker kalabı? Je al ekööndöy
erdi tuugan katın jokpu? Koygula, munuñar jarabayt. Tuulmak deyt, tuulgandan kiyin
akırı bir künü bu jalgan düynödön ötmök deyt. Kunu kalsa, kiyinkiler tokonaalat
aytat. Bir karabet kızga kayaşa ayta albay kalıştı ele deşer. Anday bolup, jolbors
jürök er tuugan katındar kalbasa, anda oşol karabet Jañıldın özün alıp keleli, bir
baatır tuup bersin.
Akırı, karabettin ayılınan kabar alıp, anan oşogo jaraşa iş kılalı degen
bütümgö toktop, mınday işke Akkoçkordu ılayıktap, barıp kelüügö aldına jakşı at
kerek dep, aga Şırdakbektin boz jorgosun mingizişti. Şırdakbek anda ajalı uşul
jorgosu menen jakşı körgön köröör köz ayalınan ekenin ali bile elek kezi...
Oşondogu Bozjorgonun jürüşünö kulak salalı. Şırdakbek kıştın kıska künü
kün çıga Çolok-Kayıñdan1 çıgıp, tizgin tartpay, şaşkede Kök-Arttı aşıp, KaraŞorogo tüşüp, tüşkö jetpey Özgöngö jetip, şaşpay, jorogo ayaktaş bolot. Anan
beşim oogondo kayra tartıp, bir çaldırbay kelip, el orunga oturganda üyünö jetçü.
Eerin alganda jonu kurgak boydon kalat.
...Şırdakbek oşol atın berip jatıp:
–Azanda attanıp, toktoboy jürsöñ, keç bolgondo Ak-Sayga jetesiñ. Tüşöörüñ
menen otko koybo! Asa baylap, uykuñdu kandır. Tañga jakın jorgonun içi kuldurttay
baştaganda oygonosuñ. Otkozup, toygondon kiyin jol ula. Bolboso kanatı boşop,
şayı ooyt. Kayra tartkanda da oşondoy kılasıñ! -dep uzattı.
Şırdakbektin aytkanın tak atkargan Akkoçkor Ak-Sayga jetip tünöp, ertesi
jorgonun oozun tartpay, Jañıl Mırzanın ayılına kirip barat. Akkoçkor barganda
jayloogo köçö turgandardın biröösü ülüş berip, Jañıl kız oşol üydö oturgan bolot.
Jañı tüşkön jolooçunu «konok» dep, tüz ele Jañıldın üstünö kirgizişti. Añgıça
aldıga jılkının eti tartılıp, «mırza» dep koşomat kılışıp, jalgız tabakka
salıp kelip, uçanı Jañılga uzatışat.
Mırza kız aldına kelgen ustakanınan bir kesip ooz tiyip:

Azırkı Ak-Talaanın Ala-Buka suusunun jeegi.
-Kesip, kalgandarına da uzat, -dep konokko sundurat.
Koluna uça tiygen Akkoçkor özü kesip ooz tiyip, eşikke çıgıp, mamıdagı atına
jetip, Ala-Toogo karay tizgin silket. Bayagı ülüş berip jatkandar emne bolup
ketkenin tüşünböy kala berdi. Al kezde oboço üygö tabaktı at menen tartışçu eken,
adep körgöndör oşolordun biri go dep oyloşot.
İştin jayına Akkoçkor uzap ketkende gana tüşünüştü.
– Men bergen uça kana? -deyt, el-jurt esine kelip, eki jagın karagıça keç
kiriptir. Oturgan kempir-kesek alakandı şak koyup:
– Apey kötök, emne deyt? Uşunday da bolobu? Atayı kelgen duşman go?
Oozubuzdan aldırabızbı? Artı soo bolboy kaldı munuñardın,- dep, jamandıkka
jorup kala berişti. Jañıldın daynın bilip algan Akkoçkor araga kayra bir tünöp,
ertesi bayagı jıyındın üstünö jete kelet.
– Aa, balam, jaragan ekensiñ! Karabettin ırıskısınan ooz tiygizdiñ. Kudaytaalam buyurgan pendesinen ayırbayt. Buyursa, boroz bolgon jalaptı kolgo tüşüröt
ekenbiz. Attanalı! -deşe, bayagı Jañıldın özü «ooz tiygiz» dep, «berip jibergen»
uçasınan tegiz ooz tiyip, bataların berip, Tookeni baş kılıp, attanıp jönöşöt.
Ak-Sayga jetip, örüş kılıp, «Jañıl taanıp kaldı» dep aralarınan başka eki
jigit tañdap, başka atka mingizip, «Jañıldın jatkan jerin daana bilip kelgile»
dep tapşırışat. Eki jigit Ak-Saydan tüşüp kelse, emi ülüş berüünün kezegi Jañıl
Mırzanın özünö tiyiptir. Ülüşkö kelgender köp, tabaktı Jañıldın Dolukara atı
menen tarttırtıp, özü bolso azır ele küyöögö ketçüdöy, beline jazılıgı bir karış
kümüş kaptatılgan kemer kurun kurçap, barkıttan jasalgan çepkenin jelbegey
jamınıp, jeegine kunduz teri bastırılgan kara börkün başına kiyip, döñsöö jerge
oturup, el toskondordu başkarıp turuptur. Jañı kelgen eköönü «konok» dep, özünçö
bir üygö tüşürtüp, oturaarı menen tabak tarttırat. Et jelip bolup, kürüç koşulgan
ustukanın baştıkka salıp, attanaarga kelgende at tartıp jatkan baldardan:
– Tee döbödö oturgan kara börkçön kim? -dep suraşsa:
– Botom, al Jañıl Mırza emespi, taanıbaysıñarbı? -deyt. İçten «ee, buyursa
jolubuz bolot go» dep, Ak-Sayda kütüp jatkan joldoştoruna kelip, joldogu karool,
agao koşup Jañıldın jayın tolugu menen aytıp berişti.
Oşondo baarı oturup, kayra bir keñeş kılıp, köptöp barsak, biröö bolboso
biröönün közünö çaldıgıp kalabız. Andan körö baştagıday ele eki-üç kişi jönötüp,
kalganıbız Jañıldın kuugun sala turgan jolunan tosot kılalı, degen çeçimge
toktoşot. Bata kılıp, jolun taktap, baykatpay barıp, joldogu karooldordu baylap
alıp, içinen bir neçesi tañdalıp, Jañıldın aylına attanat.
Kempirlerdin çoçuganı tuura çıktı. Bayagı çalgınçılardın daynı boyunça tüptüz kelgen jigitter Ak-Çiyde jatkan noyguttardın bir neçe miñ jılkısın çañdata
aldıga salıp, kayra tarttı. Kooptuu nerse jok, jay jatkan ayılda Dolukaradan başka
jaraktuu dayar at tabılbayt, açuu zaarı betine çıkkan Jañıl jılkı artınan jalgız
jönöyt. Şırdakbektin Bozjorgosun minip, Boz-Döbönün señirinen tosot kılgan
Akkoçkor baatır uşunu gana kütüp turgan. Kalıñ jılkı ötöt, köp uzabay jılkının
artınan san koldoy sapırılıp çañ çıgıp, Jañıl Mırza jalgız kele jatat deyt. «Ee
kuday!» dep, jaratkanına miñ mertebe jalıngan Akkoçkor oşondo Boz-Döbödön ötö
bergen çende, «boloor kezde bolup öt, Bozjorgodoy jelip öt» dep, dalaylar sıyıngan
Bozjorgonu teminip, közgö ileeşpey kelip, Dolukaranı koydurup ötköndö, küü menen
kele jatkan külük bir top jerge sürdügüp kelip jıgılat. Aldındagı atı sürdügüp,
toñkoçuk atıp bara jatsa, Jañıl attan jügürö tüşüp, saadagın oñdogongo ülgüröt. Er
jigit aga karabayt, Jañıldı dalıdan alıp, atka süyrötüp barıp, anan jalga aşıra
böktörüp ketet. Añgıça bolboy kalgan joldoştoru da jetip, çogulup Dolukaranı
karmap kelişet. Mırza kız menen taanışıp bolgondon kiyin özünçö atka mingizip,
bekem tañıp, jolgo çıgışat. Noyguttan kalıñ jılkı oljogo tuytunup, jolu
bolgonuna ıraazı bolup, aman-esen Çüygö jetişti.
Baleenin baarı Jañıldı Çüygö alıp kelgenden kiyin baştaldı.
«Men alam» degen kişi çıkpay, «Akkoçkordun emgegi köp, oşogo bereli» deşse:
– Sakalduular tursa, men almak belem, -dep bolboyt.
– Anda, Karabettin üstünö sakalduubuz çıksın, -degen bütüm çıgarıp, mırza
kızdı karıp kalgan Kalmatayga alıp berişet.
Kalmatay baatır Jañıl Mırzaga jañı üy tiktirtip, anı oboçorook kondurup,
mal-salın berip, özü konok sıyaktuu kelip-ketip kalıptır. Çaldardın bütümün ukkan
Jañıl kırtıyıp kalat, birok künöösün bilip, aylası jogunan «lam» dep ooz açpay
jürö beret. Aradan aylar ötüp, atayı alıstan kelip, Kalmatay çaldın jañı algan
tokolun körgöndör seeldep kalganda, oşol aradagı Çulu degen jerdegi kamıştın
arasınan kişi çalgan jolbors çıgıp, arı-beri bastırıp, ayılçılagan eldin aylasın
tügötö baştayt. Oşondo jeñesi Jañıldın erdigin körüügö ıntızar bolgon kaynileri
bayagı jolborstu şıltoolop:
– Erdigiñizdi körsötpöy jürö beresizbi? -dep Jañıldı tamaşaga alışat.
Urgaaçı bolup tuulsa dagı korkuu degen emne ekenin bilbegen jeñesi aga
ardanıp, bir künü toyup algan jolbors kamışka kirip ketkenin ukkanda, tigilerden
bolgonu çılbır surayt. Uzunuraak kıl çılbır taap berişet. Anı eki kabat kılıp,
bilekten çıkanakka çeyin orop, kamış aralay, jalgız basıp, jatkan jolborstun
üstünö kirip ketet. Tegerektegi eldin baarı alısıraaktan karap turat, köp ötpöy
kamış içi şatırap, karap turgandar: «bul katın soo bolboy kaldı» -dep üröylörü uça
baştaganda, adegende kıykıldagan dabış, artınan çala jan bolgon jolborstun
maaragan ünü çıgıp, Jañıl körünöt. Karaşsa, jolborstu kıykıldata kokosunan
süyröp algan eken. Oşogo da jüröktörü daabagan köpçülük kaçıp, çetke çıga beret.
Anda Jañıl:
–Mışıktan korkkon kanday jansıñar? –dep, eçak kemeeçtelgen jolborstu
kamıştın çetine taştap, artın karabay üyünö ketti.
Uşul okuyadan eki-üç jıl öttü. Birok «bee tuumayın baytal atı kalbayt, katın
tuumayın kelin atı kalbayt» deyt bolup, kaynileri körgön jerden jeñesin kıya
ötkörböy, tiyişkenin koyuşpayt. Anan bir künü jayloodon jurt kotorup jatkan uçur,
dagı bir (munusu akırkısı) şart kelip, kaynileri:
–Oy jeñe! Eerçip jürgön bizdey kaynilerdin köñülün jeñesi açat deşçü ele,
önörüñüzdü körsötpöy kaldıñız. Baarı sizdi ayaldın sırttanı deşet, -dep, bayagı
josundarın kayra baştaşat.
Munu ukkan Jañıl içinen «silerdibi, esiñerden ketkis kılıp bir kılıgımdı
körgözöyün» dep, sırtınan kalp ele:
–Ee boz baldar, ötkön nerselerdi eske salıp, katkan jaranı jayına koyboylubu?
-deyt.
Adamdın şoru kaynarda uşintip şaytan azgırat, jeñesi ogo beter jabışıp:
– Ay jeñe! Jok degende jaa tartkan önörüñüzdü körölü? -deşet.
Oşondo Mırza kız makul bolumuş bolot:
– Emese öz jaamdı taap bergile!?
Kaynileri jarışa çurkap, töögö bastırılıp tañılgan jüktü açıp, arasınan
oktoru menen jaanı taap kelişti:
– Jeñeke, mına jaragıñ, önörüñdü ayaba?
– Emi Dolukaramdı mingizgile?
Mingizişet. Anda jeñesi kaynilerinen önörün ayabay kalsın, adegende biröösünün
tebeteyin asmanga ırgıttırıp, toktoboy jaa çoyup, tebeteydin tamtıgı kalbay
kalgança jerge tüşürböy atkılap, anan öz önörünö özü kızıy baştaganda çıdabay,
Karadolu attın üstünön oñdonup, kaynilerine:
– Oy kaynilerim! Siler kastık kılgandı koyboduñar. Künöömdü moynuma alıp,
bülö boluuga bel baylasam, özüm teñdüülör kalbay kalgansıp, tizesi taştay katıp,
kuuragan çalıñardın aldına salıp berdiñer. Buga çıdadım. Artınan kunun kuugandar
jok degensip, aylıñarda erkek jokton beter kiyin meni kişi çalgan jolborsko
jumşadıñar. Anıñarga da makul dedim. Emi mintip, ayıldagı jön saldı jürgön bir
katınga okşotup, jür-narıga alıp, erikkeniñerde ermek kıldıñar. Menin jadalım
uşul jerden karmadı. Mına, önörüm, öz közüñör menen körgülö! -dep jaasın çoyup, üy
tigip jatkandardın baarın kırıp kiret.
Birinçilerden bolup, jakın kaynisi Kojogul degendin başı ketti1.
Töştö töö aydap jürgön Kalmatay tokolunun jorugun körüp:
– Ey karabet! Baştamak eleñ baştadıñ. Emi tirüü kaltırbay, meni da birotolo
jaylay ket! -dep kökürögün tosup berdi.
Ayıldan bir az uzay bergende, artınan Koçkorok degen kaynisi jetet. Anı da
oşol jerden jayladı. Oşonu menen büt kırgızga «karabet» atangan Jañıldın
artınan barışka kişi çıkpadı!
Kaytıp bara jatıp Tülkünün beyitine toktoyt. Een talaada kıbır etken jan
jok. Mololor bozorup, belgi koyulbagan boydon. Jañıl bir topko oturup, koş böyrögün
solkuldata, öksüp-öksüp aldı. Öksütkön özünün kaygıluu tagdırıbı, je jön jerden
bolup ketken baatırlardın ölümübü, anı bizge aytkan kişi bolgon jok. Bul düynödö
ketirgen künöönü jaş menen juup saluuga bolot, kişi da es alıp kalat – başkasın
bile albadık...
Noygut eli murunku konuşun tıştap, eçak Lopnurga köçüp ketiptir. Atası
Kögön küyüttön ölüp, artınan enesi koşo kaytıp, siñdisi Ebireşim kalmakka baş
baylap kalgan uçur eken. Kelip elin çogultup, ölgöndörgö kurmandık kılgandan kiyin
uygurlarga kış bışırtıp, töölörgö artıp Üçükö, Tülkünün mürzösünö belgi koydurdu.
Oşondon baştap bul jer «Mölö» atalıp, el sıyıngan ıyık mazarga aylanat.
...Köp uzabay bir kara joltoy katındın artınan ekinçisi çıgıp, Bozjorgonun
dañkı menen kalmaktarga aldangan Şırdakbektin katını Çaçıkey küyöösünün başın
jutat.

Handar surap berbegen,
Han Şırdaktın boz jorgo.
Bekter surap berbegen,
Bek Şırdaktın boz jorgo.
Katındı erke saktagan,
Han Şırdak senden kezesin, -degen ır kaldı anın artında…
Çaçıkeyge çeyinki kırgızdar ayalga sıy mamile kılçu eken. Al okuyalardın ayagı

azırkıga çeyin suuy elek (azır ayalın ur-berge alıp jatkan erkek bolso, oşol okuyanın
ulandısı dep tüşünüşöt).

Uşul jer kiyinkige çeyin «Kojoguldun sayı» dep atalgan deşet.
Kazaktagı Tooke handın atagı uşundan baştap alıska ketti. «Noyguttu çaap,
kırgız-kazakka namıs alıp berdi» deşken kazaktar anı özdörünö han kötörüp alışat.
Uşul aytılgan okuyalar 1680-jıldarga tuş kelet.
...Üçükö menen Tülkü Jañıldın kolunan şeyit bolup, köp ötpöy alardın
küyütünön atası Sarıseyit köz jumdu. Aga udaalaş artınan Jamankul koşo ketip,
kırgızga bel boloorgo baatırlar kalbadı. Jamankul ölgöndö artında Törökoçkor,
İtbok, Booke jana Kıdık attuu tört balası jana ayalının boyundagı bir balası kalat.
Ayı-künü jetip, ayalı erkek bala törögöndö «Jamankuldan kalgan belek» dep, balanın
atın Belek koyuşat.
Sarıseyitten bolso Kudayan menen Erdene, Üçüködön es tartıp kalgan Mamatkul
kaldı. Döölötkul, Orgu degen inileri jaş. Tülküdön bayagı Derken tuugan jalgız
Tınay. Bul uçurda Üçükönün uluu uulu Mamatkul on eki-on üç jaşka kelip kalgan.
Emne kılışsın, je Sarıseyit, Jamankul jok, je Üçükö, Tülküsü jok, kalgan baldar
bolso jaş, namıska jakın kırgız «tayanar toosu jok» dedirbey, ak boz beeden tuura
toguzdu soyup, kazaktan bayagı Tookeni kayra çakırıp: «joo çıksa birge bololu, eger
uşul anttı buzsak töşü tüktüü jer ursun» dep ant aytıp, Sarıseyittin üçünçü uulu
Kudayandı kırgızga han kötörüşöt.
Anda Kudayandın jaşı jıyırmaga tolo elek kez…
Emi okurmanım, Kudayandın tagdırı başkalarga salıştırmaluu özgöçö, ayabagan
oor boldu. El başına oor kün tüşüp turganda tagdırdın mınday jazımışın er
jigitke tuş keltirbesin, anın üstünö bul insandın kırgız eline han boluşu kiyinki
muundarga deerlik bir jaktuu taasir berip jüröt.
İlgerki kaada-salt bilgen aksakaldar, «ortoluk kezde kırgızdardı biyler
biylööçü. Kırgız menen kazak biyin adegende Kuday kaalap, andan kiyin kalk kaalagan.
Jaşınan akıl-parasatı başkalardan aşınıp bara jatkandıktan alardı biy şaylap,
han kötörüp kelişken. Biy atagı öz tukumu üzülgönçö, atadan-balaga muras katarı tukum
kuup kelgen. Ar bir adamdın tagdırı öz zamanı menen ajıragıs bolot, oşonduktan,
anın tarıhın zamanı menen koşo karalışı kerek. Oşondo gana ar kimisi özünö
jaraşa kalıs baaga tatıyt. Emi okurmanım, Kudayandın tarıhtagı ordun toluk açıp
bere turgandar ali aldıda, bizdin bayandın özögü bir az kiyinki mezgil, oşonduktan
aldıga jıla bereli.
...Adamzat akılı jetpegen keremet sırlardın jandırmagın asmandan izdeyt.
Bilbegenderge ar kanday kubuluştar tir şumduk, je bir balee bolup körünöt. Bötönçö
zaman tarıp, adamzattın peyili buzula baştasa, kalk içinde közü açıktar arbıp, jürök

tüşürö turgan jañılıktardı aytıp berüüçülör köböyöt. Birok, ayarlap karagan kişi
anın ar bir jandırmagı uşul ele tegerekten tabat.
Kudayandın han bolgondon kiyin kırgızdı jıynap, Kara-Tegin, Isardı çaap
aluunu oylop jatkan. Birok al oyu işke aşpay kaldı. Oşo maalda aldın-ala bir
şumduktan kabar bergendey, kış ayınnın birinde, asmanda japjarık bolup jangan
kuyruktuu jıldız payda boldu. Bir neçe kün boyu ketpey, tünküsün too arası
kadimkidey jarkırap, murun mınday şumduktu körbögön el anı eñ jaman jörölgö
katarı kabıl aldı1. Düynödögü eñ korkunuçtuu nerse – bul erteñki kündön korkup, kün
muruntan dürbölöñ tüşüü. Erteñkisinen korkkon el akıl-esin tez jogotup, eç nersege
işenbey kalat. Oşol zamat al jogorudan berilgen sır katarı baalanıp, birinen-biri
ötüp, üröy uçurgan joromoldor baştaldı. Ansız dagı pas bolup turgan eldin maanayın
ogo beter suutat.
Kudayan da el katarı anı jamandıktın belgisi dep tüşünüp, karaçoro elindegi
Abiyir tukumunan Köçök oluyanı aldırtıp, eldin jürögün tüşürgön şumduk belgi
keleçekte emne jañılık alıp kelerin jorutturat.
Anda Köçök:
– Sen bütün kırgızga han bolduñ. Sende sın jok, - dep, adegende sınabay koyöt.
Kudayan bolboy:
– Mınday ukmuştu senden başka joruy albayt, -deyt.
–Koy desem bolboduñ, kuyruktuu jıldız Ürkördön çıgıp, anan ıldıylap, Çoñ
Jetigenden ötüp karaanın üzdü. Top Ürkör – toptoluşkan kara kalmak. Alarga
turuştuk bere albay, eldi kara köpölök aydap, şamalday uçurat. Çoñ-Jetigen Narın
darıyasının nugu. Jıldız öçööründö baş jagı ayabay jarık bolup barıp öçtü. Al
jarık özüñsüñ. Narın suusunan ötö albay köbü kırılıp, jarımı arkı öyüz, jarımı
berki öyüzdö kalmay boldu. Özüñdün aylañ kurup, çöp alaçıkta jatıp jan beret
ekensiñ. Munu özüñ joruttuñ. Tuura emes jorusam eki düynödö teñ künöönü özüm tartam.
Kesip alsañ baş mına, jıgıp alsañ Tööboz mına, -dep, Kudayandın üröyün uçura, ötö
katuu jorup, atınan tüşüp, basıp ketet...
Eldin başınan bul okuyalar ötüp jatkan kez 1683–84-jıldar bolçu.
Anan, oşol kuyruktuu jıldızdın elesi eldin köz aldınan öçüp, unut bolo
eleginde alçı-taasınan beri eçak soguşka dayar Juñgar handıgının kolu too ıldıy
kulagan köçküdöy bolup, Orto Aziyanı jaypap öttü! Bul zamanda başka eldi basıp aluu
üçün şıltoo izdöönün kajeti jok ele. Şıltoo taap (jok bolso jasap alıp), basıp aluu

Bul kuyruktuu jıldız kadimki Galley kometası ele.
XIX kılımda gana baştalat. Azır bolso kol toptogondon ötkön şıltoo jok, koluñ
toptolso al özü ele tabılat.
Emese, kezegi kelip kaldı, kiçine toktolup, oşol joonu söz kılalı.
…Ömür boyu biri-birine duşmandıktan başka mamile kılbay, alduusu alı
jogun, alduusun bolso bir neçe alı jogu çogulup alıp talkalap, özümçüldük menen öz
kömöçünö kül tartkandan başkanı bilbey, jalgız gana özülörünön küçtüü, «kıñk»
degizbey muunta karmagan kolgo baş iye turgan oyrottordu çoros (joros dep da
atalışı mümkün) urugunan çıkkan Kutu Köçün1 türdüü amal-aylaga salıp baş iydirip,
atası Karakul ölgöndön kiyin Altay, Kükünordon Kalka jana Tibet, Tarbagatay
toolorun jaylap jürgön on san eldi bir kolgo biriktire baştayt.
Biröösün küçkö salıp çaap, ekinçisin aldap-soolap, tartuu jiberip, üçünçüsün
kurulay korkutup, biröönö kızın berip, ekinçisinin kızın alıp, keleçekte dagı bir
Çıñgız handın mamleketindey zor mamleket kuruunu maksat kılıp, tün uykusunan
keçip öttü. Küç koldonup, mintip biriktire baştagan Köçündün zorduguna çıdabagan
aymaktaş başka uruular ezelten berki jaylap jürgön jayıtın taştap, çar tarapka
sürülüdü. Köçündön murun ele eki jüz miñge jakın tırgoot, dörböttör Örülük menen
Tayçı handı eerçip, adegende İrtış, Tobol, Ob darıyalarının jeegine jaygaştı.
Birok, sibirlik kırgızdar tınçın alıp, kayra-kayra kol salışınan ulam, 1621jıldarı Edildin jeegine köçüştü. Jüz miñge jakın koşuttar Baybagas handın
ekinçi uulu Törö Mayçını2 eerçip Kükünorga; koyuttar3 Jasaktuu handın artınan
Kalkaga (Tündük Mongoliya) sürülöt. Köçündün janında çorostor menen Baybagas
handın uluu uulu – özünün küyöö balası Köçürdü Çeçen handın4 kol aldındagı
koşuttardın jarımı jana olottor5 kalat.
Uşul janında kalgan oyrottordun jardamına tayangan Köçün özü keleçektegi çoñ
handıktın negizin tüptödü. Kıska jana ar okuyalarga bay bolgon bul mamlekettin
paydubalı uşul Köçündün tuşunda negizdeldi. 1639-jılı Dalay Lama aga «kuñteeji»

Orusçası Hutu Kotsun, 1635–53-jıldarı handık kılgan.
Kiyin bul Tibetti karatıp, al jerdin başçısı Jambını öltürüp, Dalay

Lamanın kolunan Köşü han degen ısım alat.

Orusçası hoyt.

Oçirtu Tsetsen – Köçündün oñ kolu, özü anın kızına üylönüp, Anu degen kızın

kayra Erdenenin uulu Sengege bergen.

Elyut, elet, ölöt – özülörün «karakan» dep ataşat.
degen naam berip1, atın «Erdene» dep kotorot. Uşundan baştap, anın Köçün degen
ısımı unutulup, kiyin tarıhta «Erdene baatır koñtaajı» degen at menen kaldı.
Al demilge kötörüp, 1640-jılı Tarbagatayda oyrottun kırk tört hanı katışkan
çoñ kurultay bolup öttü. Negizgi jobo bolup – koşuna uruular biri-birin eç sebepsiz
çapsa kunu 100 çopkut, 100 töö jana 1000 jılkı ayıp, al emi duşmandın kabarın
jaşırgandar

jayıtınan

tübölük

kubalanıp,

sebepsiz

jookerçilikten

baş

tartkandarga ölüm jazası koldonulup, soguşka keçilderden başkasının baarısı toluk
mildettüü degen çeçim kabıl alınat.
Uşintip oyrottordun teñinen köbün bir jobogo baş iydirgen Erdene baatır
1653-jılı jarık düynö menen koş aytışat. Ölööründö muraskor kılıp, 1638-j.
tuulgan uulu Señgeni dayındayt. Munun natıyjasında kiyin on bir tuugan bir-birine
karşı eldeşpes duşmanga aylanıp, birinin ölümün ekinçisi köksöy turgan şart
tüzüldü. Anın üstünö köçmön zamanda aytılgan anttar eç atkarılbay, tüzülgön
kelişimder künümdük bolup, mından paydalanıp oñolup ala koyuuga mümkünçülük
izdeşip, uçuru kelse öz paydası üçün bardık amal koldonulgan zaman ele. Erdenenin
ölümünön köp uzabay, Señgenin enesi başka bir tuugandarı Oñçon (orustarda Tszotboy)
menen Çeçen tayşalar2 atasına bergen murdagı şertinen janıp, koşut Baybagas
handın eñ kiçüü balası, Köçürdü-Çeçen handın inisi – Ablay tayşa menen jaşıruun
kelişip, Señgenin biyliginen baş tartıştı. Oşentip, Kalkaga barıp, özülörünçö
«Oñ jak handıgın»3 tüzöt.
Orustarga korkunuçtu da adegende uşu Abılay tayşa baştadı. Aylası ketken
alar kazak-orus Ermaktın ulamışka aylangan kanjarın tartuu kılıp janı tınat.
Özdön çıkkan jat jaman, bulardın mınday çıkkınçılıgı Señge üçün oor
boldu, oşonduktan anın kol aldındagı çoros, koşut, koyut, olot, tırgoot, dörböttör 4
da öz aldınça handık kurup, Juñgar handıgı, je «Sol jak handıgı»5 tüzülgönün jarıya
kılat. Uşunu menen orto kılımdın tarıhında baş-ayagı bir kılımga jetpegen
ubakıtka sozulgan jañı handık – Juñgar handıgı payda boldu.

Kalmakça «kuñ» – uulu, küçtüü, «kuñteej»- uluu han. «Tej»- bolso hanzaada

degen söz. Kırgızçası – «koñtaajı».

Señge, Kaldañdın enesi Umagaç. Oñçon, Çeçendin enesi Darıbasalçı.

Oyrottordun tilinde «baruñ» – oñ, «kar» – karuu, kol.

Öz ara «kara kalmak» dep da atalışat.

Oyrot tıbışı menen «zuñ» – sol, adegende orustar «zyungarlar» je, «zengorlor»

dep tuura jazışkan. Baarı bir tarıhta «Juñgar» bolup atalıp kaldı.
Agalarının çıkkınçılıgın öçöşkön Señge baş-ayagı on çaktı jıldın içinde
bir tartipke keltirip, adegende onduktarga, anan kırktıktarga, andan öydö jüzdüktörgö
ireettep, alardın üstünön «jaysañ» (kıtay tilinde tszay syan – jergiliktüü biy) koyup,
bulardın üstünön kayra noyon, je tayşanı («tej») başkartıp, şamalday sızgan zor
küç kuraganga jetişet. 1656-jıldagı Köşü handın ölümünön baştap, san kol menen
attanıp barıp, Altın handıgının akırkı tayşası Dabanı1 kolgo tüşürüp, anı özü
kelip bagınbaganın keekerlep, başkalarga da sabak bolsun üçün oozuna ittin etin
tıgıp, kolu-butun keskilep, maskaralap öltüröt. Uşunu menen ilgerki, XVI kılımdın
ayagında Joloy Uubaşı tüzgön Altın handıgının künü büttü. Natıyjada Juñgar
handıgının eelikteri tezdep keñeye baştayt.
Oşol Erdene baatırdın on balasının içinen bizge köbüröök tieşelüüsü –
anın 1645-jılı tuulgan jetinçi balası Kaldañ. Koşunalarına kanduu jürüş
jasagandı adep baştagan uşul bolgonduktan, biz anı kiçine kenenireek süröttöy
keteli. Boyu kiçine bolso da toluk denelüü, mañdayı jazı, biyik kabagı kılıygan
közdörün jaap, emne oyu bar ekenin bölök janga sezdirbey, mañdayındagı kişisin
jumşak karap turgansıyt. Seyrek çıkkan murutu bar, sakal jok, koldoru bırtıyıp,
kıska manjaları menen taalayına bir kelgen mansaptı bekem mıkçıp kalçuday bolup,
atak-dañktı öz enesinen da artık köröt. Albette, munun kelbetin kiyin ele kalıbına
keltirişti, birok anın sezgiçtigi başka tuugandarınan özgöçö aşıp ketkeni
talaşsız. Atası Erdenenin közü tirüüsündö ele on balanın içinen ortonçu balasına
eç kezek jok ekenine közü jetip, öz atın aalamga taratçu atak-dañktı başka jaktan
izdöönü çeçet.
…Tee ilgerten beri ele ekinçi biröölördün başkalardan oboçolongon tünt
turmuşu kalgandarına özünçö sıykır körünüp, anan anday küç alardı da çırakka
aylangan jetim köpölöktöy kılıp, kayra özünö tartıp kelgen. Uşunday sıykırluu
küçtün biröö Tibette bolçu (azır dele bar). Biylikke jetüügö eñ jakın jol da uşul
jerden baştalat. Oşonu menen biylik talaşuuga alı kele elek Kaldañ adegende
Tibettegi azırkı Lhassıga2 jetip, butkanada payda boldu.
Al mezgilde oyrottor şaman dinine işenüüdön baş tartıp, 1616-jıldan beri
lama dinine oop, Dalay Lamaga3 sıyınıp kalgan. Keçil bolup kızmat kirip, jıyırma

Lobzan.

Al uçurda kalmaktar «Zu» deşken.

Manasta «Laylaama», «Dalay» degen söz moñgol tilinen «deñiz», al emi «lama»

bolso biyiktikti bildirip, eki tüşünük maanisine karata «deñizdey tereñdik» degendi
beş jaşka jetkende «kutuktı»1 degen dindik naamga jetip, mansapka jasagan
çapçañdıgı köründü. Kızıgı Kaldañ keçil bolup kızmat kılıp jürüp, butkanadan 2
ketkenden kiyin Dalay Lama ölöt, birok anın ölgönün başka jan kişiler bilbesten
jañısı da şaylanbay, ordu köp jıldar boş kalat. Kaldañdın al işterge tieşesi barjogu ali taktala elek, bolgonu eskerte keteli degenibiz – lama dininin tarıhında
mınday okuya murun bolgon emes, ekinçi jolu dagı kaytalanbayt.
...Oşentip baarına kayıl bolgon Kaldañ köz açıp-jumgança uşul jerde payda
bolup, keçildik turmuştu kabıl aldı. Dalay Lamanın ordun alışka ukugu jok,
antkeni bul dinge sıyınuuçular Dalay Lama ölgöndö anın janı jañı tuulgan jaş
balaga ötöt deşip (alar azırkıga çeyin oşol birinçi Dalay Lama jaşap kelet dep
işenişet), bir Dalay Lama ölöör zamat, anın orduna jañı tuulgan baldardın bir
neçesin ılayıktaşat. Kiyin alardın içinen jalgız biröönü tañdap, anan belgilüü
möönötkö çeyin tarbiyalap, al bütköndö Dalay Lama kılıp şaylaşat. Demek bul jerde
Kaldañ üçün bardık jaktan jol jabık ele.
Butkanada jañıdan darajası kötörülö baştaganda – je berki keçilderdin
baktısıbı, je baştarına tüşö turgan başka bir müşküldön kutuluştubu, je
Kaldañdın özünün taalayının taykısınanbı (aga bir azdan kiyin kübö bolobuz), işi
kılıp, kutuktı bolup jürgönünö eki jıl bolboy, 1670-jılı biyligi jañı
bekemdelip,

aylanasındagı

köçmöndörgö

taanılıp

kalgan

kezinde

belgisiz

biröölördün tukuruusu menen uktap jatkan jerinen Señge öltürülöt. Uşintip
Erdenenin kalgan toguz balanın ar birinin biylikke kelişine jol açıldı. Señgeni
öltürgön Oñçoñ, biylikke jetkeni Tibettegi kutuktı Kaldañ bolot.
Kanday sebep menen ekeni belgisiz, kabar jetkende keçilder sıyınıp oturgan
kurulda emes, jezdesi Köçürdünün örgöösündö eken. İnisinin ölgönü tuuraluu kabar
jetkende, Tibetke kabarçı çaptırıp, özü dagı bir jolu kapısıtan Tarbagataydagı
Señgenin örgöösündö payda bolup, jesir kalgan kelinin3 nikelep, büt Juñgariyanı öz
koluna aldı. Biylikke jetkenden kiyin, Orus jana Çin imperiyaları menen tınçtık
kelişimin jöngö salıp, anan tegeregindegi mayda handıktardı çaap ala baştayt. Eñ

tüşündüröt. Butparas (budda) dininin bir butagı bolgon bul din – tirüü jandar eç
kaçan ölböy, alardın janı ulam bir jandıkka oop, kayra-kayra jarala beret, ayagında
«nirvana» – kubuluu, tübölük tirüü nersege aylanat degen işenimge işenet.

Ministrlik naam.

Kalmakça «kurul».

Señgenin Anu degen ayalı, Araptandın enesi.
birinçi bolup, bir kezde atası Erdeneni ar dayım koldop kelgen jezdesi KöçürdüÇeçen handın başı ketti. Mından murun başka bir tuuganı – Sono Araptan uulanıp
ölgön. Munun dagı Kaldañ kolduu bolgonu eç kimge jaşıruun emes ele. 1676-jılı uluu
agası Çeçen tayşının başı alınat. Uşunu menen Tüştük Mongoliyanın batışı
bolgon Ordoston baştap Kükünorgo çeyinki jerler Juñgar handıgının kol aldına
öttü. Kiyinki 1677-jılı Alaçın handıgı, 1678-jılı Kalkadan oyrottordon bölünö
kaçkan atası Erdenenin bir tuuganı Sokur (Çohur) Uubaşının kolu talkalanat.
Koşuna uruulardın kandarı suuday tögülö baştaganda, köpçülügü kayradan Edil
jeegine, Örülüktün neberesi Ayuuke handın1 aldına kire kaçat. Atası Şükür
tayşanın kadırı hanga tatıktuu bolgonu menen orus biyliginen korkonunan al özün
«han» atagan jok. Edil jeegindegi kalmakka «han» bolup birinçi Ayuuke ataldı.
Natıyjada bir kezdegi tübü bir, azır tübölükkö eki başka handıkka ajıroonun
aldında turgan bul eköönün ortosunda arazdık baştaldı.
Kaldañ keleçegine aşıgıp, keçildikten keçken menen ömürünün ayagına çeyin
Tibet menen baylanışın üzböy jürüp, tuura otuz tört jaşında Dalay Lamanın
kolunan «Boşoktu» («mansaptuu», «ırayımduu») degen naam alat. Kee biri bul attı
özünö zorduk menen ıygarıp algan deşet. Emnesi bolso da, uşundan kiyin al tarıh
baraktarında «Kaldañ Boşoktu» degen at menen kaldı. Köçürdü-Çeçen handın ölümü
menen Boşoktu bir tuuganı Señgenin uulu Araptandı özünö duşman kıldı. Antkeni
Köçürdü handın neberesi Akay suluu keleçekte Araptandın koluktusu bolmok. Boşoktu
bolso jakın tuugandarınan kutuluunu toktotkon jok. Bir künü kezek Araptanga kelip,
al uktap jatkan jerinen öltürülö turgan bolgondo, atasına berilgen jeti nökördün
jardamı menen tün içinde kaçıp çıgat. Akırı bul okuyalar Çin imperiyasının
juñgarlardın içki işine kiyligişüü üçün şart tüzö turgan şıltoo boldu.
Uçuru kelip kalgandıktan, bizge emi Kiçi Buhara-Çıgış Türkstandın tarıhına
da kıskaça toktolo ketüügö tuura kelet.
XVII kılımdın başında Fergana öröönünön çıkkan Ahmed Seyit Jalaliddin
degendin eki uulu – Kalan menen Iskak Ferganadan Kiçi Buharaga kelip, islam
dininin kalıptanışına kömöktöşüp, özülörün «kojo» dep atap, birotolo uşul jakta
kalıp kalışkan ele. Uluu agası kojo Kalan öz atın «Muhammed Emin»2 dep kotorup,
kiyin inisi Iskaktın3 bul jerdegi kırgızdarga taasiri küçöp baratkanına içi küyüp,

Ayuukeni on eki jaşka çıkkança Erdene koñtaajı tarbiyalagan.

Arabça «işenimdüü kişi».

Tarıhta «Kasiret Eşen» degen at menen kaldı.
al ölgöndön kiyin anın kılgan işterine karşı küröş jürgüzüp kiret. Bir
tuugandardın uşintip, biri-birin körö albay içi tardıktan çıkkan küröşü
kılımdarga ulandı. Eki jaat küröş baştalganda kırgızdar da ekige bölünüp, Iskak
tarabındagılardın köp bölügü Kara-Tooluk bolgonduktan tarıhta alar «kara takıya»,
je «kara-tooluktar», Muhammed Emin tarabındagılar «ak takıyaluular» dep atalat.
Muhammed Eminden Muhammed Jusup, andan İdayatulla – kiyin al tarıhta «Appak
kojo» degen at menen kalat.
Iskaktan– Şadı. Andan –Daniyar. 1670-jılı Kiçi Buharadagı biylikke
Abdıldanın inisi İsmail kelip, «kara-tooluktardın» ataandaşı Muhammed Jusuptu
öltürüp, anın uulu İdayatullanı Kaşkardan kuup çıgat. Başı aman kalgan İdayatulla
kaçıp, adegende Komulga, andan Tibetke – Dalay Lamanın aldına kelip, tize bügüp, aga
jaktı. Kiyin andan joldomo kat alıp, Boşoktunun koldoosuna ee bolot. Anın jardamı
menen 1678-jılı Kaşkar, anan Jarkentti alıp, baştapkı borbor – Kaşkardı çanıp,
Jarkentti borborgo aylandırıp, özün «aalamdın kojosu» («Appak kojo») dep atadı.
Uşunu menen Kiçi Buharada «ak takıyaluulardın» biyligi ornoyt. Mınday jagday
kalmaktar basıp algan jerlerge kiyinki çin ökmötünün doo koyuşuna sebep bolot.
Köp ötpöy Appak kojo özü da kayra oyrottorgo karşı çıgat, andan paydalangan
İsmaildin inisi Akbaş Jarkentti basıp alıp, Kojentte jürgön kara takıya Daniyardı
aldırıp kelip, biy kılıp tınat.
…Oşentip, mından bir az murun, je Erdene baatır koñtaajı menen Sengenin
mezgilinde Kiçi Buharadın abalı oorloy baştadı. 1679-jılı Kaldañ Boşoktu Komul
jana Turpanga karagan aymaktardı basıp alıp, 1680-jılı otuz miñ kolu menen Kalkaga
kirip, Çukun, Töşöktü handardı Çin imperiyasınının kol aldına kire kaçuuga argasız
kılat. Buga çeyin, «japayılar birin-biri kırıp, köbü kırılsa, aylası ketip özülörü
bizden jardam surayt. Tak oşondo biz kan tögüp oturbay, tübölük biyligibizdi
ornotup alabız» dep jürgön Kansi1 Kaldañ Boşoktunun Kalkaga jakın kirip kelgenin
ukkanda şaştısı ketip, bolgon askerin al jakka jumşadı.
Azırkı Kansinin şaştısın ketirgen oyrottordun kolunun sanı bolgonu jalpı
askerdin üçtön bir gana bölügü bolçu. Kalgan jetimiş miñge jakın kolu jolundagı
bolgon toskoolduktardın baarın köz irmemde şıpırıp ötüügö dayar

bolup,

Tarbagatayda tirelip turgan. Bayagı Jamankuldun jürögün öyügön sanaanın eñ başkı
sebebi uşul!
Mınday kolgo kayaşa aytçu jan barbı?

A. Baytur boyunça kırgızçası Kañ Çiy (1662–1722).
.
Urmattuu okurman! Baş sözdün ayagına çıgıp jatıp, je kırgızdardın kanday
sebepter menen Fergana öröönünö sürülgönün tüşündürüp bolup, bayanıbızdın negizgi
bölümünö kelip kalganda, çın dilibizden belgiley ketçü bir nerse – bul Juñgar
handıgının kırgız eline salgan azabın bizdin uluu manasçılardan artık süröttöp
bere turgan kalem azırınça jarala elek desek bolot!!!
…Bala kezde çoñ ata – çoñ eneleribiz surasa, kayra-kayra başınan tüşüp,
«Manastı» okuy berçü elek. Oşondo uluu epostu ugup oturup, eti kaçkan, bet sööktörü
ıldıy taamp jatkan köz jaşı bizdin dagı bokonobuzdu bolkuldatkanı menen anın
emne sebep taamp jatkanın tak tüşünçü emes ekenbiz. Körsö, al kişiler da ubagında
tuulgan jerinen ajırap, baştarınan ürkündü ötkörüp, kindik kan tamgan jerdin
kasietin baalap, anday aalamattı manasçılardan başka eç kimdin köksö suutup, jürök
titiretip süröttöp bere albastıgın bilip, kayra-kayra uksa da mookum kanbay, köz
jaşına ee bolo albay jürüşçü eken. Kiyin tüşündük.
Manasçılardın sözünö kulak saluunun kezegi emi bizge keldi...
Kurup ketken bul kündö,
Kur kayrattan payda jok!
Bizde kayaşa aytaar han da,
Karmaşaarga al da jok! – deyt.
Biz bolso buga koşulbay, bir künü kayaşa aytıp, oyrot menen karmaşa turgan
erler tuuların unutpay, ekinçi bölümgö ötölü.

Mamatkul menen Bolot
Orto Aziyaga kimder gana kızıkpadı! Tarıhta kalgandardan tee atam zamandagı
İskender-Zulkarnaydan1 baştap kiyin perster, anan arab menen türk, kıskası köz
artpagan kişi kalgan jok. Keçeeki Napoleon menen Gitler da uşul Orto Aziya üçün
kanduu soguş baştagan. Andan körö bul jakka kaysıl elderdin jürüş jasabaganın
eseptesek, ayagına tezireek çıgat boluşubuz kerek. Albette, köz arttırıp, özünö azgıruu
jagınan birinçi orunda İndiya turat. Birok ilgerten beri ulamış menen jomoktorgo
dañaza bolup kelgen oşol İndiyanı basıp aluu üçün bardık baskınçılar Orto Aziyanı
paydalanıp, bolgon soguştardın zapkısın orto jerden adegende uşul Orto Aziyanın
köçmöndörü tartıp keldi.

A. Makedonskiy (b. z. ç. 356–323).
Andan köp ötpöy orto kılım baştalıp, Orto Aziyanın özü jönündö da İndiyadan
ötkön ulamıştar jaralat. Çıñgız handın dooruna tuş kelgen uçur uşul. Munun
baarın bayan kılıp otursak, aga bir neçe kitep çak kelbeyt. Kıskasın aytkanda, ar
kılım sayın Orto Aziya baskınçılardın oor zapkılarınan kur kalgan jok.
Emi XVII kılımdın ayagı, XVIII kılımdın başında mınday zapkını jañı
tüzülgön Juñgar handıgı körgözdü.
…Anıktaması boyunça soguştun baştalışının şartına bir neçe sebep kerek.
Eñ negizgisi – birinçiden, biylik

üçün baştalgan soguş, je adamdardın jeke

maksatın işke aşıruu; ekinçiden, jerge jana jayıttarga bolgon kızıkçılık;
üçünçüdön, özünün eli-jerin aldın-ala baskınçılardan korgop kaluu; törtünçüdön,
diniy soguş je, zorduk menen başka dindegi adamdardı öz dinine baş iydirüü.
Juñgar handıgının Orto Aziyaga baştagan soguşuna uşul akırkı eköönön
başkası eñ başkı sebep bolup eseptelet. Oşentip jer jaynagan oyrottun koluna
Kudayan başında bolgon alakanday kırgızdar kaydan turuştuk bere almak – baş-ayagı
kayda kalganı bilinbey, başı bapan, ayagı sapan, ar kim öz arbayın sogup, bayagı
kazaktar menen bolgon anttın baarı unutulgan, kök şiberge könüp bütkön tamandarın
çor kılıp, Anjiyan taraptı bagıt ala sürüldü.
…Sürülgön el menen koşo Mamatkuldun koş boyluu bolup, ayı-kününö jetip
kalgan ayalı Kalemkaş da kelet. Bir jagınan at üstünön tüşpöy, uzak joldo koş boyluu
dene jançılıp, erdin kese tiştep, arañ çıdap kele jatat. Eldin aldı kay jerge
jetkenin bilgen kişi bolgon jok, artta kele jatkandar bolso argasız Kalemkaşka
karalap, jay jürüügö majbur boluştu. Oşondo je zayıbı Kalemkaştın kıynalıp kele
jatkanı boldubu, je el menen koşo körgön azap-tozogu aga taasirin tiygizdibi, aytor
uşunday oor kündördün bir tünündö kıynalıp uktap jatkan Mamatkul ukmuştuuday
tüş köröt.

Tüşündö kay jerde jürgönü belgisiz, aylanın baarın koyuu tuman basıp kalgan,
çölbü-toobu, karış jerdi körö albay, karaylap jürgön bolot. Jol tappay karaylap
jürsö, jakın jerlerden şañşıgan dobuş çıktı. Mınday ündü kapkaydan jazbay
taanıgan Mamatkul bayagı ündü ulap, borçuk taştın tübünön kanat jayıp, bir nersege
aybat kılıp oturgan balapan bürküttü köröt. Anı körüp, üstündögü çapanın çeçip, basa
kalat. Karasa, oñoy bürküt emestey, moynu özünçö joon kazık, tırmagı bolot, teköörü
temirdey eken. Anı körgön Mamatkul balapan bürküttü bir nersege salsam deyt. Birok,
bir çeti «koldon çıgarsam tumanda adaşıp, tappay kalambı?» dep, bir turup
balapandı kıya albayt. Añgıça bolboy batış jaktan sıdırım jel sogo baştap, tuman
tarap, adegende özü kelgen çıgış tarap tazarıp, kündün közü körünöt. Eki jagın karasa,
özü kadimki bala kezde çoñoyup öskön Soñ-Köldö eken. El-jurt çogulup, tegerektep –
atçanı bar, jöösü bar. Eldin baarı çuruldap, bayagı balapan bürküttü bir nersege
saluunu suranıp turuptur. Oşondo Mamatkul: «mınça boldu, eldin nazarın sındırbay,
jaş bolso da salçu nemege salayın balapandı» dep, öydölöp bassa, kolundagı balapan
ormoloñdop tomogo salına elek başın tuş tarapka sozup, eki jagın karana baştayt.
Munun añ ala turganına çındap işengen Mamatkul ulam jogorulap, toonun başına
jeteyin dep, şaşa basıp bara jatkan uçurunda oygonup ketti.
Közün açsa, tañ jañıdan atıp kelatat, özü alka-şalka bolup terdep, tañdayı
kurgap şaldırap kalıptır. Jaşı ali eki müçölgö tolo elek bolso da köp nerseni
körüp kalgan Mamatkul tüşkö ayabay işenet, oyuna ar nerse kelip, «kap!» dep ökünö,
esine kele albay köpkö oturup, anan kübüröp dubasın okup, şeyit bolgon atababalarının arbaktarına bata kıldı. İnisi Döölötkul tüştü durus jorugan adam
bolgon, körgön tüşün ertesi oşogo jorutat. İnisi, «Keleçekten küdör üzböylü aba.
Buyursa, kayra kayrılıp Soñ-Kölgö oturgan turgan uçur kelet eken. Uuçubuz tolup, el
çogulganda jetet ekenbiz. Jeñebiz udaası menen eki erkek töröyt okşoyt, atın Bolot,
Temir koyuñuz», dep jakşılıkka joruyt. Mamatkul bul tüşün ömür boyu unutkan jok,
al tüş aga şam sıyaktuu jol körsötküç bolup kaldı.
Uşintip jakşılıktın algaçkı kabarı adegende uşul Sır-Darıyanın jeeginen
ugulat. Mamatkul ayalının tolgoosu kelip kalganın bilgende darıyanın jeegine üy
tigip, tündügünö kebez baylayt. Kudayan bolso arkı öyüzgö ötüp ketet. Uşul okuyadan ekiüç kün ötüp, Kalemkaştın tolgoosu baştaldı. Bütkön boyunan salaalagan ter ketip,
aman-esen erkek bala töröyt. Tegerektegi katın-kalaç çogulup, ırımdarın jasagandan
kiyin, ögünkü körgön tüşü köñülünön kete elek Mamatkul asan çakırıp, balanın atın
«Bolot» dep koydurat.
...Eki jıl ötüp-ötpöy, bayagı birinçi balası Bolot tam-tuñ basıp kalgan,
Kalemkaş Mamatkulga dagı bir erkek bala töröp beret, körgön tüşü öñündö dagı bir
jolu kabıl bolup, Mamatkul kiyinki balasının atın emi «Temir» koyöt. Tagdırdın
jazımışına ılayık Bolot, Temir uşul Fergana öröönündö tuulup, algaçkı körgön
jeri da Fergana boldu. Bayagı Köçök oluyanın aytkandarı tuura kelip, han Kudayan SırDarıyanın arkı jeeginen köz jumat. Mamatkul menen Döölötkul anın söögün Arstanbap
(keede Arslanbap dep dagı aytıla beret) suusunun jeegine koydu. Kudayan handın
tukumu kiyin «togolok» atalıp, tarıhçı Osmonaalı moldo Kıdık uulu bul uruktu
oşol Orotöbö menen Kojentten da kezdeştirdim dep jazat.
...Manasçı Balıkoozdun ömürü özünçö çoñ jomok, aga aldıda jolugarbız – negizi
Anjiyan – Alay, Talas – Sır-Darıya boyloru bayırtadan beri ele kırgız jerdep kelgen
jer bolgon. Oşol Balıkooz anı:
...Sırdın boyun jaylagan, sıdıra bee baylagan,
Üyü sayın bozo bar, çoguluşkan joro bar.
Joro sayın biyi bar, çoko (ortosuna) salgan ordo bar,
Kırgız, kıpçak, kurama, mañgıt degen eli bar.
Kırgızdan çıkkan Oroz degen begi bar,
Sırdın boyun güldötkön, ordo salıp türdötkön – deyt.
Orozdun tukumu tıñ çıgıp, tınbay han bolup jürüştü. Alardın biri Kalı
biydin uulu Balasagın bolot. Dal oşol Balasagın murun sart atanıp jürgön, kazır
özbek atanıp jürgön elderdi – tajikten başkası – kıpçak, kalça, jediger, kurama,
mañgıttardı oturukçu kılgan. Samarkanddan tartıp, Ürgönçtö jürgön özbekter,
katagan, kıtay, 19 uruuluu koñurat, 12 uruuluu tayçık, karakalpak, Buharalıktın köbün
Barakkan alıp barıp, Buhara şaarın saldırıp, oşol jakka alıp barıp koygon.
Fergana şaarına kele turgan çoñ suu bar. Oşol özöndün oozuna Balasagın Üç-Korgon
degen kalaa salgan. Oşentip eldin köbün, kırgızdı oturukçuga aylandırat.
Han Manas tuular aldında kırgızdar Altayga sürülöt. Bul jerde kalgan
kırgızdar bolso özünün ata-tegin unutup, arab-perster menen siñişip, islam dinine
ötköndörü türkmön, sogdianalıktar menen aralaşkandar «sart» atalat. Kiyin Manas
elin Altaydan köçürüp kelip, kayradan Anjiyan – Alaydan baştap, Talaska çeyinki
jerlerge oturguzat. Anan Çıñgız han keldi. Anın közü ötköndön kiyin Fergana öröönü
anın baldarının koluna tiyip, Tugluk Temirdin tukumu – Sultan Ahmad handın
tuşunda Şeybandın tukumu azırkı Çımkent şaarın çek kıldı. Kara kıtay, moñgol,
kalmaktardın çabuulunan kança kırgız kırılganın bilgen jan jok, uşintip emi
alakanday kırgız Ala-Toonun koynuna gana sıyıp, Ferganaga kelişpegenine eki
kılımga jakın ubakıt ötkön.
...Könbögön jerdegi jaşoonun özünçö azabı bolot. Jergiliktüü elge bat
aralaşıp, künümdük jaşoo-turmuşuna könö baştaşı oñoygo turgan jok. Tez ele könö
kaluu takır mümkün emes bolçu – jaz kelgenden baştap talaaların çañ basıp, jada
kalsa suunun sayasındagı jemiş baktar da bozorup, jakındap barsañ ösümdüktün baarı
senden suu surap turganday. Jaşoonun jalgız bulagı – kirgildenip agıp jatkan SırDarıya öñdönöt. Aylası jogunan şartka jaraşa jergiliktüü eldin köbü uşul suunun
jeegine oturuktaşıp, arı-beri köçüp-konup jürüünün bularga paydası bolboy kalgan.
Eli da tabiyattın uşunday şartına jaraşa biröölördün közün karap ötkörgön
malaylık sezimge tutkundalıp bütüptür. Çındıktı aytuudan jaltanıp, köşökörlük
mamilege könüp, alsızdarı alduularına jem bolup, eger joogo attansa tölönö turgan
akçanın demi, je tüşö turgan oljogo kızıgıp, ayla ketkenden soguşka majburlangan.
Kojoyununun açuu karagan közü menen teñ aylanıp, anın közü jok bolso başkaça süylöp,
özünön jogorkularga «lyapbay!» degen sözdön başkanı aytpagan el üçün joo talkalap,
çabışka çıguunun eç kızıkçılıgı jok bolçu. Jada kalsa salıktı da kimge tölöönün

bularga eç ayırması bolboy, eptep-septep janga tınç künümdük jaşoonu tilep, kimisi
küçtüü bolso oşogo moyun sunup, salıktardın bardık türün tölöögö könüp kalgan.
Mınday körünüş albette, tooluktarga jat. Erkin öskön köçmön eldin tarbiyası
bulardıkınan başkaça bolot. Başkalarga baş iygen adatka könüü üçün adegende
oturuktaşkan jaşoo-turmuş kerek! Tuulup-öskön toosunan ajırap, korduk körüp,
kırılıp, bul jerlerge oop kelip, erteñki kününön azırınça küdör üzüp tursa dagı
adep Ferganaga kelgenden baştap dilinen baarı bir – bayagı jılgalarında arı-beri
udurgup oynogon atır jıttuu jel, betegesi buralgan bel, aska-zoosunda arkarkuljalardan üzülböy, taştan-taşka urunup akkan suularına koşup asmanında bürkütü
şañşıp, ak muzu küngö çagılıp, alda-kaydan körüngön çokuların ketiriş bular üçün
ötö kıyın boldu. Ketire almak da emes. Elinin münözü da uşunday tabiyattın
koozduguna şaykeş bolot, aytkan sözü menen bergen anttarınan eç kaçan baş tartpay.
Keede başı-közünö karabay, jayloodogu jaz künündöy çart jarılıp, birok, kayra tez
ele başkalardın köñülünö jaga kalışat, kök şiberdey jaykalıp. Too arasında
ötkörgön mınday turmuş başınan beri eç kimge tize büktürtpöy, koşomat kıluudan
alıs boldurtup, küçtüü joo, attın külügü, betke aytılgan kurç söz menen suluuluktu
baalaganga üyrötüp, baatırlardı çetten çıgarat.
Buyursa baatırlardan azır dele uuç kur emes, oşentse da tuulup-öskön jerdin
elesi esten ketmegi kıyın, anın üstünö kaş-kirpikteri kötörülsö boldu, tee alıstagı
munarıktagan toolor közgö urunup, özünö azgırıp, samaganı erkin turmuş menen koşo
oşol toolor. Kırgızga toolordon artık eç nerse bolboyt. Birok kança samaşsa da
tuulgan jerlerine kaytuuga azır mümkünçülük kele elek, al tügül, bul Ferganadagı
çaçılıp ketken eldin baarısının kabarın aluuga çamaları jetpey, başı kay jerde,
ayagı kaysıl jurtta kalganınan kabar ala albay turgan mezgil ele.
Negizi Anjiyanga kırgız eli büt sürülgön jok. Keesinin çarkı kelbey, kalmakka
bastırıp, kolgo tüşköndör da boldu. «Kara kalmak kanduu jurt» dep, dalaylar oyrotko
el bolup kaldı. Oşolordun biri – bugu elindegi Jamankuldun baldarı. Alar murun ele
kalmak menen ança-mınça katışıp jürgön, emi kalmak baskanda tınç turgandı süyüp,
baş iyüünü tuura körüştü. Kadırı artkandan kiyin Belek, atası Jamankuldun dosu –
koñurat urugunan Börü degendi surap alat. Anın tutkunda jürgönünö otuz jıl kul
boluptur. Oşondon beri koñurattar bugularga jakındaşıp kaldı.
Jerdin baarı een. Een kalgan jerdin kayberen, jırtkıçtarı bir ukmuş. Kalıñ
kamıştın çetin taşka alsañ sözsüz bir kırgool bırpırap tüşöt. Koyöndu tayak menen
çaap alsa bolot. Belektin baldarı jaşınan añ uuloogo ışkıboz bolup çıktı. Taygan
bagıp, karışkır, tülkügö salıp, tamaşaga batışat. Bötönçö kıştın künü bozogo toyup,
uluu katın-kiçüü katındın baldarı meldeşip, taygan aydaktap (çoñ enesi Toktobektin
keşigi), tülkü kuudursa özünçö ele ırahat. Belektin baybiçesi Salmakeden Toguzbay
Elçibay, Şükür, Kojoş – tört uul. Tokolu Jarkındın törkünü sayak, andan Aldaş,
Aldayar, Tokoy, Tokoç, Satı. Eñ kiçüü ayalınan Tolubay jalgız. Toguz uuldun içinen
özgöçö Kojoşu taygan agıtıp, kuş saluuga şıgı ooyt. Bir jolu jaş karda oşol
Kojoş taygan salganı çıksa, kalmaktın Dabançı degen ulugu da bir top jigitteri
menen añ uulap jürgön bolot. Añgıça jigitter bir jakşı tülkü kaçırat, anı
ilgirtpey Kojoştun tayganı tiştep alat. Kojoş kantmek, «jol sizdiki» dep,
kalmaktın uluguna ırooloyt. Kıpkızıl bolup kubuljugan tülkü eken, kalmak
bereşendigin körsötküsü kelgenbi je maktanganıbı:
– Oy Kojoş, munuñdu birotolo iylep ber. Irooño bolso keçinde kel, köñülüñö
töp kelgen bir kızdı körsötsöñ ele alıp ket! -deyt.
Oşentip kalmak sözünö turup, ayılındagı bir kızdı Kojoşko beret. Adamdı
kuday uraarda adegende napsi buzulat. Anın kesepetin başkalar tartat. Oşondo oñoy
jerden ele kalmaktın bir suluu kızına jetkenin körgön Jarkındın baldarının içi
küyüdübü, Kojoştu tamaşaga alıp:
– Ey Kojoş, özü kalmaktın ulugu bolso, aga tülkü jokpu? Je sen bergen tülkünü
estep kaldı deysiñbi? Iroosuna kız aldıñ, jür emi oşol tülkünü Kaldamaga
tartuulap, uşunday ele tülkügö Dabançı bir suluu kız bergenin aytalı, -deşet.
Dabançı menen Kaldama biylik tizginin bir-birine ıraa körböy jürgön çagı,
Kaldamanın jılkısı köp, jok degende bir üyür jılkı alaarına işengen Kojoş
mınday akılga ınap kalat. Keliştire iylep, ayazdagı karga kayra-kayra silkip, öñünö
ogo beter kirgizet da, aga-inilerin eerçitip alıp, Kaldamanın ayılına barat. Bayagı
tülkü Kaldamaga da jagat da, çın ele al ataañdaşıp, Kojoştun aldına bir üyür jılkı
salıp beret. Köpkön baldarga emne, ayılga keleri menen beker kelgen jılkı içindegi
semiz baytaldan birdi soyup, toylop kirişti.
Balee oşol et jep, bozogo toyup oturganda baştaldı. «İylep bütsö bayagı tülkünü
bersin» dep, Dabançı bir jigitin jiberiptir. Tamagı kekirtegine tıgıla tüşkön
Kojoş, «bir ele iylemi kaldı, erteñ özüm alıp barıp berem» dep, eptep kalmaktı
jolgo salat. Anday tülkünü taap, tayganga aldırıp, iyge keltirüü üçün jok degende bir
ay kerektigin tüşüngön Kojoştun aylası ketip, «bir aylasın taptkıla» dep, Aldayar,
Aldaşka jalınat. Akıldı toguz jaşar Tolubay tabat. Enesinin üyündö andan da
jakşı bir tülkünün terisi ilinip turganın aytat. Ayıbı çukulsa başınan
ajıraarın bilgen Kojoş arga jok, kiçüü enesinin üyünö kelip, «orduna tak oşondoy
tülkü karmap berem» dep, udaba kılıp, Dabançıdan kutulat.
Oşondo Kojoşton kasiet kaçtı. Say-saylardı kıdırıp, altıgana, çiylerdi
añtarıp jürüp taygandarına bir da tülkü aldıra albay koyöt. Añgıça jaz kirip kelet.
Ubadasın atkara albay kalganda tülkünün orduna bayagı kalmak kızdı öz enesinin
küñülöşü bolso da Tolubaydın enesine berip kutuldu. Sanjıralarda Kojoştun uulu
Obolbektin dagı kuş tilin tüşüngön, mıktı münüşkör çıkkanı aytılat.
Köp ötpöy Kaldama menen Dabançı kelişe albay, biylik talaşıp çabışa
ketkende, Dabançı birinçi Belekke kelip, «baldarıñ tıñ, toguzun teñ maga ber,
Kaldamanı çabalı» deyt. Belek oşondo makulduk berimiş bolot, birok, korkkonunan
tün jamınıp Narındın Kazan-Kuyganın jaylagan Kaldamanın aldına köçö kaçat1.
Oşentip Ala-Toonun çıgışın azırınça jer jaynagan on san oyrot eelep
kaldı, emi kalıñ joonu kayra sürüp çıguuga bir top ubakıt kerek. Demek, bizdin
kaarmandar Ferganada dagı bir top jılı turat, andıktan bul örööndön kabar alalı.
Narın suunu jeektep, Kök-Beldi aşıp, Kara-Köl menen Kara-Suunu keçip ötsök,
Ürkördün beli arkıluu Üç-Korgongo tüşöbüz. Ürkördün beline çıkkan janga büt
Fergana öröönü alakanga salganday körünöt. Oñ jagınan At-Oynook, Çatkal, Kurama,
sol jagı Babaş-Ata, Fergana too kırkaları, artınan Türkstan, Alay tooloru kurçap
jatat. At-Oynook toosun jarıp çıkkan Narın darıyası eñiştep barıp, Kara-Darıyaga
koşulganda aytıluu Sır-Darıyaga aylanıp, örööndün tak ortosun kesip ötöt. Dagı
ıldıylap barsak, Sır-Darıyaga köptögön kuymalar koşulat. Ürkördün belinen tüşüp,
Üç-Korgongo jetkende, jol ekige ayrılıp, sol jaktı közdöy burulsak, ataktuu
Anjiyanga jetebiz. Anjiyandan çıgıp, tündükkö bagıt alsak Kuva, Kuvadan ötsök
Fergana, anan Margalañ.
Üç-Korgondon çıkkanda eç jakka kayrılbay, tüpsüz tündük-batışka bagıt alsak,
anda adegende Namanganga kelebiz. Aga jakın jerde Kasan menen Aksı. Attarı tarıhta
altın tamgaları menen jazılıp kalgan bul şaarlardı artka kaltırsak Kokongo
jetebiz. Sır-Darıyadan köp alıstabay jürsök – Kokondon arı Beş-Arık, Kanibadam,
Kojent. Kojentten arı Oro-Töbögö kezek kelet. Kiyinkisi Samarkan menen Buhara.
Uşul Ferganadagı köp şaarlardın içinen bizdin jakından taanışa turgan jalgız
şaar bar. Al – Kokon!
Birok, al mezgilde kiyinki Kokondun ord-tübü jok bolçu, oşonduktan atagı
alıska ketken Kokondu azır öz kolubuz menen turguzuuga mümkünçülügübüz bolot.

S. Abramzon Toguz-Torodo turgan kalmaktar jönündö köp ulamış çogultkan.
Biz süröttöp jatkan uçurda başı Alay toolorunan baştalıp, tüzgö tüşköndö
Suuktun1 Sır-Darıyaga koşulgan jerinen orun algan kiyinki Kokondun ordunda TokoyTöbö, Töbö-Korgon, Jankent, Partak, Balakan, Kaynar, Targıba, Çadak jana Çamaşbiy
degen kıştaktar jaygaşıp, al kıştaktarda kurama, mañgıt, kıpçak, sarttardan
kuralgan mayda uruular2 turgan. Anan oşol eldin arasında Çamaşbiy kıştagına
jakın Dıykan-Too degen jer – miñ urugunun jeri eken, alardı Ajının (Haji) uulu
Aşıralı degen biyi biylep, jalgız erkek balasının atı Şooruk (Şahruk) bolot.
...İlgeri, ilgeri Abu Said han azerbayjandarga karşı jortuulga baratıp, joldo
ölüp, Buhara anın uulu Sultan Ahmad Mırzaga tiydi. Oşonu menen Amir Temirdin
uluu mamleketi ıdıray baştayt. Adegende ele Sultan Ahmaddın inisi Ömür şeyh
Fergana öröönündögü özünö karaştuu aymaktı köz karandısız dep jarıyalap jiberdi.
Birok ömürü kıska eken, al 1494-j. kaza bolup, Anjiyan anın 12 uulu Mırza Zahriddin
Baburdun kolunda kaldı. Al da köpkö çıdagan jok. Tınımsız tak talaşuulardan ulam
Fergananı taştap, argasız İndustanga kaçat. Al ketkenden kiyin Fergananı kimder
gana başkarbadı. Keede keçinde başka, erteñ menenkisin başka han biylep, kaarın
karapayım el tarttı.
Oşondo kalayık kalktın atınan sakalduular çogulup:
– Ilayıksız adam başkarsa, abalıbız kuruyt eken. Kantkende mınday baleeden
kutulabız? -degen suroogo joop izdeşet.
Oturup, aga joop taba alışpayt, akırı başka bir ayılda akılman karıya bar
ekenin ugup, oşonu aldırıp, aga da bayagı suroonu berişet. Al miñ urugunan çıgıp, öz
uruguna janı abdan açıgan adam eken.
– Anın jolu bar. Bizge eñ birinçi han tukumu kerek. Birok bir da han öz balasın
me dep, körüngöngö bere salbayt. Bere salgan kündö dele al jarıtpayt. Tak talaşçular
koşo tabılıp, azabın tartabız. Han tukumunan bolgonu menen bizge küyüp, kaçsa başka
jakka batpay turgan adamdan karaylı, -deyt.
Oturgandar eç nerse tüşünböyt. Uşunu gana kütüp oturgan akılman oşondo tok
jerin aytıp:

Azır emnegedir Soh bolup kaldı.

Kiyin uşul uruktar birigip, azırkı özbek elin tüzüşkön. Birok Balıkoozdun

sanjırasında arabdar kelgenge çeyin ele bul uruular kırgızdar menen birge Sırdın
boyun jaylap turganı aytılat.
–Emese, anın jolu mınday. Balança jerden Babur öttü ele dep, oşo jerden
beşiktegi bir balanı taap algan bololu. Kiyin anı Baburdun 1 balası dep jarıyalap,
biy kötörüp alabız. Oşonu menen öz tukumubuzdan han çıgat. Eline küyöt, -deyt.
Alda kaydan alıstı körö bilgen mınday akıl baarına jagıp, makul boluşat.
Birok kimdin balası ılayık degende, talaş kayra baştalat. Ar kim öz balasın, öz
balası bolboso jakın-alıs tuuganın baldarın sunuştap kirişet. Arı ketip, beri
ketip, çır küçögöndö bayagı çal tura kalıp:
– O-o, akılmandar, bizge çın ele Babur attuu adamdın balası kerek, bolboso
kıñır iş kırk jılda deyt, kiyin baarı bir anın kim ekeni bilinet. Kalp
aytkandardın tukumu soolup, akıretke barganda tozokko tüşpöybü,– deyt.
Tozoktu ukkanda talaş toktoyt, berkilerdin esi çıgıp, aytaarga söz tappay,
şılkıyıp kalışat. Jok Babur je anın balasın (al da jok) kim tabat?
Anda berki maseleni kabırgasınan koyup:
– Arañarda Babur degen adam barbı? -deyt.
Suraştırışsa Babur attuu kişi bolboyt. Añgıça oturgandardın içinen biröö
tura kalıp, bayagı akılmandın özün körgözöt. Atı çın ele Babur eken. Kep törkününö
oşondo gana tüşünüp, «toboo, akılıña bali!» deşti. Anan, anın öz balasıbı je
neberesibi, işi kılıp, oşol tukumdan jañı tuulgan bir balanı jasanta kiyintip,
jasalgaluu beşikke bölöp, Kojentten Kanibadamga ketken jolgo kaltırıp:
– Kiyik emizip.., başınan kuş aylanıp uçup jürüptür...– degen añız taratıp,
eldi işendirşti.
Bul okuya Babur ölgöndön 15 jıldan kiyin je 1545-jılı bolup ötöt2.
Oşondon ulam «Altın Beşik – ay böbök» degen ulamış jaralat. Şooruk 1 oşol
Altın Beşiktin on birinçi muunu bolçu.

Kızık jeri, «Kokon handıgının kıskaça tarıhının» avtoru V.P. Nalivkin

(1852–1918) «Babur name» menen ferganalık bilimdüü tarıhçılardın biri da taanış
emestigin, sarttar da Baburdu abdan jaman körüp: «...bir jolu asmandan «han Babur –
anı ur, anı ur!» degen ün çıgıp, el çogulup, Baburdu tokmoktop öltürgönü» tuuraluu
okuyanı ar kaysı jerden köp ugup, sarttardın Baburga karata mınday ters pikirine
tüşünbögönün jana mınday ulamışka tañ kalganın jaşırbayt.

Bul okuyanı Babur da («Babur name»), anın tukumu da («Akbar name», «Jahanger

name») eskerbeyt. Baburdan Humayun, Kamran Mırza, Askar Mırza, Hindal Mırza attuu
uuldar kalıp, alar Babur negizdegen İndiyadagı Mogoldordun Uluu imperiyasın
biyleşken.
...Kiyin Aşıralı elin alıp Çamaşbiy kıştagına jer kotorup kelip, biylik
talaşuudan ulam koşuna Çadakta turgan mañgıttar menen karşılaşıp kaldı.
Buhara handıgının küçöp turgan uçuru. Fergana öröönünün içi azırkıday emes,
jayıttar een, oşol een jerde kayberender köp, kün salkındaganda jergiliktüü bekter
ermektep, añçılıkka çıgıp, sayrañ kurgandı adat kılıp algan. Uşunday kündördün
birinde Buharanın emiri Abdul-Aziz köñül açıp, añ uulamak bolup, jigitteri menen
Aşıralının üyünö tüşöt. Al kezdin adeti boyunça emir kelip tüşkön üydün zobolosu
tez kötörülüşü mümkün, oşonduktan mınday barktuu konoktun Aşıralının üyünö
kelişi koşuna Çadak kıştagında jaşagan kojolordun için küyöt. Oşentip, alar
anıkına tüşkön emirdi tımızın öltürüp, jalaasın Aşıralının özünö jabuuga
jaşıruun çeçim kılışat.
Alardın aramzalıgın Aşıralı kaydan bilsin, jigitterin çogultup, kele
turgan konoktun kamın körüp, öz işi menen alek bolup jürgöndö, uulu Şooruk kiripçıgıp, arı-beri oynop jürüp, oydo jok jerden janagı kojolordun jaşıruun sırına
kübö bolup kalat. Jaşıruun sırdın jaşıruun bolboy kalışı bat ele, jaman jeri aga
kübö bolgon adamdın ömürünö korkunuç tuuluşu mümkün. Birok Şooruktun ajalı jok
eken, al tügül bolgonun bolgondoy, ukkanının baarın atasına bildirişi – keleçekte
anın atak-dañkka jetişine jol açtı.
Aşıralı biy adegende işenbey, içinen «bala degen bala» dese da, ne bar-ne jok,
başka janga bilgizbey tekşerip körmöy bolot. Kalp bolso balanın keleçegine zıyan –
çın bolso anısın körömün dep, üydö oturgan emirge keñeşip, anan ertesi başka bir
kişini emirdin tak özünö okşoto jasantıp, añ uuloogo jönötöt. «Emirdin» añ
uuloogo attanganın körgön bayagı karasanatay kojolor añdıp kelip, artınan kol
salaarda, bukturmada turgan emirdin jeldetteri kojolordun birin koyboy kırıp
salat. Altınbeşiktin tukumuna duşmandık oylogon kojolordun abiyiri açılıp,
uşunu menen Aşıralı biydin zobolosu ogo beter kötörülmöy boldu. Iraazı bolgon
emir Buharadagı ordosuna kaytarında «Şooruk boygo jetkende sözsüz maga jiber» dep,
koş aytışıp, jolgo tüştü.
Emirdin buyrugun esinen çıgarbay jürgön Şooruk aytılgan ubak kelgende anın
aldına barat. Barsa, anın bayagı kızmatı emirdin esinen çıkpaptır, jıluu kabıl
alıp, taktının jol-jobosun üyrötüp, janına bir top alıp jüröt da, kaytaar ubak
kelgende aga «atalık»– degen naam berip uzatıp, sırtınan koldoo körsötö baştayt.

1710–22-jıldarı biylik kılgan.
Tuura on segiz jaşta eken – miñ tukumunan çıkkan Şooruktun «atalık»
naamına jetkende.
Atasının orduna oturgandan baştap Çadak menen Çamaşka biy bolup, aylanategerek «Şooruk atalık ibn Çamaşbiy» deşse, tarıhka Kokondun birinçi biyi bolup
taanıldı. Kiyinki Kokon handıgının özögün da uşul eki kıştak – Çadak menen
Çamaş tüzdü. Oşol Şooruk atalıktan Abdırahim (Abd-ar Rahim), Abdıkerim (Abd-al
Kerim), Şadı degen üç erkek jana Altınbeşik degen bir kız tuulat. Anan Ferganaga
oop kelgen kırgızdardın kömögü menen çınıgı Kokon handıgının paydubalı
tüptöldü.
Kokon şaarı turgan jer al kezde Eski-Korgon dep atalçu, kiyin-kiyin anın
janına jañı kıştak kurulup – al Jañı-Korgon degen atka kondu.
…Kündör ötö beret akırındap ayga, aylar jılga almaşıp. Birok bolup ötkön ar
bir okuyanın artınan sözsüz jañı natıyja çıgış kerek debedikpi, oşonduktan
oyrottordun jasagan çabuulunun zalalı jalpı Orto Aziyaga birdey tiyip, al jerdin
abalı akırındap özgörüügö uçuray baştadı. Birinçilerden bolup Orto Aziyadagı eñ
küçtüü handık – Buhara handıgı alsıradı. Anı sezgen jergiliktüü bekter astırtan öz
aldınça biylikke jetüügö umtulup, emi ölkö bıtırandı bolup bölünüp ketüü
korkunuçu aldında kalat. Bıtırandılık baştalsa, anda jakın koñşulardın bayagı
adatka aylangan çabışı kayra küçöp, alı jogunun künü bütöt.
Oşentip, mınday kezde joosun körsö şaşpagan, ölümdön kayra tartpay, örttöy
küygön kurç jigitter közdön uçkan uçurga keldik. At üstünön künü-tünü tüşpöy, jalañ
çabış menen er jetken kırgız jigitterinin bul jerde da keregi tiymey boldu.
Jergiliktüü el bolso akı tölömöyün soguşpayt, al emi köngön jeri – too arasın
kaltırıp, jañı sürülüp kelişse da namısına tiyip koysoñ boldu, kırgızdar kaalagan
mansabıñdı alıp beret. Bolgondo da beker.
Jañıdan baş kötörüp, döölöt kütö baştagan bul jaktagı bekterge uşintip,
kırgızdardan jigit kuroo saltka aylandı. Aldardı mınday işke adep paydalangandın
biri Buhara handıgınan algaçkılardan bolup bölünö baştagan Kojenttin begi Akboto1
boldu. Al, adegende Alayda jürgön adigine uruularınan jigit kurap, jañı kelgen
küçkö tayanıp, tegeregindegi koşunalarının tınçın ala baştayt. Birok uşunun
ayınan eki uuluna koşulup Akbotonun özü Şooruktun uulu Abdırahim kolduu bolup
ölüp, anın orduna Abdırahimdin inisi Abdıkerimdi oturguzup tınışat. Andan
kiyin Çamaştın biylerine ataañdaşkan Oro-Töbö menen Margalañdın bekteri da
kırgızdardan kol kurap kirişti. Kiyin kırgızdar aytıp jürgön; «kırgızdardı
baatır desek, kaçkanıbız bazar başı» degen uçkul söz uşul mezgilge tuş kelet.
Emi, al kezdegi jaşoonu jana oşol mezgildegi adamdardın kulk-münözün
azırkı uçurdagıday elestetsek, anda çoñ jañılışkan bolobuz. İreti jok ayıldar,
ireti jok turmuş…
Bul jerdegi jaşoogo karaganda başka, alısıraak jerdegi jaşoo oñtoyluuday
sezilet. Jalgız bolsoñ oşol zamat koşunaña jem bolosuñ – jaraktuu erkekterdin
baarı köçmön kalkka okşoş – bügün bul jerde bolso, erteñ takır başka jerde. Keede
tübölük kaytpay kalat. Ayla jok, mınday jaşoo kadimki könümüş körünüşkö aylangan.
Kimisi küçtüü bolso, anda soguştu birinçi oşonusu baştayt.

Anın ata-tegi kim bolgonu jönündö alige tak maalımat jok. Tarıh

kazaldarında keede «jüz», je «kırk» urugunan, keede anık «kırgız» delet. «Kırk»
boluşu çındıkka jakın.
Jaş bolgonu menen Şooruk atalık da azırınça başkalardan ayırmalana elek.
Ar nersenin oñtoyun kütüp, kiçineden küçöp kele jatat…
Biz bayan kılıp jatkan ubaktagı Ferganadagı kıskaça abal dal uşunday bolçu.
Mamatkul da öz ordun taap oñolup, kiçineden tıñıp, tegeregindegi kırgızdardı
jıynap, jañıdan taanış kütüp, adegende ele uşul Aşıralı menen til tabışıp,
mamile tüzdü. Aşıralı düynödön kaytkandan kiyin ata jolun ulagan Şooruk dagı
Mamatkul menen mamilesin üzgön jok (alardın mınday mamilesi kiyinki Erdene
menen Narbotogo çeyin ulanat). Azır Bolottun balakatka jetip kalgan uçuru, aga
Şooruktun kızı Altınbeşikti kayındaştı.
Turmuşta kün sanap köböygön kıyınçılık adamdın akılın arttırıp, kadam
sayın jolukkan kokunuç kubatka-kubat koşup, munun baarı adamdı kıraakılıkka
üyrötöt. Zamandın özü kataal, birok anın sabak boloor jagı da bar. Buga turmuş özü
takşaltat. Bolo turgan uuldar tarbiyanı uşunday zamandın özünön alıştı. Şartına
jaraşa Mamatkul uşunday turmuşka könüp, iştin aldı-artın oylop, anan bir çeçimge
kelip, keleçektin kamın körüünü üyrönüp jattı. Köpçülügü tajırıyba toptop, bayagı
baş-ayagı bilinbey, çaçılıp ketken elin çogultuunun araketine öttü. Al kezde
keleçekten ümüt kılgan adamdardın jalgız parzı uşul bolçu – Mamatkul, Koşoy,
Koñurbaylar çogulup, tuulup-öskön jerinen kabar aluu üçün kişilerin attandıra
baştayt.Bolot menen Temir adegende agası Tınayga koşuldu. Ata-babalarının dañkına
tayanıp, özülörün «manap» atagandar kiyin çıgat, azırınça bul zamandın bir jakşı
jagı, ar kim öz erdigi menen dañktala turgan kez ele.
Kudayan ölgöndön kiyin Tınay Mamatkuldun kolunda kalgan, anan uşul jaktan
üylönüp, Satıbaldı, Atake degen uuldarı törölüp, keleçeginen eç kam sanabayt. Jaşı
jañı otuzga jetip, keede işi oñunan çıkpasa da baştı jerge saluunu bilbey,
taalayına tuş kelgen tagdırı törölgöndön baştap mañdayınan sılap erkeletpese da,
barı-joguna kabagım-kaşım debey, el oozuna alıngan kezi. Kurçtugu menen öjörlügü
aykalışıp, ansız Şooruktun bir dagı jumuşu bütpöy kalat. Al kezdegi erlerdin
jumuşu – jortuulga attanuu. Eñ başkısı uşul.
Kokon handıgının atagı Narbotonun tuşunda gana çıga baştayt, kiyinki çoñ
handıktı biriktirüüdö Tınay baştagan kırgızdardın kılıçının mizi ketildi.
Fergana öröönündö bular jürbögön jer kalgan jok. Anan, uşunday jürüştördün
birinde kiyin büt kırgızga belgilüü bir okuya ötüp, al okuya azırkıga çeyin unutulbay,
ar kimdin oozunda ar kanday bolup aytılıp kelet.
Bul Tınaydın eki ata ötkön tuuganı Oljotaydın okuyası.

Şooruktun uulu Abdırahim Margalañdı eki jolu kamap, ala albay, Mamatkulga
kayrılat. Al makul bolup, sarıbagış, soltodon köp kişi Abdırahimdin koluna
koşulat. Bul jolku uruşta da çepti korgogondor katuu karşılık körsötüp, anı kamoo
bir top küngö sozulup ketet. Katuu aybat körsötkön korgooçular bir jolu kapıstan
darbazadan çıga kalıp, kamoogo algandardın özdörünö at koyuşat. Biri-birin
kırçıldata kırışkan kanduu kırgın bolup, Abdırahim da salgılaştın tak ortosunda
jürüp soguşat. Oşondoy salgılaştın birinde al eç nerseden taymanbay, uruştun çok
ortosunda çabışıp jürgönün bir baatırdı köröt. Bardıgı ele uruş kılat deñizçi,
birok, munun butunda ötügü jok, jıñaylak soguşup jürüptür. Jaz ali kele elek, sırtta
ali suuk, Abdırahim tigini adegende baykamaksan bolot. Ertesi uruşka kirgende
karasa, bayagı dagı ele jıñaylak boydon soguşup jüröt. Anan uruş ayaktap, Margalañdı
eelegenden kiyin bayagı jıñaylak baatırdı çakırtıp alıp, anın daregin surayt.
Körsö, anın ayagı ayabay çoñ neme eken, butuna çak ötük tabılbay jürüptür. Oşondo
munun butun körgön el menen koşo Abdırahim da külüp, aldındagı aldında jatkan
asıl buyumdardı körsötüp:
– Kaalagan buyumuñdu al. Saga çak ötük bir tabılsa, Anjiyandın bazarınan
tabılat, -degen keñeşin aytat.
Al kezde jakşı ötüktün kunu argımak atka tete, Anjiyandın kabarın ugup, bir
künü janına Tınaydı alıp, but kiyim izdep Anjiyandın bazarına kelet. Bazardın
baş-ayagı at çabımga jakındap kalıptır, ustakana menen aşkanadan baş adaşat. Tınay
karap jürmök bele – attan tüşpöy, agasına but kiyim suraştırıp kiret. Birok
ötükçülördün katarın kança kıdırganı menen tiginin ayagına çak but kiyim
jolukpayt. Oşondo bazar aralagandan tajagan Tınay:
– E-ey, çoñ ayakka çak ötük kimiñerden tabılat?– dep, at üstünön ün salat.
Anın ünü bazardın baş-ayagına jetip, anın sözünö tüşünbögön kee bir
soodagerler kayra:
– Nima deydi?.. Nima deydi? – dep, bir-birine karap, kujuldap kalışat.
Tınay bazardın içi daana körüngön döñsöö jerge toktoy kalıp, soodagerler
daana körsün üçün janındagının bagaleginen alıp, anı at jalınan aşıra:
– Mobu ayakka çak çarık kerek, kimde bolso beri kelsin!– dep, dagı bir jolu
jar salganda, tiginin ayagı keminde eki çoñ karışka jakın ekenin körgön sarttar
külüp:
– Yaa, judaa ayak eken, judaa ayak eken, bizde mınday bolmaydı, – dep, baştarın
çaykayt.

Uşintip Anjiyandın çoñ bazarınan ayagına çak but kiyim tabılbagan çoñ ayak
adamdın atı Oljotay ele.
Oljotay Tugurdun balası. Jaşı Tınaydan bir az uluu bolso da, çoguu ösüşkön.
Uşul okuyaga baylanıştuu Oljotayga «çoñ çarık» degen at jabışıp, kiyinki tukumu
dagı uşul atka kondu. Oljotaydan kırgızdı büt düynögö taanıtkan ataktuu manasçılar
tuulgan. Alar kadimki Balıkooz menen Şapak.
Eköönün teñ bizdin bayanga tieşesi bar.
...Jookerlerinin sanı köböygön sayın kol başçının araanı da oşonço açılat.
Margalañ başı ele. Kiyin-kiyin dagı tolgon şaarlardı alıp, ayagında Şooruktun
tukumdarı birin-biri öltürö baştayt. Jada kalsa ata-balanın kızıkçılıgı dal
kelbegen uçurga jetebiz.
Kırgızdardın Anjiyanga kelişi menen jookerçilik kızmat dagı jakşı jolgo
koyuldu. Baatır başı, miñ başı, pañsat başı, jüz başı, tak başı, mergen, kara çayan
degen askerdik tüşünük uşul mezgilden baştalat.
Birok munun baarı sebep, natıyjası aldıda!
Jaykalgan Ala-Toonun koktu-kolottoru menen jılgalarında at jalında oynop
jürüp, mookumdarın kandıruunu bilbegen Bolot menen Temirdin jaş kuragı da
jayının ısıgı meeden ötüp, çañınan oozdor kurgagan uşu Sır-Darıyanın boyunda öttü.
Balalık kez barkka ilinbey köz irmemde ötöt, anın üstünö eldin başına tuş kelgen
kıyın-kezeñ bularga balalık degen tüşünüktün emne ekenin sezdirgen jok. Oşol zaman
bulardı tez jetiltip, jañıdan öspürüm bolgon kezinde çoñ kişinin jumuşuna
aralaştırdı. At jalın tartıp, eerge köçük baskandan baştap, eköö teñ uşunday
jookerçilik turmuşka baş sayıp, agası Tınaydın janınan çıkpay, kiyin anın
erdikterin ulantışat. Emi erdik degendin özü – başınan bat könö kalçu adat emes,
anın jaralışına köp nerse türtkü bolot. Eñ başkısı baatırlar körsötkön kayratdem. Degi ele kayrattın özü bardık erdiktin başatı, aytalı degenibiz, Bolot menen
Temirdin keleçegine uşul Tınay türtkü berdi. Kırgızda mınday tukumdu kemiginen
dagı, keşiginen dagı deşet.
Munun baarı Şooruktun köz jazdımınan kalbaptır, bulardı başkalardan
ayırmalap, bara-bara özünçö kıldat jumuştarga dayarday baştadı.
...Kokonduktardın adatı bar – suluu kız menen külük attın daregin uksa boldu,
uktay albay azap jep, aga jetiş üçün kolunan kelgenderin ayaşpayt. Başkalardın için
küygüzüp, közün arttıruu bularga adattan tışkarkı mansap. Eñ başkısı eñsegeni kolgo
tiyse bolgonu. Baasınan baş tartışpayt.

Kiyinki okuyanın dagı baştalışına dal uşunday jakşı jılkının daregi
sebep boldu.
Oşentip, kündördün birinde Şooruk Tınaydı özünö jalgız çakırıp alıp:
– Baatırlar azır çetten çıgat, andan körö jakşı jılkını tapkan kıyın. Bir
kıpçaktın kolunda asıl tukum aygır bar dep uktum. Taşkenttin üstü, Çıyırçıkta
eken. Mınday işke başka kişi jarabayt. Özüñ tañdap, janıña jaragan jigit alıp,
maga oşol aygırdı alıp ber, emgegiñdi unutpaym,– dep içindegi sırın aytat.
Atasın oynotkon kan, balasın dagı oynoto turganın ilim dalildegen – mınday
kıldat işterden kırgızdar ezeli baş tartıp körgön emes – şak ele makul bolot.
At suutup, azık kamdap, uşular jarayt dep, janına Bolot, Temirdi alıp, buytka
joldorgo salıp, tünküsün jol jürüp, akırı baya aytılgan darek boyunça Çıyırçıkka
jete kelet. Akırın akmalap, ukkan belgilerin salıştırıp, bayagı baydın ayılı
arkıluu mal jaylagan jayıtın da tabışat.
Mezgil erte jaz bolso dagı kün tiyse boldu, oşol zamat bul tarapta mee
kaynatkan ısık baştalat. Munun jayın jakşı bilgen Tınay kün arkan boyu
kötörülgönçö bilinbey, daldoo jerde jaşırınıp oturdu. Kaçan kün kötörülgöndö
jılkılar tınçıp, ıloolop, jooşup kalat. Kütüp tursa maldan murun özülörü ısıktan
tajagan jılkıçılar kölökölöp, çöp alaçıkka jitişti. Tınayga uşul jetpey
turuptur. Attardın janına Bolot menen Temirdi kaltırıp, özü jöö kelip, ıloologon
jılkını aralay, bayagı aytılgan tüspölgö joromoldop, közdöp kelgen asıl tukum
aygırdı tabat. Şooruk aytkanday, körgön adamdı kıya ötkörböy turgan janıbar eken.
Moynu koykoyup, jal-kuyrugu çubalıp, öñü özünö jaraşkan çımkıy kara, anın
tukumunan dalay argımaktar çıkçuday – kabarı alıska ketken aygırga Tınay jakındap
kelip, çapanının etegin toso akırın «po-polop» ün çıgarsa, imerilip kalat. Jaldan
alıp, moynun kaşıp jooşutup, muruntadan dayar jügönün başına katıp, jetelegen
boydon jılkılardan çettetip barıp, üstünö ırgıp minet. Oşondo janıbar öz
üyürünön birotolo ajıray turganına çındap közü jetse kerek, janının bardıgınça
azınap jiberdi. Aga joop kılıp kalgan beeler kişenep, aytor bayagı ısıktan
kölökölöp alaçıkta jatkan jılkıçılar tuyup kalat. Çak tüştö jılkı aralap, aygırın
mine kaçkan jalgız adam ekenin körgöndö, dayar turgan attarga jaydak minip, uzap bara
jatkan Tınaydın artınan tüşüşöt. Birok jañı ele küülönüp kalganda, jol tosup
turgan Bolot, Temir kaptaldan çıgıp, at üstünön tomoloto sayıştı. Oşonu menen dagı
başka kuugunçular bolbosun deşken bular teskeri joldorgo salıp, iz jaşırıp, bayagı
sugu tüşkön aygırdı Şooruktun koroosuna kiyrip berişti!

Munu menen okuya ayagına çıkkan jok, kınıgın algan Şooruktun araanı ogo beter
açıla baştayt.
Azır al Tınaylar alıp kelgen aygırdı tegerenip, eñsep jürgön kızıgın tarata
tursun, biz bolso bayagı een kalgan Ala-Toogo dagı bir jolu kayrılıp, al jerdegi
oyrottorgo kezek bereli.

***
1690-jıldın iyul ayında tañdalmaluu jıyırma miñ asker jetektegen Çin
imperiyasının kol başçısı Anri Ürköy suusunun jeeginen Boşoktudan sokku jep,
aman kalgan kolu menen artka çeginüügö argasız boldu. Bul salgılaşuu tarıhta
«Olokoy kölünün aldındagı soguş» dep atalat. Oşondo Jungar handıgı menen mından
arı oynoo bolboy turgandıgına közü jetken imperator Kansi başka amal izdep kirdi.
Kalmaktarga elçisin attandırıp, uruksatsız kol salıptır dep, Anrini kalp
künöölödü. Başka arga jok, betme-betke azırınça alı jetpeyt, anın üstünö
imperiyanın tüştük-çıgışı da tınç emes. Oşentip azır çin ökmötü Kiçi Buharadagı
musulmandardan jölök izdep jürgön Araptandı jeñ içindegi közürdöy suurup çıktı…
Señgenin uulu, Erdene baatır koñtaajının neberesi. Tarıhka «Çıgan
Araptan»1 degen at menen kalat. Juñgar handıgının tarıhında ekinçi jana akırkı
koñtaajı bolup taanıldı. Munu kayra-kayra taktap jatkanıbız – ubagında kırgız
menen kazak jekeme-jekege çıgıp, sayıp algan joonun baarı koñtaajı, jok degende han
bolup çıgat. Sebebi baarına belgilüü (çukulap, jabuusun açpay ele koyölu).
Kiyinki oyrot handarı da murdagı Köçüngö teñelüü üçün özdörün «koñtaajı»
ataşat. Birok mınday atak alarga jukkan jok. Oyrottor mınday naamga ar bir adam öz
erdigi menen gana ee bolot dep, mınday kasiettin Araptanda bolgonuna çın dilinen
işenet...
Araptandın on-on bir jaşaar kezi. Erte jaz. Jıldızda bir neçe kün katarı
menen köz açırbay, boroşo urup, köp ötpöy kayra aba jılıp, nakta jaz kelgendey, artı
jaanga aylanat. Kar artınan jaagan jaan murunku kardı eeritip ketti. Birok anın
artınan karmagan katuu ayaz eerip jatkan kardın baarın muzga aylandırat. Anısı az
kelgensip, ertesi ele alay-dülöy boroon baştalıp, murunkudan da oor kar tüşöt.
Köçmön kalk üçün jaratılışta mından artık joo bolboyt, çöp taap jey albay kalgan
mal tuş tarapka çaçılıp, uşunu menen büt çölkömdö uluu jut baştaldı. Jarım ayga

Ar eldin tıbışına ıñgaylaşıp, keede Tsevan, Tsegan, Suañ, Şıgan Rabdan dep

aytıla beret. Oyrot tilinde «Çigen» – kımız, ayran; «Tsahan» – ak.
çukul kündün közü açılbay, boroon basılganda el-jurttun baarı çaçılgan malın
tügöldöp, tirüü kalgandarın çogultup kirişet. Mınday mezgilde it-kuş dagı koldon
talaşıp, eldin aylasın ketirip kiret. Bul jolu da oşondoy boldu. Atasının
örüşünön bir üyür jılkı dayınsız bolup, anın içinde Araptanga ençilengen bir tay
koşo jogoldu!
Köçmön kalkta balaga ençilengen maldan kımbat nerse jok, jogolgon tayına içi
açışkan Araptan eç kimge daynın bildirbey, üydön çıkkan boydon bir neçe kün
dayınsız ketet. Artınan eldin baarı çuu tüşüp izdep:
– Mınday suukta bala emes, çoñ kişi da üç kün çıday albayt, -dep, anın soo
tabılışına işenbey, izdöönü toktoto turgan bolgondo kapıstan özü keldi. Koynunda
karışkırdın böltürügü bar. Körsö, oşol aymaktagı üñkürgö bir karışkır
böltürüktöyt eken. Böltürüktör torolso, alarga jem kerek. Jut bolso, adaşkan mal
toltura, karışkırlardın oozu kurgabayt. Oşondo bayagı jogolgon tayın izdep,
boroondo adaşıp ketken Araptan, tak uşul ünkürgö tuş keliptir. Jolukkan jalgız
jılımtık jer uşul, janındagı kanjar menen böltürüktördü öltürüp, çoñuraak bir
böltürügün koynuna sala koyup, suuktan aman kalat.
Mınday jorukka tañ kalgan el-jurt balaga ukmuştuuday keleçek joruyt.
Oşentip, Araptanga jol açkan kök jal karışkır bolgon...
Azır anın tübünö jetçülör menen taanışalı.
Adegende boloçok kayın atası Köçürdünün ayınan atalaş agası Kaldañ Boşoktu
menen karşılaşıp, Kiçi Buharaga kire kaçkan. Boşoktu bolso bul taraptan kam
sanabay, çin askerine karşı küröştö. 1690-jıldın avgust ayı. Ulanbutu degen jerde
çin askeri menen Boşoktunun çeçkindüü salgılaşuusu bolup öttü. Çin askeri 100–110
miñ, kalmaktar 20 miñden aşıgıraak birok, bul uruş eki tarapka teñ jeñiş alıp
kelgen jok. Çin askerinin negizgi özögü kalmaktar çögörüp koygon töölördön ötö albay,
sol kanattan çabuulga kire turgan atçan jookerler sazga tıgılıp kalışat. Tört küngö
turuştuk bergen Boşoktu ayagında kolun tündüktü közdöy alıp ketti.
Uşintip Juñgar asker küçün içten gana talkaloogo bolo turganına közü jetken
Kansi emi Araptandı koldoogo almay bolot.
1696-jılı Kaldañ Boşoktu Kalkada kurçoodo kaldı.
Çeçüüçü salgılaşuu oşol ele jıldın iyun ayında bolup ötöt. Kanjıgaga jan
baylagan Boşoktu 4–5 miñ jooker menen sanı 30 miñden aşık duşmanına çabuul
koydu. Mınday öjörlüktü kütpögön çin askeri az jerden talkalanıp kala jazdayt.
Aldıñkı katardagı jookerler turuştuk bere albay, kaçuuga baş koygondo, buytkada
dayar turgan çin askerinin ekinçi bir bölügü arttan kol salat. Uşul salgılaşuuda
Boşoktunun köröör köz ayalı Anu katardagı jookerlerge koşulup soguşup, kolunan
kılıçın tüşürböy jürüp kurman boldu. Kalmaktar kırılıp, Boşoktunun aylası
tügöndü.
Şayı oogonun bilgen Araptandın uulu Ayuuçu anın artınan sürö tüşüp, Kaldañ
Boşoktunun aman kalgan kolun Töröljü suusunun jeeginen talkaladı. Bul jolu da
Kaldañ Boşoktu tündün kirişi menen aman çıktı.
Janında beş jüzgö jakın gana jooker kalgan.
Emi buga kaydagı handardın-hanı.., azır anın kebetesi kadimki ele üy-jayı
jok karakçının birine okşop kaldı. Jalgız armanı – Dalay Lamanın kolunan
«koñtaajı» naamın aluuga ülgürgön jok!
Jogoruda Kaldañdın «taalayının taykılıgı» jönündö eskerte ketkenibizdin
dagı jönü bar, antkeni tarıhıy bayandın özgöçölügü uşunda, kaarmanıñdı kaalagan
jagıña jetelep jürö albaysıñ. Alardın artınan özüñ eerçip jürüşüñ kerek eken.
Okuyalardın mintip, tezinen küç alıp baratkanın körüp tursak da emi biz
mından arı Kaldañdı «kayda şaşasıñ?» – dep ayta albay kaldık. Tuşunda «ey!» – dep,
eteginen tartıp koyör adam bolboptur. Oşonduktan sabak kılıp, aldın-ala ayta
ketkenibiz oñ – jeke oyunan başkaga kulak kakpay, keleçektegi şorun özü taap, öz
mezgilinen aldıga julunup, atası Erdene jetpey kalgan nersenin baarına ülgürüp
kalışka araket kılıp öttü. Ayagında koltugun süyöp, oozuna suu tamızgan kişi bolboy,
een talaadagı Aça-Atıgay degen jerde uu içip ölüügö argasız bolot. Anın munusuna
özünön başka eç kim künöölüü bolgon jok!
...Kün jılıp, birok ali çöp çıga elek uçur. Azık-tülük jetpey, je aldındagı
attarı toyunbay, ölgönünün etin jep, dalayı jöö kalganda Boşoktu:
– Araptan silerge tiybeyt. Men başıma tüşköndü köröm! –dep, jookerlerine
uruksat berdi.
Ketkeni ketip, kalganı kaldı.. Kündördün birinde Boşoktu sırkoolop turam
dep, erte ele jatıp alat. Eç nerse oylorunda jok jookerler adattagıday ertesi erte
turup, ot jagıp-suu jılıtıp, emi oygotolu dep Boşoktunun çatırın açsa, denesi eçak
muzdap kalıptır. Uu salıp jürgön kutusu janında boş jatkan eken.
Al kün 1697-jıldın 13-martı ele...
Jakın adamdardın çınıgı barkı ayla ketip turganda gana bilinet, uşul sıñar
ötkön ömürün akırkı jolu esine salıp, anı kayra köz aldınan bir sıyra sıdırıp
ötüp, emi mintip özünün bul düynödö artıkbaş bolup kalganına anık közü jetkenden
kiyin Kaldañ Boşoktu erdik kılıp, çabışıp, joo kolunan ölbösö da, kadimki
köktügünön jazbay, uşintip özün-özü öltürüp tındı.
Al ölgöndön kiyin anın eldeşpes duşmanı Kansi mintip jazat: «…baarın
çaptıñ ele, Samarkan, Buhara, Turpan, Komul.., kasak, burut.., oşonun baarı özüñdün
tübüñö jetti!».
Beyit başına jazıla turgan sözdör…
Kölöködöy janınan çıkpagan jigiti Dañçıl söögün örttöp, külün idişke
salıp, Boşoktudan kalgan jalgız kızdı janına alıp, Kansinin aldına barat. Al
Kaldañdın söögünün örttölüp ketkenine katuu ökünüp, başkalarga sabak bolsun dep,
anın külün Pekinge kirgen darbazanın birine ildiret.
Boşoktu uşintip öz janın özü kıyganda, Borborduk Aziyanın köçmöndörü ümüt
kılıp, «emi tınç jaşaar bekenbiz?» dep tilek kıla baştaştı.
Birok al ümüt atkarıla turgan emes.
Demek bizdin bayan dagı ele ulana bermekçi...
Oşentip Çin imperiyasının jardamı menen biylikke kelgen Çıgan Araptandın
otuz jıldık handıgı1 baştaldı. Biylikke kelgende, imperator Kansi eköönün
ortosunda birin-biri dalıdan taptagan «durus» mamile tüzüldü. Çınında mınday
körünüş köz boyömo köşögö, oşonduktan al köşögönü açıp, eköönün ortosundagı
bılıktardı körgözö turgan mezgil jetti.
Birinçi kezekte Araptan Orto Aziyanı basıp alıp, anan Çin imperiyasın jer
menen jeksen kıluunu eñseyt. Kansi teskerisinçe elden murun Araptandı kırgızkazakka tukurup, anan alsıragan Juñgar handıgın kan tökpöy ele çaap aluunu közdöyt.
Anık sayasat mına uşunday.
Anı alardın öz oozunan ugup körölü.
Araptan:
– Bütündöy eldin tagdırın men çeçem. Eek şiltesem boldu, eçak mizi
sugarılıp, kında turgan jüz miñdegen kılıçtın mizi küngö çagılıp, kan suuday agat.
Kaysı eldi ordu-tübü menen oturgan jerinen köçürüp, kaysı eldi tukum kurut kılıp
kıruu menin kolumda! –deyt.
Bul söz Kansige jete elek. Birok al da Araptandın uşul sözün kaytalayt:
– Araptandı baş kılıp, Juñgar handıgın talkaloo jalgız menin kolumdan
kelet. Birok men azırınça ırayım kıldım, Araptan burut menen kasaktardı öz
jerinen kuup çıksa, anda maga payda (!), oşonduktan azırınça aga toskoolduk kılbaym!
Mınday tarıhıy sözdördün işenimdüü çıgışına başka sebep bar. Antkeni
Ayuukeden tak talaşa ketken Sanjip noyon 1701-jılı özünö karaştuu altımış miñ

1697–1727-jıldar.
tütün menen Edildin jeeginen Jıldız, Künöskö keldi ele, Juñgar handıgı ogo beter
küçtönüp, kolu jüz miñge jetti. Çin ökmötü bolso eki jüz miñ, je segiz ayrık (korpus)
kol jıynoogo jetişti.
Uşintip XVIII kılımdın başında Juñgar handıgı önügüü jagınan aldıga
ketip, aylanasındagı eldin baarın joo sanap kaldı.
Anan, tegerektin baarı joogo aylansa, tartip da katuu boluşu kerek. Al jagınan
Çıgan Araptan aldına kişi salgan jok. On kişiden turgan jookerlerden baştap,
alardı jürüşkö attandırıp, çabuulga kirgenine çeyin tartip esepteldi. İşenimdüü
noyondoruna bılk etpey baş iygen jookerler kay jerde bolbosun biri-biri menen
baylanışın üzböy, ayagı ulanıp, bir tüyüngö bekigen jip sıyaktuu tüzdön-tüz Araptan
başkarıp, korgonuu emes, jalañ çabuul jasoogo ılayıktalıştı. Jeñil kural menen
kuraldangan kalmak jookerleri takay at üstündö jürüp, kününö jüz çakırımday jerdi
jeksen kıluuga jetişti. Joogo bet kelgende anın aldı-artın baykoo üçün adegende
jekeme-jekege kişi çıgarıp, anan jabıla jaa tartıp, jalpılap at koyuşat. Tüz jerde
köçmöndör üçün eñ ukmuş kural – töögö artılgan zambirek koldongon. Eger joosunun
sanı az ekenine köz jetse, eç kanday jekege çıkpay ele, alıstan jazayıl menen atkılap,
çabuul koygon. Mınday çabuulga tegerektegi köçmöndördün turuştuk berişi ötö kıyın
boldu.
Oşentip başınan çöt (onduktar) jana döçü (kırk) menen baştalıp, ayagı neçen
tümöngö jetken mınday küçtün eesi Araptan közü körgön jerlerge oy-kırınça joylodu.
Toolordo töönün jürüşü kıyın bolgonduktan bul jerlerde zambirek koldono albay,
çakan toptordu çıgardı. Anın üstünö too arasında jer jaynagan kol menen jürüü
özülörünö da joltoo bolgon.
Tışkı sayasatın kazaktarga kol saluu menen baştap, 1698-jılı Tooke handın
koluna kez kelet. Tooke bolso uluu Pyötrdan jardam surap kayrıldı, birok teskeri joop
alat.

1711-jılı Buhara hanı Ubaydulla tagında oturgan jerinde öz emirleri kolduu
bolup ölüp, ordun Aştarhanilerdin akırkı tukumu Abulpaiz han1 alat. Oşonu menen
Buhara handıgının alı kurup, bıtırandıga aylanıp, duşmanga kayaşa jasaar
jöndömünön ajıradı.

1711–47-jıldarı handık kılgan.
Tooke handın1 ölümünön kiyin kazaktar da uşunday «ooruga» tuştugup, bir
kişinin biyliginde boluudan baş tartışat.
Eki-üç jılda Kiçi Buharada da kayradan tak talaşuu baştalıp, oyrottordun
kiyligişüüsünö

kayradan

şart

tüzülöt.

Uşunu

menen

Juñgar

handıgının

aylanasındagı elder öz ara arazdaşıp, alı kete baştadı. 1716–17-jıldarı kalmaktın
jer jaynagan kalıñ kolu kazaktardın tüştük-çıgışın jaypap ötüp, çıgışınan Çin
imperiyasına tieşelüü Tibetti basıp alat2.
Okurmanım, akırındap oturup, bir kezde orustardın sayasatı Borborduk Aziyaga
ooy baştagan jerge jettik. Birok alardın sayasatına jaraşa joop berüügö
köçmöndördün çaması ali jete elek. Çamasın da jetkirbeyt, oşonduktan mından arı
bizdin bayanga tüzdön-tüz tieşesi bar orus biyliginen dagı kabar alıp turuunun
zarılçılıgı bışıp jetti.
Emese eñ kıçık jerinen baştaylı. Kıçık deştin özünçö jüyösü bar...
Söz XVIII kılımdın ayagında Frantsiyada jarık körüp, oşol kezde Evropaga bir
top çuu salıp ketken «Pyötr Inin osuyatı» dep atalgan on tört bölüktön turgan arhiv
kagazı jönündö bolot. Al osuyattın tüpkü tegi kimge tieşelüü ekeni, kanday jol menen
payda boluşu jana al kagazdın çın-tögündügünün bizge ança tieşesi jok, anın üstünö
talaşıp oturuu paydasız3. Balkim çın ele ataylap jasalgan iş çıgaar. Birok kep oşol
Pyötr Iden baştap, kiyinki Romanovdordun atınan4 başkargan eñ akırkı padışa
Nikolay IIge çeyin uşul jogoruda atı atalgan osuyattı köçmön elge iş jüzündö toluk
dalildep kelgen orus biyliginin içki jana tışkı sayasatı jönündö bolot.

Mından 10–15 jıl ötköndön kiyin Bökönbay baatır «Uluu jüzdün jalgız hanı

Jolbors, alar Buhara tarapta, berki eki jüzdön alıs turat. Orto jüzdö eki han – Sameke
menen Küçük, sultandar da eköö – Barak menen Abılmambet. Kiçüü jüzdö bir han –
Abılkayır, eki sultan – Baatır menen Nuraalı» degen körsötmö beret.

1720-jıldarga çeyin oyrottordun kol aldında j ürdü.
Kıskaça

maanisi:

«Rossiya

mamleketin

üzgültüksüz

soguştarga

takay

kanıktıruu,eç toskoolduktarga karabay küç koldonup, je amal menen başka elderdin
içki işterine kiyligişüü,uluu knyazdarga jalañ germandık kanışalardan koluktu
tañdattıruu» j. b.

Pyötr Inin neberesi (Pyötr II Alekseeviç) menen Romanovdordun (Koşkin-

Zaharevder) erkek tukumu üzülgön. Al emi Ekaterina II tuugan Pavel Idin atası kim
ekeni azırkıga çeyin belgisiz.
Çınında orus biyligi özünün çınıgı kayrımduulugun jalgız gana Edil
jeegindegi kalmaktarga «tiygizip» kelişti. Birok aga da Pyötr Inin eç tieşesi jok,
antkeni mınday sayasattı anın atası, tarıhka «Momun»1 degen at menen kalgan Aleksey
Mihayloviç (1645–76-jıldardagı padışa) jürgüzgön.
Bul okuya 1717-jılı Pyötr I özü baş bolup, ataktuu adamdardı çogultup alıp,
şarap içip, toylop oturganda bolup ötöt. Anda sözdön-söz çıgıp oturup, Aleksey
Mihayloviç jönündö talkuuga ötüp ketişet. Oşondo söz tizgini senator İ. A. MusinPuşkinge tiyip, al Pyötr Ige açık ele koşomat kılıp, anın kılgan işterinin baarın
maktap, atası Aleksey Mihayloviçti açık ele jamandoogo ötöt. Mınday jagımsız
sözgö kabagı çıtıy tüşkön Pyötr I ordunan tura, jogoru jakta oturgan knyaz Ya. F.
Dolgorukiydin janına köçük basıp:
– Sen meni menen baarınan köp talaşıp, baarınan köp sınaysıñ, mümkün sen
maga çındıktın özün tartınbay aytıp bereersiñ, kana aytçı, atam ekööbüzdün
işmerligibizdi salıştırsak, kimibizdiki jogoru? – degen tak suroo menen
kayrılat.
Oşondo tigil knyaz bir topko çeyin tunjuray kalıp, anan Pyötr Inin közünö tike
karap:
– Mamlekettegi içki tüzülüştü jöngö saluu eñ başkı masele bolgonduktan, al
jagınan ataña ali jete eleksiñ jana soguş jürgüzüp, çek aralardı keñeytüü jagınan
dagı atañdan artta kalıp jürösüñ. Antkeni bul jagınan da atañ mamleketke çoñ payda
alıp keldi, birok keme kuruu jagınan atañ saga karaandabay kaldı, -dep kese tak joop
beret.
Joopko ıraazı bolgon Pyötr I ordunan turup, çın dili menen kuçaktap ööp, berki
koşomatçılardın dagı aytayın degenin kan buuganday toktotup koyöt dep, okuyanın
ayagına çıgat.
Batıştan algan taalimine jaraşa, sayasatta başka jerlerdi küç menen basıp
aluu mamlekettin başkı kızıkçılıgı katarı karala baştadı. Emese, eç kanday jeñiş
(payda dep okusañız da bolot) berbegen İ. D. Buhgoltstun oyrottorgo karşı jürüşün
orus tarıhı uçkay kep kılat. Biz dagı aga kıskaça kayrılabız.
Pyötr Ini bul jürüşkö azgırgan oşol kezdegi Sibirdin gubernatoru, parakor
jana uurulugu jagınan aldıga kişi salbagan knyaz M. P. Gagarin boldu.
Bir jolu Pyötr I terezesinen appak kar baskan çıgıştı karap jatıp kapısınan:
– Alıskı Sibirde emne bolup jattı eken?– dep özünö-özü suroo beret.

Orusçası – Tişayşiy.
Janında Tatişçev menen Gagarin bar. Tatişçev oşol zamat:
– Alıs jerdin abalın aytuu kıyın, birok bul kıraan uşul jerden ele kimdin
çöntögündö kança altın akça bar ekenin daana aytıp bere alat,–deyt Gagarindi
körsötüp.
Matvey Petroviç bul uçurda Moskvanın Tver köçösündö tört etaj çoñ üyün
bütürüp jatkan.
Zaman aç köz bolso, anı adamdar dep bilüü kerek, uşu kezde Buharaga kelgen
Beneveni başındagı orus elçileri Amu-Darıyanın jogorku agımında altın keni bar
ekenin ugat1. Peterburgka karaganda Pamir menen Tyan-Şan Sibirge jakın. Rossiya
anı özünö karatsa, al Sibir general-gubernatorunun karamagına kirmek. Oşonduktan
Gagarin: «Juñgar handıgına karaştuu – İrtıştan İle suusunun başına çeyin
kuyulgan altın keni jatat» dep, kayra-kayra dalildep, akırı Pyötr Ini köndüröt. Matvey
Petroviçtin tüşünügü boyunça Jarkent jana Amu-Darıya bir ele özön bolgon. Padışaga
da oşentip tüşündürdü.
Şvedder menen soguşup 2 jatkanına karabay, teñine jakını soguş tutkundarı
jana sürgüngö aydalgan kılmışkerlerden turgan tört jarım miñden aşık kol (eki
polk jöö, 700 atçan asker) bergen Pyötr I başçı kılıp podpolkovnik İ. D. Buhgoltstu
dayındayt. Soguş baştoo üçün adegende tayanıç sepil kerek, oşonu menen 1715-jılı
bul asker Sibirge jetip, İrtış suusunun jeegine (azırkı Pavlodar şaarına jakın)
Jamış çebin kuruunu baştayt.
Birok «japayılar» Gagarin oylogondoy bolboy çıktı. Çep kurulsa, ayagı emne
menen ayaktarın köçmöndör jakşı bilet. 1717-jılı erte jazda Sereñ Dunduk tayşa on
miñ kol alıp kelip, orustar kurup jatkan çepti kurçap, Buhgoltstun askerin toluk
talkalap saldı.
Köbü tutkunga tüşüp, kurçoodon çıkkan jeti jüzgö jakın orus askeri artka
kaytıp kelatıp, Om suusunun jeegine kiçine çep negizdeşti. Al çep kiyin şaar bolup,
Omsk dep atalıp kaldı.
Kalmaktardın koluna tüşkön oşol orustardın içinde ulutu şved, sabatı
jogoru, zambirek kuyuu boyunça Renat (Arenar) menen Debeş degen adister da bar ele
(ubagında orustar tutkunga alışkan, emi mintip oyrottordun koluna tüştü). Oyrottor
murun ele temir kenin iştetüügö jetişken. Şvedder alarga ken iştetüünün jañı

Çınında Zeravşan Çatkaldagı Kiçi-Sandık, Çoñ-Sandık altın keninin

kuyundusu. Albette Pyötr I munu bilmek emes.

Tarıhta «Tündük soguşu» dep atalat.
ıkması – temir eritüünün oñoy jolun üyrötüp, birinçi jolu töögö artıp atuuga
ılayıktuu, kıska uñguluu baş-ayagı jıyırma çaktı zambirek1 kuyup berişti. Anı
menen koşo ok-darı, miltelüü mıltıktardı çıgarıp, nootu tokuu işin da jöngö
salışat.
...Araptandın bolgon küçün batışka toptoşu Kansinin oñolup alışına jol
açtı. Uçuru kelgenin tüşünüp, batıştagı çek arasına askerin toptoogo ülgürdü.
Juñgar handıgın birotolo jer menen jeksen kıla turgan korkunuç emi çıgış
jagınan tuuldu degendik ele.
Anı körgön Araptan kolun şaşılış türdö kayra çıgışka oodara baştadı. Al
emes bul uçurda orus biyliginin kol aldına ötüügö niettenip (Ayuukenin işi ekeni
körünüp turat), atayı kabarçı atkaruuga dayardanıp jatkan bolçu.
Mınday ıñgayluu jagdaydı uluu Pyötr ali tuya elek! Evropaga «tereze açuunu»
(Baltika jana Kara deñiz) eñsep, köçmöndördün jerinde jatkan arzan kendi Evropaga
alıp çıguunun oñoy jolu menen alek bolup jüröt. Bolboso azırkı çek aralar taptakır
başkaça tüzülmök...
Birok sayasatka keede tagdırdın özü kiyligişken da uçur bolot. 1722-jılı
imperator Kansinin içeer suusu tügönüp, jarık düynö menen koş aytıştı da, anın
orduna kelgen jañı imperator Juñ-Jiñ2 Juñgar handıgının çeginde buyruk kütüp,
dayar turgan çin askerin artka alıp ketet. Bul anın Araptan menen tınç turuu nieti
ele! Akırı, Araptandın çıgış çeginen köñülü tınıp, köktön kütkön tilegi kabıl
keldi.
Oşonu menen Juñgar handıgının bolgon küçü Orto Aziyaga bagıt alat.
Tümöndögön kol Samarkand, Kojentke jetti. Kırgızdardın köbü Fergana öröönünö oop,
jer-suunun baarı een, uşundan paydalangan oyrottor jer jaynagan malı menen İle
suusunun başınan Karkıra, Kegen, Talgar, Koñur-Ölöñ, Kordoy jana Sarı özön Çüydön
baştap, Talastın tömönkü agımına çeyinki konuştardı öz erkinçe eelep, tübölükkö
kalçuday maanayda.
Emi kalmaktardı jok kıla turgan çıgıştagı tsinder jana al handıktı içten
irite turgandar kiçine es ala tursun. Biz kezekti batışındagı kırgız menen
kokonduktarga bereli.

«Jazayıl » degen bul kuraldı kiyin orustar Elizaveta Pyötrovnanın tuşundagı

pruss soguşuna da paydalanışat.

Yun Çjen 1722–36-jıldarı imperatorluk kılgan. Kansinin törtünçü balası.
***
Uşunday een jerdin ubayın jeke özü körö baştagandardın biröö – oyrottun bir
jaysañı (atı-jönün tarıh kazaldarınan joluktura albadık)1 – Çüy suusunun
jeegindegi Çoñ Kemin menen Kiçi Kemindi jaylap-kıştap, ayagında birotolo mençik
jayıtına aylandırıp algan eken, anın malının köptügü oşonço – sanay turgan kişi
çıkpaptır. Murunku sanjıralardan kabar algan tarıhçılardın esebine tayansak,
«jılkının aldı Çüy suusuna kelip kirgende, artı ali Koñurdun belinen tüşçü emes».
Aralıgı bir top. Oşol jaysañdın jılkılarının içinen jalgız sur atı külük çıgat.
Emese kezek atagı alıska ketken sur külükkö keldi. Antkeni uşul sur at tee
Eski-Korgondo jürgön Şooruk atalıktın tınçın ala baştagan ele.
...Bayagı asıl tukum aygır koluna oñoy tiyip, Tınaydın erdigine jeeligip
kalgan Şoorukka joldun alıs-jakınının keregi emne, işi kılıp kaalaganı kolgo
tiyse boldu. Kınıgın algan neme içinen boljoldop, içinen «köp bolso bir suluu kız
berip kutularmın!» – dep oylop, oşol külüktü koluma tiygizgen adamga kaalaganın
berem degen oyun bildiret. Tınay anı Mamatkulga aytıp keldi.
Mamatkul jer öñütün bilgenderdi çakırttı. Jakındarı soltodon Koñurbay –
Koşoylor eken, oşolor menen keñeşip:
– Bir çeti jer çala kelet. Bayagı kalmak kantti, konuş emne boldu? Jiberse,
jibereli, akıl koşkula, -deyt.
Köpçülügü Tınayga köñüldönöt. Birok Mamatkul aldı-artın karadıbı:
– Koy, anda jatındaş jok, atadan jalgız. Jaman aytpay, jakşı kelbeyt.
Baldarı er jetse, közüñörgö jalgız Tınay köründübü debeybi, -dep, – andan körö Bolot,
Temirdi jibereli. Artında inileri Andakul, Kökköz, Berik bar, -deyt.
Bul uçurda Bolot menen Temirdin jıyırma beş – jıyırma segiz jaştın
tegereginde. Eköö teñ üylönüp, eçak bala-bakıraluu bolgon. Bolot azır Şoorukka küyöö
bala – Akim, Dayırbek, Aydarke degen baldardı körsö, Temir Kuluke menen Boogaçı
attuu eki balanın atası.
Emi okurmanım, uşul Bolot menen Temirdin tuulgan jılı jönündö tak
maalımat jok, tarıhçı-sanjıraçılar boljoldop, öz-özünçö berip jüröt, birok,
ayırması ança çoñ emes. Oşonduktan alardın ar birin özünçö taldap oturbay, bolgonu
ar kaysı tarıhıy kazaldardan jıynalgan kabardı salıştırıp kördük.

İş jüzündö biröö emes, bul uçurda Çüy öröönünün başın Name Kudzirgar,

Batır Ubaşı jana Kutun Mergen sıyaktuu bir neçe jaysañdar jaylagan. Bizdin kaarman
anın kimisi ekeni belgisiz.
Birok kee bir sanjıraga1 tayangan tarıhçılar Bolottun ekinçi balası
Aydarkeni Niyazbektin inisine aylandırışı tüşünüksüz boydon kaldı. Antkeni
Aydarke Esenkuldun agası. Esenkuldan Niyazbek. Andan Ormon. Öydö-tömön eki-üç jıl
koşsok da, Aydarke boljol menen 1710-jıldarı Fergana tarapta tuulgan bolup çıgat.
Balkim sayak İtemgendin neberesi – Ayttın uulu Tülküdön bolgonu beş-on jaş kiçüü
boluşu mümkün, birok Toymattın uulu Janbolotton keminde 40–50 jaşka uluu.
Oşonduktan Aydarke 1830–40-jıldarı Ormondun tuşunda jaşap (Janbolottun
nebereleri – Atantay-Taylaktın uçuru), anan Tülkünün neberesi Eraalıga (Kaçıkenin
balası) teñtuş boluşu mümkün emes. Eraalının özü Ormondun atası Niyazbekke
zamandaş2. Biz bulardı Togolok Moldonun sanjırasına salıştıruu üçün berdik.
Bolboso oydon çıgarılgan okuyalar ulam köböyüü üstündö. Bolot 1683–84-jıldarı
törölgön. Temir udaa, Bolotton eki-üç jaş kiçüü. Eköönün enesi Kalemkaş.
Mamatkul Fergana öröönünö jaylanıp, uluu baldarı torolup, baş-ayagı
jıyılıp kalganda Kalemkaştın üstünö Alatoo attuu tokol alıp, andan Andakul,
Kökköz, Berik degen baldar törölöt. Alar tentek çıgıp, tentektiginen Anjiyan menen
Margalañdagı kojolordun aylasın ketirip, boy jetkende «kırk uuru» atalıp kaldı.
...Oşentip Mamatkul-Koşoylor aşuu-bel, akkan suu-keçmelikterdi atap, aga
tarıhın koşup, ilgerki tuulgan jerinin öñütünön kep kurup, akırı Bolot menen
Temirdi Ala-Toogo attandırat. On çaktı tandamal jigit algan eköö Üç-Korgon
arkıluu Kök-Beldi aşıp, Narındı jeektep, Ketmen-Töbögö kelgende Şamşıkalga
toktop, tuz kazıp, kurjunga salıp alıştı. Anan saktıkka korduk jok, Sarı-Kamış,
Köbük-Suu, Tör-Jaylaktı basıp, Suusamırga kelişet. Kelse, al jerde kişi jok, een
eken. Jerdin uusun çalıp, joo toskongo ılayıktuu dep, Joo-Jüröktü (al uçurda atı
başka) belgi kılıp koyuşat. Andan arı Batış Karakoldu aşıp, Tündüktü aylanıp,
Jelargının jonuna çıgışat.
Uşul jerden aylanaga köz çaptırıp, baykoo jürgüzüp, anan keñeş kılıştı.
Köpçülük bayagı külüktü alıp kelüügö Bolottu3 ılayıktayt. Bolot Jelargının
başınan tüşüp, çooçun közgö körünböy bekinip jatıp, bir künü keçke Karaçadan
baykoo salat. Karap oturup, kalıñ jılkı suuga eki maal – çoñ şaşke çende bir,

Misalı, Togolok Moldo.

Tarıhçı D.Saparaliev Eraalının atası Kaçıkenin oyrottorgo karşı 1752–54-

jıldarı Isık-Köldün başında jürüşkö katışkanı tuuraluu jazat, kalganına
aldıdan jolugup turabız.

Munu Temir dep jalgız B. Soltonoev gana aytat.
beşimge jakın bir tüşkönün köröt. «Bolsoñ, uşul jerde bolosuñ» dep, jılkıga
kanday tiyip, kuugun çıksa, kanday jol tandap, kandayça tosot kılsa boloorun agası
Tınaydan jattap bütkön Bolot küügüm kirgende bayagı jılkı kirip, suu içe turgan
jerdi tuştap kelip, jeektegi kemerdin birine jaşınat. Ertesi kalıñ jılkı dal
bayagı ubakta kayra suuga tüşöt. Oşondo añdıp oturgan Bolottun közünö jılkının
arasınan suurulup çıkkan sur at urundu. Kalgan jılkı suuga jañı kire bergende,
aldıga tüşüp, omuroosuna çeyin kök irimge kirip barıp, kılkıldata juta baştayt.
Bolot attın kızıgına batıp otursa, bayagı sur at suu içip jatkanda, tigi içip bütsün
degensip, kalgan kalıñ jılkı üyrötüp koygondoy kütüp turat. Jılkı kıyalına tañ
kalıp oturgan Bolot izdegeni dal uşul ekenine közü jetip, janındagı kamdap kelgen
tuzdu koçuşuna toltura sunup, oşol sur attın aldınan çıksa, janıbardın tuz surap
kalgan kezi okşoyt, çoçurkabay kelip, kolundagı tuzdu jıttap kalat.
Köksögönü uşul – özü kelgen sur külüktü jaldan alıp, beline çalıp algan
jügönün külüktün başına katıp1, ırgıp mingende kudaylagan boydon kelgen jagına
kayra tarttı.

Tarıhtın taktıgı je kalıstıgıbı – kiyin uşul jerdegi bulak arı-beri ötkön

eldin suusunun kandıra turgan jayga aylanıp (azırkı «Ak-Möör»), andan bir az
öydöörök jaa tartkan baldardın esteligi ornoyt.
Jılkıçılar da sak eken, çak tüştö kalıñ jılkıdan jalgız atçan bölünüp,
teskeri jakka «zır» koygonun alıstan körüp, otuzday kişi külüktün artınan tüşöt.
Kuugunga jönököy attardın minilbey turganın bilgen Bolot, külüktün jalına bekem
jabışıp, artında takımdap kuugan kuugun menen koşo Kemindin oozunan çıgat:
...Tayday eti bölünüp,
Taramışı tulpardın,
Tayaktay bolup körünüp.
Alıp uçup zırkırap,
Tört ayagı tulpardın,
Suu çoyunday çırkırap!…–dep, tulpar Jelargının örün
ördöp, Karakoldun başınan Kara-Señirdi aşıp, Joo-Jüröktü jeektep, Tooluktun
Narın suusuna kuygan jerine jetkende keç kiret. Keçüü izdep oturbay, kirgildengen
darıyaga tüp-tüz kirip, kuyruk-jalın jayılta arkı öyüzgö aman-esen çıkkan Bolot sur
attın jonuna jabışkan boydon karaanın taptırbay jok boldu.
Sur külüktün baskan jolu boljol menen 300–350 çakırım. Demek aska-taş,
koktu-kolot, kalıñ çiy, badaldarga karabay, beş-altı saatta ötüptür!
Şooruktun tınç uktay albay jürgönünün da jönü bar eken...
Külüktön tüñülüp, şaabayı suup, artka tartkan kuugunçulardı Temir JooJüröktün başı, Şiliden tosup turuptur. Tañga juuk «Jankoroz», «Jankoroz!» degen
uraan çıkkanda kalmaktarga Jumgal menen Kindiktin toosu kabışıp, sapırılgan san
kol kelgendey tuyuldu.
...Kırılgan oyrottordun için jarıp, jürögün suurup, kar jiligin joldun
ayrılışına kagıp, kural-jarak, aldındagı attarın oljo kılıp kete berişet. Munun
baarı «joonun mizi kaytsın» degen ırım. Uşundan kiyin bul jer «Joo-Jürök»
bolup ataldı.
Kiyin-kiyin kırgızdardın mınday jookerçilik adatın koşuna el «anık
mıkaaçılık» dep belgileyt. Aldıda kırgızdardın uşunday «mıkaaçılıktarı»
jönündö dagı köp söz bolot, oşonduktan okurmanga tüşünüktüü bolsun üçün V.V.
Radlovdun pikirin koşumçalay keteli:
…Bardık koñşuları kara kırgızdar jönündö jaman pikir aytat. Alar
maga kara kırgızdardı mitayim, işenimsiz, jasaker jana söz añdıgan,
dayıma ubadanı köp berip, birok aytkanın atkarbagan kişi katarı
münözdöştü. Mından tışkarı alar özdörünün koñşularına talap-tonoguç
çabuulu menen özgöçö jek köründü boluşkan. Oşondoy bolso da, dal uşunday
jortuuldarda kazaktarga taandık emes birimdik, ıntımaktuuluk kara
kırgızdardan taasın baykalat. Özüm alardın arasında az ele jaşadım,
uşundan ulam alar jönündö keskin oy aytuudan alısmın. Antse da kulagıma
jetken sözdörgö karap, alardın kıyla sonun el ekenine toluk işenem.
Antkeni koñşuları üçün alar top taş sıyaktuu ele eki jakka ekçelip; alardı
birde kalmak, birde kıtaylık, birde

kokonduktar kısımga alıp, mal-

mülkünö da, özdörünö da çoñ zıyan keltirip turuşkan. Uşunday korduktardan
ulam öç aluu üçün soguşkan er jürök (alardın bul sapatın bardık duşmanı
aytat) kara kırgızdardın jasagan araketine tañ kaluuga bolobu? 1.
Buga koşuna el bergen münözdömönü koşumçalaylı:
Buruttar Türkstanda turat. Anjiyandan Kaşkarga çeyin jaylap, İleni
çek ara dep bilişet. Alardı biyler biylep,eli jakır, birok baatır.
Ölümdü eç tootpoyt, paydanı baalayt. Aç közdügünön takay karakçılık
kılat, soguşka kaarman. Tüz talaadan kuyunday çıga kalıp, tütötmö mıltık
jana bakan nayza menen kapıstan kol salganga maş, artka kaçpayt,
oşonduktan kazak menen bolorlor alardan ayabay korkot. Al emes küç-kubatka
tolup turgan kezde da juñgarlar alardı bagındıra albay koygon...
Oşentip Bolot aman-esen kelip, bayagı külüktü kaynatası Şooruktun koluna
tapşırdı.
Atagı alıs ketken külük koluna tiygen Şooruk Mamatkulga:
– Emi kaalaganıñızdı aytıñız, ubadama turup suraganıñızdı berem, – deyt.
Şooruk Atalık…
Tarıhta bul kişinin ömürü ayabay az. Bayandardın köbü Abdırahim menen
Abdıkerimdin atası katarı kabar beret. Çınında keleçektegi Kokon handıgının
tüzülüşünö adep bagıt bergen uşul kişi. Uluu uulu Abdırahim2 Eski-Korgondo turgan
kezinde jakın kişileri kolduu bolup öldü. Birok anın tuşunda Kojent, Margalañ,
Anjiyan şaarları Kokongo karayt. Ekinçi uulu Abdıkerimdin3 tuşunda Kokon şaarı
negizdelip, bekem çepke aylanat. Kokondu Abdıkerimdin neberesi Narboto4 küçtüü
handıkka aylandırdı. Eñ kiçüü uulu Şadı biy din bolgonu Margalañga akimi boldu.
Atagı agalarınıkına tatıbayt. Balası Sulayman kiyin Kokon handıgının tagına
oturuuga ülgüröt, tak oşol tak talaşuunun ayınan şeyit ketti...

P. Kazakbaevdin kotormosu boyunça berildi.

1722–33-j. biylik kılgan.

1733–50-j. biylegen.

1770–98-j.
Şooruk otuz jılga jakın ömür süröt. On segiz jaşında atalık atalıp, Buhara
handıgı iç ara bülünö baştaganda, kırgızdardın jardamı menen öz betinçe sayasat
jürgüzüügö jetişti.
Anın ölümünö Tokoy-Töbölük Maşrap degen bir şayık (şeyh) sebep bolot.
Al kezde Fergana öröönündö suu jügürtkön arık az, talaanın köbünö nım jetpey,
kagırap jatkan. Suu jetpegen talaaga arık çaptıruu üçün Şooruk bir künü işke
jaramduu eldi tügöl çogultturat. Jeldetterge emne, jıynap kel dese, buyruktu eki
kılbay, kolgo tiygenderin aydap kele berişet. Oşondo el menen koşo katuu ooruluu
enesinin janında oturgan bir şayıktı da koşo kelişet. Üyündö jalgız kalgan
enesinin abalın oyloso jürögü sızdagan bayagı şayık Şooruktun aldına kelip,
sıpayılık menen şartın tüşündürüp, ooruluu adamdın janında kaluuga uruksat
berüüsün ötünöt. Şooruk uruksat berbeyt. Mınday adiletsizdikke ayabay ıza bolgon
şayık oşol ele tünü kaçıp çıgıp, ayılına kelet. Kelip, Şooruktun kalıssızdıgına
ızalanıp, açuusu taray neme, topuraktın betine Şooruk biydin elesin tüşürüp, aga
jaanın jebesin şiltep jiberse, jebe süröttögü Şooruktun sol iynine sayılat!
Ertesi juma kün eken, Şooruk biy jarık düynö menen koş aytışıp, tübölükkö
köz jumdu.
Albette, al kezdegi adamdar bolgon nerseni öz kızıkçılıgı arkıluu baalap,
jaşagan dooruna ılayık başka eldin tagdırı jönündö özgöçö kam körgön jok. Bul
zamanına jaraşa bolgondur, oşentse da köçüp jürgön tooluktar menen oturuktaşkan
eldin jakşı mamile kütüüsünö el başçılarının da öz salımı bar. Mınday
mamilenin paydası eki jakka teñ tiydi. Kırgızdar bolboso Kokon handıgı kuralıp,
kiyinki darajasına jetmek bele, teskerisinçe Şooruk bolboso tooluktar çaçırap,
oturuktaşkan eldin arasına siñip jok bolmokpu – anı boljop aytuu kıyın. Birok
tooluktar mınday tuugandık mamileni oñoy menen esten çıgarbay jürdü.
…Kiyin-kiyin Bolot biy köptögön neberelüü bolup, alarga Asanbay, Üsönbay,
Niyazbek, Kubat, Bazarkul, Nazar, Şooruk, Abdıraman, Kuttukseit, Karasart degen
ısımdardı ıygarat.
Hasan, Husein, Molla Niyaz, Kubat begi, Bazarkuli, Nazar begi – bulardın baarı
oşol kezdegi Şoorukka jakın adamdar – Mamatkul, Tınaylar menen aralaş jürüşkön.
Al emi Şooruktun özü menen Abd-ar-Rahmandın ısımının tıbışı buzulup, kiyinki
uuldarının atı Şooruk jana Abdıraman bolup ketti. Kalgan «kutlukseit» menen
«kara-sart» bolso oşol jerdegi kiçine uruktardın atalışı.
Balkim öz neberelerine mınday ısımdardı ıygaruunun oluttuu sebebi
bolgondur?
..
Köçmön el kımız kuygandan kiyin suna bilüünün da özünçö jaraşıgı
boloorun bilet, oşentip Şooruk «kaalaganıñızdı orundatam!» – degende Mamatkul:
– Biz az elbiz, oşon üçün kalmakka turuştuk kıla albay çaçıldık. Mından
başka tilek jok, çaçılgan eldi çogultkanı jatabız, oşogo jardam kıl!? –dedi.
Oşondo bergen ubadasına turgan Şooruk kelerki jılı tak uşul maalda, jerine
ketüügö bel baylagan kalktın baarı Arstanbap menen Kara-Üñkürdün kuymasına
çogulmay bolgonun uguzup, Kokondon Karateginge çeyin çaçılgan bardık uruularga
kabar jetkirüü üçün jigitterin attandırat.
Köpçülüktün tilegi tezireek tuulup-öskön Ala-Toosuna kaytuu ele!
*

* *

Ötköndögü jungarlardın oor japırıgı Borborduk Aziyadagı köçmön eldin
tagdırına dagı öz taasirin tiygizbey koygon jok. Anın kesepeti neçen kılımdan beri
köçmöndör köngön salt-sanaalardı birotolo buzbaganı menen künümdük jaşoonun nugu
akırındap jañı bagıtka burula baştaganı bilinip kaldı. İlimdin sözü menen
aytkanda, «uruuluk tüzülüştün buzuluşu» baştaldı. Adam balasının oyuna baş
iybegen tarıhtın mınday sebepteri

kaysıl jerde, kay mezgilde baştalıp, kança

ubakıt sozulaarın eç kim aldın-ala anıktay albayt. Uşundayça köçmöndördö ar kim
bet aldınça jaşoogo mümkünçülük bolboy turgan zaman baştalıp, emi jalpı bir el
bolup

birigüünün

zarılçılıgı

bışıp

jetilet.

Birok

azırkı

aytılgan

zarılçılıktın iş jüzünö aşışına jardam tiygize turgan bir top sebepter bolot.
Anın baarı bir ubakıtta ele çogula kalışı mümkün emes. Mınday şart keede kıska
ubakıtta ayaktap, keede ayabay uzakka sozulup ketişi mümkün. Misalga alsak, özübüz bayan
kılıp jatkan Kokon handıgının baardık sebepteri tuura kelgendikten baş-ayagı bir
kılımga jetpegen ubakıtta birigip büttü. Al emi kırgızdar bolso anday handıkka
aylanuu üçün dagı dalay ubakıtın korotot.
Albette, bul maseleler boyunça biz uçuru kelgen sayın toktolup, ayagında sözsüz
bir jıyıntık çıgarabız, azır bolso kırgızdardın kayradan birige turgan jerine
keldik.
Emi, «altımış uruu jurtumdun, azganı bolso jıyayın» deyt Manasta,
oşonduktan biz da anı közdöp, tüp-tüz aldıga karay jürüp oturuşubuz kerek, antkeni,
kayra artına karay burulup alıp önügüü alige çeyin eç kimdin kolunan kele elek.
Oşentip Ala-Toogo kaytaarıbızda Fergana öröönünö dagı bir jolu köz çaptıra
keteli.
Bul örööndö da künöösüz kırılgan neçen kırgızdın söögü jatat! Oyrottordun
kan tepsetken japırıgınan kança degen beykünöö, ajayıp adamdardın ömürü
kıyılbadı. Anın baarın eseptep çıguu azır bizdin koldon kelbeyt. Boljop aytuuga da
akıbız jok!
Akıldın közün taanıgan agala sakal atalar, emçek sütü menen dalay-dalay
baatırlardı östürgön ak eleçektüü eneler, baralına jetpegen jaş baldar, on gülünün
bir gülü açıla elek sekelek kızdar...
Başka jerlerge oturuktaşıp, tuulup-öskön jerine kaytpay kalgandarı kança?
Keleçektegi belgisizdik menen artta kalgan muñ-zarın estep tögülgön közdün jaşıçı?
Bul bir ele jagı.
Ekinçi jagınan, uşul örööndö ıñaalap tüşüp, anan kindigi kesilgen dalay
naristelerdin kanı tamgan. Isımdarı tarıhta kalgan insandardan Jayıl menen Atake,
Momokon menen Kebek...
Alardın baarının esebin aluu mümkün emes. Oşonduktan Fergana öröönü
kırgızdar üçün ıyık jerlerdin biri bolup kala beret!
…Oşentip Ferganadan Ala-Toogo kaytaar mezgil keldi. Bolot menen Temirdin
da bala-çakası köböyüp kalgan. Bolottun üç uluuna Surake menen Tatıkötön koşulsa
(kiyin Bolot biydin bul baldarı Sançı sınçının jeñil kolu menen «beş küröñ»
atalat), Temirdin Çerikçi jana Nazar degen baldarı torolup çıktı. Tınay tokol
aluuga ülgürüp, tokolunan Irıskul, Arzıkul, Bekmurat jana Sokur attuu uuldu bolup,
Satıbaldının baldarı Joobasar menen Kubattın da boygo jetken kez.
Bayagı kabar boyunça aytılgan maalda Karategin, Isardan beri büt kırgız
boljoşkon jer – Arslanbap, Kara-Üñkürgö çogulat. Mına oşondo körüştü, kırgızdın
köböygönün.
Kılkıldagan el tüzgö batpay, tabışıp, kuçaktaşıp ıylap jürgönü andan köp,
daynın surap, jañı taanışkanı mından köp. Köpçülügü suroo salıp: «mintip, eldi
kimiñer çogulttuñar?» dep, bir-birinen joop izdegender alardan köp bolup, arasında
ata-babalarının ayçık tuusun kötörgöndör da jüröt. Baarı keldi degende, anda
babañdın karıp kalgan kezi, jıyılgan eldin aldına Talkan çıgıp:
- Oy jurt, baarıbızdı çogultkan Mamatkul! – deyt.

– Mamatkul kim?

– Al Üçükönün balası! -degende el duuldap, baştagan sözdü ayagına çıgarbay,
«akkan arıktan suu agat» dep, kaydan-jaydan tabışkanı belgisiz, ortogo ak kiyiz
kelip, Mamatkuldu salıp, kötörüp ketti. Ak kiyizdin çetine jete albay jürgönü
kança? Birok munun baarı oñoy menen kelgen jok...
Kırgızdar jılkı münöz – jal bütsö, janına torsuk baylatpay degendey.
Mından bir az jıl murun:
– Ala-Toodon kabar alıp keleyin, tuuganıbız Jamankuldun uulu Belektin jonu
bütün dep ugam, –degen Talkan bayagı Kazan-Kuygandagı Belekti izdep, Narınga jönöyt.
Narınga kelse Belek terisine batpay turgan çagı eken.
– Ee, Talkan! Ata balanı nege tuudurat, emne dep tileyt? Kalmak saga kayıñ
bolso, uuluñ Baybolotko tayke. Karaşpay kaldıñarbı? Murun ele kelseñ emne? Ata
bolup töömü bagat eleñ, -dep, jakşı kabıl albay koyöt.
Belektin oşonusun unuta elek kezi…
Tee köptö eldin demi suup, eçak ötkön-ketkendi eskerip:
…Kırım-kırım bolgondo,
Urum-urum bolgondo,
Uulu ölbögön Urumda jok,
Kızı ölbögön Kırımda jok.
Atası ölbögön aalamda jok,
Katını ölbögön kalkta jok,
Ölböy kalgan saltta jok… –dep, ölgöndörün joktop, keleçekti da kozgop, ay tuyak
ak boz bee soyup, tülöö kılıştı.
Tülöönün başında turgan aksakaldar oşondo keñeşip, ayagında:
– Barmaktay baldar baş boldu, kenedey baldar er boldu, aç elek toyunduk,
jırtık elek bütöldük. Emi jatıp alsak bolobu? Ata-babalardın arbagı bar bizdi
karap turgan, oşolordun söögü jatkan jerler amanatka kaldı ele. Kaytalı! – dep, bütüm
kılıp, çıbık kırkıştı.
– Oñ-sol, jalpı kırgız tügölüñ menen uk! Köç başın bergile, joldu Mamatkul
baştasın. Kalganıbız eerçiyli. İlgerki çaldar aytçu ele, er jigittin üç jurtu
boloor dep, oşonun biri ata-babanın jeri. Batanı men bereyin, -degen Talkan
alakanın jaya: Oo, Kuday, ölümdün tegizinen sakta,
Andan kalsa segizinen sakta,
Andan kalsa egizinen sakta?!
Kandın kaarınan sakta,
Karakçının doomatınan sakta?!
Bakpay balaañdan sakta,
Jakpay jalaañdan sakta?!
Kapsalañ juttan sakta,
Kara özgöy doodon sakta?!
Añdıgan uurudan sakta,
Aysızda tiygen joodon sakta?!… –dep, Mamatkulga eki tizgin bir
çılbırdı karmattı. Oşonu menen kırgız tüp kötörö ata-babasının jeri Ala-Toogo
bet alat.
Kırgızdar adegende Toguz-Toro, Ketmen-Töbögö keldi. Bolot menen Temirdin
ayılı Uzun-Akmat suusunun jeegine kondu. Kiyin Kırk-Kazık dep atalat. Tüntöy
tukumunan çıkkan Jakşıbay Şerbek degen uuluna Mamatkuldun bir kızın alıp beret.
Tüntöydün dagı bir tukumu Bozteri degen erkek balaluu bolup, «jay aldık, emi
tınççılık bolso eken» dep, balasına «Eltındı» degen at ıygardı.
...Keremet nersenin baarı uşul ele jerde debedikpi – dal uşul kırgızdar öz
jerine köçö baştagan kündörü Sarı-Özön Çüydögü Jılamış, Ak-Suu kapçıgayların
aralagan kişi bolso, sözsüz kulagına muun boşotup, muñkangan sıbızgının ünü
çalınmak. Algaç jay sokkon jelge okşop, akırındap termelip, bara-bara küülönüp,
anan biyiktep, kaçan kelesiñ dep, biröönü çakırıp turgansıp, ayagında kütkönü ukpay
kalgandan beter sıbızgının ünü sızdap barıp toktoor ele. Bul jürök sızdatkan küünü
takay tartıp, eli menen aman-esen joluguşuunu eñsep jürgön solto urugunan
Ataküçüktün uuldarının biri bolot.
...Kultuudan Ataküçük, Elçibek. Ataküçüktön Abışka menen Çal. Çaldın
Baytike, Tileş degen baldarının biri «ayuukor», ekinçisi «keperkaman» bolup taradı.
Elçibektin baldarı «çılpak», «şalta». Kalmak çapkanda oşol Ataküçüktün baldarı
elge koşulup, Anjiyanga sürülböy, oşol jerdin birine baş paanalap kalışat.
Biröölör baykap kalbasın dep, tünküsün ot jakpay, jalañ mergençilik menen
ookat kılıp, añ uulap, jan bagışat. Tuugandarın, elin sagınıp, alarga keziger kündü
kütüp jürüşöt. Çogoyno, şilbinin jakşısın tandap sıbızgı jasap, ermek kılıp
sagınıçın jazıp turuşat. Kündördün bir tünündö oşol Ataküçüktün Abışka degen
balasının uykusu kaçıp, uktay albay, aylası ketip sırtka çıksa, tañ jañıdan atıp
kelatıptır. Çıgış jak agarıp, tuptunuk. Anan kün çıgış jak ulamdan-ulam kaşkaya
baştagandagı

keremet

körünüş

Abışkanı

katuu

tolkuttu.

Çıdabay,

koluna

sıbızgısın alıp, sızdatıp kirdi. Küü ulam biyiktep, tañ aldındagı muzdak jelge
koşulup alda kayda ketip, tañ şookumu menen koşo küünün eesinin kaçankı sagınıçın
taratıp, ergitip çıgat. Kiyin kırgızdar Çüydögü konuştarına kelgende da oşol küünü
tarttırıp, tajabay kayra-kayra uga berişçü deyt.
Anan, kimdin kaçan, kanday okuyalar baştarınan ötkönün bir-birinen
suramjılap, esep kılıp oturuşsa, Abışka çıgargan küü kırgızdın Ala-Toogo köçkön
kününö dal keliptir. Oşol küü kiyin «ergigende jaraldı», eldik küü «Ergime» dep,
kırgızga keñiri tarap ketti. Kiyin uşul Abışkanın tukumunan Bölöbala degen uul
tuulup, anın balası Osmonkuldu bilbegen kırgız jok çıgar.
…Ala-Toogo kelip jaygaşarı menen, Mamatkul büt kırgızdı biriktirüügö
kirişet. Uşundan ulam Mamatkul biydin bugu menen aytıluu çatagı baştaldı.
Köpçülük sanjıralar anı jönököy kör-tiriçilikke baylanıştırıp kalsa, tarıhta
sarıbagış menen bugulardın birinçi çatagı dep sanalat. Çınında buga jalgız
sarıbagış emes, Jamankuldun baldarına başka çoñ uruular solto menen sayaktardın da
naarazı boluşu sebep bolgon.
Toguz-Torogo kelgenden kiyin Mamatkul, Koşoylor bir jakadan baş-bir jeñden
kol çıgarbasa bolbosun oylop, Belektin baldarına da kabarçı jiberişken. Bir emes,
bir neçe jolu. Kalmak biyligi boşoy baştaganda, özdörün een sezip kalgan nemeler
kelgenderge jön saldı joop berip, sözgö kulak kakpay koyuşat. Akırında Temirdin
uulu Çerikçi kelet. Kelse bozo saldırıp, jorodo oturuşuptur. Tördö Toguzbaydın özü.
Anda tameki çekken kişi özgöçö kadırluu. Kalmaktan kalgan jalgız jañılık –
kanjanı korkurata sorso, kerneyden çıkkan tütündöy. Sorup bütüp, külün ötüktün
takasına kagıp bütürmöyün ün çıgarboo saltka aylanıptır. Oşondon kiyin gana
tamagın kırıp, al-jay suramay baştalat.
Kıştın künü, kar samparlap jaap turat, kelgender Mamatkul, Koşoydun
çakırtıp jatkanın aytışat.
–Tuuganıbız örülüktöp kelbeyt dep, taarınıp jüröt okşoyt. Bir künü baarıbız
barıp, soyuş berip kutulaarbız. Mamatkul emes ele Meenetkulga jolukkanbız go? -deyt,
tördö oturgan Toguzbay, eki jagın karanıp. Oturgandar anı koştop şakabaga kirişti:
– Jok degende tebeteydi silkip koysoñor bolo!
Çerikçi oşondo çoñ kesedegi bozonu tartıp jiberip:
– Silkişeer kezde silkişebiz! –dep, attanıp ketti.
Kiyin bul uçkul sözgö aylandı...
Mamatkul, Koşoy, sayaktan Tülkü bar, Belektin baldarının kılıgın ukkanda:
«Jamankuldun baldarının közdörün may basıp, jinderi başınan aşıptır»
deşip, oşol ele ayda kalıñ kol menen Belektin ayılına tüşöt. Al kezdin saltı –
jalgız biröönün ayıbı bolso da, anı büt uruu moynuna alat. Kol kelgende bayagılar
soolugup, aytkanın ugup, aldıga tüşüp alıp, Toguz-Torogo kelişti.
Ayılga jete bergende karaşsa, jakın jerdegi döbönün üstündö kaldaygan kalıñ
el. Oşondo inileri şılkıya Toguzbayga karaşıp:

– Aba, özüñ baştadıñ ele, emi özüñ joop ber, -deşip, tee alıstan attan tüşö,
tebeteyin kolgo karmap, çogulgandarga jakındaganda akırın salamın aytıp, çetke
oturuştu.
Amandık suraşıp bütköndö Mamatkul aytkan eken:
– Kırgız oñ-sol bolup bölünöt. Oñun – Aguul, solun – Kuul deyt. Aguul körköm,
taza jürüp, janın jakşı karagan kişi ele. Oşon üçün kelin-kesegi «Jankoroz» dep
tergedi. Adigine, Tagaydın «Jankoroz» degen uraanı uşunday. Oşondon beri azık,
sayak, sarıbagışı, bugusu bolobu – büt oñdun uraanı uşul. Kördüñbü baatır, uraanıbız
da, kanıbız da bir, -dep, akırında:
Baygara menen Jambılda, may jegende birge elek!
Kalmaktın Kalı menen Kutuda kan içkende birge elek!
Kazak kayıñ saap, kırgız Isar kaçıp,
Ak taman çor bolgondo, kayda kettiñ sen Belek?! -degen, aytıluu suroosun
beret. Joop bolgon jok, oşonu menen sakalduuları söz alıp, ayıptı eki tarapka kalıs
Karaboto, Maytıktar kesti.
Emi kezegi keldi, birotolo bulardın ata-tegin da eskere keteli; Kuu uuldan
Könök. Könöktön Munduz, Basız, Karatal, Karanay. Karanaydan Kıtay, Saruu, Duulat.
Kıtaydan Baytike, Buuday, Alkojo. Baytikeden Talpagar, Kıyra. Kıyradan Karaboto.
Karataldan Karateñeş. Munun bir neçe variantı bar. Karateñeşten Meñduulat,
Jooş. Meñduulattan Taskuşçu, Kökkuşçu, Karakuşçu, Çeyne, Alıke, Çıljuut,
Şaranoot, Közüjaman, Tulga, Barıke, Şalka, Künçöy, Önök, Karı degen j. b. baldar.
Taskuşçudan Kubatbek, Koşkulak. Kubatbek zamanında joodon da, doodon da kayra
tartpagan, ölümdön korkup kaçpagan baatır adam bolgon deşet. Jooşton Karala,
Kardık. Karaladan Tınımseyit, Kasımseyit, Nurseyit. Tınımseyitten Karadöñ.
Karadöñdön Koçkorbay. Kardıktan Bolot. Bolotton Üçkurtka. Kurtkadan Kudayberdi,
Jantay, Kırjı, Kutujan, Karakujur, Booçu, Temirkul, Atantay, Kaymazar. Jantaydın
baldarı «Sabaa ataar» bolup kalıştı. Bul jönündö tömöndö kızık añgeme aytılat.
Kurtka ölgöndö anın malı Kudayberdi menen Jantayda kalat. Jantaydın
baldarının jılkısı köp, sabaası böksörböy, el da köp kelçü eken. Al kezde joo
jakadan alıp turgan uçur, ayaldarı küyöösünün aman kalışın gana tilebesten, kolunan
kelişinçe jardam dagı beret. Jantaydın ayalı da bir terdiktik kiyizdin içine kum
tolturup tigip, «sonun olpok boldu, mından emi ok ötpöyt» dep küyöösünö körsötüp,
maktanat. Olpok küyöösünö jagıp, eköölöp anı sınap körmök boluşat. Ayalı bayagı
kiyizin sabaaga jölöp, küyöösün at deyt. Küyöösü tördön turup atat. Atkanda jaanın
ogu olpoktu, andan sabaanı teşip ötöt. Kımız kuyup aluuga idiş jetpeyt, sabaanı
şirilep tigiş üçün jok degende eki-üç kün ubakıt kerek. Anın ayınan kelgen
kişilerge kımız bere albay kalışat. Uşunu menen Jantaydın tukumu «Sabaa ataar»
(«Sabatar») ataldı.
Kaymazardan Toktoküçük, Tülöberdi, Kenje, Taba, Çekir, Şükür, Maytık.
Maytıktan Begaalı, Ködök, Tatı, Abışka, Momun, Eşboto. Kee birine aldıdan
kezigebiz.
...Akırı köptün çeçimi menen:
– Uluusu Toguzbay, özülörü toguz ayıl el eken. Toguzdan ayıp tartsın, oşonu
menen bütsün, -dep çeçimin uguzup, çıbıgın kırkıştı.
Oşol ayıpka kelgen toguz kızdın içinen Belektin uulu Toguzbaydın Suykana
degen kızın Temirdin uulu Çerikçi alıp, andan Abayılda. Karabotogo tiygen kızdın
atı Appak, andan Asan, Üsön degen egiz uul. Sayra degen kızın Koşoy alat. Seksenge
jakındap kalıptır, oşondogu Sayranın koşogu:
Aldıga tüşüp baatırdın,
Aydalıp keldim men çalga.
Erkimçe basıp kele albay,
Baylanıp keldim men çalga.
Ketmen-Töbö biyik jer,
Kor bolup keldim men çalga.
Alıs jerdi jöö basıp,
Çor bolup keldim men çalga.
Kızıl öñdön ajırap,
Soolup keldim men çalga.
Karaylatıp janımdı,
Oñup keldim men çalga...
Sayradan jalgız Koçkorbay.
Köpçülüktün ömürü emi, mından arı uşul jerler menen tıkız baylanışta
bolot. Oşonduktan, tukumdarına bul tegerekti jakından taanıştıra keteli.
Tüştük-batışın aytkanbız, tündügü At-Oynook kırka toosunan baştalgan UzunAkmat suusu Kara-Kulja, Usta-Say, Beş-Taş, Terek-Suu, Kara-Küñgöygö birigip,
Narın darıyasına koşulat. Talas jana Çatkal Ala-Toosu tündügünön, At-Oynook toosu
batışınan tosup, Kara-Suu öröönün baş jagı tik ketken kapçıgayga aylanıp, al jerde
kooz köldördün biri Sarı-Çelek jatat. Talas jak kapçıgaylardın başı jazı. Al
jerde törlörü salkın, kooz Beş-Taş, Koşoy-Tör, Tuyuk-Tör, Korgon-Şanık, Şanık

degen jayloolor jaygaşıp, Talas jak betinde jayloolordun körkünö körk koşkon
Beş-Taş degen köl bar.
…Kiyin-kiyin Baytik baatır Talaska kelgende, anı ata-babalarının jeri
menen taanıştırgan Balıkooz:
Bile elek bolsoñ bilip al!
Babalarıñ bastırgan,
Belgilüü neçen beli bar,
Körö elek bolsoñ körüp al!
Anjiyandan arkalap,
Köçüp kelgen eliñ bar,
.
Aytıluu Beş-Taş kölü bar!
Atayı kelip körüp kal!
Terek-Suu, Şanık, Tuyuk-Tör,
Tüp atalarıñ öskön jer!
Korgon-Şanık, Koşoy-Tör,
Atañdın jeri, koşo kör! – deyt…
Kara-Kulja suusun boylop, başı menen Çatkal öröönünö ötüp (al jagı da KaraKulja dep atalat), Çatkaldın başı Ak-Taş, andan Kara-Buura kapçıgayına salıp
Talaska tüşöt. Tündügünön tüz Beş-Taş, Terek-Suunun başı arkıluu Talaska çıgat,
anda Kozuçak, Balbaldın tuşunan çıgasıñ. Dagı bir maanilüü aşuusu – Beş-Taştın
başınan Ak-Talaanın törünö salıp, Arımga, Arımdan Çıçkanga tüşüp, aytıluu AlaBelden Suusamırga, andan tündükkö – Ötmök aşuusu menen da Talastın başınan
tüşüügö bolot. Suusamır suusun jeektep, bir neçe aşuuga salıp Sarı-Özön Çüygö
çıgat. Al emi eç kanday aşuu aşpay, Narındın suusun ördöp jürüp otursañ SarıKamış arkıluu tüz ele Jumgalga, je tüştükkö, Toguz-Torogo ötüp ketesiñ. Uşintip,
Ketmen-Töbö öröönü bardık jagınan merçemdüü bolup, toguz joldun toomu!
Bul jakka kelgenden oñdon solto, sarıbagış, sayak; soldon kuşçu, kıtay, saruu
ezelten beri ata-bababızdın jeri deşip, bir jagı Taşkent, bir jagı Baygara,
Jambıl, Kara-Toogo çeyin jetip, mal-jan jıyıp, soodagerlerdi çaap, bat ele tıñıp
ketişti. Asılbaştın aytıluu tukumu Dorbobaş, kögöydön Koykoñ Nazar degen
baatırlardın uçuru uşul...
Adiginenin bir balası Mönök. Mönöktön Narday, Nartaylak. Nartaylaktan
Ölöke. Ölökeden Asılbaş. Ölöke ölüp kalıp, Asılbaş çoñ atası Mönöktün kolunda
kalat. Ölöke ölgöndön kiyin anın ayalı Sarıkızdı Karakçı alat. Uşintip, çoñ atası
kaza bolgondon kiyin Asılbaş enesine kelip, anın janında çoñoyup, birotolo solto
içinde kalat. Asılbaştan – Asan. Asandan – Saray, Tañtagar. Tañtagardan – Doskulu.
Doskuludan – Tokto. Toktonun birinçi ayalınan Kudaymende, Kenje. Ekinçi ayalınan
Miñseyit, Küçük, Aldayar, Dorbobaş. Kenjenin birinçi ayalınan Temirjan, Çirkey,
Çorton. Kenjenin ekinçi ayalınan Karakuş, Kubat. Kudaymendeden Nışa baatır,
Döölös, Kalça.
Jeti uruu – ak-buura, joo-çalış, tölök, asıl-baş, beş-köörük, maake, kögöy
soltonun tonduu baldarı. Kögöydön Koykoñ Nazar. Öz atı Nazar. Bir neçe Nazar
bolgonu üçün Koykoñ degen koş ısım algan. İlgerki kırgız jılkını tuyagı, bolboso
kıgınan taanıgan tuubasa sayapker boluptur. Oşolordun biri Koykoñ Nazar. KetmenTöbögö kelgenden kiyin jaz kelse boldu, küzgö çeyin janı tınbay, jügönün beline
baylap alıp, jöö ketet. Jalgız kişi oñoy menen közgö çaldıkpayt, üyür-üyür jılkı
körsö alıstan bagıp, ıñgayın kütöt. Minilip-minile ekenin jazbay taanıyt, azoosuna
karabay, erinden je kulaktan alıp, kötörüp çabat. Jügönün katıp, üstünö minet da,
bilektey kamçı salganda, uusu janga batkan jılkı möñküböy – ter çıksa boldu,
kadimkidey jooşuyt. Koykolondoto minip alıp, bir künü aylına jete kelet. Jolu
bolboy kalsa, kay jerde emne ayıl, kança mal jatkanın bilip, janına joldoş alıp,
kayra barat. Kıskası, oljosuz kelmey jok.
Oşondoy kündördün biri, Jaz ayının orto çeni, toonun karı toluk kete elek.
Koykoñnazar, Dorbobaş jöö, Talastın içi menen Taldı-Bulak, Aşmara, andan Çuñkur,
Kökdönöndün başınan çalıp jürüp, Kara-Kıştaktagı kalmaktın ayılına 30–40 adam
tüşkönün körüşöt. Alardın aldında takay 2–3 atçan kişi jürgön bolot. Aldıñkıları
jetkende ayıl jandanıp, bir top kişi ayıldın sırtına çıgıp, berki atçandardı
özgöçö söölöt menen tosup turuşat. Artkı topton buta atım aldıda jalgız atçan
jüröt. Jürüşü da başkaça. Bir baybaça ekeni, tosup turgandar anı kütüp jatışkanı
daana ele körünüp turat. Ertesi bolgondo bayagı atçandar murunku künkü kalıbınan
jazbay, kiyinki ayıldı karay jönöyt. Çalgınçılar too başınan akmalap, alardın
artınan eerçip jürüp oturat. Eki-üç kün ötöt. Merke, Kulan çenden ayıldar seeldeyt.
Karoolçokudan karap, akırı Çuñkurdun jeeginen jetişet. Keçmelikke jakın köbünçö
kalıñ badal, koyuu kamış, oşondoy jerdin birinen jatıp, bayagı kalmaktarga kol
salışat. Udaa jaa tartkanda, aldıdagılar tegiz jıgılat. Köbün öltürüp, bayagı
baybaçanı kolgo tirüülöy tüşürüşöt. Al bir noyondun balası eken, jaşıruun kabar
menen Taşkent jakka baratıptır. Janınan möör basılgan bir neçe kagaz çıgat, birok
anı okugan kişi jok, anın üstünö kırgızdı kat emes, jakşı jılkı kızıktırat.
Katuulap surak kılışsa, jakında kalmaktar Taşkentke kerben jönötüp, birok İle
taşkındap, baarın suu alıp ketiptir. Al kerben Taşkenttegi kalmaktın askerin
jazayıl, ok-darı, mıltık menen kamsız kılmak eken, bul oşonu bildirüügö
baratıptır. Andan başka kay jerde kaysıl ayıl, kimdin kança jılkısı barın da
jakşılap taktap alışıp, kapçıgay ördöp, tutkun kalmaktı çoñ karagaydın birine
bekem tañıp turup:
– Aytkanıñ çın çıksa baktıñ! Aman kaytsak ala ketebiz. Kaytpay kalsak öz
şoruñ, -dep, keç kirgende jürüp ketişet.
Oşol kalmaktın aytkanın ulay kelip, ertesi erte Çüy suusunun tömön jagınan
een jatkan köp jılkı körüştü. Keçke baykap oturup, küügüm kirgende kudayınan tilep,
kelme keltirip, kuugun çıksa, toygon jılkının tezegin uulap, jetip albasın dep,
kalıñ jılkını teskeri, Moyunkumdu karay sürüp jönöşöt. Tün ortosu oop kalgan
çende çöldö kum uçurgan katuu şamal baştaldı. Atçandar emes, aldıdagı kalıñ jılkı
eles-bulas – baratkan jak kay tarap ekeni bilinbeyt. Tañ atıp, aylana agarganda şamal
ogo beter küçöp, bayagılar boljolgo salıp jılkı artınan kele berişti. Antip-mintip
tüş oogondoy bolot, tigiler çarçap, şaabay suugan. Şamal köz açırbay, koldor
kamtuuga kelbey kaldı.
Köp ötpöy art jaktan çuu çıgat. Ayt-uyt dep, jılkı aydagan ün ugulup,
jılkının jürüşü katuulayt. Kuugun ekenin bilip, jılkı aydap kele jatkandardın
ındını ogo beter öçöt. Añgıça bolboy çañ aydagan şamal basañdap, aylana eldirseldir körünö baştayt. Baykaşsa, olburluu çooçun adam jılkı aydaşıp alıptır.
Kiygen zootu jaltıldayt, kolunda uzundugu eki kulaçtan aşık nayza – anın atına
salıştırmaluu berkilerdiki tayday ele bolup kaldı deyt.

Öñü daana körünbögönü menen barañduu karaanı opol toodoy zoñkoyup, kıykırıksüröönü demine-dem berdi. Köngön tooloru közgö ilingende gana bayagı karaan jogolot.
Karaşsa, ögünü özülörü attanıp çıkkan jer eken, jakaların karmap, kalmaktın
baybaçasın tañıp ketken karagayga kelişse, üzülgön jip, çaçılgan söök, suu
jeegindegi çalçıktarda çöölördün jaynagan izinen başka eç nerse jok...
Kara-Kıya, Kötön-Üzmögö salıp, Küñgöy-Sandık, Kızıl-Ooz, Kum-Beldi aşıp,
Keñ-Kolgo jetkençe bir-birinen surap, tündögü kişini biri ele emes, baarı teñ
körgönünö işenişet. «Jankoroz», «Jankoroz» degen uraandı da uguşat.
Uşintip Manap özü kelip, koldogonuna işenip kalıştı. Ayılga kelip
aksarbaşıl dep, ay tuyak ak boz beeni kurmandık çalıp, tülöö berişet. Uşundan ulam
«Jankoroz», «Manap» degen söz sıykırduu, ıyık küçkö aylandı.
…Birok tirüü adam bolgon soñ soguş ele emes, jönököy turmuş-tiriçiliktin
kamın jey turgan uçurlar da köp keziget. Kep törkününö jaraşa oşondoy turmuştiriçilikke baylanışkan okuyalardın birine toktololu.
*

* *

Bolot menen Temirdin büt kırgızga taanımal bolup kalgan kezi. Ar elde emne
jakşı bar, bul eköösüz eç nerse ötpöyt. Meyli uul-kızı je jılkı, bolboso kuştun
jakşısı bolobu – adegende eköönö körsötüp, sınatıp turgan uçur. Kızının öñü-tüsü
jakşıraak bolso, ata-enesi tımızın: «ataganat, kızıbız uşulardın közünö körünüp
kalsaçı» dep, armanda jürgönü kança? Çeçkindüülörü kız alıp-kız berip, kuda-söök
boluştu. Sanjıraçı Üsöyün ajının aytkanı da oşol, «Konkoşbaydın baldarı
Temir, Bolot kelet» degende, atasına «kılımda jok aş berebiz» dep, «bay aş» bolsun
üçün kazısı üç eliden ıldıy çıkkan jılkını kaşatka süyröp salıp, andan öydöküsün
tartışkan.
Bolottun ayalı Altınbeşik dagı küyöö sıylagan kırgız kaadasın ulantıp,
jaşı otuzga jakındap, tolukşup turgan ubagı. Oşentse da anı-munu menen köp işi
bolbogon – Şooruktun kızımın degenibi – özünçö münöz kütüp, küyöösü Bolot ayıl
içinde jok kezde, baldarına jana özünön kiçüü jakın tuugandarına akıl aytıp, başköz boluuga jaray algan jok. Bir jolu Bolot menen Temir bir jakka ketiptir – kımkap
jasalga sart çapandın ayınan uzun eldin uçuna ugulgan çatak çıktı. Uşintip
bayanıbızga azır Tınaydın kıpçaktan bagıp algan Nuskay degen balası koşulat.
İlgerki Şırdakbektin bir balası «altın oçok» Aydarbek dep ataldı. Ot jaga
turgan oçogun altınga uyutup saldırıptır. «Altın oçok» degeni oşondon. Köpkö çeyin
balası jok jürüp, karıganda bala köröt. Bir künü Aziret saydal Appak kojo Kaşkar
şaarınan Buhara şarifke barat degendi ugup, jolun toso ayıl konuptur. Appak kojo
ayılga jakındaganda Aydarbek aldınan çıgıp: «taksır, karıp kalgan kezimde erkek
bala taptım ele, uşuga bata-duba bere ketiñiz?» -deyt. Aziret kojo oluya üygö tüşüp,
balanı etegine saldırıp: «Bul bala menin etegime tüştü. Kuday kaalasa maga da bala
boldu. Emi munun tukumuna kojolordon kız aluuga uruksat. Aman-esen saparga
baratkanda kez boldu, atı Asankojo bolsun, oomiyn, alloohu akbar» -dep batasın beret.
Asankojodon Asan, Üsön. Üsöndön Aytkul, andan Eşkul. Eşkuldan Nasır
mergen, Andan Bakal mergen. Bakal mergenden Daban. Andan Jotobay. Jotobaydan
İttiybes, Koytiybes. Koytiybesten Kökçö. Andan Törökul. Törökuldun bir uulu
Nuskay. Uşul Nuskay Tınay biydin koluna tiygen.
Kırgız Isar kirip, tentip jürgöndö, oşol Törökul Mamatkul menen sööktöşüü
üçün bir tuugan karındaşı Akjarkındı Tınayga beret. Akjarkın jeti jılga jakın
töröy albay koyöt. Akırı ırım kılıp agası Törökuldun kol ayagına kümüş bilerik
salıp, anın Nuskay attuu baltır beşik erkek balasın asırap alat. Oşonu menen al
Tınay biydin kolunda ösüp, üylönöt. Nuskaydın baybiçesinen Argınbay, Koñurbay,
tokolunan Alçınbay, Matay. Koñurbay menen Mataydan tukum jok. Argınbaydan
Karpık, Aytuugan, Küntuugan, Altay, Maten, Şaten degen altı uul. Küntuugandın uulu
ayalınan Bayake, Talkan. Kiçi ayalınan Dıykan, Çagatay. Bayake kiyin Şabdan baatırga
çoñ kızmat körsötöt.
...Oşol Nuskay tayke-tayına katışıp, kelip-ketip jürüp, Törö-Korgondogu
baylıgı batpagan bir bektin daynın ugup kalat. Anın ukkanı boyunça bektin üyü
toltura altın-kümüş, kımkap kiyim, şayı-jibek, koroosu tolo argımak bolot. Anı
adegende Atake, Satıbaldı ugup, Bolot biydin uuldarı Aydarke, Surakelerge
akıldaşat. Alarga Temirdin Nazarı koşulup1, kural-jarak dayardap, ıñgayın keltire
attanıp çıgışat. Murunku önüp-öskön jer, jer-suunun uusun jakşı bilgen
nemelerdin jolu bolup, jan kişige körünböy kelip, tañ ata basıp – daana argımak
attan toguz, aga koşup altın-kümüş buyumdar, kımkap baaluu içik-ton, kımbat
kezdemelerden köp oljogo tuytunup, kayra tartışat. Al jürüştün dañkı elge tegiz
jayılgan sebebi, ayılga kelgende baarın kalıs bölüştürö kelip, birok arasınan bir
çapan arı je beri bolboy, biröösünö köbüröök, birine kemireek tiygendey sezilet.
Çatak çıgıp, uluularga katuu sözdör aytıldı. Akırında çatak ırbap, köptügünö
karabay Bolottun baldarı tayak jep kalat.

N. Aristov Atake menen Satıbaldını gana atayt.
…Baylık menen biylik azırkıday sıymık menen dañk alıp kele elek kez. Namıs
degen uruudan-urukka ötüp, atadan-balaga kalıp, «uruk» menen «meken» degen sözdün
maanisinde ançalık ayırma bolo elek kaar zamanda – bir çeti baldarının jüünü boş
çıgıp, tokmok jep kalganına, ekinçi jagınan jakın bir tuugandar biri-birin körö
albay, kiçinekey bir sart çapandın baası aldındagı attan ötüp, çoñ uruşka sebep
bolgonuna içinen ıza bolgon Bolot mınday kabardı ugup:
– Oy, Karkırada jatıp, kalmaktan jer talaşıp jatkansıp, -dep açuusuna
çıdabay:
– Jok degende toguz külüktün birin talaşıp çabışpaybı ıya? Sen dele koy
deseñ bolo? -dep inisi Temirge bir tiyiptir.
Anda Temir:
– Baldarga emne boluşalı!? Bügün uruşsa, erteñ ele tabışıp alar. Jayına koy!
-dep kagıp koyöt.
İnisinen mınday jooptu ukkanda – ömürüñ jalañ nayza sunup, kılıç kezep ötüp
jatkan kez bolso, anan kokus, alıs jerde ölüp kalsañ söögüñ kaysıl jerde kalaarı
belgisiz mınday jookerçilik zamanda – atası Mamatkul baş bolup, özü bul düynödön
ötüp ketse, atın çakırıp, artınan izdep barıp, köömp keleer kişisi jok ekenin oylop,
okuyanın ötkönünö karabay, özünçö tünörüp, kabagı açılbay, tegerektegi ayıldarga
jalgızdap bastırıp kaldı. Jada kalsa ayalına da çeçilip, eç nerse aytpayt.
Atasına tayanıp,
Albadı Bolot ataktı.
Jotosuna tayanıp,
Salbadı Bolot çataktı!.., – dep (jotosu Manap), aytılgan tak uşul uçur. Atı el
ozuna alınıp, ar-dayım kalıs jürgönü üçün «biy» atalganı menen alige atasın sıylap,
aldınan kıya ötpöy jürgön kezde, mınday okuya katuu tiyip: «jakşı tukum atadanbı, je
enedenbi?» – degen suroo emi anın oyunan ketpey sarı ooruu kıla baştayt.

Kıştın uzak kündörün uşintip buşayman bolup ötkörüp, jaz çıkkanda kişisin
jiberip, kadimki Sançı sınçını aldırttı.
…Urugu bagış uşul sınçının atın keede Sanjı, keede Menseyit, keede Ubaalı
dep, kee bir sanjıraçılar tee ilgerki Soltonun Çaasınan baştap, kiyinki Aldaştın
Birnazarına çeyin tegiz sınatıp jürüşöt. Eger bul çındık bolup, aga özünün 50–60
jaşın koşsok, anda anın jaşı keminde eki jüz jıldan aşmak. Kee bir sanjırada üç
ata ötkön Ubalı degen ata-bala dep aytılat. Birok, üç ata ötkön adamdar üçün eki kılım
da ötö uzak ekenin eske alıp, anıgı daana taktalmayın uşul Bolottun tuşundagı gana
Sançı sınçını bayan kıla turalı dep çeçtik.
Asan çakırılıp koyulgan atı Sansız. Kiyin, kiyinki sözgö ılayık tıbışı
özgörülüp, «Sançı sınçı» bolup kalıptır. Urugu solto degender dagı keziget, birok
azırınça özü kimdin tukumu jana artında kança tukum kaltırganı belgisiz. Argımak
tandap – at sınap, azamat tandap – er sınap, ar özön sayın tör sınap, ajayıp sözü köp
çıgıp, aytkanı dayım töp çıkkan Sansız sınçı uşul. Jaşı altımıştan ötüp, agala
sakal karıya bolup kalgan kezi. Karılık basıp, közdün otu ketip, süylöşüp jatkanda
seni tike karabasa da, bilinbegen köz karaşı senin bütkön boyuñdu sıdırıp, içiñdegi
ar bir müçöñdü öz kolu menen birden tekşerip jatkanday sezilet. Katılgan sırıñdı
andan jaşıruu mümkün emestey, tee alıstı karap tunjuragan közdörü sürdöntmök
tügül, seni menen tübölük jürçüdöy kubat berip, işeniçin koşo tögöt. Jumşak ünü
taşka baskan tamgaday aykın, süylöşö kelseñ ömür boyu taanış kişidey bolup, arıberi jürgöndö uluu-kiçüünün jaşın ılgabay, ozunup salam aytıp, kiçinekey baldar
suroo berse da erinbey joop beret...
Oşentip Sançı sınçı menen Bolot bir top jürdü. Koburaşıp arı-beri
bastırışat. Ubagı kelgende özü ele söz baştaarın bilgen Bolot köpkö çeyin sınçıga
içindegi suroosun çıgara albayt. Bir künü Sançı sınçı asteydil kaytaar ubak
çukuldap kalganın bildiret. Oşondo Bolot ayta turgan sözün kay taraptan baştarın
bilbey:
– Körgön-bilgeniñizden aytpaysızbı? -dep, argasız söz baştadı.
– Bolot inim, senin emne suroo bere turganıñdı bildim. Başınan baştasam –
adegende körgönümdü aytayın, anan bilgenime ötölü. Ögünü kelatsak, kimdiki ekenin
bilbeym, Ak-Talaanın törünön aygırı menen bir top subay jılkı jalt berdi ele,
arasınan jalgız aysarala baytal ordunan kozgolbodu. Sol tanoosu ak eken. Uşu
baytaldın tukumunun biri külük çıgat. Koluñan kelse uşul baytaldı taap al, sol
tanoosunun agı bar, -dep körgönün ayttı.
Kiyin-kiyin, uşul aysarala kulun Temirge tuş kelip, anın bir kulunun al
Atakege ırooloyt. Aytılıp jürgön külük Kerkulun oşol.

– Emi bilgenimdi aytayın, -dep Sançı abası sözün ulantıp, – senin jürögüñdü
oorutup jürgön nerse uuldarıñ eken. Anın jönü bar. Beş uuluñdun ayıl kıdırıp,
kımız uulagandan başkaga ılayıgı jok, kursagı toyso köñül tok, başkalar menen işi
jok bolup kalıptır. Bularıñ öz aylına çuu salganga arañ jarayt. Jakşı zayıp taap,
üylöndürsöñ da bulardan jakşı tukum çıgışı arsar, -deyt.
Bolot oşondo maseleni kabırgasınan koyöt:
– Anda, aba aytıñız? Jakşı tukum atadanbı je enedenbi?
Sançı sınçı közdörün alıstagı ak karluu çokudan albay:
– Bolot inim! Men saga bir añgeme aytıp bereyin, sen köñül koyup uk. Jakşı
tukumdun kaydan çıgarın anan çeçeli, -dep tamagın kırıp, añgemesin baştadı, – tee
ilgeri-ilgeri, arab çölünün birinen Ibrayım degen paygambar çıgıp, ayalının
sogonçogu kanabay, karıganga çeyin bala körböy jüröt. Ayalı Sayra (Saara) akırı
çıdabay «men emi töröyböyt okşoym, küyööm bul düynödön balası jok, tak ötüp
ketpesin» dep, Ajar1 degen küñün küyöösünö nikeletet. Kudaydın buyrugu eken, kiyin
oşol küñü uul töröp, atın Ismayıl koyuşat. Udaalaş baybiçesi da erkek töröp, aga
Isak degen ısım berilet. Oşentip eköönün eneleri bölök bolgonu menen atası bir,
birok Ismayıl murda tuulganı üçün jolu uluu bolup kalat. Anı oylogon Sayra erin
majburlap jatıp, akırı Ajardı balası menen een çölgö ketiret.
Jerdin baarı een, it-kuş köp kez, Ajar uulu eköö çöl kezip, dalayda Mekenin
tegeregin paanalap, oşol jerden üylönüp, enesin da oşol jerge kömöt. Añgıça
Ibrayımdın kiçüüsü da çoñoyöt, birok özü uluusunan kabar albay, sanaarkap jüröt.
Akırı akılı jana kalıstıgı arkıluu jılına bir maal Ismayılga jolugup turuuga
baybiçesi Sayradan uruksat alat. Oşentip tun uulunukuna birinçi jolu barışında
Ismayıl añ uulap ketiptir. Üydö ayalı gana bar eken. Tışka çıksa, bir jolooçu, «üygö
kiriñiz» dese bolboy (Sayra küyöösünön Ismayıldın üyünö kirbeym degen ubadasın
algan), –küyööñ kayda? -dese, kelini ıylaktap, «turmuş abdan oor, küyöösü eköö eptepseptep ookat kılıp jürgönün» aytıp, dattanat.
Bayagı Ibrayım anı körüp, kaytarında:

İnjilde İbraimdin ayalı Sara töröböy kalıp, özünün egipet faraonu tartuuga

algan küñü Ajardı (arabça Hadjar, injilde Agar) küyöösü İbraimge nikelep koygon.
Köp ötpöy Ajar İsmaildi töröyt. Birok kee bir arab okumuştuuları (Muhammad
Suleyman al-Mansur-puri, Ahmad Didat) Avraam (İbraim) menen Saranın bir tuugan
ekenin, al emi Ajar egipet padışalarının tukumu ekenin eskertişet.
– Ismayıldın bosogosu naçar eken, oşonu almaştırıp alsın, aytıp koy! -dep
joluna tüşöt.
Kiyinki jılı bayagı ubakta dagı kelet, kelse, alaçıktan başka ayal çıgat.
Ibrayımga daam ooz tiygizip, anan bolgon kıyınçılıkka karabay, küyöösü eköö
kolunan kelişinçe jakşı ookat kılıp jürgönün aytat. Oşondo Ibrayım paygambar
kelinine ıraazı bolup (albette, Ismayıldın bul ayalı da jolooçunun kaynatası
ekenin bilbeyt),: «Emi Ismayıldın bosogosu tüzük bolup, oñolup kalganın» eskertip,
küyöösü kelgende aga uşunu aytıp berüünü dayındap, çın köñüldön batasın beret.
Kaynatasınan bata algan Ismayıldın uşul ayalınan bütündöy tün jak arabdar taradı.
Anın biri Aziret Mustafa Muhammed paygambar.
Mına Bolot inim, emi tüşündüñbü jakşı tukumdun kaydan çıgarın? Albette eñ
birinçi eneden! Eki jakşı koşulsa jakşı, eki jaman koşulsa jaman çıgat. Eger bir
jakşı, bir jaman kez kelse, anda kimisinin zadisi küçtüü, deeri oşol jagına ooyt.
Kursagına toguz ay kötörüp jürüp töröp, denesindegi sütün berse, balanın dili jana
añ-sezimi bütün enesiniki bolot. Kalganı atanın tarbiyası. Al emi bularga janagı
añgemede aytılgan mıktı bata koşulsa boldu, sen kütkön eldik uuldar oşondon çıgat, dep añgemesin ayaktadı.
Paygambarlardın ömürünön mınday kıskaça bayan ukkanda, erteñkisnen
tüñülgön Bolot:
– Sançı aba, anday ayaldı biz emi kaydan tababız? -dep başın şılkıyttı.
Anda abası jootkotup:
–Korkpo, köpçülüktün içinen Ismayıldın ayalıday ayaldar tabılbasa da, andan
beri, kırgızdın namısına jaray turgan bala tuup berer zayıptar tabılaar? – dep,
oşol çölkömdögü bir kelindin jayın aytat.
...Sınçı abası bul kelindin dayının muruntan ele körüp-bilip, köñülünö tüyüp
jürgön okşoyt, uşundan köp ötpöy oşol tegerektegi Bolot biydin aylına kanattaş
köçüp-konup jürgön çagaldaktardın ayılı bolot, Bolottu eerçitip kelip oşol ayılga
tüşöt. Anda küyöödön erte kalsa da, alaçıgınan ot öçürböy, el katarı ookat kılıp
Taalake degen kelin jürgön!
Jaş jıyırma beşte bolso, al külgün kurak kez delet, oşentse da baarı bir
Bolot biydin oylogonunday bolboyt. Sargıç kalıñ çaçı beline tüşüp, öñü da ak
sargıl, betin ança-mınça sepkil baskan, mañdayı jazı, közünön erkektin otu küyüp,
jada kalsa kıymılı dagı erkekke okşoş kelindi körgöndö, Bolot biydin köñülünö
Taalakenin kebetesi tolboy kalgan okşoyt, köröör zamat içinen baş çaykayt. Anın

Taalakeni jaktırbay kalganın Sançı sınçı da içinen ayttırbay bilip, birok,
sırtınan bir da kılın kıyşaytbay, sabırga çakırdı:
– Küyöösünön ertelep jesir kalsa da, adep saktap, aldınan kıya ötpöy aksakal
karıyalardın batasın alıp, anan ölgön küyöösünün arbagın sıylap, erkinçe bel çeçpey
jürüp, kayın-jurtunun alkoosu koşo tiyip, jıldızı jana turgan uçuru ali aldıda
eken. Dagıñkısı dagı bar baatır, kezegi kelgende anı da aytıp berem, emi eldin
öydölöp köçö turgan ubagı kelip kaldı, uşul ayıldı erteñ-bürsügünü jurt kotortup,
köçürüp körçü?
...Emi okurmanım uşul jerden bayanıbızdın bul jerin kiçine toktoto turup,
kırgızdın başka bir kızınan kabar aluuga tuura kelet. Antkeni azır al da boygo
jetip, aldıda aga baylanışkan bir çoñ okuyalar baştalganı kaldı.
Ötköngö aralaşsañ kança degen sabak bolçu ömürlörgö tuş kelesiñ. Bir eldin
tagdırı ekinçi elge taasir berbegen uçur tarıhta bolboyt. Anın köbünö sözsüz ayaldar
katışat. Keesine jan açısa, keesine kubanasıñ. Keede kiçine bir nerseden baştalgan
okuya ayagında çoñ jıyıntık berse, neçen kol başçının kolunan kelbegen çoñ-çoñ işti
kiçinekey bir ayal çeçken uçurlar bolot. Al küç dalaylardı kökölötüp, dalayın kümjam kılgan. Anı adam balası «süyüü» dep atayt. Ar kim öz tilinde aytkan menen
maanisi birdey…
Azır oşondoy jerdin birine keldik.
Kalmak katuu çapkanda ısık-köldük bir az kırgız kaça albay, kalmak Batı
Möñkögö otuz kişi amanat berişet. Anın içinde altı aylık boyunda bar jaş kelin
bolot. Atı tarıhta kalbaptır – ayı-künü jetkende aman-esen kız töröp, atın Karakız
koyöt. Kız bala bat ele çoñoyöt, azır Karakızdın jaşı jañıdan on törtkö tolgon.
Kiçinekey kara kız bat ele kırgıy köz, kımça bel, baskan-turganda oloñ çaçı takımı
menen koşo oynop, boyu, körkü bir-birine ep kelişip, bir körgön adamdı talıtkan,
tatınakay peri bolup çıga keldi. Bir künü kapıstan Araptandın ekinçi balası, Sono
Dabanın1 közünö çaldıgıp, oşonu menen argasız anın örgösünö kirdi. Sononun bala
körböy jürgön çagı, birok, teksiz jerden kelgen kızga eç ukuk berilbegen kez ele.
1644-j. ölgön Edil kalmaktarının hanı Örülüktön Monçok2. Monçokton Şükür
tayşa. Şükürdün uluu ayalı Erdene baatır koñtaajının kızı. Andan Ayuuke. Al on

Şono Louzan, Sono Lobzan bolup da aytılat.

Orustarda Puntsuk, Punçuk. Kırgızda Kıljırdın balası Döölösbaktı kalmak

hanının Monçok degen kızına üylönüp, andan Elçibek (tastar uruusu) tuulganı
tuuraluu ulamıştar aytılat.
ekige tolgonço Araptan menen birge tayakesi Señgenin örgöösündö çoñoydu. Edil
jeegindegi kalmakka han bolgondo, özü Araptandın kızı Darma Balanı alıp, kızı
Seterjaptı Araptanga bergen. Oşol Seterjaptan Sono Daba.
Baralına kelgende Sono Daba karuuga nayza kısıp, tegeregindegi koñşularına
eç tınçtık berbey, baarınan köp jabırdı kazaktar tarttı. Alardın «ak tamanın çor
kılgan» uşul Sono Daba ele.
Al kezde küñ kılıp, örgöödö suluu kızdardı karmap jürüü özgöçö söölöt, küñ
kız kança bolso, mansabı da oşonço. Karakızdın suluulugu jönündö kübür-şıbır
köböygön sayın Sononun barkı ogo beter kötörülöt. Oşentip, köñülün uşul küñünö
gana arnap kaldı.

Akırı anın kabarı Çıgan Araptanga jetip, al uulu Sononu kodulay baştadı.
Atası menen balasının közü bir ayalga tüşsö, üydön tınççılık ketti dey beriñiz...
Biylik negizi jalgız adamga gana tieşelüü boluşu kerek. Adamzat jaralgandan
beri alar menen koşo kalıptanıp kele jatkan ereje uşul. Taktının tilegi da oşol –
aga kanday kişinin köçük baskanı emes, jalgız adamdın oturuşu abzel. Eger bul ereje
buzulsa boldu, ayagı çoñ çatakka aylanıp, anı toktotuu kıyın. Muraskorlor köp bolso,
andan beter jaman, sözsüz tak talaşuu baştaldı dey beriñiz! Bir tuugandardın
çabışı baştalıp, örüş buzulup, anın azabın karapayım el tartat. Uşintip
Karakızdın ayınan Juñgar handıgında dagı uşul ereje buzulup, Sono Dabaga karşı
Araptan menen anın birinçi ayalı Küñgödön tuulgan balası Kaldañ Sereñ birigip
ketti.
-jıl. Bir jolu Sono Daba jürüşkö attanıp ketse, karaanı ança uzay
elekte anın örgöösünö belgisiz biröölör kol salıp, bayagı Karakızdı uurdap ketet. Bul
Sono Dabanın közün tazaloo üçün atayı dayardalgan tuzak ele. Eger al Karakızdı izdep,
örgöösünö kaytsa boldu, başın kesip aluuga jaşıruun buyruk berilgen. «Kozgoloñ
çıgardı» degen jalaa jaap koyuşmak. Aga tüşüngön Sono Daba Edilge – jesir kalgan
Darma Balanın (emi taynesi) aldına ötüp ketti. Araptan Sono Dabanı karmap berüünü
talap kılıp, öz kızına elçi jönötöt. Birok atası Ayuukenin ordun algan Dunduk Ombo
Araptandın talabın atkaruudan baş tarttı.
Bir kızdın tagdırına baylangan çır akırı uşintip eki ölkönün maanilüü
maselesine aylandı. Anan, eki mamleket çırdaşsa, aga sözsüz başkalar da kiyligişet.
İmperator Kansi munu eçaktan beri kütüp jatsa, orustar esine jañı kelip, kabar aluu
üçün İvan Unkovskiydi jiberip koyup, jatıp kalıştı. Aylası ketken Araptan
orustarga karoonu oylono baştadı ele, kapıstan Kansi köz juump, masele özünön-özü
jabıldı. Orus biyligi bolso Unkovskiydi emnege jibergenin unuttu.
…Jaratılış adamzatka akıl-es berip jaratkanı menen kiyin adam balasının
özü oşol akıl-estin azabın köbüröök tarttı. Antkeni, akıl kirgende ele öz jakınınan
kantip, tez kutuluunun joluna tüşüştü. Adegende jönököy kural-jaraktı oylop taap,
jürüp-jürüp, kayra andan kalışpagan amal – al kuraldarga karşı korgonuu işi da
önügö baştadı. Birok, bir-birinen kantip kutuluu «ilimi» at çabım alıska ozup,
korgonuu ilimine karaandatpay ketti. Başında jönököy taş kuralınan baştalsa, azır
al jarışa kuraldanuuga aylandı.
Oşonço kuraldın içinen jakındarınan kutuluunun eñ jönököyü – uuluu zattı
koldonuudan ötöör nerse jok – adamzat uşunu eñ köp koldondu. Azırkı biz jazıp
mezgilde uuluu ösümdüktördün tabiyatı eç kimge jaşıruun bolboy, emi anı koşumça
zattardan dayardoo tuura jolgo tüşkön kez ele. Edil jeegine jibergen Seterjaptın
kerbeni bir jıldan kiyin, 1727-jıldın may ayında kaytıp keldi. Ölümdün kay
taraptan kelerin añdıp jürgön Araptan menen Kaldañ bul kerbendin jügün iynejibine çeyin tekşerüügö alıştı. Aga karabay uu katılgan kara kutu baarı bir öz
eesin taptı. Kerben kelgenden eki-üç ay ötpöy, Çıgan Araptandın denesin belgisiz
jara basıp, anan janı çıga elekte denesi çirip1 baştadı.
...İlenin oñ jaktagı kuyması, Buura-Kujurdun jeeginde jatkan jılkıçılar
bir künü oozunan ak köbügü ketip, jinikkeninen jedep baspay kalgan koşoktoluu eki
aygırga tuş kelişti. Karmap kelişse, nayzanın kömököyünön jondon tamtık
kalbaptır, artında arkanga süyrölgön adamdın deneleri jüröt. Alar Seterjap jana
anın eki uulunun denesi bolçu. Bul – juñgarlardın tagına emi Kaldañ Sereñ keldi
degen belgi ele.

Bir kezde orus padışası İoann Groznıy dagı tak uşunday belgiler menen

düynödön kaytkan. Kebetesine karaganda ekööndö teñ uunun çenemi aşık salınıp kalsa
kerek.
Biz bilbegen körbögön,
Kança jan ölüp tim boldu? -deyt, oşentip, bizdin Karakız da bir jolu
jark etken boydon kimge ketkenin avtoruna da bildirbey jok boldu. Boljol gana kaldı.
Birok, okurman bizdin bayan jürök sızdatkan kaygı-muñ jönündö emes,
Ayrı kalpak kiygizip,
Aykırıp joogo tiyişip,
Baatır boloor bekensiñ?
Karagay nayza kolgo alıp,
Joogo tier bekensiñ?
Kaçkan joonun artınan
Türö kubaar bekensiñ?! -dep tileyt kırgız, jañı tuulgan balanı kolgo alsa,
oşonduktan bul okuyalarga uşul jerden çekit koyup, bayanıbızdı andan arı ulantabız!

Esenkul
Okuyalar jaralganda buzulbay, oozdon-oozgo ötüp, bir top ubakıt ötköndön kiyin
ukmuştuuday ulamışka aylanıp ketken uçurlar köp keziget. Buga ötköndögü Sançı
sınçının Bolot biyge ayal tandap, özülörü bir belde oturup alıp, kırgızdın bolgon
kız-kelinderinin baarın çogultup (!) kelip, aldına salıp çubatıp, alardı birden
sınaganı jönündögü añgemeni koşuuga bolot.
Tuura, ar eldin özü köngön saltı jana al oşol el üçün ötö ıyık. Oşondoy
salttın biri ayal tandoo. Mınday salt kündölük turmuş bolup, keede balanın atası
kayın-jurtu jölök bolsun dep, kızdın törkününö karasa, kee biröölörü tukumun
oñdoonu közdöp (ayta ketçü nerse, azır atayı oşondoy ilim bar), ala turgan kızdın
daynın bilgen kişilerden ugup-bilip, alarga sınatıp, andan kiyin üylöngön. Mınday
adat azırkı mezgilde da jolugat. Birok küyöögö çıga turgan kız-kelinderdin baarın
aldılarınan çubatıp alıp sınoo – jazma tarıhı bolbogon tooluk köçmön kalk üçün da
ukmuştuu jomok...
Emese, oşol jomokko jakındaşıp bara jatkan okuyaga bardık sanjıraçılar
kayrılkan, biz dagı kem kalbay, bayagı Sançı sınçının Taalakenin tagdırına
kiyligişken jerinen bayanıbızdı kayra ulap, anı tarıh elegine sala keteli!
…Bul zaman – aç köz koñşulardın bir-birinin jayıtına sugun artıp, kolunan
kelgeni biri-birin eç sebepsiz çaap, bir közüñ-bir közüñö joo bolgon çakta, ayaldarga
atası, küyöösü, je baldarının joodon aman-esen kaytıp kelişinen artık çoñ bakıt
jok, mından aşkan tilektin bolboy turgan mezgili ele. Erteden-keçke saan saap, may
kuyup, jün sabap, ala kiyiz, şırdak jasap, taar sogup, boz üydün kiyizin basıp, anı
menen koşo baldarının bolgon tüyşügün öz moyununa alıp (al kezde ayaldardın
jıyırmadan aşık bala töröşü kadimki körünüş), birok, uşunday turmuştu çınıgı
bakıt körüp, künümdük tüyşüktü kabagım-kaşım debegen zaman eken.
Taalakenin tagdırı dele başkalardan ayırmalangan jok. Bolgonu ömürlük
jarınan erte ajıradı. Bir az jıl ötköndön kiyin tuugan-tuuşkandarı kuran okutup,
oşondon kiyin gana Taalakenin başınan karası alınat. Ayla jok, belin bekem buup,
jalgız ele bir kişinin başına tuş bolbogon mınday kaygıga içinen küyüp, ar kimge
armanın aytıp dattanıp, kün ötkörböy, kadimkidey öz ookatın kılıp jürgöndö Sançı
sınçının közünö çaldıgıp kalat. Törkünü tınımseyit. Kabelinin «beşbala» urugunan
çıkkan Borbuk degendin kızı. Çıkkan jeri sarıbgıştan çagaldak, Tilekmat degen
komuzçu bolot.
Al uçurdun saltı uşul – jesir kalgan ayaldın tagdırın kaynı çeçet, andan baş
tartuuga mümkün bolbogon kez. Azırkı uçur kele elek, balası atasın ukpagan – bardık
mümkünçülük uruuluk tüzülüştün mañızın saktap, tukum köböyüp, anın ulanışın gana
közdöyt. Kıskası, bagı başka biröögö baylanmayın kayın-jurtu köçsö köçüp, konso
konup jürö bermey. Oşentip, kapıstan aylının köçüügö kamınıp kalganı Taalakeni
tañgaldırgan jok, köçsö-konso dagı baarı bir alardın janında boluşu kerek ele.
Kara-Kulja suusunun jeeginen şaşılış kozgolup kalgan ayıldın köçü Talas AlaToosuna karay, Terek-Suunun jeegine konuuga dayardanıp, ar kim öz malı-janının
kamılgasın körüp baştaştı.
…Sırttan karasañ, tınç mezgilde kırgızdardın köçüp-konuuga dayardanışı
özünçö jomok. Kee biröölörü malın sanap, eçak jogolgonun emi joktop kirse, keesi
bir-birine koşulup ketken koy-kozusun bölüp, ar kim özünçö ubara, aylanası menen eç
işi jok, öz aldınça baka-şaka bolo beret. Bul jolu da oşondoy bolup, tañ atpay
ayılda ızı-çuu baştalıp, Sançı sınçını eerçip, ayıldan oboçorook kiçine döbögö
kelip tüşkön Bolot biyge köñül buruuga eç kimdin çaması kelbedi. Tigil eköönün köz
salganı bayagı köçüügö dayardanıp jatkan ayıl jak. Köçüp baştagan ayılın karap
oturup, jaşı jañı gana kırktın kırına kelip, ötkürlügü kayta elek kezi – çap jaak,
kara murut, kabagı tik Bolottun kabagı ogo beter tünörüp, özünün bul jorugu özünö
jakpay, elinin başına çınıgı beypil turmuş kelgensip, elde jok joruk baştagan
sıyaktuu ar kimdin köç köçürgönün sınap, uşintip ayal tandap jürgönü özünö öön
uçurap, közünön açık ele naarazılık bilinip turdu.

Sançı sınçı bolso tiginin bir nerseni jaktırbay oturganın eçak sezgen.
Adegende özü suransa, emi ataylap tandap, ayaldık kasietin dalildep turup, alıp
bereyin dep, baarı ayaktap kalganda Bolottun mintip tünörüp kalışının sebebin
jakşı bilet.

Birok, azırınça anın üñüröygön kebetesin körmöksön bolup, içtegi sırların
tuyguzbay, ayta turgan oylorun eçak toptop koyup, bolgonu janagı ayıldın köçü kaçan
ordunan kozgoloorun gana kütüp, jay oturdu. Eki közü bolso tömönkü ayılda.
Taalake jesir bolso jalgız ekenine karabay, ertelep uyun saap, anan anı kazıkka
muruntugunan tıkırayta baylap, eçak kıl arkan menen çıtırata bekem tañıp salgan
jügün alaçıgına koşup, bayagı uyuna teñdep alıp (azırkıga çeyin eki kap tezek arta
albagan erkekter tuuraluu kepter toltura), köç başındagılarga koşulup, jañı konuşka
sapar aldı.
Oşondo gana Sançı sınçı ordunan kozgolup:
– Emi bastır! -dep Bolot biydi Taalakenin jañı köçkön jurtuna
eerçitip kelip, –kördüñbü? Taalakenin sargaygan jurtunan samsaalap jatkan bir tal
çaç da tappaysıñ! Taza jürgön adamdı perişte koldoyt. Bul bir! Başkalardan murda
unaasına jügün artıp alganın baykadıñbı? Al anın kayrattuulugu. Bul eki! Mınday
kayratı artık katından dalay kazık moyun, dalısı jazı baldar tuulbaybı, -dep, özü da
bul işke baş-otu menen kirip algan eken, anan Bolottun közünö tik karap, bayagı
toktoolugunan jazbay, –ögüntön beri kabagıñ açılbayt, bul kelindi jaktırbay kaldıñ
okşoyt. Emese saga saan saap, kımız bışıp, may tomurup, kir çaykap bere turgan ayaldı
köz juump, çetten ele alsañ bolot. Aga keyiştin keregi jok. İlgerki ata-babalarıñ
jakşı tukum bere turgan ayaldı alıstan taanıp, aylık-jıldık jerlerge çeyin izdep
barıp, üylönçü (kep Döölöstün Kökmonçok, Jezbiyke degen ayaldarı jana Üçükö menen
Tülkünün Jañıl Mırzanı izdep barganı jönündö bolup jatat)... Kokus köñülüñ
başkada bolso, anda seni «koy» deer adam jok, ager, j-o-ok, eldin keregine jaraçu
azamat tuup bere turgan zayıp kerek deseñ, anda uşul Taalakeden artıgın tappaysıñ.
Keleçektegi bolgon baylıgıñdı uşul jesir tuup beret. Emi bastır! Ayagına çıga
elekmin, kalganı dagı bar, -dep Bolottu andan arı eerçitip, baya uzagan köçtün artınan
tüştü.
Bir az jerge barıp kiçine bel aşkanda, bayagı Taalakenin tüzgö oturgan jerin
körgözö, sözün kayra ulantıp:
– Mınday jatından adegende Kabaktın kara barçını, dagı kızıgı, tee ilgerki
babası Manaptı tartıp, kişi tik bagıp karay albagan at kaçırbas boz aygır uul, anan
çabalay baştuu, çap jaktuu baatır, andan arı kança otun salsañ da küybögön, eger küyüp
alsa kayra takır öçpögön kızıl jalın meşter, açuusu çukul sarılar, içse toybogon,
kuysa tolbogon sarañ menen sorgoktor, jeke sen emes, elinin dagı namısın berbegen
kara özgöy azamattar, anan alarga udaa kajıgaluu kara señsel, köröñgölüü kara sabaa
akılman, jöölüü çeçen, kızıl çimirik erler tuulat, -dep jat ayta, anan bir saamga
toktolo, –kap! Ar jagı tumandaşıp, küügüm basıp, köz jetpey kaldı. Karaandar
alıstap, maydalanıp ketti. Karılık degen uşu, -dep, özü menen özü keñeşip jatkansıp,
anan kayra dagı bir jolu tınıga kalıp, –emi uşu kuelindi ala turgan bolsoñ – aytıp
koyöyun, sen alsañ gana janagı uuldar tuulat – adegende ayılının jetim akı, jesir
doosunan kutul! Anan nike kıydıraarsıñ. Artında jol bögögön doosu kalbasın, degi
er jigitti er kılgan eldin bergen batası bolot! -deyt, alıstap bara jatkan köçtön
közün albagan Sançı abası, bayagı tabışmaktatıp; «küügümdönüp…» degen sözünün ar
jagın ulantpay.
Bul tarıhıy sözdör oşondon beri unutulbay, oozdon-oozgo ötüp, söz maanisin
barktay bilgen dalay akılman karıyalardı jayına koyboy, «janagı jeri bul balası,
munusu teetiginin tak özü» dedirtip, tamşandırıp keldi. Al emi «tumandaşıp..,
alıstap.., köz jetpey...» degenin azırkıga çeyin «kayran kişi tukumu orustarga
aralaşıp, biri-birin taanıbay, kayırdin bolup keterin bilgen eken» dep koyuşat.
Maydalanıp ketkeni – maydalanıp ketti...
Bularga dagı başka bir nerseni koşumçaloo artık baş!
Mına uşunday Sançı sınçının taamay aytkan daliline emi Bolot biy
turuştuk bere albay kaldı. Baarınan da abası aytkan; «kabaktın kara barçını» menen

«at kaçırbas boz aygır» birotolo jibitip, aga moyun sunup berişke argasız
kıldırtıp, aytkandarına köndürtöt!
Kiyin Sançı sınçının kayra kaytaar ubaktısı kelgende:
–Kaalaganıñızdı surañız, kolumdan kelgenin ayabaym, -dep aldınan öttü. Anda
abası:
– Bolot inim! Menin teñirdin jolunda jürgön adam ekenimdi jakşı bilesiñ,
eger kiyin aytkandarım töp çıgıp, tukumuñdan anık baatırlar çıga turgan bolso, atañ
körü, Sançı abama az berip kalıptırmın deersiñ. Kokustan azırkı aytkandarımdın
keesi tuura kelbey kala turgan bolso, anda, ka-ap, beker çıgım bolgon ekemin dep,
tizeñdi mıkçıp, ökünüp kalıp jürbö? – dep, tamaşa aralaştıra jılmayıp, anan kayra
tomsoro kalıp, közün Bolotton alıp, tee alıska jiberip, –ötköndö kalmakka turuştuk
bere albay, jalpıbız Anjiyanga sürülüp, Sırdın boyunda jürgöndö men dagı elibiz
aman bolup, joodon korgop kala turgan baatır tuulsa, elde tınççılık bolup, karılarga
öz ajalı buyurup, beyajal kişi ölbösö eken dep tilek kılgam. Kançalar aç jon-kuu
belde kırılıp, tirüü kalgandar oşol kömülböy kalgan bir boorlorunun küyütün unuta
albay jürüp, koşo ketti. Al tilek azır dele özgörülö elek. Jeke men emes, büt eldin
tilegi da uşul. Uşunu gana esiñden çıgarbay jürsöñ boldu. Tilegibiz kabıl bolsun!
Senin elge bel bolo turgan bala izdegeniñ ele emne? -dep sözün ayaktayt.
Oşentip, bul eköö bir az bolso da çoguu jürüp, kiçine bolso da sırdaş bolup
kalışkan eken, dagı bir topko ajıray alışpay, uzun-uzun nakıl kepterden añgeme
aytıp, dalayga kulak kıçuusun kandırıp, anan gana Sançı sınçı ketüügö kamınat.
Oşondo dagı bolboy Bolot abasına soyuşuna bir jılkısın jeteletmek bolot, birok
abası andan da baş tarttı:
– Soysoñ bir salım et, ekööbüzdün teñ jügübüzdön kutulta turgan ak bata.
Kalganına ıraazımın. Senden çıgıp, joldon atañdın ayılına da tiem, buyurgan daam
turgandır, -dep kuçaktaşa koştoşup, batasın alıp, joluna tüştü.
Sançı sınçı Bolotton attanıp, Mamatkuldukuna kelip, dagı bir az bolup,
kelgen el menen ermekteşip, tüştörün jorup, suragandarına joop berip jürgöndö bir
künü el katarı Döölötkul çakırıptır, baldarın körsötöyün dep. Döölötkuldan
Nadırbek, Karamurut, Bay, Aalı degen tört bala. Kiyinki üçöö jaşıraak, oşol
törtöönü kirgizgende Sançı:
– Üçükö jön jerge siybeptir. Mobu baldarıñdan sokurlarga köz,
dülöylörgö kulak bolçu tukum çıgat eken, -dep jaşıraak üçöönü körgözüp, –uşul üç
uuluñdun biröösünön kalduu bir bala tuulat. Anın ünü baarınan alıska ketmey boldu, deptir.
Adegende munusun eç kim tañazarga algan jok. Kiyin-kiyin Baydan bir kalduu
bala tuulup, atın Kalıgul dep koyuşat. Oşondo bilindi sınçının emne aytkanı...
Sançı sınçı ketken jılı küzgö jakın Bolot biy Taalakege nike kıydırtıp,
özünçö üy kötörttü. Anan aradan üç-tört jıl ötüp, Taalake katarı menen eki-üç bala
törögöngö ülgürüp, birok baldarı toktoboy, emçi-domçu, bübü-bakşıga salıp, tumar
çiydirtip, sadaga çaptırtkandarına bolboy, ulamkısı ulam çarçay berdi. Taalakenin
törtünçü jolu boyuna bütüp, töröy turgan maalı jakındaganda aylası tügöngön Bolot
biy aylındagı attuu-baştuu aksakal, tuugandarın çakırtıp, keñeş kılat…
Emi, al kezde baldardın ölümünün sebebine jetken azırkıday ilim jok.
Bolgonu neçen-neçen kılımdardan beri baştan ötkörüp kele jatkan

tabiyattın ar

kanday ooruu-sırkoosu jana bir-birinin üyünö kündö kirip-çıgıp jürgön adamdardın
suuk közünön arıluunun jolun izdep, ayla ketkende «jogoru jaktan» ırayım tilep,
ırım-jırım menen kur işenimden başka koldon eç nerse kelbey turgan zaman ele.
Kırsıktan kutuluunun başka joldorun bilbegendikten, türdüü ırım-jırımdı oylop
taap, ukumdan-tukumga jılmalap-tüzdöp, anan aga kayra özdörü tereñ işenip, baş iyip
alışkan. Irım-jırımdın keede oñunan çıgışı1, eldin işenimin ogo beter bekemdep
keldi.
Oşondoy ırımdardın biri – «añdıp kalgan eesinen» adaştıruu üçün adegende
jañı tuulgan balanı ata-enesinen «uurdap» barıp, anan balanın ısmın kotorup, başka
at koyup alsa, añdıp kalgan «eesi» adaşıp, al balanı murunku ısmı boyunça izdep jürö
beret eken degen işenim. Kerek bolgon uçurda dayım koldonup kelişti2.

Kırgızdarda jolukkan mınday körünüştördü belgilüü okumuştuu, tarıhçı-etnograf S. Abramzon bir-

birine karama-karşı tüşünüktör menen kubuluştardı aykalıştıruu – sinkretizm – dep belgileyt.

Bul ırımdar azırkıga çeyin unutula elek. Tülkü, Küçük, j. b. ısımdar menen

atalsa, balanın orduna ajal oşol aybandı alat degen işenim küçtüü bolgon.
Bolottun el çakırgan sebebi uşul eken.
Emi Taalake dagı birdi tuusa, anı oşondoy
kılıp «eesinen» adaştıra turgan amal taap,
udaa-udaa tuulgan baldarın kayra-kayra kelgen
ajaldan kutkaruu üçün jogorkuday ırımdardı
atkaruuga bel baylap: «mınday kılıp, jakında
törölö turgan balanı kimiñer bagıp alasıñar?» dep, tok eteer jerin aytıp, keñeş kılat. Birok
ayıl içi emne, baarı bir-birin beş koldoy
taanıyt, oşonduktan erteñki kündün kanday
bolooruna

köz

jetpey,

«jön

adamdardın

balasının dele joopkerçiligi bir top, bul
bolso Bolot biydin balası..», -dep, jerden baş
kötörbögön boydon unçukpay tim boluştu. Anın
üstünö Taalakenin töröy turgan baldarı kün
murun

ele

el

içinde

añız

bolup

ketken.

Oşonduktan, «anday kıluu menin koluman kelet»
dep bul jorukka eç kimisi çıdagan jok.
Oylogon işi oñ çıkpasına murun ele
ınagan Bolottun aga çındap közü jetkende, emi eñ akırkı çarasın koldonmoy bolot.
Birok anısın azırınça ooz açıp, eç kimge aytpay jürdü. Ayıl Beş-Taş suusunun
jeeginde, kündör ötüp, akırı dagı bir öydölöp köçö turgan maal – kulja ayı keldi. El
da ana-mına dep kalgan, añgıça ayı-kününö jetken Taalakenin tolgoosu tün ortosu oop,
asmanga jıldız tolgondo baştalıp, tañ agarıp, taraza jıldız batkanda aman-esen köz
jarat. Oşol zamat ele asan çakırılıp, başı aman bolsun deşip, balaga «Başkoykoñ»
degen ısım berildi. Bolot biy bolso balaga at koyular menen bayagı, akırkı amalın
atkaruuga kirişti.
Adegende sarı mayga oozantıp, toygonço enesinin emçegin emizdirip, anan
muruntan dayar beşikke bölöp, jaan toktoboso, kölçükkö çılanıp kalbasın dep, döñsöö
jerdegi çoñ-çoñ taştardın (Beş-Taş) arasındagı koñulga ornottu1. Iylasa ünü
alıstan ugulsun üçün beşiktin bir jak betin açık boydon kaltırıp, ayagında kamınıp

Başka bir boljol boyunça uşul Beş-Taş aşuusunun atalışı joogo karool

kılçu taş – beş taştın atınan kalgan dese, köpçülügü «Beşiktaş» - beşik kalgan
taş degen tüşündürmö sözdön ulam kelip çıkkan deşet.
turgan ayılın Ketmen-Töbönün başı, Terek-Suunu karay aşıga köçürtüp, alardın
artınan tünörgön boydon özü ketti.
Beşik köçkön jurtta kaldı!
Beşik kalgan Beş-Taştın başı Terek-Suuga karaganda japız kelip, KetmenTöbö menen Talastı biriktirip turgan çoñ aşuu, jayloo ubagında el tınbayt. Kattagan
jolooçu beşikke kabılbay koyboyt dep, Bolot biy eçak köñülünö alıp koygon. Balanın
ısmın bilbegen neme başkaça at koyup, bagıp alaar, aman tursa tabılaar, başka ayla
kalgan jok, bolboso, mañdayıma jazgandı körörmün!?» dep içinen ırım kılıp, elin
köçürüp ketti.
Balanı beşigi menen kaltırıp ketken köç al künü kono turgan jerine keç jetet.
Köç arasında ketip bara jatkan biröönün oozunan «bayagı bala emi emne bolot?» degen
bir ooz söz uksa, burkurap, köz jaşın tögüp jiberçüdöy, koş emçegi zırkırap kele
jatkan Taalake gana emes, başkalar da tegiz kudaylap, jakasın karmap, tañdı arañ
attırıştı. Tañ atkanda, baarına baş baylap salgan Bolot ayıl içindegi tıñıraak eki
jigitti tandap, bayagı bir kün-bir tün jurtta jalgız kalgan balanı bilip kelüügö
çaptırat. Eski jurtka kelişse, beşik murunku ordunan kozgolboptur, birok, bular
jakın kelgende, dübürttön doñşugan çolok müyüz bir arkar beşik başınan sekirip
çıga beret. Tigil eköö çu koygon boydon jetip, beşikti karasa, balanın oozu köbük.
Töönün jününön jasalgan töşönçü jaan ötkörböy, olpogu da kurgak eken.
Beşiktin janınan çıga bergen arkar kozusunan ajırap, jelini tolgonunan
karaylap jürüp kapısınan kabılıp kalganbı je kursagı açkan balanın ıñaalap, açuu
ıylagan ünün ulap kelip, emizip jatkanbı? Aytor, emnesi bolso da, murunku tünü bul
balanın janına araljı bolso, emi kayra özü könö tüşkön okşoyt, tigil beşiktin
janına kelip kalgan eköönü körüp, emizip jatkan balasınan dagı bir jolu ajıray
turganına işengisi kelbey, tegerenip kalat. Birde töşkö çıgıp, kayra tüşüp, uturutur imerilip, bul jerge jipsiz baylanıp, tegerengen sayın eki emçektin sütü
dirildep, bir topko toktoboy, agıp turdu. Mınday ukmuşka birinçi jolu kübö bolgon
tigil eköö jakasın karmap, içterinen miñ mertebe tobo deşti. Kaçan esterine kelgende
«joldon jañı tuulgan balanı beşigi menen taap aldık!» dep, adegende öz aldınça
ırım jasap, «kan aşuuda aman-esen jatkan eken» dep, kapıstan taap algan kişidey
bolup, beşiktegi balanın ısmın almaştırışat. Balaga emi «Esenkul» dep at koyuştu.
Taap algan balanı beşikke kayra tañıp, atka öñörüp, artka tarta bergende arkar
kurgur bayagı balanın jatkan orduna tüşö kalıp, kadimkidey jok izdep, mekirenip
jiberet…

Kolundagı balanın aman-esen tabılganına süyüngön tigil eköö, attın başın
Terek-Suuga burup, toktolboston ayılına kelip, bolgon okuyanı baştan-ayak bayandap,
süyünçüsün alışat. Esen kalgan Esenkuldu kiri çıkkança oşol Bolot biydin
aylındagı moloy urugundagı jañı tuulgan Iray1 degen bala menen koşo emçekteş
kılıp bagıp alıştı.
Kadimkidey soodalap, balasın kayra satıp aluu – ilgerki adat.
Adegende Bolot biy «kulunuñardı satasıñarbı?» dep araçı jiberet. Azırkı
«ata-enesi» uuçubuzdu toltursañar satabız dep joop beret. Oşondo janına eki-üç
kişi alıp, juuşañ kayçı, kurç bıçak koştogon toguz buyumun balanın «ata-enesinin»
aldına taştadı. Anısı bettegen joosun juuşañday kırksın je duşmanına bıçaktay
ötsün – eköönün birindey bolsun degeni ele. Uşintip, balanın baası bir kıñırakka
bıçılat. Munu menen balaga üçünçü ısım – «Bolot biydin kestigi» degen ılakap at
jabıştı. Balanı alıp keterge kelgende, bagıp algan ata-enesi akırkı ırımın jasap,
jañı tigilgen köynök kiygizip, «balamdı jakşı baga körgülö, bolboso kayra alam» dep
kala berdi.
El kayra jakaga tüşüp kalgan, kelgenden kiyin Bolot biy aksarıbaşılga ak boz
bee, aga koşup kara serkeden birdi, kara başıl ak irikten jetini sadaga kıldı. Andan
kiyin ekinçi ırımın atkarıp, köp balaluu ayaldın birin aldırıp, balanı alaasınan
ötkörtüp, oşol jerge kırk kazık kaktırat. Al jer azır da «Kırk-Kazık» dep atalat.
Uşunu menen ırımı daba bolup, bala aman-esen çoñoyöt. Baltır beşikke
tolgondo, bul okuyalarga kulagı çalgan Sançı kelet. Taalake oşondo: «apiy, betim» dep
uyalganınan Sançının üstünö kire albay koygon deşet. Alardın uluulardan iymengen
adeti oşondoy boluptur.
Sançı sınçı beşikti aldına koydurup, çogulgan elge karap balanın keleçegin
tilep, batasın berip ketti. Ayta turganıbız, uşu eki adam öz jaşoosunda birinin
ısımın ekinçisi küügö salıp jürüp ötüptür. Sançı sınçı Taalakeni alıp berbese
Bolot biydin kiyinki dañkı mınday bolboy kalat bele je Bolot biyden Esenkulday
uul tuulbasa, Sançı sınçı jönündö añgemeler uşul küngö çeyin aytılıp kelmek bele
degen suroolorgo avtor da joop taba algan jok. Boljop aytuu baarınan kıyın.
...Üçkö tolgondo joto jilik karmatıp, balanın çoçogun kestirdi. Törtkö
tolgondo koyun soyup, boorsok jasatıp, et bışırıp, balasının at-jaragın kamdamay
bolot. Bışkan et menen boorsoktu kurjunga tolturup, balasına arnagan atın jaydak
koştop alıp, jakın ayıldardı kıdırıp çıktı. Adet boyunça aştan ooz tiygender at

Kee bir kabarda Iray, çagaldak urugunan çıkkan Kojomjardın uulu bolgon.
jabdıgın ıroolop, biröö jügön, biröö nokto, dagı biri eer j. b. berdi. Balanın atjabdıgı uşintip dayar boldu.
Kiyinçereek Taalake Bolotko dagı bir bala töröp berdi. Baarına «şügür»
kılıp, emi aga Kojomşükür degen ısım ıygarsa, al Sançı sınçıga jetkende: «Oy,
kokuy, atı buzulsa, bul baladan kaydagı baatır çıksın. Kıyın bolso, kojo boloor,
tezinen başka at koygula!» dep, ayttırıp jibergen eken, oşondo Sançı sınçının
aytkanın atkargan Bolot biy bul balanın atın dagı özgörtüp, Salıbek koydu.
Birok,

Salıbektin

Esenkuldan

kiyin

tuulganı

anık

emes.

Sanjıra

jıynooçulardın biri – Esenkul Törökan uulu Bolottun bul balasın Taalake tuugan
baldardın uluusu kılsa, belgilüü tarıhçı B. Soltonoev teskerisinçe Esenkuldan
kiçüü deyt1. Bul jolu biz B. Soltonoevge koşulduk, sebebi bul kişi öz uçurunda Manap
tukumunun sanjırası bolgon «Joop naamenin» tüp nuskasın okup çıkkandıktan, al
kişige bolgon işenim başkalardan basımduuluk kılıp ketti.
…Esenkul menen Salıbek,
Sanınan da jaalı köp, – dep atagı çıkkandar uşular!
Kiyin Bolot biy özü kaalagan dagı bir ayalga üylönüp, al ayalınan Köçmurat attuu
uuldu boldu. Al bala tentek çıgıp, agası Esenkuldun közü daldoo bolo kalgan jerden
jakındarına dalay korduk körsötöt. Oşon üçün elde:
Esenkuldun Köçmurat,
Köçmurattı kim urat? -degen söz kaldı.
Tülkü baatır da el katarı Sançı sınçıga biröönü sınatıp köröt.
Sançı sınçı:
– Börü jatın, altın sogonçok zayıp degen uşu. Mınday ayaldan joo körünsö
tootpogon, jalgız jürsö korkpogon baatır, bir ooz söz menen eki uruunun kunun çeçken
biyler tuulat. Atañdın körü, erte üylönüp, bir az öksüp kalıpsıñ. Birinçi eki uuluñ
ekinçi eköönö bukara bolup kalmay boldu, -dep sınaptır.
Birniçi eköö Ajıbek menen Şayıbek. Baybiçesi üçünçü jolu ay-kününö jetip
kalgan kez eken, Tülkü baatır bir künü anı janına alıp, Bolot biydin üyünö tüşöt.
Bir top kün konok bolup jürüp, baldar menen kuuşup, oynop jürgön Esenkuldu
körgöndö:

Moyunga alalı, köpçülük sanjıraçılar tak uşul Salıbekti Taalakenin «jatın

çaykaar» balası deşet. Birok berki çarçap kalgan baldarı dele jatın çaykaganın
unutpaylı.
– Kuday buyursa, jakında baybiçem köz jarat, kız bolso kelin kılıp al. Uul
bolso, dos bolsun, -dep, Bolotton bata alat.
Köp ötpöy Tülkünün baybiçesi uul töröp, atın Kaçıke koyuşat...
Emi okurmanım, Esenkuldun on eki jaşka çeyinki balalık kezi jönündö
aytılgan añgemeler jokko ese, bolso da alardın köpçülügü jomokko jakındap ketet
(misalı, uktap jatkanda başınan jarık nur çıgıp turuşu j. b.). Oşonduktan biz anın
balalık mezgiline kayrılgan jokpuz. Belgiley ketçü nerse, al kezde kırgızdın bardık
baldarı bir-birinen ayırmalanbay boygo jetkenin eskertebiz. Kıştın uzun tünündö
tezek kalap, ata-babalarının işterin oçok tübündö aytılgan ulamıştar menen baştap,
es kirgende al aytılgan erdikter kanga siñip, zamanga jaraşa erezege erte jetip, tolup
jatkan kıyınçılıkka kabak-kaşım debey, el işine erte aralaşkanın belgileyli.
Al zamanda kırgızda ataylap kara jumuşka çegerip je askerge çakırtıp, soguş
önörün üyrötkön atayı kızmat bolboy, anın orduna turmuş özü tarbiyaçı bolgon mezgil
ele. Oşondoy turmuş balalık kezdegi oyun-zooktor jookerçilik turmuşka arnalıp,
joodon korgonuuga ılayıktaştırıp salgan. Tuşoo keskenden tartıp, kubalaşıp
jaşınmak je ak çölmök oynotup, jaşı ondon aşkanda ulak tartıp, tay çaap, söögü
bekigende jöö küröş, er oodarışka ötüp, on üç-on tört jaşında torpok tartuuga asıla
baştayt. Aga jarasañ boldu, toktoboy ele joogo attana ber. Uşuga baylanıştuu
bulardın turpatı oturuktaşkan elden ayırmalanıp, jaş kezinen kelişimdüü bolup,
on beşke çıkkanda kadimki üy-bülönün eesi bolup, ayal alganga jarap kalçu. Anan
üylönsöñ boldu, jooñ dayar. Künü-tünü bolbosun attanıp, kayaktan çıksa, oşol jakka
kete beresiñ! Mınday turmuş ar kimdin könümüşünö aylangan ele.
Azır dele kayra-kayra sunulgan kımızga toyup alıp, aldındagı atının oyuna
könüp, eki tizgindi boş taştap, közün çala juump, ülgüröp kele jatkan tooluk
kırgızdı başka, murun bulardın turmuşun biröölördün birinçi jolu körüşün
elestetip körölü. Anda alarga kokustan tiginin atı jalt berip ürküp ketse, anda at
üstündö ketip bara jatkan neme da oşol zamat «talp» dep, jerge kulap tüşçüdöy
sezilmek. Çınında mınday körünüş jalgan. Azır da at üstünön alıp tüşüü oñoy emes.
At üstündögü kırgız jönündö eskerüü köp. Keçee ele, oturuktaşaardın aldında
erikkeninen çogulup, döbögö çıgıp, aldılarına çanaçı menen jañı bışılgan
kımızdı aldırıp, çoñ kesege kuydurup, kere-kere jutup, anan bir kaptalına
çıkanaktap, çöptün içkesin tandap, tiş çukup, kaçan içip jatkan kımızı betine
çıkkanda, közdörün çala açıp, tee alıstagı çokulardı kıdırata tiktep, uzun-uzun
sözdörgö kulak töşöp kalgan kırgızdı baykap oturgan bötön adam – eger azır bir
aalamat baştalıp, jer astı-üstü bolup ketse, tigi kırgızdın ordunan kozgolo alarına
işenmek emes. Birok bul da janagıday aldamçı körünüş. Çın ele oşentip oturganda
«kokuy, çaptı!» degen ün çıksa boldu, baya jay oturgan kırgız ordunan ırgıp, boz üygö
jölönüü turgan bakanın alıp, narıda ottop jürgön atına minip, atasınan kalgan
uraanın çakırıp, köz irmegiçe kuugunga tüşkönün körmök. Janına küç kelse, ar bir
kırgız baatırga aylanat.
Bir söz. Kiyin-kiyin orustan kısılgan kazaktar İleden ötüp, Talas, Çüydün
ayagınan orun ala baştaşat. Kırgızda kalgan Kenesarının handın söögü, mal-mülk,
altın-kümüş, jambısı kazaktardın için katuu küygüzüp turgan çak. Bir jolu altıjeti kazak Koñurdun belinde jaşınıp jatıp, Jelargının kaykısında jatkan köp
jılkını köröt. Eki-üç kün sırtınan bagıp jürüp, tünküsün tüşüp kelip, jılkını
taap, aldıga salıp, tañ kulan öök bolup kalgan çende kayra tartışsa, jakından tööçön
biröö çıgat.. Jay ele kelatat deyt. Köp jılkı kolgo tiyip, şaydoot nemelerdin biröö:
– Oy-bay, anaunu kara, bizge kele jatır goy, -dese, janındagısı:
– Akırın bolsañşı, oyanıp ketse, tüyeden kulaydı, -dep katkırat.
Jay kelatkan tööçön çoçup ketip:
– Oy, siler kazaksıñar go, -dese, tigiler ogo beter tamaşa kılıp:
– Biz akeñiz bolamız, şeşeñdi alıp kelseñçi, biz men ketsiñ, -deşet.
Tööçön kelatkan Kiçi-Kemin, Kertabılgıda ayıl oturgan jantay uruusu,
Dayırbek tukumunan Jayçıbek eken, «saga akeni körgözöyün» dep, artınan jete barıp
sayganda, kıya jolgo tüşö kaçkan eki kazaktın atı külük bolup, eptep kutulat. Beşöösün
kolgo tüşürüp, jılkını ajıratıp, kün jañı tiygende han Jaytaydıkına tüşöt.
...Esenkul on üç-on tört jaşka çıgıp kalgan uçur je bayagı Sançı sınçının
aytkanı az-azdan unutulup, birin-serinder gana anın baskan-turganın jorup, artınan
kıntık izdep kalgan kezdegi bir okuyasına kübö bololu.
Oşol jılı jayında jañıdan Beş-Taş aşuusunun Talas jaktagı teskey beti,
Manasta aytılgan «Beş-Taştın başı bek jayloo» dep, Beş-Taş kölünün jeeginde
oturuşkan eken. Kün ala kançıktap, köz açırbay, beeler da jakşı saadırbay, erte
agıtılat. Soorusun jaanga toso, jakın jerdegi jıbıtka jete bergençe bolboy, jalt
berip, bir nerseden ürküp, çetke çıga berişti. Boz üydün eşigin türüp, eki jakka köz
salıp oturgandar çoçup, «soo bolboy kaldı, karagılaçı» degiçe, keçke minilip, terin
kurgatkanı, kañtarıluu turgan kara aygırga ırgıp mingen Esenkul artınan çaap, bayagı
jılkı ürkkön jılgaga kiret. Bosogodon baş bagıp karap oturgandar, «bir balee bar go»
degiçe, bir azga buydala kalgan Esenkul çubaljıgan bir nerse süyrötüp alıp, kayra
tartat. Minip kelatkan aygır koşkurup, tıbırçılap arañ kele jatat deyt. Bayagı
koburaşıp oturgandar anın öñörüp, alıp kelgenin körgöndö jakaların karmap, «tobo»
kılganga arañ jaraştı. Körsö tigi, kuyruk-başı eşik-törgö çubaljıgan, salmagı çoñ
torpoktoy, daakısı tülöp bütkönü kalgan karışkırdın döbötü eken...
Karışkır jaratılıştın jardamçısı – «jalañ juguştuu ooru, ılañ tiygen
janıbardı jeyt» degen ulamış keptin ali tuula elek uçuru. Kay zaman, kaysı janıbar
bolbosun al adegende semizin tandayt. Bayagı jılkının içinen enesi saalbagan, oynook
semiz kulun bolot, beenin aldı menen jılgaga jetkende, añdıp jatkan neme başka
emes, oşol kulundu alkımdan alıp, kötörüp uruptur. Añgıça kara aygırın temingen
Esenkul jetet. Döböt karışkır çıga kalgan atçan ali bala ekenin seze kalıp, at üstünö
atırılat. Mındaydı kütpögön Esenkul üzöñgünü çirene teep, asıla bergen nemeni bir
koldop alkımdan alıp, şaşkan boydon tak kötörüp jiberet. Artkı butu jerge jetpey,
jan talaşkan döböt terdiktin bir kaptalın alıp tüşüp, jan beriptir.
Oydo jok jerden karışkırga kabılıp, oñdonup aluuga çama kelbey, alkımdagan
kol karışıp çıkpay kalgan eken, anan çubaltıp, argasız üyünö süyröp kelet. Oşondo
jedep suuk közdördön köñülü kalgan enesi Taalake çırkırap, uulunun başınan suu
aylandırıp, tegerene çurkap jürgönün köp kişiler köröt.
Bul uçurda atası Bolot üyündö jok bolot, bul okuyanın daynın kiyin ugup: «Oy,
kaysıl kişi ittik kılıp, ölgön itti üyünö süyröp kelsin?!» dep, naarazı bolo, bir
topko çeyin uulun jemelep jürdü.
Ayıldagı karıyalar bolso uuluna baa berip, atası Bolotko: «Börünü at jalınan
aşırganga jarap kalsa, anda uuluñdu joogo sala turgan uçur keliptir. Emi munun
jolun tospo?» degen keñeş berişet. Al kezde koluna jarak alıp jürüügö jaragan
erler köbünçö jürüşkö ketip, ayıl içinde alardın ordun aksakal, karı adamdar
toluktap, üy ookattı jaş baldar bütürüp, alardı tarbiyalagan oşol karılar ele.
Oşonduktan alardın akılı aksakal karıyalardan kalıp, erdigi atasınıkın ulanttı.
Jogorku okuyadan köp uzabay Esenkul ömüründö birinçi jolu oyrottorgo karşı
jortuulga katıştı1.
...Jılkı köböysö, uruu-börü köböyüp, joo jakadan alat, andıktan anı janında
koşo jürüp kaytaruu kerek. Bir künü jılkısın aydap, ayıldın çetinde jürsö, atası
Bolot, agası Temir bar, «joo keldi» dep, bir top kişiler menen kural-jarakçan Talas

Mından da jaş kezinde katışkan añgemelerdi uguuga bolot, birok çındıkka

kooşpogonduktan, taktoogo mümkün bolbodu, alardın çın-tögününö jetip, anıktoo ötö
kıyın. Kee bir sanjıralarda bul okuya Esenkuldun neberesi Ormon menen da
çataştırılat.
jakka jönöp ketişet. Arasında agaları bar. Jılkıdagı Esenkuldu estegen jan
bolboyt. Üygö kelip:
– Kayda ketişti? -dese, –er-bülönün baarı kalmakka attanıp ketti! -degen joop
uktu.
Oşondo bir çeti özünün ali «er-bülö» bolo elektigi ardantsa, ekinçiden
agalarının jürüşkö ketişi azgırgan okşoyt, eerden tüşpöstön, jılkıga mingiç
atının tizginin burup, ukurugun süyrötkön boydon tigilerdin artınan jönöyt. Kelse,
eröölgö kimdi çıgaralı dep, akıldaşıp jatışıptır, mınday saltka könö elek
Esenkul toktoboy, jekege dayar joonun mañdayına jete barat. Kolunda joo sayar nayza
je çabışa turgan kılıç jok, bolgonu jılkı aydagan ukuruk. Arttagılar: «Oo, kokuy,
tigi dasıkkan nayzaker neme da» dep, kelmeleri oozdon tüşüp, karaylap kalat. Bir
jagınan jaş bala, ekinçi taraptan jekege bışıp bütkön jooker. Mınday körünüş
kündö ele kele berbeyt.
Esenkul artın karagan jok, azoo bee karmagan ıkmaga sala, bet mañday kelatkan
joosun dolono ukuruktun uçuna meltildete barıp urganda, tigi atınan ala-salıp,
tomolondu. Nayzasın eñip jatıp karasa, oozu-murdunan kan ketip kalıptır, ukuruk
menen atın tizgindep alıp artka kaytat. Öz tarabı çuruldap, bata kılıp jiberdi.
Uşul okuyadan kiyin altımış jaştan ötkönçö Esenkul jekege özü baştap çıgıp
jürdü. Sırın bilgender al adatın buzgan jok. Uşintip on altı jaşka tolup-tolo elek
kezinde Esenkul el içinde «baatır» atanat.
Al kezde azırkıday «baktıluu balalık» degen tüşünük jok (al tügül, anı
oylonuuga çama dele jetpese kerek), jerden boor kötördüñ büttü, bolgon tiriçilikti öz
moynuna alıp, mal bagıp, konuş çalıp, köçüp-konup, üydö jok atalardın mildetin
atkarmay. Oşondoy kezdegi dagı bir jönököy okuya da unutulbay, el oozunda aytılıp
kaldı. Aytılışın buzbay, anı da özündöy kılıp bereli…
Kırgızdardın köç köçürgönü aytıp bütküs özgöçö koozduk. Munu jetkire
süröttöp berüü kıyın, anı öz közü menen körgöndön artıgı jok. Köç köçüröördö kızkelinder şıñkıldap, sandıgında atayılap katıluu jatkan ayaluu kiyimderin alıp,
jasanıp, jasalgaluu tokulgalardan tokup, kelişken attardı minip, çubaşa bastırsa –
köç körkü andan beter körkkö tolot. Köç içinde başınan karası alına elek zayıp
bolso, ayıl jolukkan sayın ölgön kişisin koşup, koşok aytıp, joldogu ayıl alardın
jolun tosup, suusunduk sunup, koşok ukkusu kelgender bir top jerge çeyin köçtü
uzatıp, uzagança kol bulgap, kiyin kimdin köçü baarınıkınan kooz ekenin uzakka çeyin
añgeme kılıp aytıp bütüşpöy, aytor, özünçö ele suluuluk. Mınday suluuluktun
taasiri menen akırı jürök eritken küü da çıktı! Bötönçö köçtü eerçigen jigitterdin
kızdarga tiyişip, köpkö çeyin barışkanı ukmuş. Uşintip, kızdardı köç köçköndö
sınap, jayloogo barganda juuçu jiberip, bir-birine kuda tüşüü baştalat. Munun
baarı kırgızdın kadimki turmuşu.
Birok, köç köçürüünün baarı ele oñdoy berdi bolo berbeyt. Oşondoy, üstü urama,
aldı kök irim, çoñ suunu jeektep ötüp baratkan köçtün içindegi bir töönün jügü ooy
baştayt. Anı jetelegen zayıp kişi eken, tik jardın kırı – jalgız ayak jol tosulup,
art jagınan jetip, eki-üçöölöp jardam berüü eç mümkün emes. Töö jük oogon jaktı
karay ketençiktep baratat. Ayaldın attan tüşö kaluuga çaması jetpey, çılbırı töögö
çalınıp, töö ketse atı dagı koşo kulay turgan bolup kalıptır. Eköö oşentip, birbirin süyröp, jar kırına jakındap, töö baykuş jantalaşıp, talpaygan tamanın eptep
betegege takançıktamış bolot. Az bolgondo çoguusu menen kök irim suuga
togolonçuday. Oşondo arkı öyüzdö ketip bara jatkan beş-altı jigit anı körö kalıp,
içinen biröö at-matı menen taşkındagan suuga kirip, öyüzgö çıkpay atın taştap,
taştan-taşka attap, tırmışıp, biyik jardın kırına jetip, kulay turgan töönün
noktodon alıp, oop bara jatkan jüktü iynine sala, jölöp kalat. Ar jagınan, «emi koyö
ber!» dep, töösü menen koşo jügü ele emes, katınınan tüñülüp kalgan eesinin
kıykırıgına kulak salbay, jük artılgan arkandı çeçip jiberip, jüktü da tömön
kulatpay, töönü da jölöp, aga koşup, anı jetelep

bara jatkan ayaldı dagı çoñ

kırsıktan kutkarıp kalat. Bardıgı jakşı ayaktaganda, jardanıp karap turgan arkı
öyüzdögülör da «öh!» dep es alıp, tigil jigittin tapkıçtıgı menen er jüröktüülügünö
ıraazı boluşat.
Kiyin:
– Botom, bu töö kötörgön kim boldu? -dep jön-jayın suraştırışsa, al
Bolot biydin uulu Esenkul bolup çıgat.
Anda Esenkuldun jaşı on beş-on altıda, janına kişi jolotpogon azoo
aygırdı kuup jetip, ukurugu jok, jaldan alıp, kakkan kazıktay toktotup kalgan kezi.
Kalempir menen murçtayım,
Ustalar izdep taap albas,
Bolotton çıkkan kurçtayım!
Baatır balban bilektüü,
Bala jolbors jüröktüü…-deyt kiyinki ırçılar.
Emi joogo attana turgan kurak kelse, kaysı kırgız üyündö jatsın, mezgil jetip,
Esenkul da jigit kurap, atasına okşop joogo attana turgan ubaktısı keldi. Atası
Bolot «tee, aylık jol Stambulga kattap, kelip-ketip turabız» degen soodagerlerge
üyürü menen jılkı aydatıp, uuluna jerdin tübü Damaskiden – çapsa temir kesken,
bolot kılıç aldırıp berdi. Munusu «Narkesken» dep atalıp, ömür boyu bolot kılıç
menen Sırnayzadan başka kural karmagan jok deşçü eken ilgerkiler.
Ak kayıñdın çegedek,
Saratanda kıydırgan.
Kokus jarıp ketet dep,
Kabıgı menen tundurgan.
Koy mayına japtırgan,
Öltürüp alıp ajıdaar,
Zaarına saktırgan.
Körgön adam jaktırgan.
Koş kara kıl taktırgan,
Saygan adam katkırgan…
Anan, çoñ atası Mamatkul ılayıktap, saruudagı biröönün Kaz degen bir suluu
kızına kuda tüştü. Baybiçesinen Asanbay, Üsönbay, Nayman – üç uul.
Enesi Taalake bolso, mintip kelindüü bolup, katuu-katuu süylöp kelin jumşap,
adegende abısındarının arasında «tarkıldak» ataldı.

* * *
Soguş… dagı soguş! Kırgızdın kaysıl mezgildegi tarıhına köz çaptırbaylı,
soguşsuz kündör jokko ese! Anısın kayra-kayra okup da, jazıp da, jedep köñülüñ
kalganda kalem saptı taştap, oyuñdu bölök jakka burup, alaksuu üçün tarıhtın başka
kazaldarın kazasıñ. Birok,birok, aylanıp kelip, türü suuk bul soguşka kayradan
kabılasıñ!
Uşintip, biz emi 1740–42-jıldarga kelip kaldık. Bul uçurda Juñgar handıgı
Çıgan Araptandın uluu uulu Kaldañ Sereñdin kolunda ele. Kimisi alsız bolso,
biylikten birinçi oşol ajıray turganın jakşı tüşünüp, takka başkalardın közün
arttırbaş üçün ar dayım kan tögüp turuu zarıl dep bilip, iş jüzündö anı dalay jolu
dalildeyt. Başınan neçen kozgoloñ ötkörüp bütkön neme tegeregindegi koñşu
mamleketterdin ar bir kıymılın özünö karşı kabıl alıp (aga sebepter da köp bolgon)
kalgan kezi. An sayın anın taktısına köz artkandar köböyüp, kelgen elçilerden tegiz
jamandık kütüp, jat kişini janına jakın jolotpoy, Renat kuygan zambirekten
üçöönü örgöösünün aldına ornotup koydu. Jookerlerin tındırbay, batışka da,
tündükkö da, çıgışka da aydap, Çin ökmötünün askerlerine Kalkada bir neçe jolu
kıyratkıç sokku berip, alardın aylasın ketiret.

Uşul jıldarı oyrottordun kolu çin askerinen jalgız ele bir jolu – 1732jılı Orhon suusunun jeeginde jeñilüügö duuşar boldu. Juñgarlardın ali küçtüü
ekenin körgön kıtaylıktardın amalı kurup, özülörü baştagan soguştu ulantuuga emi
karajat tappay kalat. Jalgız arga, murun duşman bolso da, başka mamleketter menen
jaşıruun mamile tüzüü kerek ele.
Oşentip, Borborduk Aziyada tıñçılardın zamanı baştalat. Çin imperiyasının
tıñçıları orus ökmötündögü kerektüü kişilerge jaşıruun jolugup, «eköölöp Juñgar
handıgın jer menen jeksen kılıp, anan handıktı eki tarap teñ ıraazı bolguday
kılıp, bölüp başkaruunu» sunuştap, egerde alardın mınday sunuşu kabıl alına
turgan bolso, tübölük tınçtıkta jaşay turgandıktarın» dalildöögö ötüşöt.
Birok, uluu Pyötr ölgöndön kiyin adatka aylangan, oyun-zook menen artık baş
asemdüülüktön başka menen işi bolboy kalgan A. İoannovna mınday baş oorutkan
«mayda» işterge kiyligişken jok. İmperiyanın içki-tışkı işteri büt boydon A.

Ostermandın1 kolunda bolçu. Orustar mintip, könümüşkö aylanıp ketken aldıñkı
madaniyattın (köynök menen şlyapanın) çordonu Evropadan kol boşotpoy, Çıgış
maselesi eç kimdi kızıktırbay kaldı.
Orustardıkı uşu – kılgan işine akılıñ jetpeyt, ubagında köz açpay jürüp,
elden artta kalsa, kara küçkö salmay baştalat...
Alardın koş köñül ekenin körgön Çin imperiyası emi Orto Aziya jana Kiçi
Buharadagı musulmandar menen jaşıruun süylöşüülörgö öttü. Birinçi bolup Sono
Dabanın başı ketti. Birok anın kim kolduu bolup ölgönü belgisiz boydon kaldı.
Emese, bayanıbızga jañı kaarman koşobuz. Mından arı aytıluu Karasakal menen
bir topko çeyin çoguu boluuga tuura kelet, oşonduktan bul kişinin ömür-bayanına
kıskaça toktolo keteli. Çın atı-jönü Miñdigul (Miñligul) Joloev. Ulutu başkır.
Dini musulman, kezinde Mekege çeyin bargan ajı. Denesi toluk, sakalı kapkara,
közdörü kalıñ kaştın aldında tartılıp, tik karagandan baarı jaltanıp, «Kara han»
degen ısım menen dañkı çıgat. Tarıh kazaldarında «Karasakal» degen ısım menen
kaldı. Zorduk menen başkırlardın jerine çep kurup jatkan orus biyligine karşı
tınımsız kötörülüş uyuşturup, köp gubernatordun tınç uykusun buzup keldi. Asker
başçıları aga karşı türdüü amal-ayla koldonup, jok kıldık dep dalay jolu jarıya
kılsa da bolboy, ulam başka jerden payda bolup, bilgender «sıykırçı», kabarın
alıstan eşitkender anı «oluya» atıktırıp alışat.

Genrih İogann Fridrih, 1725–41-jıldarı vitse-kantsler. 1741-j. saray

töñkörüşünön kiyin ölüm jazasına buyrulup, kiyin al sürgün menen almaşılgan.
Anın dañkın ogo beter kökölötkön da orus biyligi boldu. Albette, ataylap emes.
Mayda atka minerlerdin öz padışasına bötönçö jügünüşü, börk al dese baş algan adat
orustarda uşul kezde özgöçö önügüp jatkan. 1735-jılı orus voevodası Sergeevdin
mıkaaçılıgına çıdabagan başkırlar argasızdan kozgoloñ çıgardı. Anı basuuga
kelgen M. Tevkelevdin otryadı 50dön aşık ayıldı ordu tübü menen jok kıldı.
Oşondoy ayıldın birinde kaçuuga alı jok jaş baldar menen çal-kempirler çöp
jıynalgan kampaga jaşınat. Anı açıp, aydap barıp, surak kıluudan erikken orus
asker başçısı kampaga ot koyup, örttöp jiberüünü buyurat.
Dagı bir kazak-orus Saymonov degendin tuşunda eç künöösüz 30 miñden aşuun
başkır kırıldı. Natıyjada kötörülüştör andan beter küçödü.
Alardın içinen Miñdiguldun tarıhı özgöçö.
Aylası ketken asker başçıları – anı tirüü karmap kelgen kişige beş jüz som
(ayabagan köp akça), al emi tirüü alıp kele albay, ölügün körsötköndörgö anın jarım
akçasın baalap, sıylık dayındaşat. Uşintip orus biyliginin aylası ketken sayın,
Karasakaldın dañkı küçöp, atagı murunkudan alıska ketti. Mınday jarlıktan kiyin
anı orustarga karmap berüügö daamak tügül, joro-joldoş, dos bolgondor köböyöt.
Dal uşul uçurda Don darıyasının jeegindegi Zimovey stanitsasında kazak-orus
İvan Pugaçyövdun Anna degen ayalı erkek töröp, balanın atın Emelyan koyuşat.
Karasakaldın oşol kezdegi dañkı uşunça, kiyin Emelyan anın bul amalın
özgörtpöstön, orus padışası Ekaterinaga karşı paydalanat...
Kiyin çakan kol menen orus askerine alı jetpesine köz jetkende, Aral tarapka
ketet da, çöldüü jerdi bayır algan karakalpaktarga koşuldu. Uşunday, külü bir jerge
dodo bolboy jürüp je kapısınanbı, je ataylapbı, aytor çin ökmötünün elçilerine
kezikti. Alar menen kaysıl jerden, kandayça taanışıp kalganı jönündö maalımat
tarıh kazaldarında kalbaptır, birok, jarım jılga jakın orustardın köz jazdımınan
çıgıp ketip (mınday körünüş alardı ötö katuu çoçulatkan), kiyin Araptandın uulu –
Sono Dabamın, katuu oorup jürüp (uu berdi degeni), arañ ayıkkanın jar salıp, Kaldañ
Sereñdin tagına ataañdaşa baştadı. Karasakaldı körgön kazak sultandarı –
Abılmambet, Abılay, Barak kol kurap, Juñgar handıgına çabuul kılıp kirişet.
«Anday bolso, mına saga» dedibi, Çin imperiyasın jayına koygon Kaldañ Sereñ otuz
miñden aşuun kolun kazaktarga jönöttü. Kaldañ Sereñdin uluu balası Oloñ Dorju,
Oloñ Byırdın küyöösü Septen noyon jana mıktı asker başı Sain Belek jetektegen
kalmaktar kayradan batışka sapırılat!
Soguşka türtkön Çin imperiyası ekenin kaytaloonun kajeti jok, kalmaktın
aldan tayıy baştaganın ali bile elek orustar çek araga jakın jerlerge çep kuruunu
ulantıp jatışat. Kazak sultandarı Karasakaldı eerçip algan. Emi okurmanım, azır
anın azabın kayradan Orto Aziya tartat!
Birok, murunku 1720-jıldardagıday amanat alıp, amanat berüü azır artta kaldı,
azır kırgızdar akırındap küçkö tolup, çıgıştı karay jılıp, tee ezelki atababalarının konuştarına kayta baştagan. Bir tilegi Çüy, ekinçisi Kaşkar jana AkSuu bolup, İlege çeyinki bayırkı konuştarına jetüü bolgonduktan, bayanıbızdı uşul
tarapka buralı.
…1696-jılı Appak kojo ölüp, Kiçi Buharadagı altı şaar – Kaşkar, Jarkent,
Ak-Suu, Üç-Turpan, Kuça, Kotenge Şadı kojonun uulu Daniyar (keede Daniel dep da
atalat) kojo ee boldu. Oşol Daniyardın eki uulu – Jakan menen Jusuptu Araptan ak
üylüü kılıp alat da, uşundan arı Kiçi Buhara oyrottordun kol aldında kalat.
Jusuptun enesi oyrottun kızı bolgonduktan, al tayakelerinin koluna kelgenden kiyin
bat tarbiyalanıp, al tügül oyrot tilinde jazuuga könügöt.
Kaldañ Sereñ takka kelgende, Kaşkarga Jusup, Jarkentke Jakandı koyup,
Daniyardın kiyinki baldarı Abdılda menen Ayupka Koten jana Ak-Suunu berdi. Anın

içinen Kaşkar şaarı Kiçi Buharadagı Juñgar handıgının eñ mıktı tayanıçına
aylanat. Anın aylanasındagı köçmön eldi Jusup arkıluu başkaruu araketine ötöt.
...Kiyin-kiyin, Edil jeegindegi kalmaktardın arasında jaşagan eki jüzgö
jakın kırgız jergiliktüü orus çinovnikterinin körsötkön zorduk-zombuluktarın
aytıp, ak padışaga arız jazat. Anda alar murun Muhammed paygambardın dinin
karmap, Anjiyan, Ak-Suuda jaşap turuşkanın, öz erki menen koñtaajıga kuşçu bolup,
aga adal kızmat kılıp, 1757-jılı Kıtayga karap, anan kayra Rossiyaga (Volganın oñ
jeegi) kaçıp, Uubaşının kol aldına ötüp, birok 1771-jılı Uubaşı Juñgariyaga
kaçkanda, Rossiyanı ötö süygöndüktön, uşul jakta kalıp kalganın aytışat. Bul kabar
oşonu menen üzülüp kalgan.
Alardın mintip emi kalmaktardan da bölünüp, el-jeri, dini bötön, çooçun
jerde kalıp kalışına ötö maanilüü bir şart bolgonu körünüp turat. Başkaça
aytkanda, alar öz jerine kayta albay turgan abalga jetken. Atalarının da, özdörünün da
atı aytılat. Aralarında Keldikenin uuldarı Kojombay jana Kojomjar, Birnazardın
uuldarı Bake menen Şınak degender bar. Kaysıl kırgız, kay uruudan ekeni, emne künöö
kılganı belgisiz.
Biz dagı munu andan arı kurap, ulanta albadık.
...Oşol Ayup başkargan Ak-Suuda azırınça tınççılık, bul taraptı kalmaktın
ulugu Bakamanjı degendin közömölündö bolot. Şaar al kezde kiçine, baarı biri-birin
jakşı taanıyt, oşondoy kündördün birinde şaar içinde kayır surap, kişi jolukkan
sayın kol sungan, çaçı kuuday ak bir kempir payda boldu. Ar kay jerinde it tişinin
izi kalgan jalgız tayaktan başka kolunda eç nerse jok, azandan kaydan kelip, keçinde
kayda keterin eç kim bilbeyt. Kiyim-keçegi eski, kir, kunarı ketip, köptön beri
juulup-kotorulbaganı daana körünüp turat. Naabayçılar nan berse, alkaganıbı – köpkö
kübüröp, bata beret. Başka nerseni – akça, kiyim-keçekke karap da koyboyt. Ukpagan
neme bolbosun dep, katuu süylögön kişini jaldırap karayt. Berilgen salamga joop
berbey, kayır bergiçe eşik aldınan ketpey tura beret. Eç kimge süylöböyt, süylösö
sözü daana bilinbeyt. Bozala çañ bolup oynop jatkan baldarın ata-eneleri oşo kempir
menen korkuta baştaştı.
– Baykuş, bala-çakası jok, bir şorduu neme go? -dep booru oorugan köpçülük
baştarın çaykasa, kündö körüp jürgöndör:
– Akılınan ajıragan neme turbaybı? -deşet.
Dalısının büküröyüp kalganı bolboso, baskanı özü teñdüü kempirlerge
karaganda şamdagay. Biröö jakşı at minip bara jatkanın körüp kalsa, artınan

dalayga çeyin uzata karayt. Çılpak baskan közdör oşondo bir saamga jalt ete, jaynay
tüşöt da, oşol zamat jok bolot.
Baskan-turganı bizge abdan taanış…
Unutkan jokpuzbu? Azır Karadolu attın üstündö oturgan bolso, anda daroo ele
taanımaksız. Ooba, bul bayagı bizdin Jañıl Mırza! Karıp kalgan kezinde uşul abalga
tuş kelgen. Karagan kişisi jok, tilemçilik kılıp, altı şaardın içinen Üç-Turpan,
Ak-Suunu meken kılıp jüröt. Koluna nan tiyse arıktın jeegine kelip, suuga salıp
jep, köpkö çeyin tunjurap oturup, anan közdön daldoo bolot. Anı körgöndör köp.
Okurmanım, uşunu menen biz bir kezdegi mırza kız – Jañıldın karaanınan
birotolo kol üzöbüz. Anın emne bolup ölüp, söögü kay jerge koyulganın jana argasız
kayır surap kalgan anın, je munun kolunan şeyit bolgondordun kimisi şorduu ekenin
bizge emi eç kim aytıp bere albayt. Oşonduktan akırkı jolu koştoşup kalalı: «koş
emi kızdardın mırzası, bul jakka bir kelip, bir ketet ekenbiz...

* * *
Mamatkul menen Koşoydun jaşı 70terge kelgen kezi, kündördün birinde kabar
ayttırıp, too arasındagı elinen attuu-baştuuların aldırıp:
– Ee, baldar! Erteñ dele ösüp-önmöy degen bolmok. Kalmaktın buzulganın ugup,
kazaktın emne kılıp jatkanın ugup-tuyup jatkandırsıñar. Alardan mal alıp kelip,
bayıp kalganıbızga ıraazı bolup jata bersek bolobu? Koygula, başı Kızıl-Kıya –
Santaş, ayagı betegelüü Koytaş1, İle boyu – Sarıtokum2, Kuljabaşı-Kuuçoku3, Çüy

Orto Aziyadagı uluttuk çek ara taktalıp jatkanda Kırgız Oblatkomu 10–11-

aprel, 1925-j. Ferganadagı Baksa-Sibirgen, İsfana, Çapkuluk, Hanabad boluştuguna
toluk, Kırgın-Tepe, Kara-Suu, Çimion, Manak, Bulak-Başı, Marhamat boluştuguna
jarım-jartılay, Sülüktü keni jana Uruktay, Betegeluu-Koytaş, Aksay, Kalantaş,
Djelal-Tyube, Ular-Oynor, Koçkor-Ata, Muk-Suu özöndörün doo kılgan. Birok azırkı
kartalarda «Betegelüü Koy-Taş» degen özön kezikpeyt.

Kazakça Sarı-Tau-Kum, Tau-Kum; kıt. «Şara-bel», «Şara-bek» – İlenin

Balhaşka, Kurttuunun İlege kuygan sol jeegi. Jaz-küzü malga abdan ıñgayluu Andan
jogoru (toogo karay) jatkan jerler Kurgak-Kum. Kurttuunun tüştügü Üç-Almatı.

Azırkı Kazakstandagı Otar, Gvardeysk ayıldarının 40-50 çakırım tündüktö

jatkan böksö too Kulja-Başı, anın eñ biyik (1178 m) jeri Kuu-Çoku dep atalat. KuljaBaşının batış jak mañdayındagı too kırkası Kindik-Taş, al emi ortodogu tündükbatışka sozulup jatkan oyduñ oyduñ Añırakay. Añırakaydın ayagı batışınan Çokmor,
menen Talastın boyu, Baygara, Jambıl tooloru, tüştügü Tekesten Kaşkarga çeyinki
jeribiz jatat. Kiyinki baldardın toko-naalatı moynubuzda kalbasın? Anjiyandan
kelgenibizge otuz jıldan aştı. Attana turgan uçur keldi! - deşti.
Biyi Mamatkul söz alıp:
– Men bilgeni bu tarapta kalmaktın tört görü1 bar. Biri Talastın Kapkasında.
Ekinçisi Kara-Kıştak – kalmaktın ulugu uşul jerde turat deyt. Sokuluktun boyunda
dagı biri bar. Andan arkısı Akbeşimdet. Uşu görlörün buzsak, kalmak kaçıp beret.
Ekige bölünüp barıp, Kapka, Kara-Kıştaktı alalı. Kalmakta azır al jok, körünöö ele
baralı, -deyt.
Oşonu menen karılardın mınday bütümünö makul boluşkan oñdon sarıbagış,
solto, sayak; soldon kuşçu, kıtay, saruu bolup, kalmaktardı sürüp kiret. Er
Soltonoydun atı çıkkan mına uşul kez.
...Soldogu kuşçu menen jetigender bir tuugan – Jetigen, Jooş degen.
İlgerkilerdin sözün uksak, jetigen Kırgıy, Kıbal bolup ekige bölünöt. Kırgıydan
Alıke, Köçök – eki uul, Kıbaldan Kanteyiş, Tagaymat, Tülökabıl jana Bayseyit degen
tört uul. Çabdar attuu Soltonoy oşol Bayseyitten. Jooşton Kaymanazar (Kayıpnazar),
Sabatar, Kırjı, Kagastı, Aman kuşçu, Çılpak kuşçular. Sarıbagış, soltolorgo
koşulup, kalmaktı Çüydön sürgön uşular.
Koşoydun Momokonu Er Soltonoydon taalim alıp, kiyin andan ötkön er çıgat.
Ar kaysı uruktan top-top bolup, bir künü Kara-Kıştak, Sokuluktu bettep,
çalgınga çıgışat. «Balança jerden kezigeli» dep, bir jerdi belgilep, süylöşüp
algandan kiyin, ar taraptı baykoogo aluu üçün bir neçe bagıtka ketişet. Janına
Momokondu algan Soltonoy Ak-Suunun etegi menen Jartaşka kelet. Momokondun on
eki-on üç jaşka çamalap kalgan uçuru, Soltonoy anı attardın janına kaltırıp, özü
tuş-taraptı baykamakka jöö çokuga çıgat. Çıksa, andan murun kelip, kırgız taraptı
añdıp jatkan kalmaktar bar eken. Köptöp, jalgız kelgen Soltonoydu öltürüp, ıldıy
tüşüşöt. Dabıştan köp kişi ekenin bilgen Momokon çabdar attı koştoy kaçat.
Jalgız balanın at koştop kaçıp baratkanın körgön kalmaktar kuup kelip, çoguusu
menen kırgızga kabılat...

tündügünön Kök-Çoku tooloru, Jiydeli suuları menen ayaktayt. Kindik-Taştın
batışındagı oyduñçalar Jaysañdın jotosu, Ker-Bulak.

Çep. Kalmakça «ger» – kırgız tilinde «korgon», «üy», «uya» degen maanide.

«Mürzö» degen söz menen almaştıruuga bolboyt.
Akırkılardan bolup, 1755-jıldarı soltolor köçüp, Çüygö aşıp, aşuudan
tömön tüşköndö Baymırzanın ayalı erkek töröp, «köçübüz bay bolsun» dep, balanın
atın Bayköçök koyuşat. Aşuu-Tör – Aşmaranı aşıp, oygo tüşköndö Jamansarttın
ayalı Jakşılıktın tolgoosu baştalıp, bir suunun jeegine kelgende, erkek töröp,
«esen-aman» jetelik dep, tölgö kılıp, balaga Esenaman degen ısım berişti1. Oşol suu
kiyin «Esenamandın suusu» (Aşmaranın sol kuyması) aga jakın çoku (4040 m.)
«Esenaman» ataldı.
Emi bayanıbızga Talkandın uuldarın koşobuz, oşonduktan alardı da taktay
keteli. Talkandın baybiçesi Çaçıkandan Koñurbay, Koşoy, Bakı, Bagışan. Ekinçi
ayalı Ürümjandan – Baybolot, Derbiş, Begiş, Çegiş.
Koşoydun birinçi ayalı Böjöktön Jamansart, Momokon, Baymırza, Mambet.
Ayıpka kelgen Toguzbaydın Sayra degen kızınan Koçkorbay. Sıyada degen ayalının
urugu saruu, andan Kurtka, Teñiz.
Koñurbaydan Jayıl jalgız. Atası Koñurbay erte, Fergana tarapta jürgöndö ele
kaytıp ketip, Jayıl jaş kezinen Koşoydun tarbiyasında çoñoyöt. Koşoydun özü
boljol menen 1670-jıldardın tegereginde tuulgan.
Kezegi kelgende kiyinkilerin dagı koşup oturabız.
-jıldardan kiyin kırgızdar küç alıp, Kaşkar menen Ak-Suu taraptan
Juñgar handıgına karşı çabuul kıla baştayt. «Ak-Suu, Kaşkar kalmaktardan boşop,
jerdin baarı een ekenin» ugup, sarbagış, soltodon Çerikçi, Momokondor bir neçe
jolu attanıp barıp, kamı jok, birin-serin kalgan kalmak ayıldarın çaap, oljogo
tuytunup kaytışat.
Okurmanım! Azır biz uşul bayandı ugup oturup, oşol zamanda jaşap- ötkön atababalarıbız jalañ keleçektegi muundardın kamı üçün soguşup kelgen dey bersek, anda
mınday tıyanak çındıktan alıs bolup kalmak. Albette, adam balası kiyinki tukumun
oyloboy koyboyt. Birok tarıhka karasak, alar eñ birinçi murunku ötkön turmuşun
karap, oşogo salıştırıp iş kılat eken. Munu biz ele oylop tapkan jokpuz.
Almustaktan kelatkan kep. Anan alardın kanı ulam kiyikige ötöt. Oşon üçün biz da
alarga okşop, ötkönddögü ata-babalarıbız menen sıymıktanıp, kezinde özübüz alarday
bolo albay kalganıbızga ardanıp ketmey jayıbız bar. Bul ar bir muunga ötüp, dalayın
baş ooruttu. «Balança atam bolgondo, tükünçö jer meniki bolmok» degen sözdör azır da

Osmonaalı Kıdık uulu özünün «Tarıhı kırgız Şadmaniya» degen kitebine

Esenamandın 1841-j. 85 jaş kuragında kaza bolgonun eskertet.
kez-kez kaytalanıp kalat. Tarıhtın uşunday misalına tayansak, ar bir muun mintip öz
ata-babalarının ömürün baalap jürüşü tuura degen jıyıntık çıgat.
Emi, alardın jekeçe baatırdıgı özünçö çoñ söz. Eñ başkı artıkçılıgı – bizge
okşop jaşın çenep, dayardanıp, kabıl alıngan mıyzamga karap joogo attanbay, karuuga
kirgenden tartıp, öz jerin korgoo kerektigin tüşünüşkönü. Alardın jaşı kançada
bolgonunun eç tieşesi bolboy, şıltoo taap, joogo attanbay, üydö kaluu alardın oyuna
kelgen emes. Joogo attansa, atak-dañk je erdigin başkalarga körgözüp, korozdonuunu
oyloboy, joodon saktanuunu eñ başkı mildet katarı bilip, artında aytılıp kalgan
dalay-dalay erdikterdi jaratıp ketişti. Oşonu menen aytıluu erdikterine jaraşa
janındagı joldoştoruna dem berip, üzöñgülöş neçendegen baatırdın çıgışına öbök
boluşkanı özünçö jomok.
Emi, kezeginde tarıhçı B. Soltonoev bular jönündö söz baştap ketken, al
kişinin aytkandarın ulantuuga tuura keldi. «Baatır altoo bolot» deyt.
Bizdin kaarman Bolot biy uşulardın üçünçü türünö kiret.
«…Joonun ıgına jaraşa uruşup, keede duşmanına dayının bilgizbey, kay
taraptan kol salat dedirtip azapka salıp, keede kolunun abalın tarazalap turup,
kapısınan kol salat. Joonun azdır-köptügün bilmekke adegende kaçırtkı salıp,
soguşta ar dayım ele tobokel sala berbeyt. Adegende, aldı-artın baykap, anan jeti
ölçöp, bir keset. Mınday baatırlardın joldoştoruna çoñ paydası bolgonduktan, köp
jookerlerge uşul baatır başpaana bolup, maktaluu «ilekor» baatır uşular».
Esenkul baatır Bolottun teskerisi. Altoonun birinçisi. Kanday kana şart
bolbosun, «mına men!» dep köz körünöö, tobokelge salıp soguşat. Uruşka kirgende
toskoolduk emne ekenin bilbeyt. Ar bir şart je jagdaydı öz paydasına çeçüügö araket
kılat. Joodon kaçuunu taptakır oyloboyt, teskerisinçe özdörü izdep tabat. Eger jeñip
alsa jeñişine süyünböy, jeñilip kalsa sarı-sanaa bolup, çögüp kaluu bulardan alıs.
«Okton-çokton korkposton, aldı-artına, azdır-köbünö karabastan, joo miñ kişi bolso
da toodon kulagan taştay kaçırat. Je özü talkalanat. Mınday baatırlar kırgızda bolo
kelgen…».
Eger azırkı zaman tarıhçının tagdırına kez kelgende, al kişi dagı daana
süröttöp, zamanına ılayıgı kelip, aytılbay kalgandarının baarın tak jana toluk
aytıp ketmek bele dep, barmagıbızdı tiştep, baş çaykagandan başka ayla tappay,
jaşoonun uşunday çaaralekey ekenine içten sızıp, bayanıbızdı ulanttık.
... Eskisin estegen oyrottor oşondo: «bulardı esinen çıgargıs kılıp, kayradan
Isar-Gölöpkö jetkire çappasak bolboyt» -dep, bul jaktagı köçmöndörgö bir neçe jolu
kol salıp, alardı Kaşkardın tündügündögü toolorgo sürüp, anan kiyinki jılı beş
miñge çukul kol menen Torugart, Çatır-Köl arkıluu At-Başıga jetti. Oyrottordu
baştap, Dorbo degen noyon1 kelet.
Oşentip At-Başıda kalmaktar jürgönün ukkan Mamatkul uulu Çerikçini
atkarat. Çerikçi janına Esenkul menen Kaçıkeni aldı. Bul alardın birinçi çoñ
kazatı ele. Azırkı uçurga salıştırsak, Esenkul menen çakır sayaktagı2 Tülkünün uulu
Kaçıkenin «jañıdan murut çıgıp kele jatkan boz bala» bolso, ilgerki boyunça «el
çetin toso turgan» ubagı.
Oyrottordun dagı ele küçtön ança taya elek. Birok «muştaşkan sayın köz
çıkpayt» degendey, soguş sayın jeñişke jete berüünün dagı özünçö kemçiligi bar.
Jeñip köngön ayla-amaldın başkasın çanıp, bir gana ıkmaga ooyt. Al ıkma mınday –
kolunun köptügünö tayangan oyrottor joogo tiyerden murun uruş bolo turgan jerge
jakın sözsüz bukturma kılıp, koşumça küçün jaşırıp koyöt. Andan kiyin bet mañday
kelip, joosunun sanın bilüü üçün jekege kişi çıgarıp, bir çeti sınap, alaksıta
baştayt. Müdöösü joonun aldı-artın baykoo. Kaçan anın artı taza ekenine köz
jetkende, negizgi küçün mañdayındagı duşmandın eñ merçemdüü jerine bagıttap,
jalpılap sokku ura baştayt. Kaçan joonun bir kanatı alsıray baştaganın körgöndö,
bayagı kömüsködögü koşumça küçün oşol kanatka jabıltıp, köptügünö salıp, ayagında
jeñişke jetet.
Bul jolu da salgılaş uşunday ıkma menen baştalıp, ayagına çeyin uşintip
ulanarın bilgen kırgızdar soguştun aldında keñeş kılıp, sanı özülörünükünön
aşık joogo başkaça, tee ilgerki ıkmalardın birin koldonuunu çeçişti. Kiyinki
tarıhçı adister munu «soguşka maş saktar koldongon ıkma» dep esepteşet.
Başında könümüş bolup kalganday jekeme-jekege çıkpay, kapısınan joonun
kaptalınan kaçırıp kirip, jalpı uruş salıp, kaçan gana uruş uzarıp, oyrottordun
büyrü kızıy baştaganda, kayra artka tartıp, kaçımış bolup, joonun kolun birindete
turgan ıkmanı koldonmoy boluşat. Oylogon oyloru da başında tuura çıktı. Könüp
algan amalın koldono albay kalgan oyrottor kapıstan baştalgan çabuulga şaştısı
kete tüşöt. Uşunu baştap koyup, artka kaçışmak, birok...
Al kezde Esenkuldun jaşı jıyırmaga ne tolup, ne tolo elek kezi, oyrottorgo
betme-bet kelgende uruştun kızuusu menen bayagı aldın-ala makuldaşılgan ubadanı

Kee maalımat boyunça Dorju. Birok Dorjunun kiyin kelgeni anık. Bul kabar

Tarbagataydagı oyrottordun örgöösünö kelişken orus elçileri arkıluu oşol zamat
orus biyligi menen kazak sultandarına jetken.

«Çekir sayak» dep kiyin ele atalat. İlgerkilerdi boyunça «çakır sayak».
unutup, joonu jalgız aralap ketiptir. Anı adegende agası, Çerikçi körüp kalıp,
jookerlerin kayrıp, kayradan joo aralap, Esenkuldun artınan jetip, albuuttanıp
algan jaş nemenin atın çılbırdan alıp, arañdan zorgo jetelep çıgat.
Kırgızdardın kayra kaçıp kalganın körgön oyrottor emi gana köngön tartibine
kelip, alardın artınan tüşöt. Kırgızdarga uşul gana kerek ele. Keede kaçımış bolup,
kee birde kayrıla kalıp çabışa ketip, bir kapçıgayga kirip, ekinçi kapçıgaydan
çıgıp, mınday amalın bir neçe jolu kaytalap, eki-üç kündün içinde oyrottun kolun
toluk jiniktirip büttü. Kaçan şayı oogonun körgöndö, özülörü da çarçaganday tür
körsötüp, akırında bir kapçıgaydı ördöp barıp jok boluşat.
Uşunça kün boyu kaalaganday japırıp, açık soguş kıla albay, mışık-çıçkan
oynop, jedep çarçap bütkön oyrottun kolu oşondo ayla jokton artka tartat. Özülörü
çarçap, attarı jürböy kalganına karabay, dagı bir dalay jerge uzap barıp, anan örgüp
aluunu oyloştu...
Koñşulardın kırgızdardı jayçı degeni beker bolboso kerek, oşol tünü too
koynun tuman kaptap, artınan burganaktagan kar jaap, boroşo baştaldı. Albette,
oyrottor dele kırgızdardı ak jaydın künü kar jaadırgan «jayçı» ekenine ömür boyu
işenip kelgen, oşonduktan alardın aldın-ala joruganı bul jolu da dal kelet.
Küçötüp sakçı koyup, at çılbırın koldon çıgarbay, kançalık sak jatsa da, tañ atayın
dep kalganda kırgızdardın çınıgı çabuulun öz közü menen körüşöt.
«Oşondogu burganak bolboso, oyrottor takır kırılmak», -dep, baş çaykayt, bul
okuyanı aytıp bergen karıyalar, alardın kırılıp kalbaganın teskerisinçe oşol
boroşodon körüp. «Koy» degenge karabay, agasının kunun kuup, çerik urugunan
Tabıldı degen kaçkan kalmaktın artınan ketti.
...Tee ilgeri kalmak çapkanda, çerikter Alaykuu tarapka sürülöt. Kiyin başayagın jıyıp, bir az tıñıp kalgan kündördün birinde, kalmaktın taloonuna tuş
kelişet. Kapısınan baskan kalmaktar kolgo tüşköndördün baarın kırıp salat.
Oşolordun içinde çeriktin baatırları Toktoke, Abış degender töşöktön turguça
ölöt. Bular Tabıldının bir tuugan agaları eken. Kun uçurunda alınbasa, kırgızdın
köksöösü suubayt, Tabıldı anda jaş, oşonduktan anı unutpay jürüptür.
Al uçur «kun» menen «namıs» degen sözdün ayırması jok kez, oşol Tabıldı emi
erezege jetip, «kezek keldi, kalmaktan emi öç alam», -dep, berkilerge koşulup kelip,
anan kalmak kaçkanda, janına bir az joldoş alıp, kaçıp bergen kalmaktardın izine
tüşöt. Artınan jürüp oturup, Taragaydın başınan jetet. Oşol jerden it uruş
salıp, joo kolunan şeyit boldu.

Birok Tabıldının uuçu kur ketken jok, munun tukumunan kiyin-kiyin
kırgızdan çıkkan algaçkı ilimpozdordun biri, «Manas» aytuuçulardı jıynakka
salgan atı belgilüü – Ibırayım Abdırahmanov degen tuulat.
...Bul uçurda Kaldañ Sereñdin on segiz jaştagı uulu Oloñ Dorju da boygo
jetip, özünö ençi izdep, Taşkentti alıp, emi Kokondu kurçap algan kezi ele.
* * *
Kokon!…
Oşo kezdegi çıgıştagı eñ ataktuu jana tabışmaktuu şaarlardın biri.
Samarkand menen Buharadan alda kança keç kurulsa da, kee kezde atı tigil eköönün
atagınan alda kança aldıga ketken kündör boldu. Özü Abdıkerimdin tuşunda gana
şaarga aylanıp, dañazası uşunun tuşunda çıktı. Ferganadagı Beş-Arık, Kuva, Kasan,
Kanibadamdın Kokongo koşuuda Abdıkerim gana emes, kırgızdardın da meeneti zor.
Kamoodo

kalgan

Abdıkerim

oyrottor

menen

akırkı

jookeri

kalgança

karmaşuunu çeçip, tegeregindegi koñşularına çabarman çaptırdı. Kabar jetkende
Bolot menen Temir şaşılış kol kurap, Ketmen-Töbönün başı arkıluu Çatkalga,
andan Çanaçtı aşıp, azırkı Şaydan ayılına jakın jerge miñden aşık üy tigip, çoñ
döbögö tuusun saydı. Jookerlerin tegerektegi karagay-çerdin aorasına oturguzup,
duşman boz üygö kol salsa, anı tegerektep, kurçap aluu oylonuşturulgan. Oşol jer
kiyin «Toskool» dep atalıp kaldı.
Birok oyrottor bul tuzakka keptelbey kaldı. Batışınan Oro-Töbölük – Sadık
biydin uulu Pazıl degen amal kılıp, koñguroo urgulap, kaldırak-şaldırak süyrötüp
alıp, çabuulga ötsö, joonun at-töölörü ürküp, Kokongo joloy albay, Taşkentke
çegindi. Pazıl biydin Mirmuhammed degen jigiti uşul salgılaşuuda jalgız özü
oyrottun tokson kişisinin başın alıp, atagı çıktı.
Bolot menen Temirdin jaşı anda altımışka tayap kalsa da, attan tüşpöy,
soguşka baştan-ayak katışıp berdi. Agası Tınay bul uçurda Çüydögü kara kalmaktın
sazayın berip jürgön. Uşul soguşka Bolot biy kuşçudan İtim degen jigitti eerçite
kelgen. Duşmanga oktoy tiyip, meyli at üstü, meyli jöö bolsun jaltanbay, soguşup
jürüp, baatır atandı. Atası Kenje. Kenjeden Kozubek, İtim. İtimden Elçibek,
Keldibek, Oljoçu, Edilbay, Baykişi, Jamankız, Adılbek, Akboto, Bürgö degender
tuulat.
...Kaldañ Sereñ bir künü jalgız otursa, tündüktön tir ukmuştay kubuljugan
şoola tüşöt. Koozduguna suktanıp, «karagılaçı» deyin dese, örgöödö jan kişi jok,
bayagı nur ulam öydölöp, jılıp baratat. Ayagında tırmaktın agınday jarık kalıp, al
sırtka çıgat. Artınan koşo çıksa, jan kişi jok. Künös – Jıldız, Altay –
Tarbagataydın kayda ekeni bilinbeyt, koyuu tuman. Bayagı jarık jol körsötüp kete
beret. Bir kezde çoñ örgöönü köröt. Jarık oşondo gana jogolot. Kaldañ kirse, tördö
atası Araptan oturuptur. Janınan orun körgözöt. Ertesi Kaldañ Sereñ tilden kalıp,
altı kündön kiyin köz jumat.
Bul 1745-jıldın sentyabr ayı ele.
Eñ uluu kızı Oloñbayır1 jıyırma bir, erkek baldardın uluusu Oloñ Dorju on
toguz jaşka kelgen. Eköönön başka 13 jaşar Naamçıl jana 7 jaştagı Tsevan Daşa
degen eki erkek bala kaldı. Emi, aldıda bayagı bizdin Karakız baştagan çataktardın
ayagına çıgabız. Antkeni kalmak zañında küñdön tuulgan bala takka oturbayt. Oşentip,
atasının ordun Bıçagan-Çıgan Dorju Naamçıl aldı da, tarıhka «Aja han» degen at
menen taanıldı. Kırgızda «ajaan» degen bir söz bar, «ay deer ajo jok, koy deer kojo
jok», jaagı basılbay ajıldagan katındarın da «ajaanday bolup» degen ılakap sözdör
Kaldañ Sereñdin balası Aja handın atınan ulam kalgan dep aytılat.
Han bolboso – handık jok, birok koşomatçılar bardık elde bar. Özgöçö han jaş
bolso, aga jagıngandar ölkögö batpay, ataañdaştık kurçup, birinen-biri ozup,
kadimkidey jarış baştalat.
Mından juñgarlar da kur kalgan jok. Murda bolup körbögöndöy şaan-şököt,
baş-ayagı ay-jıldarga sozulgan ülpöttör küçödü. Süttön tartılgan arak suuday agıp,
mas bolup alıp ayıldagı itterdi kubalap, atkıloo jañı saltka aylanat. Balança jerde
suluu kelin-kız bar degen kabar jetse boldu, kay jerden bolbosun handın jeldetteri
örgöögö alıp ketet. Meldeşke tüşköndöy, ayıl kıdırıp, suluu kız izdegender
köböydü. Kündö oyun-zook – çagımçılardın künü tuup, koşomatçılar dooron sürüp,
künöösü jok adamdardın başı toptoy tomolondu. Uşintip, Kaldañ Sereñdin söögün
örttöp, külün kiçi mekeni Jıldızga köömp kelgenden kiyin, kalmaktar bayagı könümüş
adatı – tak talaşuuga kirişti. Birinçilerden bolup, örgöögö şaşılış kaytıp
kelatkan jerinen Septen noyon öltürüldü. Kim öltürgönü belgisiz. Al ölgöndön kiyin
anın Oloñ Dorjuga jazgan katı arnalgan kişisi emes, karşılaşı – Oljoy noyon
tarabınan jarıya kılındı. Uşunu menen Oloñbayır kız aylasız kozgoloñçulardın
anabaşı bolup çıga kelet. Kündö mas Ajanı öltürüü ança kıyınga turmak emes,
oşonduktan anın könümüş jolu – uu berip jok kıluunu çeçişti. Birok, çın ele közü
açıkpı je arasınan biröö aygak boldubu, aytor uu koşulgan tamak Ajaandın oozuna
jañı jetkende, jakın oturgan Emçi tabıp tabaktı kagıp jiberet. Tabak oçokko
aralaşıp, üy içi tütüngö toldu. Janı tattuular eşik talaşa sırtka atırılganda,
Başı noyon bıçagın ala jügüröt. Birok ajalı jok eken, ortodogu kemegege çalınıp
jıgılat. Aja han kaçıp, Çakpa noyondun üyünö korgoloyt.
...Suluuluktun sıykırı ukmuş, kança degen baatırlar anın kurmandıgı boldu –
dagı kançası kurman bolot, eç kim ayta albayt. Köçmöndör kızdı alıstı jakın

Orusçası Lama Bair.
kılganı üçün jakşı körgönün moynuna alat, birok, bir eldi ekige bölüp jiberüü da
oşol kızdın kolunda ekenine maani berişpeyt. Kiyin elde «On san eldi Oloñbayır
kız buzdu» degen makal kaldı. Anın oyrot tarıhındagı ordun Jañıl Mırzaga
salıştıruuga bolot. Kırgızdın Anjiyanga kaçışı Jañıldan baştalsa, oyrottordun
kıyraşı Oloñbayırda jatat.
...Dagı bir jolu taktap körölü. Tuura. 1724-jıl. Oloñbayır kızdın tuulgan
jılı Karakız menen Sono Daba sebep bolgon çataktın başına tuş kelet. Sono Daba
bolso Edilge 1726-jılı kaçtı. Demek, Kaldañ Sereñ Karakızdı 1726-jıldan kiyin
almak. Avtordun köz aldınan Karakızdın elesi ketpey, Oloñbayırdın artınan
tajrıybaluu başka biröö çıga kalçuday tuyulup turup aldı. Birok anın ömürü
kandayça ayaktaganın tarıh piri azırınça eç kimge aça elek.
Jalañ kızdarga baylanışkan tarıhtın mınday tabışmaktarı keleçekte da
kaytalana bermekçi.

***
At-Başıga çeyin kelgen jogorku jürüş – kırgız konuşun aralap kelgen
oyrottordun akırkı jürüşü ele. Bul jeñiş başkalarga dem berdi. Uşul uçurdan
baştap orundar almaşıp, emi kırgızdar oyrottun konuştarın aralay baştayt. Tınay
uuldarı Satıbaldı, Atake menen saruudan Sırdıbaydın Berdikesi bala-bakırasın
alıp, Talastın başın aylanıp, Sarı-Özön Çüy, Kordoydun böksölörün jaylap jatkan
oyrottordu çaap, İleni karay sürüp kirdi.
Kaşkar taraptan anı Akmat biy1 koştodu. 1748-jılı jazında köp uruu
kırgızdı biriktirip, Kaşkardı kamap, Jusup kojogo jardam bergeni kelgen
oyrottordun kolun talkalap, alardın bir jarım miñ kişisin tutkunga tüşürüp aldı.
Alakanday kırgızdan mınday sokku jegenine ıza bolgon oyrottor başında Dorju2
noyon turgan dagı on miñ kolun çıgarıp, Akmat biydin artınan jönötöt. Anın
içindegi miñ jooker Dabaçı noyondun tandamal, jeke jookeri ele.
Kırgızdar kapıstan kol saluu önörün gana emes, jeñilüüdön ıza bolgon joo
akılınan adaşıp, öç aluu üçün başı-közünö karabay kelerin da jakşı bilgen.

Munu Appak kojonun uulu Akmat jana Oogandagı, kandagarlık Durranilerdin

tukumuna negiz salgan Akmat menen almaştırboo zarıl. Tarıhçı V. S.Kuznetsov
kırgızdın çerik uruusundagı Akmat menen anın agası Kudaykul jönündö uçkay kep
kılat, bul oşol boluşu mümkün.

Kaldañ Sereñdin balası Dorju menen atı gana uykaş.
Kaşkardın üstü, Terektiden tosup jatışsa, oylogondoy ele köp uzabay joo kelet.
Köksöp jürgön duşmanın kim ayasın, eski adat boyunça jada kalsa jan sooga berilgen
jok. Oyrottun jeti miñden aşık jookeri uşul jerden nabıt boldu.
Bir zamatta jeti miñ kişisinen ajırap, özü arañ kutulgan Dorju noyon kalgankatkan kolu menen artına kılçaybay, Aja handın aldına kelip jıgıldı. Aja han anı
sürgüngö aydap, al jaktan Çin imperiyasının kol aldına ötö kaçıp, janı aman kaldı.
Oşol jılı küzdö janına Aldaştın Şapagın algan Esenkul Kaşkarga attandı.
Şapak da ubagında çenemsiz baatır bolgon. Belekke çeyinkisin aytkanbız.
Belektin Salmake degen uluu ayalınan Toguzbay, Şükür, Elçibay, Kojoş, Teñizbay –
beş uul. Aldaş, Tokoy, Aldayar, Tokoç, Satı degen beşöö Jarkın degen körör köz
ayalınan. Aldaştın baybiçesi Şekerden Meñmurat, Şapak, Tazabek. Tokolu Kagastan
Kudaymende, Birnazar. Kazak ayalınan Tükök degen jalgız uul. Aldaş Bolot biy menen
zamandaş. Baldarının içinen eñ belgilüüsü Şapak. Çoñdugunan «oloñ jetpes çoñ
Şapak» dep atalıp, altı uulu kiyin altı çoñ uruuga aylandı.
...Bolot biyge jakşı uul tuup bere turgan ayal taap bergenden kiyin Sançı
sınçını bir künü Aldaş çakırıp kelip, «baldarımdı körüp beriñiz» deyt. Aldaştın
uluu-kiçüü baldarı çoguu Kagastın üyündö upay oynop jatıptır. Sançını oşol üygö
kirgizişet. Kirse, kalganı çükölörün Birnazarga utturup koyup, kayra çırdap
jatışkan eken. Aldaş baldarın zekip, tegiz tizelete oturguzat. Sançı köçük basıp,
baldardan keleçekte kim bolgusu kelgenin surayt. Közünün töbösü menen Birnazardı
karap oturgan Şapak toktolboy, «baatır bolom» deyt. Meñmurat moldo, Birnazar bay
boluu tilegin aytat. Tazabek kursagın tırmap, «maga eç nersenin keregi jok, uruu
kılsam da jan bagıp ketem» deptir. Kudaymende çıgdan jaktı karap, «ayran-kımızım
aşıp-taşıp tursa boldu» deyt. Tükök egin egip kün körgüsü kelgenin aytat.
Oşondo Sançı sınçı kaanattanbay:
– Senden el biylegen biröö çıgış kerek ele, başka baldarıñ bolbosun? -deyt,
Aldaşka. Aldaş ayalın karayt. Üç ayalının teñ boyunda jok, Sançı sınçı başka söz
aytpay, attanıp ketti.
...Esenkuldun azır jaşı jıyırma beşten jañı ötüp, atası Bolot, çoñ atası
Mamatkuldun atagı menen ekinçi ayalı – törkünü kuşçu Anarga üylöngön uçur. Boyu çoñ,
iyindüü, ırañı tüktüü, sarı çiykil bolgon Esenkul oñ-soldun içine közgö ilinip,
«ılaaçın arım, kırgıy köz» dep atalıp kalgan.
Oşentip eköö janına üç jüzgö jakın jigit alıp, Taragay, Narındı keçip,
Suuk-Kır menen Bedeldi aşıp, Ak-Suunu jeektep, Üç-Turpandın üstü, İle darıyasına

kuygan bir özöndün başı – keñ jayloodo jatkan Çakpa noyondun1 çoñ ayılına tiyet.
Tegereginde miñge jakın üy, üylördün çok ortosunda çoñ ak örgöö tigilgen bul ayıldı
ıñgaylap turup, tañ ata basıp kalmay boluştu. Attanaarda kolun üçkö bölüp, Şapak
eköö keñeşip, eki bölügü eki taraptan kol salganda, bir bölügü bolgon at – jılkı
attuunun baarın sürüp jönöşöt.
Kapıs tiygen joodon jaman nerse jok – uykudan köz açılbay, alaktap kalgan
adamdın közünö kol salgandın baarı birdey döö körünöt. Uşintip, kamı jok, jay
jatkan oyrottor tuş tarapka çaçıla kaçat. Suluu-suluu kız-kelinder menen jılkını
aldıga jönötüp (jeñiştin belgisi), özdörü artta kalışat.
Beykut jatkan ayıldı kapıstan joo çapsa, izi suuy elekte kuugun çıgat dey
beriñiz. Başka jakka ketken Çakpa noyongo kabar jetkende, koşuna koşundardan kol
kurap alıp, kırgızdardın artınan tüşöt.
Too aralap biyiktegen sayın İlenin kuymalarının başı ulam jalama aska-taş
menen tübü tereñ jar bolup, kişi ötö algıs, jaratılış jasagan çep bolup, tört tarabı
öñüttüü kelgen suulardın başına karagaydan köpürö salıp koyuşat.
Emi okurmanım, uşul jerden kiçine tınıgıp, tarıhtın bayırkı piri Kliogo
kulak töşöy keteli. Anı kübö kılsak, ilgerki doordon beri san az kol menen çoñ
jeñişke jetken sanaluu gana kol başçılar bolup, ubagında alar soguş önörünön atayı
sabak alıp üyrönüşkön. Eger oşondo alar azırkı kırgızdın şartında soguşuudan
baş tartsa, bedeli bir eli da tüşmök emes.
...Jañı ele köpürödön ötüp, kuyrugu üzülö bergende, jigitterin ekige bölüp,
karagaydın içinde kütüp jatkan Esenkul uraan taştadı. Kalmaktar akıl-esin
jıygıça, art jagın toskon kırgızdar jıgaç köpürönü talkalap jiberdi. Taştan-taşka
urunup, tik akkan too suusuna ketken köpürö menen ümütü suuga akkan oyrottor
jaşoodon ümüt üzüştü. Baş alaman atkılap, kıyla ubakıt turuştuk berip, al emes tuş
taraptan kaçırıp jatkan bir top kırgızdı kolgo tüşürüp alışat. Alardın içinde
Salıbek bolot. Oşondo Şapaktın külügü, İtalanın alı bir jürüşkö kalıptır,
Esenkul aga mine kalıp, joonu aralap barıp, inisin aman alıp çıgat. Şayı oogon
kalmak akırı jarga kısılıp kırıldı. Köbü boyun suuga taştap, aman kalgan kişi
bolgon jok. Körgön-bilgender too suusunun ayagı kadimkidey kanga boyölup çıkkanın

Tarıh darekterinde Akpa, Yagba dep da atala beret. 1746-jılı Aja han anı

kazına başçısı kılıp dayındap, 1748-j. öz aldınça eelik bergen.

aytıp jürüştü. Bul soguş kırgız sanjırasında keñiri berilgen1. Kırılgan joonun
sanın üç jüz jetimişke jetkiret.

Kazak-oyrot mamilesin iliktegen V. Moiseev bul uruştun çoo-jayına kayrılıp,

oyrottor üç jüz kişisinen ajıraganın jazat. S. Maduanov uşul jıldarı oyrottorgo
karşı kırgızdardın eki çoñ jürüşü tuuraluu kabarlap, tilekke karşı jıyıntık
çıgarbayt.
Esenkuldun erdigi jönündögü bul kabar oşol zamat koñşu elge da tarap, uşul
okuya jönündö imişterdi öz kulagı menen ukkan kazak tarıhının Gerodotu atalgan A.
İ. Levşin: «…japayı kırgızdar soguşuuga kelgende ölörmandık kılıp, koñşu elge
takır tınçtık berbeyt», -dep jazıp jiberüügö ülgüröt. Uşul jürüştön algan
jaratının saldarınan köp uzabay Salıbek kaza taptı. Şapak baatırdın kamçısına
emçektegi balası menen bir kelin tuş kelet. Balanın atı Çürüm, al boygo jetkende
Şapak kalmaktın Bürüm degen kızın alıp beret. Anın tukumunan Ömür, Karaç
degender kiyin Jılkıaydardın uulu Tilekmat menen teñ taylaşa çıgat.
...Bir künü orustarga kızmat ötöp jürgön Tilekmattın uulu Çınıbay Karakolgo
jıyın kılmay bolup – anda orusça süylögön kişinin iti çöp jep turgan uçur –
balança ubakta kele kalgıla dep, bugunun bilermandarına kün murun kabar ayttırat.
Kırgız aytkan ubakta kaydan kelsin, Çınıbay kütö-kütö:
– Bu siler el dele emes ekensiñer, aytkan ubakta kelbeysiñer, -dep
açuulanat.
Arı jakta oturgan Karaç anda:
– Tuura ayttıñ, bular el dele emes, el bolso Kañgaydan kelgen meni je
Kaşkardan kelgen seni biyletet bele? –deptir. Aytılgan bul sözdün çıgışı jönündö
bir neçe ulamış bar, eñ kızıgı, baarına teñ çeriktin boorsok urugunan Kojomkul
degen katışat.
...İlgeri-ilgeri kaşkarlık soodager uygurlar sooda kılıp jürüp, çerikten
Ayçubak menen Bayçubakka eki jılkıga baalap, bir kız satat. Kızdı Bayçubak alat.
Andan Küntuudu, Kuumaç, Satıkul, Kuttukkadam degen tört uul. Kuttukkadamdın bir
balası Bayteke. Baytekeden Boorsok. Anın uuldarı «boorsok» ataldı.
Uşul Boorsoktun tukumu Kojomkuldun kızın bazıs Oljobolot degen uuluna
ılayıktap, kuda tüşüp, kalıñ malın ötköröt. Kojomkul sebin dayardap, «kızım
jumşap jürsün» dep, aga bir jesir katın koşot. Anın beşikte erkek balası bolot.
Kojomkul menen tınışıp bütküçö Oljobolottun öz kızı da boygo jetip, aga emi
Birnazar kuda tüşöt. Ubagı kelip, bir künü al kalıñ malın jetkirip kelse, Oljobolot
kızının sebinen kutulmay bolup – başka ılayıgı jokpu je atayı işpi, aytor
murunuraak barıp, kızımdı tosup alsın dep, bayagı Kojomkuldan kelgen jesirdi ayaldı
Birnazarga koşup beret. Al kezde ayıldar bir-birinen alıs, jol uzak, küügüm kirgen
çende bir çoñ suuga tuş kelişet. Karañgıda karaylap jürüp, bir jerdi keçişse,
ortosu irim eken, bayagı jesirdiin aldındagı atı müdürülgöndö, kolunan beşik
ırgıp, küpüldöp akkan suuga ketet. Tün içinde kim izdeyt, ayla jok oşol suunun
jeegine konuşat. Balanın ölügü it-kuşka jem bolot, taap, jerge jaşırıp koyölu dep,
tañ ataar menen suu boylop çıgışsa, bir aralçadagı kayıñdın arasınan beşiktegi
balanı emizip turgan elikti körüşöt. Oşentip aman kalgan balaga Jılkıaydar degen
at berilet. Köp sanjıraçılar baya Aldaştın baldarın sınap kelgen Sançı sınçının
izdegeni uşul Jılkıaydar bolçu dep boljoşot.
Aradan kança ubakıt ötkönün bilgen jan jok, bir jıl, jarım jıl ötüp ötpöy,
Oljobolot biydin kızı, Birnazar biydin boloçok kelini takıyaluu kezinde belgisiz
bir oorudan köz jumat. Al kezde kız ölsö kelgen kalıñı – mal bolobu, akçasıbı –
baarı kızdın atasında kalıp, birok «ölük kızdın» ookatın gana kayrıp berüü salt
eken. Oşentip Oljobolot kelip, murun ötüp ketken kızının jasalgasın kayra alıp
ketmey bolot. Kuran okulup, koşogu koşulup, akırı attanarda Jılkıaydardı tappay
kalışat. Arı izdep, beri izdep, biröö katıp aldı go dep, ayıldı da tintip çıgışat.
Tabılbayt. Jol bolso uzak, kün ulam keçtep baratat. Oşondo Birnazardın baybiçesi
Bübüjamal bayagı küñ ayal menen balanın orduna jañı ele jibekten çırmalıp jasalgan
kooz çıgdanın sunuş kılat. Ayla jok, Oljobolot jibek çıgdandı alıp ketet, bayagı
ayal Birnazarda kalat.
Azamat-erlerdi jeribey, bagıp algan kadimki kündölük turmuş, kiyin alardın
erdigi mintip añızga aylandı.
Keede jeñip, keede jeñilgen bul zaman Esenkul menen koşo dagı-dagı köptögön
baatırlardı jaratat. Koşoy, Tınay, Atake, Çerikçi, Soltonoy, Jayıl, Momokon,
Sadır, Şapak, Kaçıke, Teke, Üsön, Tülöberdi, Börübay ayta bersek tügönböyt. Top
jıldız sıyaktuu bolup, bulardın erdigine XVIII kılımdın oor sınoosu tak uşul
adamdardın tagdırına tuş keldi.
Sarıdan kilem japtırıp,
Sarı arkan menen tarttırıp,
Sanjırga menen töö ötkön!
Saymaluu kalpak kiygenden,
Sayışıp joogo kirgenden,
Sanatsız neçen er ötkön! -deyt, kança erdikter unutulup bara
jatkanına öküngön aytıluu bir akın.

Atı atalgan ar bir ısımdın artında ne degen ajayıp ömürlör kaldı?! Eñ
ökünüçtüüsü, bizge mınday ajayıp ömürlördün jarımının jarımı dagı jetken jok.
Mamatkul, Koşoy biylerdin seksenge çıkkan kezi. Kündördün birinde janında
Karaboto, Maytıktan başka Tınay, Bolot, Temir, Jayıl, Jamansart sıyaktuular bar,
jaşıraaktardan Esenkul, Kebek, Momokon dagı bir toptoru oturat, biy sözün alıstan
baştap:
– Ee, baldar emnesin aytalı! Erkek bala tuulsa, bir namıska jarasa dep, közdön
kara jaş ketet. Bolboso anın kız bala menen kanday ayırması bar, ata-enege eköö teñ
birdey. Başıbızdan dalay öttü. İlgerki çaldar uşu turgan Anjıyandan attanıp, tuura
altı ayda Jıldız, Künös, Ordos, Altayga jeteer elek dep aytaar ele. Kudayga şügür,
küçübüz toldu. Namıs alçu baldar çıktı. Emi, kalmak sürülüp, Talas menen Çüy boyu,
Baygara, Jambıldagı ilgerki konuşubuz boşop atkanın, kazak jön jatpay, boş kalgan
jerdi eelep alalı dep, köçüp jatkanın ugup-körüp jatasıñar.Akıldaşıp, oşo jakka
jılgıla. Koşoy ekööbüz içeer suubuzdu içip, köröörübüzdü kördük. Keleçek silerdiki
-dep, akıl-nasaatın ayttı. Uşunu menen tıñıganı akırındap, Talaska, andan Çüy
tarapka köçö baştayt.
Sarıbagıştın içinen Talaska birinçilerden Temirdin ayılı köçtü.
Keede jaylap, keede kirgildenip kirgen too suusu sımal, ömür degen da burkanşarkan bolup, bir saam toktoboy, ulam-ulam ıldamdap ötö beret. Keçeeki körgön bügün
jok. Esenkuldun jaşı otuzga çukuldap, tartkan tizginge ee kılbay, oozdugun kemire
çaynap julungan argımak kebetelenip turgan kuragı. Ömürünün köbün joo betinde
ötkörüp, at jalında jetilip, baatırdık söölöt kütkön. At üstündögü turmuş özünçö iz
kaltırbay koyboyt, oşondoy bolup, köçmöndörgö tiyiştüü bul adat Esenkulga da tuş
keldi. Jookerçilik zamanga ılayık keede eç kimge moyun sunbay, çart ete tüşkön münöz
menen aytkanınan kaytpagan köktügü, öjörlügü koştodu. Küç-kubattın taşkındap
turuşu atası Bolot, kaarına çıdabay çart jarılma münözü çoñ atası Mamatkuldu
jazbay kaytalayt. Uçurunda uşunday, korkuu degen emne ekenin bilbegen adamdı anın
közünçö

maktoo

menen

artınan

uşak-ayıñ

sözdör

koşo

eerçip,

münözünün

kalıptanışına öz taasirin tiygizbey koyboyt. Öz oyunan kaytpagan, aytkanın berbegen
mınday münözdögü adam baarına tegiz jaga albayt, oşonduktan alardın arkasınan ar
kanday jaman-jakşı sözdördün eerçip jürüşünün jönü bar. Biri dañk bölüşö albasa,
ekinçisi körö albayt degendey. Dagı biri ataylap, aşıra maktayt. Albette, anan
mınday münözdön çet duşmandar gana jabır tartpastan, anda-sanda jakın tuugandarı
koşo kabılat. Birok aga sözsüz bir nerse sebep bolot...

Esenkul ubagında özünön küçtüülördön jaltanby, alsızdarga jabır körgözgön
jok. Teskerisinçe, sıylap öttü. Anın mınday münözün bardık sanjıraçılar belgilep
ketet.
Emese, biz azır anın uşunday münözünön ulam aytılıp kalgan dagı bir okuyaga
kelip jettik!
Kızın dayınduu jerge bergen sıyaktuu, uuluna da kayınduu jerden kız alıp
berüü kırgızda salt. Oşentip Bolot biy Karaboto menen kuda bolup, anın bir kızın
Aydarkege alıp beret. Bul anın ekinçi ayalı. Karaboto beldüü kişilerdin aldı, jalpı
sol anın tilinen çıga albayt. Bolot biydin uşintip sol tuugandarı menen üstü-üstünö
tuugandaşıp turgan uçuru. Temir dagı agasınan kem kalbay, katarı menen kelin alıp,
kız berip, uuçu uzarıp kalgan kez. Oşondoy kündördün birinde aga-ini bir
tuugandardın baldarı sebep bolgon dagı bir jañjal baştaldı.
Kırgızdın çatagı köbünçö köçüü menen konuudan çıgat. Bolottun uluu balası
bolgonduktan Aydarke erte köçüp, keç konup degendey, başka tuugandarına çoñ bolup
aldı. Oşol jılı kuşçu-kıtaydagı tuugandarın koşuna kılıp oturguzup, anan
jayloonu birge jaylamay boluşat. Ötö jakın kayındarı dele emes, birok uluuluguna
salıp, janına kuşçu-kıtaylardı oturguzup alsa (jakın sanagan kişileri menen bir
jaylagan dagı kırgızda jakşı salt bar), bul jolku uruştu anın «kayınsaaktıgına»
jini kelgen Temirdin Nazarı çıgardı. Natıyjada namıska tiye turgan sözdör
aytılıp, akırı Aydarke tarap üstömdük kılıp, Nazar taraptagılar tokmok jep kalat.
Uşul okuyadan kiyin bul eköönö «jindi» degen ılakap ısım jarmaştı1. Çır munu
menen basılıp kalbay, emi alarga ataları koşulat.
Esenkul bul kezde özünçö bölünüp, ayılı menen Şanıktın jeeginde eken. Dagı
öydölöp köçö turgan mezgil kelip, ayıl içi köç kamın körüp jatsa, kelgen-ketken
kişilerden imiş-imiş söz ugat. Köçün toktotup, janına Iraydı alıp, ertesi ertelep
atasının ayılına kelet. Attan tüşküçö, boz üydön küpüldögön Temirdin ünü ugulat.
Negizi Bolot biy başınan inisine sıy bolçu deşet. Uluu bolup, inisine buyura
süylöböy, özünön kiyin kirip kelse, tura kalıp, jogoru ötkörüp koyçu eken. Anın
kiçüü kişige orun boşotup berişin keesi tüşünböyt, al tügül Esenkul bir jolu
çıdabay temenelep, atasının etegin köldölöñgö köktöp salat. Bolot biy içinen külüp,
unçukpay tim boluptur.
…Oşentip, Iray eköö attan tüşö albay, sırtta bir top turat. Bolotton ün
çıkpayt, süylöngön jalgız Temir. Akırı Esenkul çıdabay ketip:

Alardın tukumu azırkıga çeyin «jindi Aydarke», «jindi Nazar» dep atalat.
– E-ee, Temir bayke, eşke çıkçı? -deyt.
Açuusu ali basıla elek Temir eşikti serpe, sırtka çıgat. At üstündö oturgan
Esenkul oşondo agasın dalıdan kuuşura, koltuguna kısıp, mamıda turgan atına
oturguzup koyöt. Iray koşumça bolo şıpılday, köz açıp-jumgança attın çılbırın
çeçip, Temirdin koluna karmata saldı.
Büttü!!!
Mından artık «ket» degen söz jok. Açuu kelip turganda ukkan andan jaman.
«Ketken anday emes, mınday!» dep, ertesi ele ayılın tolugu menen Talastın içi, KeñKoldu karay köçürüp ketti…
Temirdin ayılına koşulup köçköndördün içinde bayagı Oljotay – Çoñçarıktın
tukumunan Kurmanbek degen ketet. Oljotaydan Taylak. Andan Irayımbek, Kökül.
Irayımbektin baldarı Bolottun ayılında kaldı. Köküldön Kurmanbek. Talaska
kelgenden kiyin Kurmanbek uulduu bolup, atın Kumar koyöt. Bul uçurda Temir bul düynö
menen koş aytışıp, söögü Arstanbapta jatkan. Kumar boygo jetip, al dagı özünö
ılayıktuu bir kızga üylönüp, balaluu bolgondo al da köz juump, jalgız balası jetim
kaldı. Kündör ötüp, bala torolot. Jetimçiliktin zalalıbı je deeribi, aytor, baladay
bolup oyun-zookko aralaşpay, aylındagı aksakal karılardın baarın tegiz ata kılıp,
alardın artınan kalbay, eerçip jürüp çoñoydu.
Al kezde karıyalar oturgan jerdin baarı sanjıra menen jöö jomok. Kara söz
menen bolso da kuyuluşturup, Manas baatırdın kalmaktarga jasagan jürüşün aytıp
otursa, anı ugup jatkan kişige kündün kanday batıp, tañdın kandayça atkanı
sezilbeyt. Manas baatırdın okuyalarına özü koşo katışıp jatkansıp, abdan katuu
taasir berip turgan kez. Ayak jagında Bolot, Temir, Esenkuldun erdikteri aytılıp,
jomoktun jıyıntıgı oşolordun baskan-turgan kılık-joruktarı menen bütöt.
Erteden-keçke alardı eerçip, alar kep kılgan ulamış, jomok, sanjıralardı jattap,
çarçaganda oşol karıyalardın etegin jazdangan boydon uktayt. Mal-jan, baylık menen
işi jok, özü dagı kuyma kulak eken, karılar aytkan ötkür sözdör balaga şıbaa boldu.
Çeber aytılgan añgemeler talantın oygotup, kiyin ır menen koşo jomok-sanjıraga
şıktuu bolup çıktı.
Asan çakırılıp koyulgan atı Bekmurat. Oozu çoñ, üstüñkü erdi kiçine kem eek
bolgonduktan, kiyin öz atı unutulup, «Balıkooz» dep atalıp kalat. Ataktuu
sanjıraçı- manasçının baarı tarbiyanı uşul kişiden alışat.
...Asmandı jasap kök kılgan,
Ar kıl jandı köp kılgan.
Ustunu jok kök kılgan,
Uruuluu jandı köp kılgan…
Adamzattın tukumun,
Bir-birine joo kılgan.
Anan kıyamatka barganda,
Kılgan işiñ kaysıl-dep,
Bir-birine doo kılgan… -dep, kuyuluşturup, on üç, on
tört jaşka tolgondo, Manastı ırga koşup, azırkı türünö keltiret.
...Anjiyandan attanıp,
Kök-Beldin belin aşkamın.
Atımdı baylap, arçaga,
Alp uyku salıp jatkamın.
Uktap jatkan kezimde,
Kadimkidey çuulgan.
Katuu dübürt ugulgan.
«Manas! Manas! Manas!» dep,
Kulagıma kuyulgan.
Oşondo men oygonup,
Arı-beri tolgonup.
Közümdü açıp karasam,
Tañ agarıp atıptır.
Tündögü körgön tüşümdün,
Belgileri kalıptır!
Akılım neçen bölünüp,
Abaylap turup karasam.
Çoñ-çoñ attın takası,
Kalgan eken körünüp!
Uşintip, ar kimdi eerçip, jomok uulap jürgön kişide kaydagı mal, bolgon kör
ookatınan jaman alaçık, jalgız töösü bolot. Akırı ookatı ötpöy kalganın körgöndör
anı Ajıbek datkaga bar dep keñeş berişet.
Ajıbek...
Saruu Tagaykuldan Sırdıbay menen Booruke. Sırdıbaydan Berdike baatır.
Boorukeden Ajıbek menen Satılgan.
Kokon handıgı küçöp turgan mezgil. Soltodon Kanaydı aldap çakırtıp alıp,
zordop Oluya-Atada karmap turat. Oşondo Baytik jıyırmadan jañı ötkön jigit,
atasına karap Talaska kelet. Bir jıl kıştap, Balıkooz menen taanışat. Balıktın
talantın körgön Baytik: «tuuganbız, tübübüz bir, Tagaydın tukumu bolobuz» dep, Çüygö
çakırat. Balıkooz da anın atın muruntan ugup, taanışsam dep, eñsep jürgön kezi,
Ajıbek datkaga aytat. Al uruksat beret. Nurak menen Balıkooz jaştaş, oşol gana
teñtuştuk kılıp: «booruñ tartıp turat ee?» dep tamaşaga çalıptır.
…Koy surasam, tay bergen,
Ajıbek atam aman bol!
Suu surasam, bal bergen,
Suusar enem aman bol! -dep, kiyinki jılı Baytikke koşulup, Çüygö kelet.
Keñ Çüygö kelip, Baytik menen tuugan bolup, kiyinçereek öz tuugandarı –
Irayımbektin tukumdarına taanışayın dep, Koçkorgo kelet. Koçkordo jürgöndö
Törögeldinin ırçısı, sayak elinen çıkkan akın Aytıke menen aytışıp, anı jeñip
alat. Birok, Esenkuldun neberesi Şamen aga köñül burbay koyuptur, oşonu menen kayra
Çüygö kelip, uşul jerden kaytış bolot.
Manas aytsa toktolboy, beri degende üç kün, bolboso üç ayga çeyin ayta berçü
deşet. Özünün sözü: «Manastın başı «Otor kan». Manas aytkanda, tüp atası Oroz biy,
anan Otorkan dep, birden-birden çuurtup oturup, Manaska alıp kelçü elem. Töştük han,
katagandın han Koşoy, Kökötöy han, Bokmurun han, Koyoş han, Jügörü han, Ürbü han,
Jamgırçı han, Aydar han, Kökçö han, Buudayık han, Muzburçak han, han Şırdak,
kıpçaktardın er Tabıldı jalgızım, kıtaylardın kıl muruttuu Kojomjaş, sen
Sarınjı-men Bököy – uşulardı aytıp jürö berdim. Murunku handar, elder iri-iri
bolup, kileñ-kileñ bolup, şaarluu-jergelüü bolup aytılat. Men az ele bilem. Ötkön
zamandarda eñ kızık, uzun bolup aytılçu eken. Kırgızdın Nayman handıgı buzulup,
kayta kelgeni bar. Nogoydun hanı Ormambet han konuş çalıp, kayta Edilge köçkönün
aytat.kırgızdı öz jerine kondurup, bagış bolgonun, oñ-sol bolgonun aytat...
E-e, başı Kızıl-Kıya Santaştan,
Ayagı betegelüü Koytaştan –
Ak kalpaktuu kırgızdan.
Karkıra menen Kegenden,
Üç-Almatı – Sarıtokum,
Baygara menen Jambıldan.
Isık-Köl, Çüyü, talastık,
Aksı menen çatkaldık,
Anjiyandık, alaylık.
Adigine, Tagaylık –
Otuz uul, içkilik,
Karabagış, çoñ bagış,
Bugu, solto, sarıbagış,
Jediger, sayak, akbagış,
Moñoldor, çerik, kıpçagı –
Oñ atanat turbaybı.
Saruu, kıtay, munduzu,
Kuşçu, töböy, basızı
Satıkey, kañdı, teyiti –
İçkiligi koşulup,
Sol atanat turbaybı.
...Eki bir tuugandın taarınıçına sebepçi bolgon Esenkuldun bul uçurda joo
menen kırçıldaşa turgan ubagı. Birok kırgızda «at adamdın kanatı» delip, at ötö
barktalgan bul zamanda özünö ılayıktuu bir jakşı külük aga tuş kelbey jürgön.
Kündördün birinde kuşçu Maytıktın uulu Eşboto attanıp, Balhaş kölünün
çıgışına çeyin jetet. Oşol jerdegi oyrottordun bir aylın çaap, bolgon jılkısın
aldına salıp alıp, artka tartıptır. Kün erte jaz, jılkının köbü arık, jaraksızı
irgelip joldo kalat. Kalgan jılkıga kim karayt, baspay kalganın taştap, özdörü alga
jürö beret. Oşol jılkının arasında çekede almaday kaşkası bar, tügü ali tüşö elek
bir jabagı bolot, anısı dagı joldo kalat.
Kelgenden kiyin soogat suragan köp, bayagı jılkını jetişinçe bölüşöt. Ertesi
erteñ menen jılkı kişeneyt deyt, karasa bayagı kaşka jürmöl ayılga kelip, üyürün
izdep jürüptür. Çoñ-çoñ beelerge kark bolup turganda, anı karagan kişi jok, akırı
anın kabarı Eşbotogo jetet. Al bir jaman taydın uşunça jerge kelgenine işenbey,
özü kelip körüp, taanıp, karmap alıp, içinen baabedin aytıp, murunku künü kur
kalganbı «soogat alıñız» dep, adegende Satıbaldıga kelet.
Anda al:
– Oşonço jılkıdan maga jalgız jetim jabagı buyrupturbu? -dep açuulanıp,
albay koyöt.
Aga taarıngan Eşboto toktoboy Esenkulga kelet.
–El aldında jürgön erge ılayık mal eken dep, Satıbaldı baatırga barsam,
oljodon jalgız tay tiyip kalganına namıs kılıp, albay koydu. Jakındagı çuu menen
alıstagı tuuga jetkire turgan türü bar. Sizge buyursun! – dep, Esenkuldun mamısına
baylap ketet. Al tay kiyin «Almabaş» atalıp, Esenkul baatır eköönün jolu emi ekige
ayrılbay öttü.

Bul uçurda kalmaktardın köbü Tarbagatay, Ordos tarapka oop, Üç-Almatı, İle
tarap eendep kalgan. Oşondoy kündördün birinde Esenkul joo-jaragın dayardap,
jigitin alıp, Çüydön ötüp, kalmakka baratsa, kün muruntan kabarı bar, ak sakalı
kökürögün jaap, karılıktan jedep közdörü çekçeygen, çıkanaktay bir karıya bulardın
ötö turgan jolun tosup, döbödö kütüp oturuptur. Jakındap kelgende tayagın bulgap
toktotot. «Batasın bereyin dep, kütüp turgan karıya bolso kerek» deşip, attın başın
uşul jakka burup, jakındap kelip salam berişet. Oşondo karıyanın janında jaman
çapandın belin çılbır menen buup algan, boygo jetip kele jatkan bir kara togolok
bala çurkap kelip, berkilerdin atın alat. Karıya adegende bularga batasın berip, anan
kargıldangan ün menen Esenkulga kayrılat:
– Baatır, kiçine sabır kıl! Kezeginde özüm dagı oyrottordun kordugun köp
kördüm, anısı az kelgensip, uşul neberemdin atası da alardın kolunan nabıt boldu.
Attap-tondop turup, anan özüñö koşup bereyin desem, koluman azır eç nerse kele turgan
emes. Soyuldan başka kuralı jok. Birok, közü tirik! Ölböy aman bolso, mından sözsüz
bir baatır çıgat, uşunumu koşup al. Tirüü jan bolgondon kiyin unaasın eptep
joldon taap alaar, menin ölöörümö az kaldı, oşondo anık jalkı jetim bolup
kalbasın. Eger betme-bet kelip, joo kolunan şeyit bolso armanım jok. Oşon üçün
özüñdü köptön beri kütüp jürgöm!… -deyt, titiregen koldoru menen sakalın sılap.
Karıyaga joop ayta alışkan jok, neberesin alıp, jolun ulantışat. Karıya
bolso bayagı oturgan jerinde kala beret. Berki bala Esenkuldun üsöngüsün bek karmap,
jelip oturup, al künü atçan jookerlerden kem kalbay, altımış-jetimiş çakırım jol
basıp ötöt. Anan joogo bet kelgende, tartınbay uruşup, ak emgegi menen özünö at-ton
da, kural-jarak da taap alat. Kiyin janagı çoñ atası aytkanday al baatır çıgıp,
çınıgı ısımı unutulup, eline «Baatır» degen at menen taanılıp kalat.
Neberesin Esenkulga koşup bergen bul karıyanın ısımı Ibıke.
Jantaydın neberesi Küzökö. Andan Akıy, Akıydan Dayırbek, Tınıbek,
Niyazbek, Obolbek degender çıkkan. Dayırbekten Asanbay, Ibıke, Jakam, Injı,
Madıkan, Señkiltay degen altı uul. Tınıbekten Ajıgul, Keney, Karaboto, Karagul,
Boruk.
Dayırbektin Asanbayınan başka beş uulu «beş kalmakı» ataldı. Ibıkenin
baybiçesinen Bapış, Janış, Oljobay, Jeenbay, Ernazar beş uul. Kiçüü ayalınan
Kökö jalgız. Uşunun beş balası jaş kalıp, Ibıke çoñoyttu. Biri Baatır, biri
Jayçıbek...
Esenkul oşentip Çüydü jeektep kelip, Kiçi Kemindin başı menen Kaşkeleñ
suusunun jeegine tüşüp, oyrottordun bir çoñ ayılın çabat. Çım-Bulak, Çelekten ötüp,
İlege jetkençe kalmaktı kuup, kırışat. Alardın içinde saadakçı, bayagı çoñ çarık
urugunan Karagul degen bolot.
...Taylaktan Irayımbek degenbiz. Andan Çirkey. Çirkeyden Argınbay, Birke,
Aksakal, Karagul. Oljo bölüştürüügö kelgende, oşol Karaguldun jok ekenin körüşöt.
Aga tiygen oljonu özünçö koyup, karap turuşsa, bir topton kiyin al kalmaktın bir
kelinin uçkaştırıp alıp, kelip kalat. Körsö, kalmaktar kaçkanda kelin kayıñ
siñdisin jeteley kaçıp, çoñ suunun jeegindegi kemerdin aldına jaşına kalıptır.
Karagul anı körüp kalıp, başkalar oljo bölüştürö baştaganda izdep jönöyt. Barsa,
jaşıraagı boyun suuga taştap jiberet. Suu jeektep, kança araket kılsa da, karmay
albay, oşonu karap jürüp, keçigiptir. Ar biri oljogo tungan, bayagı kalmak kelin
Karaguldun özündö kalat. Kızıgı kiyin baştaldı. Bir top ötköndön kiyin kaşkarlık
soodagerbiz degen bir top adamdar Karaguldu izdep kelip:
– Baatır, küyöösü bul kelindin soogatına bir töögö jük asıl dünüyö menen
uyutulgan altın berem dep jatat, makul bol? -dep, ortomçu boluşat.
Karagul oylonup kalat. Baya künkü tüşü daana tuş kelmey boldu.
...Een çöldö jalgız jürüptür. Aylanada başka kıbır etken jan jok. Çañkap
suusap, suu izdeyt. Atı baspayt. Añgıça bolboy küügüm kirip, karışkırlar ulup, itkuştar tegerektey baştayt. Azuuları şakıldap, etek-jeñine jetet. Ölöt degen uşu
dep, janınan tüñülöt, añgıça kobur-sobur ün çıgıp, aga udaa bir zor kişinin karaanı
körünöt. Janında çoroloru bar, «ayt», «uyt» dep ün salganda, it-kuştardın baarı
kaçat. Bayagı kişi Karagul kelip, «jakında bir jakşı buyumga tuş kelesiñ, kor
kılbay, karap al» dep közdön kayım bolot.
Al tüşü ali esinen kete elek, emne kıların bilbey, eki anjı bolup, «buyum»
dese ele altındı elestep turgan eken. Joop bere albay, şaldırap oturup kalat.
Oşondo jañı tokolu aga karap:
–Adam kadırın bilbeyt okşoysuñ? Tirüü kişini kantip ölüü buyumga bersin,
balkim kiyin men tuup bere turgan baldar altın buyumdan ötöör asıl bolsoçu? -deyt.
Oşonu menen kör düynödön baş tarttı.

Oşo Karaguldun birinçi ayalınan

Kaçıbek menen Bayboto. Kaçıbekten Kudayar, Kubat, Taştanbek. Baybotodon Istanbek.
Azırkı kalmak ayalınan Edilbay, Orus. Orustan Janıbek, Irısmende, Irısmendeden
«manasçı» Şapak. Karaguldun uşul tokolunan dagı bir Ükü degen kız bar. Aga
Esenkuldun Kuttukseyit degen uulu üylönüp, andan Şamen. Karaguldun uluu-kiçüü
ayaldarınan tuulgan bardık baldarı oşol kündön uşuga çeyin Esenkuldun tukumunan
ajırabay, çoguu turat.

Kiyinki jılı Esenkul baatır janına agaları Satıbaldı, Atake, alardın
baldarı Joobasar menen Kubattı alıp, Üç-Almatıga jetet1. Çelekten arı köp jerler
een jatıptır. Dagı arılap, Toru-Aygırdın toosunan da eçteke körö albay, Külükkö
çıgıp karaşsa, Çarından arı, Ak-Saydın jeeginen kalmaktın bir çoñ ayılı körünöt.
Kalıñ jurtunan emne sebepten bölünüp kalganı belgisiz, tak oşol ayıldı çaap almay
boluşat. Birok kalmaktar joo jakındap kalganın kün muruntan tuyup kalıp, ayılın
şaşılış köçürüp, jaraktuular jol tosup kalat. Köçü Ketmendin toosuna bet alıp,
Esenkuldar kelip, oyrottordun ayılı köçö kaçkanın körüp, uzatpay, alardın artınan
tüşöt. Oşonu menen bayagı tosotko tuş kelişti. Köçü aldıga ketken ayıl kaydan katuu
karşılık körsötsün, ayagında oyrottun kolu bırın-çırın talkalanıp, aman kalganı
köçtün artına sala kaçat. Artınan saya tüşüp, Tuyukka jakın köçkö jete barışat.
Oşondo on çaktı karaan bargan sayın jaylap, artta kalganın körüştü.
Körsö, köç içinde ayı-künü jetip, ana-mına köz jarganı turgan bir jaysañdın
jaş tokolu bolot. Oşonun tolgoosu baştalıp, aga karalap, uzay albay jürgöndör eken.
Kuugunçular jakındagan sayın top karaan keede birindep, birde çogula kalıp,
şaştısı ketip kalat. Aldı ulam alıstap, karaandarı üzülüp baratat. Biyik too,
kalmak joldor. Jol ulam biyiktegen sayın tarıp, ıldıy jagı taştan-taşka urunup,
şar akkan suu, üstü jagı korgul menen aska-zoo, mınday jerdi körgöndö alardın amalı
kurup, kuugundan soo kutula turganına işenbey kalışat. Bayagı Jaysañ oşondo kolgo
tüşküçö ölgönü artık dep, arañ kele jatkan tokolun öltürüp saluunu çeçet. Birok
şaşkan nemenin nayzası çala tiyip, kelin atı menen kök irim, şar suunu közdöy
kulayt. Küyöösü buydalbay jolun ulap, aşıga, biyikke ördöp kete berdi.
Emi jeteyin dep kalganda, şar akkan suudan çıga albay jatkan zayıptı körö
kalıp, jüröktüülörü teminip suuga kirip, aman-esen çıgarıp alışat. Az jerden ölüp
kala jazdagan kelin jeekke çıgaarı menen esine kelip, akıl-esin jıygıça köz jarıp,

N. Aristov mınday maalımattardı andan arı tereñdete ulantıp, 1761-j. İle

tarapta kırgızdardın beş uruusu turganın, anın içinde Çerikçi başında turgan 1000
tütün sarıbagış, oşondoy ele uruu başçısı körsötülbögön sayaktar (alar da 1000 tütün)
bolgonun eskertip, bul eki uruu kalmaktar kelgenge çeyin ele Kegen-Karkıra menen
Temurtuda (balkim söz İlenin sol jeegindegi Temirlik suusu jönündö bolup jatat)
turup, kalmaktın kısımı menen Anjiyanga kaçkanın, anan kalmaktar Kıtaydan
jeñilgenden kiyin kırgızdar kayra ele oşol konuştarın eelep kalgan degen
jıyıntıkka kelet.

bolgondo da egiz uul töröyt. Mınday okuyaga birinçi jolu tuş kelgen kuugunçular
aldıdagı kaçıp bara jatkan joonu unutup, kelinge alaksıp kalıştı.
Ottu çoñ jagıp, egiz baldardın kindigin kesip, oozandırıp, jañı törögön
kelindin kiyimin kurgatıp bolgondon kiyin egizderge ılayıktuu at izdep kirişti.
Ar biri ar kanday ısım tartuulap, biyikke ketip baratkanda jarık düynögö keldi dep,
akırı bir oozdon birinçi tuulgan balanın atın «Biyike», uykaş bolsun dep
ekinçisin «Biyide» ataşat.

Ertesi kalgan-katkan tutkundardı jıynap, oljo

bölüştürgöndö, oşol tokol Atake baatırga tuş keldi. Atake kelindi özü alıp, atın
«Akbaybiçe» koydu. Egiz baldar Satıbaldının balası Joobasarga tiyip, alardın
tukumu kiyin «alaç» urugu atalat. Ubakıt ötüp, bular da üylönüp, uulduu bolgondo,
aman kalışına sebep bolgon Esenkul baatırdın urmatına neberelerinin atın
Mamatkul, Döölötkul koyuşat.
Kee bir sanjıraçılar, «jo-o, eki balanın biri Talastan kelip, uşul jürüşkö
katışkan saruu urugunan Çot degenge tuş bolgon. Talas jakta er jetip, Çüygö kiyin
ele kelgen» deşet. Biyidenin tukumunan kiyin-kiyin Jaynak Saadaev degen çıgat.
Esenkul baatırga on kişi tuş kelip, al kezde kolgo tüşkön kalmaktı musulman
kıluu salt, alardı sünnötkö oturguzganı jatkanda, üçöö biyik zoodon boy taştap
jiberip ölüşkön. Kalgan jetöönö kolgo tüşkön başka kalmak kızdarın alıp berip,
bala kılıp alat. Oşonu menen alardın tukumu «jeti kul» atalıp, esenkul elinen
alıstabay bir uulu bolup kaldı1.

***
...Jedep karılıgı jetken Tooke han 1715-jılı köz juump, anın orduna balası
Bolot2 keldi. Kazak sultandarı uşunu gana kütüp jatkansıp, çil uçkanday tuş tarapka
taray baştadı. Tooke hanga karagan bir ayıl Türkstan şaarına jakın jerde eken.
Oyrottor çapkanda katın-bala, kempir-çaldı karagan kişi jok, ayıl es-uçun jıya
albay kaçıp beret. Örttölgön üylör – keesi beşiktegi balasın taştay kaçat. Enesin
tappay bozdogon taylak, ulugan itter. İçinde 97 jaştagı bir çal kalat. Kalmaktar anın
beş balasın çaap öltürüp, çalga tiybey kete berişet. Jüzgö jetip kalgan çaldın
kolunan ne kelsin, öksügön boydon oturgan jerinde kaldı. Aman kalgandar kayra kelse,

Al ulamıştı S. Abramzon 1950-jıldarı Koçkor rayonunun Kara-Suu

ayılınan Kököev Abdıke degen moldodon oozmo-ooz jazıp algan.

Orto Jüzdün hanı (1718–23).
çaldan başka tirüü jan jok. Iylap-sıktap, baş-ayagın jıyımış bolup, eki jagın
karaşsa, bolgonu bir çobur at kalıptır, oşogo mingizip, ala keteli dese bayagı çal;
– Jo-ok! Osından tukum kalsın! -dep, narıda, üyülgön tezekke daldoolop, çoñ
kara kazanga bastırıp koygon beşikti körsötöt.
– Meni tastañar. Anau ölgen bes uulumdun janında kalam.
Ayla jok, oşonu menen berkiler beşikti alıp, çaldı kaltırıp ketişet.
Çaldın atı Anet. Kiyin oşo aman kalgan beşiktegi balanın tukumunan aytıluu Abay
tuulat. Tukumu kalbay kalganı kança?
…Kara toonun başınan bir köç keledi,
Ar köç sayın bir taylak boş keledi..,
El-jurtunan ayrılgan kıyın eken,
Kara közdön möltüldöp, jaş keledi.
Mına zaman kay zaman, kıskan zaman,
Başıbızdan bak-döölöt uçkan zaman.
Çuurganda iziñden çañ uçurat,
Kañtardagı kar jaagan kıştan jaman!…
Bul ölöñ oşondon beri unutulbay aytılıp kelet muundan-muunga…
Uşunday aalamattı baştan ötkörgön kazaktar Ala-Kölgö jetkende esine keldi.
Oşondo araket kılıp, birigip, joogo karşı çıkpasa kiyin keç bolorun tüşünüp,
Tookenin tuşundagıday çoguluuga araket kılıp körüşöt.
Azırkı Çımkent şaarının çıgışında Ordo-Başı degen jer bar. Jaykısın
kölökölüü, kışında ılımta, jayıtı da jakşı. Oşol jerde jaydın ısıgın salkın
aba menen kamsız kılıp turgan Badam attuu kaşka suu agat. 1726-jılı kazaktın Üç
jüzünön teñ birdey ökül çakırılıp, oşol suunun jeeginde çoñ jıyın ötkörüştü.
Kazaktın men-men degen; argın kazaktarının başantıyın urugunan Malaysarı,
kanjıgaluudan kart Bökönbay, koñurattın karakeseginen «kaz dobuştuu» Kazıbek, sarı
jetim menen şakşaktan Janıbek baatır, Uluu jüzdögü duulattın içindegi janıştan
Tölö biy Alıbek uulu keldi. Açuu süylöp, tak aytıp, ötkön-ketken kemçilikti ak
aytıp, jattap alıp ant aytıp, kurmandıkka ay tuyaktuu ak boz bee çalıp, kan kuyulgan
idişke taza koldorun salıp, jalpı kazak elinin hanı kılıp, oşol Janıbek handın
Üsök degen balasının tukumu, Kiçüü jüzdün

alim uulu urugunun hanı, otuz üç

jaştagı Abılkayır Kajı uulun han kötörüşöt.
Orto jüzdögü sultandar – Abılmambet menen Barak bul jıyınga kelgen jok.
Buga çeyin handık naamga Jayık tukumu gana ee bolup kelgendikten, namıs kılıp

Üsöktün tegine baş iymek emes. Köp ötpöy alar Abılkayırdı Orenburg krayının
gubernatoru İ. Neplyuev1 menen arazdaştıruuga jetişti.
Uşunu menen jalpı kazakka han bolup şaylangan Abılkayır tigi eki tuuganına
karabay, at-ton, kural-jaragın kamdap, kol jıynap, 1727-jılı, azırkı Jezkazgan
şaarının tüştük-batışındagı Sarı-Too, Bozingendin arası, Baykoñur menen SarıSuunun orto jerinde oyrottorgo katuu sokku beret. Al jer «Kalmak kırılgan» dep
atalat. Joosun takır jeñbese dagı, alarga turuştuk bergenine süyüngön Abılkayır
kiyin, 1729-jılı kazaktı kayra çogultup, oyrottor menen Añırakayda2 dagı bir jolu
betteşti. Bul anın akırkı jolkusu ele. Antkeni, bul jolu Abılmambet jalpı tuunun
aldına baş koşkonu menen anın buyrugun atkaruudan baş tarttı.
Emi tarıhtın eç kimge baş iybegen tar jolu uşintip, kazak sultandarın ar
başka tarapka jetelep jönöyt. Özöktön çıkkan ört jaman, özdön çıkkan duşmanına
sınıp, mından arı kazak elin bir koldun aldına çogulta albasına közü jetken
Abılkayır,

1731-jılı

padışa

A.

İoannovnaga

ant

beret.

Moyun

berbegen

japayılardın eñ başkı biyi kelgenine orustar ayabay kubandı. 1738-jılı orus
öküldörünün aldına kayradan ant berip, «orustarga karşı çıkkan duşmandın başın
kessin» dep eskergen jazuusu bar, altın jalatılgan kılıç aldı. Oşentip
Abılkayırdın arkası menen orus eeligi keñeye baştadı. 1739-jılı Or suusunan ança
alıs emes, Kızıl-Too beketinin tübünö Orsk çebi kuruldu. Orustardın başka elge
jasagan mamilesinen ulam munu kazaktar kiyin «Jamankala» dep ataşat. İ.İ.
Neplyuevdin tuşunda je 1742-jılı Jayık suusuna kuygan Şakmar özönünö Orenburg
çebi kuruldu. Şakmar (kazakça «Sakmar») mından arı «Samara» bolup kaldı.
Abılkayırdın oruska karap ketkenin körgöndö kazaktar üçkö bölündü. Uluu
jüz Abdıldanın uulu Jolborstu, Orto jüz Tooke handın uulu Samekeni han
kötörüşöt. Köp uzabay Sameke ölüp, orduna atalaş inisi Abılmambet keldi. Al
tarıhta kızıl tuulu Abılmambet han degen at menen kalat. Uşunu menen Abılmambet
han – Barak sultan bir tarap, Abılkayır bir tarap bolgon kelişpes jaat tüzüldü. Orus

İvan İvanoviç Neplyuev (1693–1773), Novgorodduk jakırlanıp kalgan

dvoryandın tukumunan. Peterburg deñiz akademiyasın bütürüp, Venetsiya, İspaniyadan
bilim algan. 1742–1759-j. Orenburg krayının gubernatoru, 1760-jıldan baştap
senator. «İvan İvanoviç Neplyuevdin özü tarabınan jazılgan ömürü» attuu kitebi
çıkkan.

Uşul betteşüüdö kazak tarabınan köp kırgız soguşkan. Birok kırgızdı kim

baştap barganı azırınça belgisiz.
biyligi bolso kalıs bolumuş bolup, eki jaattın ulam birine tartıp, birde ogo beter
arazdaştırıp, birinin sözün birine taşıp, öz kızıkçılıgına paydalanıp kirdi.
Natıyjada Abılmambet han menen Barak sultan Juñgar handıgına baş iyüügö bel
baylasa, Abılkayır han 1742-jılı orus biyligine üçünçü jolu ant berip, kazaktar
emi eki biyliktin aldında kaldı.
Bul uçurda kazakka araljı bolo turgan küç jalgız Orus imperiyasının kolunda
bolçu. Elizaveta Petrovna1 kural karmoogo jaramduu, baş-ayagı üç jüz miñge çukul
asker çıgara almak. Birok kün kürkürömöyün çokunbagan orustardın alarga köñül
buruuga azır çoloosu jok ele:
…Çoñ şaşke bolgondo uykusunan arañ oygonup, iç köynökçön
bosogogo jetip, kurgap kalgan tamagın jazuu üçün atayı dayardalgan
çakadagı muzdak suudan kerile jutup, tündö tañ atkança oynolgon
kumardan kimisi kança utkanın taktap jatkanda, sırtkı kaalga
açılıp, graf A.P. Bestujev-Ryumin baş baktı. Adep saktap
jügüngöndön kiyin, sözün içki jañılıktardan baştadı. Tündö
kimdin mas bolup, kim öz üyün örttöp salganın, anan anı kimder
öçürüşkönün bayandap bütüp, uşunday jañılıktardı dagı ulanta
bererde:
– Kana,

Aleksey

Petroviç,

dagı

kanday

maanilüü

jañılıktarıñız bar? Tezireek bildirip, meni jayıma koyuñuzçu?–
dedi ele, mamlekettin kantsleri dagı bir jolu jügünüp;
– Japayı talaa elderi orus çek arasına kayradan korkunuç
tuudura baştadı, -degen gubernatorlordun bildirüüsün okup berip,
buga kete turgan karajattın çetin çıgardı ele, anda imperatritsa
anın sözün ayagına çıgarbay:
– Oy, Aleksey Petroviç meni bir ayap koysoñor bolo, karajat
jogunan kışkı saraydın kaçan bütöörü belgisiz, menin bolso jaşay
turgan jerim jok, zorduk menen konok bolup, körüngöndükündö jüröm
(kolunda bayagı ele çoñ çömüçü, üstündö uktooçu kiymi, jılañayak
boydon)! Japayı aziattardı bir-biri menen alaksıtıp turuuga arga
jokpu?

Bul

işterdi

öz

koluñuzga

alıp,

janagı

bekerpoz

gubernatorlorgo jakşılap köz salıp turbasañız, senat bölgön

Romanova Elizaveta Petrovna (1709–1761), Marta Skavronskaya (Ekaterina I)

menen Petr Inin kızı. Takta 1741–61-jıldarı oturgan.
karajattın baarı kumga siñgen suuday jok boluuda, a menin bolso
bügünkü biyge kiyüügö bir da tüzük köynögüm jok dep dattanıp (al
ölgöndö artında on beş miñden aşık köynök, eki çoñ sandık baypak
kalgan), kantslerdi uzatat (al imperatritsadan çıgaarı menen ele
angliçandardın elçiligine jönöyt da, Elizavetanın kol aldında
iştöö ayabaganday oor ekenin aytıp dattanıp, elçiden dagı köbüröök
para ümtötöt). Kayra uktooçu bölmösünö kelip, kalmaktın tandamal
küñ kızdarına (Evropa üçün özünçö ele keremet körünüş) özün
jasantuuga uruksat beret. Kiyinip jatıp, anın ortosunda ötkön ayda
Parijdegi kaysıl ak söök ayaldın kiyingen kiyimi baarınıkınan
jakşı bolgonun teñtuştarı menen uşaktoogo ülgürüp, anan jasanıp
bütköndö,

kımbat

baaluu

sülöösün

içigine

oronup,

eşiktin

aldındagı dayar turgan, argımak attar çegilgen çanaga oturup:
– E-ey, jol bergile! -dep, bet mañdayındagı kar üylögön ızgaar
şamalga karabay, Nevanın jeegi menen zımırap, köñül açuuga jönöyt.
Anan kün beşimden oogondo, ırahat algan közünön nur çaçırap,
tündüktün suuguna çıdabay, eç kanday endiksiz ele eki betin kızartıp
kelip, kızmatçı kalmak kızdar kiymin kayra jañı kotorup
kiygizgenden kiyin keçinde biy baştala turgan jayga kelet. Biyge
kimderdin kelbey kalganın bir sıyra taktap (erteñ ele sazayın beret,
ayıp salıp), bet kap kiybesten ele tarsıldata biylep, anan biy
ayaktaganda öz bölmösünö kaytıp kelip, graf A. Razumovskiyge 1
koşulup, kayradan bir tuugan Şuvalovdor menen kumarga karta
çabışıp, tañ atkıça büldürköndön tartılgan araktın jaagın ayrıp,
kaysıl maal bolgonun sezbey, töşögünö barıp jıgılat! Bul körünüş
ertesi kayra ulanat2.
Uşintip orus imperiyası alıs, oyrottor iregeleş, azır köpçülük kazaktar üçün
jakın turgan kişinin sözü çeçüüçü küçkö ee boldu. Anı körgön juñgar hanı «tez arada
Karasakaldı karmap, orustardın biyliginen baş tartkıla» degen talap koydu. Al üçün

Ukrain kazagı, G. Rozumdun çoçko bakkıç balası, özünün mukam ünü menen

Elizavetaga jakkan, 1742 -jıldan baştap, esepke alınbagan, morganatikalık küyöösü.

P. Levek (1737–1812) frantsuz tarıhçısı. 1797-j. jarık körgön «Rossiyskaya

istoriya. Soçinennaya iz podlinnıh letopisey, iz dostovernıh soçineniy i luçşih
rossiyskih istorikov g. Levekom» degen kitepten alındı.
Barak sultandın uulu Şıgay, Abılay baldarı menen oyrottorgo amanatka ketti. Barak
menen Abılaydın jıldızı uşul uçurdan baştap jana baştayt.
...Adep taanışkanda ele Karasakalga Barak sultandın karındaşı jagat. Bir
künü Karasakal anın kolun suray turgan bolup, çetin çıgarsa, Barak sultan baş tartat.
Oşonu menen bir neçe jıl ötüp, bul maselege eç kim kayrılbay, unut kalgan. Azır
oşol masele kayra kozgolup, Barak sultan murunku çeçiminen aynıp, karındaşın
Karasakalga berüügö makul bolot. Al tügül elde jok sep berem dep ubada kıldı.
Oşentip, 1744-jıldın köktömü kelgende baardık kamılga bütüp, üylönüü ülpötün
ötkörüü üçün Barak sultan elin, Karasakal aylın alıp, Jaman-Sarı-Suunun jeegine
köçüp kelişet. Toy kadaası bir neçe küngö sozulup, oyundagısı orundap, Barak
sultandın köñülü jaylanat. Anan, bir künü erteñ menen tura kalsa, Karasakaldın
ayılı tügül, öz elinin jarımı jok. Karındaşı jana elinin köbünön ajırap, oozunan
aldırgan börünün keypin kiygen Barak sultan emi aga daap bara albay, oturup kalat.
Bul bir.
Añgıça, uşul jaktagı kalmak uluktarının biri Kandıjap degen düynödön
kaytıp, anın suluulugu dalay jerge añız bolgon Çagan degen jaş tokolu jesir kaldı.
Bul eki.
Jıl aylanbay Sarı-Suunun jeeginde oturgan Barak sultanga juñgar hanı salam
jiberip, Abılkayır handın ortomçu bolup, Karasakal da, orus biyligi da, öz-özünçö
Kokondun begi Abdıkerim menen süylöşö baştaganın eskertet.
Bul üç.
...Emi tarıhıy bayandın özünçö bir özgöçölügün eskerte keteli. Anda söz ötkön
çak

jönündö

jürgöndüktön,

kaarmandın

kulk-münözü

oşol

zamanga

ılayık

kalıptanganın unutpoo zarıl. Kiyinkilerge anın tigi je bul işke emne sebepten
ileşip, jönököy jerden jañılıp-jazganın tüşündürüü jeñil emes. Oşonduktan
bayanga kez-kez başka kaarman tartuuga tuura kelet.
...Bir kezde Esügey baatırdın uulu Temuçin Çıñgız han degen at alıp, çıgışı
Kıtay, batışı Adriatika deñizderin kuçagına algan zor imperiya tüzgöndön kiyin,
kılıç mizine çıday albagandıktan bayırtadan beri kele jatkan hunn, sak, usun, türk
handarının saltı buzulup, jañı ereje ornodu. Al boyunça takka jalañ Çıñgız handın
tukumu gana oturmay bolot. Murun ar bir eldin öz hanı bolso, emi handar Çıñgız
handın tukumunan şaylanıp, kalganı biy, bek, ulusbegi, emir dep atalıp, uşundan
ulam kırgızda «han şaylagan Kara-Too, biy şaylagan Ala-Too» degen söz kaldı.

...Oşol Çıngız handın bir uulu Juuçu. Andan Tokoytemir. Tokoytemirdin
altınçı muundagı tukumunun biri Barak1. Uşunu menen on uruk nogoylordun ordosu
buzuldu dep aytışçu eken ilgerkiler:
...On uruk ordo buzulup,
Sarı-Arkanı kıdırıp,
Çoñ İleni sıdırıp,
Altay degen jerine,
Mañgıt-muñgut eline,
Nogoy köçkön boluçu.
Baraktan Janıbek, Kerey. 1458–59-jıldarı eköö Abu-l-Hayr handan kaçıp,
Mogolstandagı Esen Buka hanga kelet. Esen Buka han alardı jakşı kabıl alıp, azırkı
Almatı şaarına jakın Kozu-Başı degen jerge oturguzdu. Birok Tagaydın zamanında
Mogolstanda bir kazak kalgan jok.
Janıbek handan İrenji, Mahmud, Kasım, Aytik, Janış, Kambar, Tınış, Üsök,
Jayık degen toguz uul. Eñ ataktuusu Jayık. Anın Abaykan degen baybiçesinen Şıgay.
Şıgaydın tokolu Jakşıbegimden Tobokel2 menen Eşim. Tobokelden Küçük. Küçüktön
Kudaymende. Kudaymendeden Tursun. Tursundan eki bala, biri bizdin bayan katışı bar
Barak, ekinçisi Küçük. Kazaktar bul Baraktı «ak tuulu Barak» deşet. «Barak» («Borak»)
degen arab sözü, «ayabay tez, kuyunday» degen maanide.
Kırgızda bir neçe Tülkü bolgon sıyaktuu kazak elinde da bir neçe Barak bar.
Jaşagan zamanı da bir-birine çukul. Bolgonu ataları başka. Biri boljol menen 1743jıldarı tuulgan Kiçi jüzdögü Barak Satıbaldı uulu. Dagı biröö 1865-jılı ölgön
çıkkan Barak Soltobay uulu. Al Abılpeiz sultandın tukumu. Naymandın içinde Ötöy
uulu Barak degen da aytılat. Bulardan tışkarı naymandardan dagı bir Barak baatır
(Çürök uulu) çıkkan. Bul baatır jönündö dastan da jazılgan – inisi Barlıbaydın
kunun kuup, Tarbagatay, Marka-Kölgö çeyin barıp, kalmaktardan kek algan. «Kökjarlı
Barak» atangan Barak uşul. Kırgızda biri jolbors çapsa, oşol attuulardın baarın

«Tavarih-i Guzida-yi Nusrat Name» boyunça: Çıñgızhan–Juuçu–Tukay-Timur–

Uz-Timur–Kojo–Badik–Urus–Koyruçak–Barak; « İskenderdin anoniminde» Çıñgızhan–
Juuçu–Orda-İçen–Kuli–Tumakan–Nokay–Sası-Buka–Erzen–Çimtay–Urus–Toktakiy j.
b.

Tobokel uluu balası, birok anın ısımı tuuraluu birdey köz karaş jok.

Misalı, Tevkel, Tooke, Büköy, Tüköy deşip, arab tıbışının ıñgayına jaraşa
kotorup kelişet. Biz V.V. Velyaminov-Zernovdun pikirin aldık.
jolbors çaptırgan sıyaktuu bulardın tukumunun ar biri «kökjarlı» atalgan dagı,
kırgızdı çapkan dagı uşul ekenin dalildep kirişet. «Kökjarlı» kırgızça «jardı»,
«itke mingen kedey» degen söz. Sultan Barakka tieşesi jok...
Al zamanda orustardın ak niet, alsızdardı korgoy turganına işenişçü.
Orustardın oyu bolso başka.
Orenburg krayının gubernatoru «koluña tiygendin baarı seniki» dep, adegende
Abılkayırdı başkır menen karakalpaktarga şilteyt. Anan uruksat jarlıgın, aga
koşup, ok-darısın berip, Edil jeegindegi kalmaktı kayra aga karşı tukurup kirişti.
Uşintip Abılkayır eki tarapka teñ artıkbaş bolgon abalga jetti...
Maselege emi Kokon kiyligişip, Abılkayır menen Abdıkerim biy baylanışa
baştaganda, Barak sultanga juñgar hanınan çabarman kelip, bayagı Çagan suluuga
üylönüügö uruksat bere turgan möörün körsöttü…
1748-jılı Abılkayır han Torgoy suusu menen Uluu-Ayak suularının arası,
Çaar-Köl, Jayloo degen köldün jeeginde otursa, avgust ayının bir künü «Barak sultan
uulu eköö azır senin kol aldıña kele jatkan eki miñge jakın karkalpaktın jolun
tosup, koyö berbey turat» degen kabar jetti. Al kabardı aytkan Sırımbettin adamdarı
ele.
Abılkayır han:
– Emne bolup jatkanın bilip keleyin! -dese, kol aldındagılar:
– Barak sultandın türü kündön-küngö buzulup baratat, barbay koyö tur,
adegende anıgın bileli? -deşet.
Aytkanına könbögön Abılkayır:
– Baraktan katındar ele korkposo… -dep, janına jıyırma çaktı jigit
alıp, şaşılıp jönöp ketti. Kelse, karakalpaktardan dayın jok, kamışta eki jüzdöy
jooker menen Barak sultan turuptur, mañdayına kelip:
– İe, akesin jau şapsa, koşo şabışkan baatırlar, ne degeni turısıñar? -deyt.
Añgıça bolboy Baraktın uulu Şıgay küülöngön boydon Abılkayırdı koydurup
ötöt. Atınan ajırap, jerde kalgan Abılkayırdın başın Barak sultan özü kesip alat.
Handı koygondon kiyin uulu Nuraalının kalmaktın hanı Aja menen jaşıruun
süylöşüp, karındaşı Naamurundu kalmak hanına bergeni jatkanı tuuraluu kañşaar
taradı. Munu ukkan orustardın közü açıla tüştü. Anın üstünö Krımdan türktör,
Balkan jaktan Avstro-Vengriya Rossiyaga koop tuudura baştagan. Oşonduktan at tezegin
kurgatpay, Nuraalının aylına kattap, mamleket esebinen Abılkayır hanga kümböz
turguzuuga ubada berişti. Nuraalı aga könböy, kalmaktar menen süylöşüüsün ulanta
beret.

Aylası

ketken

orus

biyligi

ayagında

bul

işke

Nuraalının

enesi,
Abılkayırdın jesiri – Bopuydu tarttı. Uulu anı da ukpay koydu ele, kapısınan
Naamurun tabışmaktuu türdö köz juump, süylöşüülör özünön-özü toktodu. Barak sultan
köp uzabay Sarı-Suudan arı1, İkanga köçüp ketti. Naamurundan murun uşunday,
kapısınan Uluu jüzdün hanı Jolbors2, kiyinki, 1749-jılı Karasakal öldü.
1750-jılı Juñgar handıgında kayradan tak talaşuu baştalıp, zordukka
çıdabagan jaysañdar Naamçıldın közün oyup, sürgüngö aydalıp, oşol jaktan köz
jumdu. Ordun agası Oloñ Dorju3 aldı.
Barak sultandın Abılkayır ölsö kötörülöt degen bedeli ogo beter tüşüp, anı
orduna keltirüünün aylasın taba albay jürgön kezi. Oşentip, bul jakka keleri menen
Uulu jüz kazaktarın jana tooluk kırgızdardı jalgız gana özü toktoto ala turganın
jarıya kıla baştadı (oyrottorgo ünüm jetse degeni).
Munu İ.İ. Neplyuevdin aldına bargan Baraktın elçileri Jayloobay menen
Döölötbay da ırastayt.
İvan Neplyuev...
1720-jılı Pyötr I İspaniyadan bilim alıp kelgen baldar menen taanışıp jatıp,
boyu kiçine, arıkçıray balanın aldına toktoy kalıp:
– Özüñö kerektüü amaldardı üyrönüp büttüñbü? -deyt.
Tigil bala joop berip jatıp, kapısınan çögölöy kalıp, padışanın butun
kuçaktap alıp, burkurap ıylap jiberet. Pyötr I anı akırın ordunan turguzup, akılın
aytıp, ayagında:
– Sen maga emes, adegende özüñö, anan mekenge kızmat kıl! Kalganına kuday kübö
bolsun, -dep, çekesinen öböt.

Eskertüü: 1738-j. soguş tutkunu, şved G.-İ. Renat tüzgön kartada da juñgarlar

menen kazak ordosunun (Kasaksi Horda) çek arası Balhaş kölünün batışındagı
buluñdan (İt-içpestin Ala-Köl tüşpöy kalgan) Jambıl toosu, andan Han-Toonu kesip,
Çüy suusunun tündügünön arı Sarı-Suuga ötöt. Sarı-Suu çek ara katarı belgilengen.

Han 1739-jılı 5-aprelde, orus poruçigi K. Miller Orenburgga kaytıp

ketkenden üç kündön kiyin, meçitte uulanıp ölgön. Miller Taşkentke 1738-jılı 4noyabrda kelip, kış ötkönçö Jolborstun janında bolup, anı kalmak biyliginen baş
tartuuga ügüttögön, birok andan maynap çıkkan emes. Uşul jerden kalmak elçisi Kaşka
menen taanışıp, dos boluuga araket jasagan. Eñ kızıgı 1741–42-j. dokumentterde
Miller sekund-mayor naamında keziget.

Lama Dorju. 1750–53-jıldarı handık kılgan.
Oşol bala uşintip, Orenburg krayının gubernatoruluguna jetti. Pyötrdun
sözün unutpay, ömür boyu özünö kızmat kılıp öttü...
Gubernator arızçılardı kabıl ala turgan kündü kün murun belgilep koyçu.
Jalañ köpöstör jana asker adamdarı kiret. Arasında para bere turgandarı da köp.
Kündördün birinde gubernator eç jakka ketpesten, öz bölmösünö oturup alıp (moyunga
alış kerek, kagaz jagında ayabay tıkan kişi bolgon), özünün daregine kelgen
bildirüülör menen taanışıp oturgan. Köbünçö guberniyaga karaştuu jerdin barında
tınçtık öküm sürüp, kazaktın balança sultanı öz uruusu menen orus biyligin taanıp,
ant berüügö dayardanıp jatkanı, orus biyligine kara sanagan kança karakçınının
kırılganı tuuraluu jañılıktar ele.
Oşolordun içinde Oljobay degen kazak alıp kelgen Barak sultandın katı bar
eken. Katta Barak sultan «eç kaçan orus biyligine kara sanabastıgın» basa belgilep,
ayagında «meni Uluu jüz kazaktarı han şaylap aluuga köñüldönüp jatışat» dep
bildiriptir. Bul kabar İ.İ. Neplyuevdi katuu sar-sanaaga saldı. Antkeni anın işine
Baraktın han şaylanışı emes, kazaktardın kalmaktarga kaçıp jatışı kedergi
bolmok. Oşonduktan oturdu da, sultan bolgonu 270ke jakın tütün ayıl menen köçüp
ketkenin jogoru jakka maalımdap, şaşılış kat jazdı.
Orus kızmatının turmuşu uşul – adegende işti bılgıtıp, anan jalgan
körsötmö jasap, janın ubaktıluu korgop kaluunun amalın izdeyt.
Uşundan bir ay ötpöy, 1749-jılı sentyabrda Uluu jüzdögü Tölö biydin katın
alıp, Aytbay degen kelet. Anda Tölö biy Uluu jüz kazaktarının atınan orus
biyliginin kol aldına kabıl aluusun suranıp; «bizge han boluuga jalgız Barak
sultandın ılayıgı bolup turganın» belgileptir. Azır anın aldında kızmattan kuulu
korkunuçu turdu. Oşonduktan Tölö biydin katın joopsuz kaltırıp 1, amal koldonup,
jogoru jaktı ınandırıp, ötö jaşıruun tapşırma menen tilmeç Meñdiyar Arapovdu
Barak sultanga attandırat. Kaytıp kelgenden kiyin2 al Barak sultandın kol aldında 3
000 tütündön aşık el, 4 miñ 500 jooker bolup, Uluu jüz anı han dep taanışarın jana

A.İ. Levşin: «[Kırgız] Kusyak-bek tarabınan Taşkentten kuulup çıkkan Tyulya-

biy argası jogunan Rossiyanın kol aldına kirip, biyligin çıñdoo üçün Orenburgga
kişi jiberdi. Anın küçsüz ekeni balkim Rossiyaga maalım bolso kerek, oşonduktan
alar anın sunuşun joopsuz kaltırdı» dep tüşündüröt.

Al Buzuluk çebinen 1748-jılı 3-sentyabrda attanıp çıgıp, 1749-jılı 24-

sentyabrda kayra Orenburgga kaytıp kelgen
Tölö biydin 500 kolu menen birigip alganın eskertti. Uşunu menen orus
dokumentterinde Barak sultandın kol aldındagı eldin sanı eki başka jolugup kaldı.
Oşol ele sentyabr ayında Barak sultan Oloñ Dorjuga da kat jiberip, tooluk
kırgızdar kalmaktarga karşı attanuuga kamınıp jatışkanın, buyursa jetişeerlik
kol kurap, jakında alardı çaap alaarın eskertti.
...Bul uçurda kırgızdar Talastın içi, andan Ters suusunun ayagı, Oluya-Ata,
Oyronduga jetip kalgan. Uşintip Taşkent, Türkstandın aylanasındagı Uluu jüz
kazaktarın batıştan karakalpaktar menen Kiçüü jüz kısımga ala baştasa1, çıgışka
jıla turgan jolun kırgızdar buup kaldı.
Uulu jüz özün Baydıbek baatırdın toguz uulunan taratat. Tukumu köp. Baydıbek
ubagında üç katın algan. Uluu baybiçesi Sarıdan tuulgandar «sarı uysundar» dep
atalat. Ekinçi katını Sırıptan «çapıraştı». Üçünçü katını Tomolokton Duulat,
Alban, Suban2. Duulattan Botbay, Çımır, Janış, Şıykım. Janıştan «kaşkoroo».
Şıykımdan «karakoyluu», «akkoyluu». Botpaydın tun uulu Kudaykul. Kiyinkileri
Çagay, Bidaş, Korooloş. Mırzaalı kiçüüsü. Kırgızdardın esinde özgöçö çançkuludan
Berdikojo, çapıraştı tört bir tuugan Kooman, Japek, Kaçıke, Döölöt, botbaydan
Tülökabıl, Jaysañ, kaşkoroodon Maldıbay, Konuşbay baatırlar kaldı.
Alar emne iş kılıp jatkanı kırgızdar üçün ötö maanilüü ele. Tınımsız
çalgınçı jiberip, Çüy suusunun ayagınan Añırakayga çeyin çalıp turuşat. Esenkul
baatır bir künü ıman sayaktan Jamanak baatırdı attandırat. Janına otuz çaktı jigit
alıp, Kulja-Başı Kuu-Çokuga jetkende Jamanak joldoştorun tömön jakka jaşırıp,
çokuga jalgız ketet. Añgıça tk mañdayınan bir kazak çıga kalıptır. Al kırgız jaktı
çalgındap jürgön eken. Jamanaktı körö koyup, «a-a kırgız, özüñdü ajal aydap keldi
goy» dep, kaçırıp sala beret. Eköö adegende it jıgılış bolup, kazaktın kuralı jok,
Jamanaktın konçunda çoñ kestigi bar eken, oşonu menen tiginin kursagın jarıp
öltüröt. Anan şırp aldırbay tömön tüşüp, joldoştoruna kelip, bolgon okuyanı aytat.

A.İ. Levşin bul uçurda (b. a. 1749–50-jıldar) «kırgız-kazaktar Türkstan

menen Taşkenttin ortosundagı mayda şaarlardı (İkan, Kaynar j. b. aytıp jatat)
kalmaktar ketkenden kiyin gana eelep, uşul kılımdın (XIX) başına çeyin mezgilge
çeyin biylep kelişkenin» belgileyt.

Demek Baydıbektin özü sarı uysun, başkaça aytkanda anın çapıraştı, duulat,

alban, subandın biri boluşu mümkün emes.
Oşondo, beykapar, joldoşun kütüp jatkan kazaktı çoguusu menen basıp kalıp,
kolgo tüşürüp alıp kaytışat. Oşol kolgo tüşköndördün köbün kiyin kayra satıkka
çıgarıştı. Janagı Jamanak baatır öltürgön kazak – çapıraştı Kooman baatır bolot.
Bir jolu kazak soltonun jılkısına tiyip, Terekey-Köñköy degen jerden
bölökbaydan Tülöökabıl, Mırza1, talkandan Momokon, Üsön, Teke, Börübay, Tülöberdi
jetip sayıp, botbay Jaysañdı öltürüp, jılkısın kayrıp alıp kaytışat. Kiyin al
jer Jaysañdın jotosu atalıp kaldı. Kazaktar İle jaktagı kırgızdarga da kol salıp,
çabışta çapıraştı kazagınan Kaçıke degen baatırı ölöt. Anın kunun kuup, atası
Döölöt tınımsız kol salıp kirdi.
Uşintip, kırgız algırbı je kazak algırbı degen uçkul söz jaraldı.
Kazakta «Tölö biy kelmey jüris jok, Koykeldi kelmey urıs jok» degen söz bar.
Bir künü Berdikojo menen Japek arızdanıp, janış Tölö biyge barat. Tölö biydin
kolunan eç nerse kelbeyt, birok anın sözün Abılay ukçu eken. Berkilerdi alıp
Azirettin2 Kara-Toosundagı Abılaydın ayılına kelip tüşöt. Abılay alardın emne
sebep menen kelgenin ukkanda:
–Burın eki jolı keldiñer goy. Endi, Töle bi kosılıptır. Kırgızga tiymey, bos
jatkan konıska otırıñar desem, tıñdamadıñar. Alayda, Esenkul balanşanı şaptı,
tügenşeni aydap ketti deysiñer. Ayıp senderde, -dep, tuurasın aytıp, arızçıların
özün künöölöp, kayra attandırıp jiberdi.
Anı ukkan Esenkul Kebek menen Kaçıke baatırdı çakırtıp:

Bölökbaydan Bayseyit, Bütöş. Bütöştön Tülöökabıl. Bayseyitten Kutumbet.

Kutumbettin birinçi ayalınan Mırza.

Iyık degen maanide: misalı, Türkstan şaarı da «Aziret sultan kalaası» je

«Azireti Türkstan» dep ardaktalgan.
– Berdikojo menen Tölö biydi alıp, Japek degen Abılaydın aldına barıptır.
Abılay kalıstık kılsa kerek. Berkiler andan arı argındarga ketti dep uktum. Ne bar,
ne jok çoguu turalı!? -dep, Kaçıke menen Kebekti Boroldoy1 toosuna, Terske köçürüp
keldi.
Abılayga içinen taarınıp kalgan Tölö biy atının başın tüz ele Barak
sultandın ayılın karay burdu. Barak sultan mınday uçurdan baş tartpay kalsın.
Adegende attuu-baştuu kişilerin jıynap, kırgızdarga elçi jiberüünü tuura körüştü.
Elçiliktin ebin uşul eköö tabat dep, Jayloobay menen Döölötbaydı ılayıktaşat:
Elçiler kelgende kırgızdar kütüp jatışkan eken. Atayı tigilgen üygö
kirgizişet. Döölötbay oşondo:
– Kırgız, bu sender jön jürbödüñör. Kooman, Jaysañdın kunı jatır!
Sözge kelseñder bası üç mıñ jılkı bolsın, aga kosıp tañdamalı üç jüz sulu kız
beresiñder, senderge Baraktın san kolun dayar kıldık goy! -dep, maseleni kabırgasınan
koydu.
Elçilerge tiybegen al zamanda adeti, oşentip kelgenderdi kaada menen
uzatışat. Bergen joobu «çıñırtıp kızıbızdı bergiçe, çañırıp uruş salabız» boldu.
Ar kaysı uruktan miñge çıkpagan kırgız çogulat. Esenkul oşondo «çalıp kel
kazaktı» dep, kayradan Jamanak baatırdı atkarat. Jamanak Bököy-Toogo kelip, AkSuunun başınan karool kılıp, karap otursa, Baraktın kolu Çañkıldak-Mergen-Saydın
jeegindegi mazarda jatkan eken. Jamanak körgönün aytıp kelet. Kazaktın kabarın
ukkan Esenkul oşondo kolun ekige bölüp, birin ar kıl işke jaramduu Jepketer degen
jigitine kaltırat. Kalganın özü alıp, sultan Baraktın mañdayına kelet. Kazaktın
kolu 4–5 miñdey bar eken. Kırgızdın ança köp emes ekenin körgön Barak sultan kayra
bir jolu elçi jönöttü. Kızık elçiler kelgenden kiyin baştalat.

Boroldoy azırkı Kazakstandagı Çımkent şaarının tündük-çıgışındagı Ak-

Suu, Koçkor-Ata özöndörü agıp çıkkan toolor. Boroldoygo kirgen mayda toolor
Botokara, Koñur-Döbö, Jin-Döbödön çogulgan (Şarkıratma, Kara-Say, Asan-Say oñ;
Aktaştı, Çañkıldak-Mergen-Say, Teşik-Taş, Bürgöndü j. b. sol) Koçkor-Ata suusu
Ala-Küçük toosunan Boroldoy suusuna, andan al Arıska koşulat. Al emi Koçkor-Ata
suusu agıp çıkkan jerden baştalıp, teskerisinçe Talastagı Maymaktı karay akkan
özön Ters dep atalat. Çañkıldak-Mergen-Say suusunun jeegindegi ayıldın (murun
Kantemirovka, anan Kalinino, kiyin Koçkor-Ata) kire berişinde jaygaşkan mazar
azır da Koçkor-Ata mazarı degen at menen kalgan. Türkstan jana Karnak şaarınan
(azırkı Atabay) boljol menen 120 çakırımday alısta jatat.
Alar attan tüşkönçö, arttan koyuu çañ çıgat. Bul emne boldu eken dep, attan
tüşüp-tüşpöy karap kalışat. Baş-ayagı ılay, attarının tuyagına çeyin ak köbük baskan
onçaktı jigit. Kütüp turgandar, «i-i, jol bolsun jigitter» dep surakka alat (elçiler
üygö kire elek boydon turat).
Jigitterdin çarçagan türü bar:
– Oy, At-Başı, Kaşkardan beri 6000 kol toptop, aytıluu Alaş baatır kelip
kaldı, kay jerge jaygaşabız dep jatat? -deyt.
Elçiler şaşa tüşöt. Añgıça «kir-kir» bolup, janıdan oturup, dastorkongo
karap, «sen al, men al» degiçe, tıştagılar kayra dürböp, bakıldagan ündör çıgat. Arga
jok, oturgandar koşo çıktı. Karaşsa, tündük-batış taraptan dagı bir kalıñ çañ
çıgıp kalıptır. Jakın kelse, alardın aldındagı attarı murunkulardıkınan dagı
jaman kara terge çömülgön.
Attan tüşö elek jatıp:
– Kokondon 5000 kolu menen Konok baatır kele jatır. Jeñsek kazaktın
suluu kızdarının baarı bizdiki. Soogat bolbosun! -degen masele koyuşat.
Kelgen elçilerdin ünü çıkpay kkaldı deyt, anan jañıdan kolgo ayak tiygende
aradan dagı bir katuu dübürt çıgat. Oşondo elçiler içip jatkan aşına çakay tüşöt.
Kırgızdar jadırap-jaynap, jañı kelgender baka-şak. Üydö oturgan elçilerdin
kulagına «siler balança jerge jaygaşasıñar» degen sözdörü daana ugulat. Alardın
kekirteginen tamak emi kaydan ötsün, «turalı-turalı» dep şıbıraşıp bütö elekte,
kezektegi kajı-kuju baştaldı. Elçiler şaşkalaktap, jöölöşkön boydon tışka çıgat.
Emki jolu murunkudan dagı koyuu çañ kırgızdardın oñ kanatın kaptap kalıptır.
Oşondo elçilerdin ırayı birotolo buzula tüşöt, emkisin Anjiyandan çıkkan Ürbü
baatır jıyıp kele jatıptır.
Mınday şumduktu özdörü körgön elçiler «koy-ayga» kelbey, attarına minip,
koşunun közdöy jönöştü. Alar kelgiçe ereñki künkü jeñişinen kam sanabagan kazaktar
Koçkor-Atadagı mazardı bulgap, kömülgön sööktördü çaçıp, kordop jiberişiptir.
Munu körgön elçiler «kap!» dep ökünö, baş çaykagan boydon oturup kalıştı...
Kazak elçilerine jer jaynap kele jatkanday körüngön kol Jepketerdin
janında kalgan jookerler bolot! Ertesi tañ atpay, Kaçıke baştagan sayaktar baş
ıldıy, kündün murdu çıga Esenkul başındagı sarıbagış, solto kaptaldan çıkkanda
jüröktörünün üşü ketken kazaktar japırt kaçıp berişti. Jarat algan Japek baatır
atına mine albay kalat. İnisi Döölöt öñörö ketmek bolup imerile kalsa, aga karap:

– Meni tastañ! Kırgızdan burın Kooman menen Kaçıke öldü goy! Maga karasañ
endi sen ölösüñ, anen kunıbızdı kim kuadı? -dep tiştengende, Döölöt anı taştap özü
kutulup ketet.

Döölöttün añgemesi köp. Baydıbekti aytkanbız. Oşol Baydıbektin ekinçi ayalı
Zaripten Jalmanbet. Jalmanbettin birinçi ayalı Jupardan «çapıraştı», ekinçi ayalı
Sılandının baldarı «ıştı» (Jooatar), üçünçü ayalı Tumardan tuulgandar «oçoktuu».
Tumar Jupar baybiçenin siñdisi eken.
Çapıraştıdan Şam. Andan Maldı. Maldıdan Emil. Emilden Koçuman. Andan
Eşkojo. Eşkojodon Altınay. Altınaydın Koyçegir, Bayçegir, Jançegir, Bekçegir,
Nurçegir degen beş balasının tukumu «beşsarı» bolup ataldı. Altınçı balasının
atı Karasay. Karasay baatırdan Auez, Türkmön, Ötöp, Köçök. Türkmöndön Tile,
Jarılkap, Tüktüükurt, Kızılkurt. Tüktüükurttan Bayteli, Kooman, Döölöt, Japek
degen tört bala. Kırgız sanjırasında Bayteli ança eskerilbeyt. Döölöt da tört bala
körgön. Biri Kaçıke. Kaçıkeden Istanbek, Akınbek degen eki bala. Istanbekten
tuulgan Şooruk menen Akınbektin Surançısı kiyin ataktuu baatırlardan bolup,
orustardın sazayın dalay beret. Anın bayanı başka.
Emi Karasay baatırdın Köçök degen balası altı uuldu bolup, biri Aydar.
Aydardan Mırzatay. Mırzataydan Kanbaba. Andan Edil. Edilden Şapakbay. Andan
Nazarbay. Nazarbaydan Abiş. Abişten Nursultan – Kazakstandın prezidenti.
Sürüştürö kelgende da kazaktan Kooman, Japek, Mırzatay; kırgızdan Esenkul, Kaçıke,
Momokon j. b. baatılar bir mezgilde jaşagan bolup çıgat.
Kazaktar kaçkanda köp oljo kalıp, kırgızdar tüşkön oljonun başı bir suluu
kız bolup, al Esenkuldun agası Çerikçige tiyet. Andan Karabay, Manapbay degen eki
uul.
Kazakta «taş menen japalaktı ursañ dagı japalak ölöt, japalak menen taştı
ursañ dagı

japalak ölöt» degen makal bar. Barak sultandın ömürü dal oşondoy

ayaktadı. 1750-jıldın aprel ayında Barak sultan Karnaktagı bir kojonun üyündö
konokto oturgan jerinen uulanıp ölöt. Orus tarıhında jergiliktüü turgundar
tarabınan öltürüldü dep tabıldı...
Barak sultandın Şıgay, Dayır, Bököy, Mamaş, Hanbaba; Çagan suluudan
Kankojo jalgız. Anı kiyin Abılpeyiz aldı. Barak sultandın tukumunan kiyin-kiyin
Nurmuhammeddin uulu Alihan Bökeyhanov degen çıgat. Bököydön Baatır. Andan
Mırzatay. Andan Nurmuhamed, andan Alihan. Zamanında bilimdüü adamdın biri bolup,
Kenesarı handı kırgızdar kantip öltürgönün izildöögö algan.
...Baraktın kolun talkalagandan kiyin Esenkuldun atı alıska ketti. Mından arı
anı «Bolot biydin kestigi» degendin orduna «Baatır» dep tergey baştaşat. Albette er
jigittin atı çıga baştasa, anı özünö okşogon kökjal baatır, sözü ötkür çeçen,
karañgıda jol tapkıç kösömdör koştop, alar menen koşo sözsüz ataañdaştar da çıgat.
Bul bolso jaratkandın jazganı...
Uşul okuyadan 2 jıl ötüp, Abdıkerim biy düynödön kaytıp, anın ordun balası
Abdırahman alat. Birok al ali jaş, koldoy turgan kırgızdar da alıs – toguz aydan
kiyin ordun atalaş agası Erdenege tarttırıp jiberip, özü Margalañga ketet. Erdene
daa uzakka otura algan jok, takka juñgar hanının kiyligişüüsü menen alarda «ak
üylüü»1 bolup jürgön agası Nizamiddin-Muhammed Baba biy keldi. Al da köpkö oturgan

Arabça «hak» – çınıgı, anık. «Üylüü» degen söz menen birigip, «çınıgı bülö»

– degen maani beret. Başkaça aytkanda, keleçekte sözsüz biylikke jete turgan şartı bar
adamdı başkalar küçkö salıp (özgöçö orto kılımdagı handıktarda önükkön) je
kelişim kılıp, ubaktıluu tarbiyalap («asırandı bala» sıyaktuu), öz tarbiyasına
köndürgöndön kiyin kayra anı özdörü kızıkdar bolgon jerdegi biylikke jetüügö
jardam beret. «Amanat» degen tüşünükkö tieşesi jok.
jok, tuura on aydan kiyin Oro-Töbönü çaap, Juñgar handıgına karatuuga baratkan
jerinen jigitteri ebin taap, muuzdap öltürüp, takka kayradan Erdeneni1 oturguzuştu.
Ekinçi jolu oturgandan baştap al Abdırahmandın ayınan kırgızdar menen
karşılaşa baştadı2.
***
Kalmaktar İleden arı oop, Baraktın kolu talkalangandan kiyin kazaktar
«kırgızdın jerine kızıkkanın koybodu» degen Esenkul baatır Esirkemiştin uulu
Kebek biydi kabarçı kılıp, tündük kırgızdın attuu-baştuuların Talastın ayagı
Kapkaga çogultup, jıyın kılat. Aga tünkatar sayaktan Sadır, çakır sayaktan Kaçıke
baatırlar, sarıbagıştan Atake, soltodon Momokon menen Jayıldar kelişet.
Esenkul:
–Oyrotton jañı kutulsak, emi kazaktar buzuk sala baştadı! Ata-babalardın
söögü jatkan jer bar. Makul deseñer Çüydön İlege çeyinki jerlerge köçölü. Oşonu
süylöşkülö! -deyt.
Oşentip çogulgan el üç kün, üç tün boyu keñeşip, akırı kuşçu, kıtay, saruu,
kaba sayak Talastın ayagı Oluya-Ata; talkan Kulan, Merke, Oyrondu; karakçı-bölökpaylar
andan arı Ak-Suu, Sokuluk; çakır sayaktar azıraak eken, alar Isık-Ata, Kegeti;
sarıbagıştar Keminden Üç-Almatı, İle çeyinki jerdi eelemey boluştu. Kuşçu,
kıtay, saruu, tünkatar sayak: «bizdi azsıntkan kazaktarga oñoy menen moyun berbey
kalalı! Alıbız jetkençe karmaşabız!» dep, çıbık kesip, ant kılıştı.
Jayıl, Momokondu murun aytkanbız, emi Sadırga toktololu.
Sayaktın Kabasınan Şıkmamıt, Alaköz, Kutunay, Tünkatar, Kayduulat, Tüntöy.
Tünkatardan Çoke. Andan Kaçkanak. Kaçkanaktın altı balasının biri Arzımat 3.
Arzımattan Sadır jana Seyit. Sadırdın atı sanjıralarda köp keziget. Köçmöndör
adamdın kara küçü emes, jasagan işi, süylögön sözü, baskan-turganı töp kelgende gana
«baatır» dep, aga moyun sunat. Bardık jagınan sını kelişken baatırlardın biri –
Sadır. Uşundan baştap Talas jaktagı kazaktardın «akesin» Sadır taanıta baştayt.
Anın Ketmen-Töbödön kelip Kapkaga oturuşu kudum ele bayagı jomoktogu karapa
idişten boşogon jinge okşodu…

1750–70-jıldarı handık kıldı.

Abdırahimden Erdene menen Baba biy. Kırgızdı karaan tutkanı

Abdıkerimdin tukumu.

Ya. R. Vinniktin izildöösünön alındı.
Birok bul mezgil bir baatır bir neçe baatırlardı jaratkan mezgil ele.
Oşonduktan keleçekte andan aşkan, al emes anın özün sızga oturguzgan baatırlarga
kezigebiz. Bugular Isık-Köldün çıgışın közdöögö almay bolot. Sadırdın inisi
Seyit ayalının tiline kirip, keñeşke katışpay kaldı. Oşo boydon KetmenTöbödödögü konuşunan jılgan jok. Uşundan ulam «Tünkatar katının tiline kirdi»
degen söz taradı.
Kırgızdardın adegende Talas, andan Çüy, İlege çeyin köçüşü tarıh
baraktarındagı eñ maanilüü uçurdun biri boldu. Al azırkı kezde kandaydır bir
çölkömdün keregine jaray turgan bir uluu kuruluştu işke kirgizüüdön da alda kança
artık saltanat ele. Antkeni bügünkü Kırgızstandın tört bölügünün üçöönü kayra
koşup alıştı.
Kırgızdar Çüy-İlege köçö baştagan kezde, Juñgar handıgı akırkı kündörün
ötkörüp jatkan. Oloñ Dorju şıktuu asker başçısı bolgonu menen içten ıdıray
baştagan handıktı kayra kalıbına keltirüügö çaması jetpey kaldı. Aga karşı
çıkkandardın ana başı Dabaçı tayşa1 bolso, anı koldogon Amirsan ele. Dabaçı dagı
tee ilgerki Erdene baatır koñtaajının bir butagınan tarayt. Señgenin bir tuugan
agası Dunduk Sereñdin neberesi, Naamçıl Daşanın uulu. Çıgış saltı boyunça anın
jolu Dorjudan uluu. Amirsandın urugu koyut, Kaldañ Sereñge bir tuugan jeen. Çoñ
atası Ayuukenin uulu Sanjip menen kelgen. Atası Jeyseñ. Jeke baatırdıgı menen
Kaldañ Sereñge jagıp, aga ekinçi ayalı Küñgödön tuulgan Bötölök degen kızın beret.
Andan 1722-jılı Amirsan tuulat.
Çatak Amirsandın kayın atası, Dabaçının bir tuugan taykesi Taşdöbö2
noyondon baştalat. Aga katışı bar Amirsan menen Dabaçı üy-bülösün taştap, Orto
jüz kazaktarınan kire kaçıştı. Arttan udaa kelgen Oloñ Dorjunun elçileri tez arada
künöölüülördü kayra kaytarıp berüünü talap kılat. Orto jüzdün sultanı Abılmambet
menen Malaysarı biy Oloñ Dorjunun talabın tuura körüp, Dabaçı menen Amirsandı
tez arada karmap, kayrıp berüügö makul boluşat.
– Oybay, bizdi karalap keldi goy? -deşken Janek baatır, kart Bökönbay, Uluu
jüzdün sultanı Eraalı baş bolgon jetimişke jakın kazak kalmaktın mınday
«zordugun» atkaruudan baş tarttı. Unçukpay oturgan Abılay sultan ordunan kozgolup,
bosogodon narı jatkan döböttü körgözüp;

Davatsi, Dabaşı, Tabaçı bolup da aytılat

Orusçası Daşa Dondob.
– Özü kelgen itti da kugındauga bolmaydı goy! Endi, bular osıl itçe jokpa?–
deyt, köpçülük tarapka koşulup. Uşunu menen söz bütüp, alar kazaktardın içinde kalat.
Buga joop kılgan on beş miñ jookerin Balhaş kölünün tüştügün karay
şiltedi. Alar Çüy suusunun etegi, Talaaköl-Tataga jetip, uakkerey menen sarı
uysundarın ayılın çaptı. Anısı az kelgensip, Çin imperiyasının çek arasında
turgan Şagdar baatır Uubaşı jetektegen jıyırma miñden aşuun kolun şaşılış
batışka oodarıp, Balhaştın tündügün çabuunu çeçet. Aga Kara İrtış menen Torgoydu
çaap, kazaktardın «taş talkanın çıgaruuga» jana kaçkın noyondordu karmap kelüünü
tapşırdı. Uşunu menen Oloñ Dorju ayılı jaydak kalat. Dabaçı menen Amirsan 1753jılı kışında bir az gana kol menen art jagınan aylanıp kelip, kütüüsüz jerden
Oloñ Dorjunu muuzdap öltürüp, kazaktardı akırkı kırgından kutkarıp kalıştı. Emi
Oloñ Dorjunun orduna Dabaçı oturat 1.
Dabaçının han boluşunan tee kaçankı Çıgan Araptandın ölümü menen
baştalgan – bir tuugandardın ortosundagı tak talaşkan kızıl kırgın küçögöndönküçödü. Tınımsız soguş köñülünö tiyip bütkön oyrottun mayda uruktarı öz janın
saktap, bir bölügü Orus imperiyasına, ekinçisi Çin imperiyasının kol aldına ötö
kaçtı. Köp uzabay Dabaçıga karşı top Sarımanjının uluu balası Ömököy Jırgaldı2
han kötörüp jiberdi. Dabaçı munu kıtaylıktar jasap jatat dep tüşünöt. Birok
aldındagı toguz miñ kol menen Ömököy Jırgaldın Dabaçıga alı jetmek emes.
Abılay adegende Amirsandın kızıkçılıgın korgop (köşögönün artında çin
biyligi turat), birdeme bolso jardam kıluuga ubada berip, Dabaçıga karşı ündöy
baştadı. Aga işengen Amirsan oşol zamat Dabaçıga karşı soguş jarıyalap jiberdi.
Birok Abılay jardam bergen jok. Natıyjada Ordostogu betteşüüdö Amirsan jeñilip,
jardam surap, Çin imperiyasına kayrılat. El aralık sayasatta mından artık şıltoo
bolboyt. Arañ turgan Çin imperiyası eki jüz miñge jakın kolun Tarbagatayga kirgizdi
da, bir jolu da ok çıgarbastan uçurunda büt Borborduk Aziyanı titiretip turgan
Juñgar handıgın basıp aldı.
Tuş tarabı joogo aylanıp, argası kurugan Dabaçı üy-bülösün aluuga çaması
kelbey, miñge çukul kolu menen Kiçi Buharadagı musulmandardın arasına ötö kaçat.
Jañjüñ Ban Di3 anın artınan kalbay, kaçıp bergen joosun saya kuup, Küyülük aşuusuna
kelip toktodu. Mından arkı jer Kiçi Buharaga tieşelüü ele!

1753–55-jıldar.

Orusçası Namehu Jirgal.

Kıtayça din-byan-tszyan-tszyun Ban Di.
Küyülükkö kelip, imperatoruna; «Askerdin da, at-kölüktördün da şayı oodu.
Tamak-aş, ok-darı ubagında jetpey jatat. Mından arkı şaarlar uygurlardıkı, jer
buruttardıkı eken. Özüm uşul jerge kalıp, 700 kişi menen Uubaşını çalgınga
jiberdim» degen kat jönötöt.
...Artta duşmanı takımdap kelatat, argası ketken Dabaçı atının başın ÜçTurpanga burdu. Jolgo bir az toktop, «eç kimiñerdi zordoboym, erk özüñördö, bagındık
deseñer tiybeyt» dep, koş aytışıp, kaalagandarın koyö beret. Janında miñge jetpegen
jooker kalıptır, şaarga jakındaganda, kabar ayttırıp, şaardın begine kişi
jönötöt. Keçinde, «ak bolso jookerlerin oşol jerge kaltırıp, kural-jaraksız aldıma
kele bersin» degen joop kelet. Musulman kalkı tazalıktı süyöörün unutpay, ertesi
erte turup, beti-başın juup, sakal-murutun iretke keltirip, tüzügüröök kiyimderin
kiyip, onçaktı jigiti menen şaarga kirdi. Bektin sarayına kelgende, dayar turgan
jeldetter daroo tutkunga alıştı. Kolun baylap, öz atına mingizip, toktoboy
Küyülüktögü Ban Dige jetkirişet. Eki tarap aşuunun çıgışındagı tüzdön joluktu.
Dabaçının eki kolu artına kayrıla baylanıp, arañ kele jatkanın körgön Amirsandın
tabası kana, «İi, koluñ boşoboy kaldıbı? Emi aylañ ne bolot, bilesiñbi?» dep
keekerleyt. Dabaçı joop berbey, Amirsandın betine jaba tükürdü.
Kiçi Buharanı kolunan çıgargısı kelbegen Amirsan emi Ban Dinin jardamı
menen Eren Kabırgada jürgön ilgerki Appak kojonun tukumun («ak takıyaluular»)
aldırıp, alardı Şadının («kara takıyalar») tukumuna karşı koyup, soguş baştadı.
...Tee, ilgeri-ilgeri Appak kojo ölüp, artında baldarı menen bir neçe ayalı
kalat. Kiçüü ayalı Kanımbaça özü balası Mahdini küyöösünün orduna oturguzgusu
kelip, biröölördü jaldap, baybiçeden tuulgan Appak kojonun eñ uluu balası Jahandı
(Yahya) öltürtöt. Oşol Jahandın Akmat (Ahmet) degen kiçine balasın jakın
tuugandarı jaşırıp kalışat. Köp ötpöy ak takıyalarga jan tartkan kaşkarlıktar
tooluk kırgızdardan jardam surap, Akmattı Kaşkarga bek kıluuga araket jasayt.
Birok ortodon Araptan çıgıp, bul jerdi Daniyar kojogo berip salgan.
Andan beri neçen suular agıp, zaman almaştı. Erdene koñtaajının tukumunan
kişi kalgan jok. Emi Amirsan oşol Akmattın eki balası Burhaniddin menen
Jahandı1 taptırıp, alarga işenim körsötmöy boldu. Birok kojolordun tukumu kalmak
emes, kuşçu uruusunan çıkkan kırgız biyleri Kubat menen Ömürgö tayanıp, kara takıya
şadılardın kolun talkalap, adegende Kaşkar, anan Jarkentti öz koluna aldı. Jusup

Kiyin bular «Kankojo», «Künkojo» degen ısım alışıp, tarıhta uşul at menen

özgöçö belgilüü boluşat
ölüp, tirüü kalgandarı İndiyaga ötö kaçtı. Kiçi Buhara munu menen ele tınçıp kalgan
jok. 1758-jılı kojo Jahan on miñge jakın kol jıynap, kaapırlarga karşı kayradan
kazat jarıyaladı. Kötörülüş eki-üç jılga sozulup, akırı çin askerine alı kelbey,
Badahşanga ötüp, Sultan şaadan jardam suramay bolot. Birok dini musulman Sultan
şaa aga jardam bermek tursun, kayra baştarın aldırıp, belek katarı anı Çin
imperatoruna jönötöt. Oşondo Burhaniddindin Sarımsak degen jaş balası köñülü
tüz adamdardın jardamı menen eptep tirüü kalat. Biröö tirüü kalsa okuyalardın izi
öçpöyt. Jürüp oturup (ortodo dalay baştar ırgıp), ayagı Jakıpbek Bakdöölöt kurgan
Jetişaar mamlektinin kulaşı menen ayaktayt. Anın bayanı başka.
Uşunday okuyalardın natıyjasında Kiçi Buharaga karaştuu bir top jerler Çin
imperiyasının koluna öttü. Bir künü Ban Di Amirsandı özünö çakırtat, bara jatsa bir
özöndön atı ötpöy turup aldı. Jeteletse da bolboy, ketençiktep suuga joloboyt.
Körümçügö işengen Amirsan attan tüşüp, bir az oturup: «Tagdır degen uşu. Bir künü
at üstü – bir künü kılıç mizi. Kılıç emes, atıña işen» dep, artka tarttı. Kiyin uksa,
anı tutkunga alıp, Pekinge jönötüügö imperatordun jaşıruun buyrugu bar eken.
Amirsan uşunu menen çin biyliginen çındap bölündü da, özün kütüp jatkan
kazak jerine ötüp ketti. Köp ötpöy Çin imperiyasına karşı uruş jarıyalayt, birok,
alardın segiz ayrık koluna karşı turuştuk bere albay, dagı bir jolu Abılay
sultandın aldına ötö kaçuuga argasız boldu. Al kütüp jatıptır, eköö koşulup, çin
askerine karşı jürüşkö çıgıp, birok, tez ele jeñilip kalışat. Abılay üçün bul
kezektegi sabaktın biri boldu. Amirsandın arkası menen abroyun kötörsö bolorun
tüşünüp, kaytıp kelgenden kiyin baykooston kolu-butuna kişen saldırttı da, Kıtay
menen orustarga elçi jiberip, karmap berüünü ubada kıldı. Eki tarap soodalaşıp
bütküçö tuura beş ay kişende jatkan Amirsan bir künü jakın sanaalaştarının
jardamı menen eptep kaçıp çıgıp, Kalkada Çin imperiyasına karşı çıkkan
kötörülüşkö katışat. Birok tez ele jeñilüügö uçurap, orustarga ötüp ketti.
1757-jılı çin biyligi «uşul jılı Semipalatinsk şaarınan alıs emes jerde,
Amirsan tayşı çeçek oorusunan kaza boldu» degen kabar uktu. Adegende beti-başın
jara basıp, tez ele büt denege jayılıp, közünön ajırap, kulagı ukpay kalgan Amirsan
otuz beş jaşında köz jumdu. Janında jürgöndör munun ölümünün başkı sebebin
Dabaçının tükürügünön körüp kalıştı…
Dabaçı bolso tutkun bolup, imperatordun tüz közömölü aldında jüröt, uşunu
menen biz Kuttuu Köçündün tukumunun tarıhın ayaktadık. Anı ulanta turgan biröö da
kalgan jok. Aga künöölüülördün baarı birden çuurup, aldıbızdan ötüp büttü.

Uşunu menen Borborduk Aziyada tömönküdöy abal tüzüldü. Soguştun kesepetin
jalpı Orto Aziya menen koşo kazak eli tarttı. Dalaylar jok bolup, köbü başka
jaktarga jurt kotorup ketti. Mınday oor abalga karabay, bul soguştan tüzük payda
algandar da boldu.
Alar Orus jana Çin imperiyası!
Orus imperiyası Aleksey Mihayloviç menen anın uluu Pyötrdin tuşunda bir top
çek ara maselelerin çeçip aluuga ülgürdü. Birok Evropa menen alaksıp jürüp (anı eç
kaçan moyununa albayt), andan da köp nerseden kur kaldı. Al emi bul soguştun üzürün
körgön jalgız Çin imperiyası ele. Anın arkası menen jañı-jañı jerlerdi basıp
alganga mümkündük alıştı. Atalışı dagı uşunday:
Sintszyan – «Jañı jerler»!
1762-j. İle suusunun oñ jeegine çep kura baştaştı. Kıtayça Hoy-jan-çen, bul
şaar bizge azır Kulja degen at menen belgilüü. Çep kurulsa, anı kaytarıp turuuga
asker kerek, oşonduktan bul şaarga koşup, anın aylanasındagı aymaktardın baarı
atayı asker biyliginin koluna öttü. Munu kıtaylık tarıhçı A. Baytur «İle Jañ
jüñü» dep atayt. Uşul uçurdan baştap kırgızdar menen Çin imperiyası eşikteş,
koşuna bolup jatıp kalıştı. Ayla jok, emi alar menen esepteşüügö tuura kelet!
Orustardın közü açılganı menen uyku-soosu taray elek...

***
Bul mezgilde büt düynö kıtaylık imperatordun kol aldında ötkönü tuuraluu
añızdar küç algan.
...İlgerki jomoktogu bay jerlerdi izdep, eger anday jerler kezikse türdüü amalaylalar menen basıp ala baştagan zamanda batış ölkölörü tez önügüü joluna tüştü.
Tobokelge salıp, bir neçe aydın içinde miñdegen jıldar kiyinki ukum-tukumuna jete
turgan baylık toptop algandar boluştu (oşondo jıynalgan baştapkı kapitaldın
üzürün azırkıga çeyin körüp jatışat). Oşol maksatta Çin imperiyasının daregin
bilip, Gollandiyadan çıkkan jalgız keme bir jılı kabar aluu üçün çalgınga kelet. Ala
kelgen belekteri menen körgöndördü tañ kaltırıp, sır bilgizbey imperatordun kabıl
aluusunda boluşat. Anan imperatordun aldında kanday degen kıyınçılık menen uzak
jol basıp kelişkenin aytıp, joldogu ukmuştuu okuyalardan añgeme kurup berişet.
Alardın añgemesin ugup, aytılgan sözdü tüz tüşüngön imperator tigilerdin altı-jeti
ay deñiz, suu keçip, baştarınan ötkön oor kıyınçılıktarga karabay arañ jetip, öz
aldına jügünüp kelişine jetine albay, çın köñülünön:

– Silerdin tez-tez kelip, ırayım tilep, jügünüp turbagan şartıñarga
tüşündüm! Siler üçün ay ötkörböy kattap, maga kol kuuşurup kelip turuu ayabay oor
ekenin körüp, kantip meerimdüülük kılbayın! Mından arı maga arnagan belegiñerdi
çogultup, jeti-segiz jılda bir jolu kelip turuuga uruksat berem, -deyt!
…Murunku jılı Ordosto çin biyligine karşı Böküçıgan menen Kazaksarının
kol başçılıgında ölöttör1 kötörülüşkö çıkkan. Birok tez ele jeñilip kalıştı.
Tirüü kalgandarı ar kaysı jakka kaçıp, Böküçıgan Barak sultandın uulu Hanbabaga,
Kazaksarı Uluu jüzdögü Tülöökönün aldına korgolodu. İmperator munu tüşüngön jok.
Büt düynö kol aldında bolso, kaçıp kayda barat? Oşonduktan, elüü miñ askerin İlege
kirgizdi da, generaldarına bul eköönü tez arada karmap kelüünü buyurdu.
Emi Kazaksarının ömürünö baylanışkan Tooke handın zamanındagı bir
okuyaga toktolo keteli...
Kırgızdar Tooke handı çakırtıp, Kudayandı han kötörgöndö ak kiyizdin bir
başın Tookenin jigitine karmatışkan. Bul ilgerten kelatkan nark. Oşonun urmatına
aga Jañıl Mırzanın ayılınan oljogo kelgen kızdın birin berişet. Kazak küyöö
balanın atı kim ekeni belgisiz, birok, al tun balasının atın tayakeleri jaşagan
jerdin urmatına Aralbay koyöt. Tarıhta uşunun atı kaldı.
Kalmaktar kazaktı çaap kirgende, ayılın jaşırıp, özü bir az jigiti menen
ayılga ötö turgan urama, biyik jardın tübündögü, jalgız ayak çubama joldu tosot
kılıp jatçu eken. Bir künü ayıldan çıkkan tütün je mal-sal körünüp kalganbı,
kıskası kalmaktar kelet. Oşondo uruş kılıp ayılı uzap ketkençe jaa çoyup, bayagı
uramadan kalmaktı ötkörböy, bir künü keçke karmap turat. Birok köpçülük koymok bele,
akırı kalmaktar kurçap, tirüü kalgandardın baarın kolgo tüşüröt. Ayıl eptep uzap
ketet. İlgerkiler üçün joo bolso da er jürök adamdı sıyloo adat. Aralbaydın önörün
körgön kalmaktar öltürböy, anı han örgöösünö jetkiret. Araptan maktagan jaaçını
jambı attırıp, sınap körmök bolot. Başka jaaçısı jokpu je şıldıñ kılganıbı,
işi kılıp, meldeşüügö kalmaktan bir kız çıgat. Aralıgın çenep, at üstünön jambı
attırat. Karap turgandardın jarpı jazılat. Erkek neme koyubu, ayagında Aralbay
jeñip, birok akırkı jebesin atpay, karap turgan eldin közünçö «çart» dedire bölö
sındırıp, iyninen aşıra ırgıtat.
Tañ kalgan kalmak kızı:
– Ne kılganıñ bul?– dep surayt tüşünböy.

olot, elyut – oyrottordun bir uruusu
– Meldeşke erkek çıksa, kalmaktın bir mergenin jıga atıp, jok degende
öç alıp kalayın degem. Kança ıktasam da kız adamga kol kötörülböy koydu! Ukkandar
işenbeyt, oşogo ökündüm, -deptir.
Joop kızga jagıp, akırı bir künü Araptandın uruksatı menen başın
Aralbayga baylayt. Mergençi kız aga Topçur, Ubuş degen eki uul töröp beret. Kiyin
eköö teñ atasın tartıp, jasagan işi menen jaysañ darajasına jetet. Er jetip, Topçur
üylönüp, erkek balaluu bolot. Anın atın Sarı dep koyuşat. Tübü kazak bolgonduktan
kiyin al bala Kazaksarı atalıp ketet.
Oşentip, imperatordun buyruguna ılayık, Kazaksarını tutkunga aluu üçün
1758-jıldın may ayının ayagında general Joy Hoy özü asker menen Santaştı aşıp,
Tüpkö tüştü. Aldıda çalgınçı otryad baratkan. Añgıça kaydan-jaydan köçmöndördün
altımıştay kolu çıgıp, alardı kuyunday kaptap öttü. Ansız da abaylap, ar nersege
dayar kelatkan çin askeri alardı toso ok jaadırıp kirdi. Eki-üç kişisinen ajırap,
arttan dagı kıtaylıktardın kuralçan, kubattuu askeri çıkkanın körgöndö argasız
karşılıgın toktotuştu. Suraşa kelse, bular ölöt emes, kırgızdar bolup çıktı.
...Igın tapkan kişige oyundagısının ortogo salıp, eç nerse jaşırbay, süylöp
bergen kırgızdın eski adatı bar. Bul jolu dagı oşondoy boldu. Ildam ele til
tabıştı.
Bularga jolukkan kırgızdardın kol başçısının atı Tülkü1 eken.
Murun eskertkendey, attarı uykaş Tülküdön törtöö bar. Bul oşonun biri, urugu
çakır sayak Kuljıgaçtın Kürüçbek degen baybiçesinen tört bala, alar azır da özülörün
kürüçbek sayakpız deşet. Oşol Kürüçbektin bir balası Karabolot. Andan Kadırjan.
Kadırjandan Çal. Çaldan Bapa. Bapadan Tülkü. Akı2 degen balasımenen oyrotko tiyip,
jılkı alganı kelatıptır. Kıtaylıktardı oyrot deşiptir.
Oşol jerden ele özülörü çin biyliginin kol aldına ötküsü kelip jürgönün
(munu aytıp jatkanda alardın jüzünön mitayımdıgı sezilip turdu), birok, alarga
juñgarlar toskool bolup kelgenin jana kırgızdar oñ-sol kanatka bölünüp, oñu on, solu
beş uruudan tura-turganın çeçmelep berdi. Atayı katçılar oyrottun Çerikçi degen
tilmeçi arkıluu anı baarın kagaz betine tüşürüpjatat. Jibek kezdeme menen tameki

Kıtay tarıhında Turçi, Tulçi. Kıtaylık kırgız izildööçüsü A. Baytur

«Töröçü» dep okugan.

Kıtayça Oku, Kuznetsov V.S. sarıbagış dep körsötöt. G. Suprunenkodo Tülkünün

balası.
jalbıragın belekke alıp, sıyga bölöngön Tülkü ayagında jakındarın kepildikke
kaltırıp, özü jol körsötüp, kırgız biyleri menen taanıştırıp çıguuga makul boldu.
.

Oşentip kıtay elçilerin koştogon Tülküsü Isık-Köldön Koçkor, andan
Jumgalga tüşüp, al jerden dagı bir Tülkünün aylına kelişti.
Bul Tülkü da oşol Kuljıgaçtın tukumu.
...Kuljıgaçtın ekinçi ayalı Supkunadan İtemgen, Sütemgen. İtemgenden Ayt,
Jutake, Mayırke, Alımbay, kırbaş, Toktor. Ayttan Tülkü, Murat, Jorup. Tülkünün
baybiçesinen Kaçıke, Kedey, Ajıbek, Şayıbek. Tokolunan Karagul, Kökköz. Eñ uluu
balası, aytıluu Kaçıke baatır azır Kegetide. Aldıda dagı jolugabız.
Tülkünün aylında eki kün bolup, imperatordun jarlıgın jarıyalap, anan
kırgızdın kaysıl jol başçısı kay jerde turganın taktap, emne uksa, baarın kagazga
tüşürüp, andan Talaska ötüp, Keñkoldo oturgan Maytıktın uulu Eşbotonun ayılına
kelişet. Al jerden Mamatkulga jolugup, imperatordun atınan süylöşüünü oyloşkon,
birok anın «alıs jakta» turganın, kabarçı jetkiçe tört-beş kün ötöörün ukkanda,
Bolot biyge jolukmay bolup, at tizginin Tuyuk-Törgö1 tartıştı.
Bolottun jaşı azır jetimişten ötüp, atagı Jarkent menen Kaşkarga jetip
kalgan uçur. Antkeni al jaktagı el kıtaylık baskınçılarga karşı kozgolup,
kaapırlarga karşı kazat otu jañıdan tutanıp jatkan. Oşonduktan tez-tez kattap, birbirinen al-jay surap, kabar alıp turuşat. Anı bilgen Çin biyligi Kaşkarga
kırgızdar jardam berip jatkanday tüşünüp, jakınkı duşmanın alsıratuu üçün
adegende alıskı duşman menen dos bolup, aga eki taraptan kol salıp, jok kıluunun
aylasın körüp, elçi atkargan. Birok alar Kaşkar menen kırgızdardın ortosuna ot jaga
algan jok. Oylogon oyloru işke aşpay turganın körgön çin elçileri emi kaşkarlık
kozgoloñçulardı karmoogo jardam bergender sıyga bölönö turganın eskertişti.
Anısı da işke aşpay kaldı. Körsö, kırgızdar ezelki konuştarın kaytarıp
aluunu maksat kılıp, oşol üçün gana kıtaylıktar menen mamile tüzgönü jatıptır. Bul
masele çıkkanda elçiler başka sözgö ötüp, anı talkuuga aluuga özülörünün akısı jok
ekenin, al maseleni çeçüü üçün Mamatkul biydin özü imperatordun kabıl aluusuna
baruu kerektigin tüşündürüştü.

Kıtaylıktar «Tuyuyh uyar» dep jazgan. Talas menen Ketmen-Töbö toolorunda eki-

üç Tuyuk-Tör bar. Biröö İt-Agardın negizgi (oñ) kuyması. Beş-Taş kölünün tüştükbatışındagı toolor da Tuyuk-Tör dep atalıp, anın suusu ıldıraaktan kayra BeşTaşka kuyat. Mından tışkarı Beş-Taş kölünün tündügü – Kalba menen Beş-Taş
toolorunun ortosunda da Tuyuk-Tör degen jayloo jaygaşkan. Söz uşul konuş jönündö
bolup jatışı ıktımal. Tuyuk-Tör, Dumana-Tör, Uu-Tör birigip, Kalba suusun tüzöt.
Mından tışkarı kıtay elçileri oşol ele jerdegi Terek-Suuda (Arımdan Sugat je
İçkolot arkıluu Ketmen-Töbögö aşkan özön Terek-Say, anın tömön jagındagı ayıl
azırkı uçurda Terek-Suu dep atalat) «Temiryandın ayılı» tuuraluu kabar beret. Al
Tınaydın ayılı boluşu mümkün.
...Oşol elçilerdin Erdene1 jetektegen dagı bir tobu Jumgaldan attanıp,
janındagı koştooçular menen Narındı jeektep, Toguz-Torodogu Temirdin uulu
Çerikçinin ayılına kelip tüşöt. Çerikçi menen Bolottun sözü bir çıktı;
– Mamatkuldun jaşı toksondon aşkan, anı at kötörö albayt. Zor ekenin
uşundan biliñiz, eger aldına kabat-kabat töşök saldırıp otursa da, kazısı salañdap,
jer çiyip kalat. Bara turgan aralık jakın bolso gana eki at koşulgan çiynege salıp,
jetkirip turabız. Anan altı aylık jerge kantip bara alat?
İş jüzündö bul jön gana aytılgan şıltoo ele.
Mamatkul özü:
–Başçısı uşunday karapayım, jönököy turmuşta jaşasa, «kele bakan, kuu
soyul» jigitterinen başka kuralduu kolu joktugun bilip alıp, kiyin tınç koyboyt! dep, kabıl aluudan baş tartat.
Oşonu menen öz atınan neberesi Çerikçini baş kılıp, küyöö balası Şerbekti2
imperatorgo jiberüügö makul bolup, ar uruudan birden kişi koşulsun dep, baarına
kabar ayttırdı. Çin elçileri Pekinge jalañ biylerdi elçi jiberüünü suranat, birok,
bul kezde kuşçulardın biyi Maytık jetimiş, kıtay uruusunun biyi Karaboto jüzdön
ötüp ketkendikten, alardın ılayıgı bolbodu.
Oşentip sayaktardın atınan Tülkü, soltolordun atınan Nışaa, saruu uruusunan
Akbaydın uulu3 sıyaktuu 8 kişi dayındaldı. Jaşı elüü-altımışka kelip, kızuu
kanduulukka aldırbay turgan kurak, andan tışkarı baarı teñ süylöy kelse çeçen,
uruşka kelse baatırlar ele. Attanarda Mamatkuldun aldına kelişet. Tülöösün jasap,
bataların berip, bulardın keleçegin jigit piri Şaymerdenge tapşırıp uzatıştı.
Kırgız elçileri Ketmen-Töbö – Toguz-Torodon 1758-jılı 9-iyulda attanıp
çıgıp, Üç-Turpan, Uça, anan Tarımdı jeektep Barköl şaarına kelip, andan arı
çabarman unaaları (poçta stantsiyaları) menen Turpan öröönü, Alaçın jana Gobi
çöldörün aylanıp, baş-ayagı tört-beş miñ çakırımga jakın jol basıp, bir top

Kotormodo «Urden».

Şerbektin ata-tegi tuuraluu tak maalımat jok. D. Saparaliev munu Jakşıbay

uluu deyt. E. Törökan uluunun sanjırası boyunça Kabadan Bozteri, andan Dosoy, andan
Jakşıbay menen Bötöş (Botoş). Bötöştön Bakmendi, andan Şerbek.

Kıtay maalımatında Boreke. Mından tışkarı Aydar-bektin inisi Notsi (?)

jana Şükürdün atı atalat. Kalganı taktala elek.
kıyınçılıktarga uçurap, 4-oktyabrda Mulan-Viy-Çan1 degen jerden imperatorgo
joluguşat. İmperator ır jazganga şıktuu eken, oşondo kırgızdarga arnaganı:
...Çıgıştagı buruttar,
Ubadaga bek ele,
El bolup keldi özü ele,
Eski dos, jañı dostor çoguldu,
Dabaçı da oturdu2.
Oşentip, kırgızdar ezelki duşmanı Dabaçı menen tabaktaş boldu. Al köp
sozulgan jok, imperator tez ele öz sarayına jönöp, elçilerdi Çin imperatorunun
jaykı ordosu Çındı şaarına çakırdı.
Birok al jaktan tüz kabıl albay, adegende katçılar, anan ulam öydölöp jogorku
mamlekettik kızmatçılardın aldınan ötüp kelip, kelgenderine jarım ayga jakın
ubakıt bolgondo gana imperatordun özünün kabıl aluu azemine kübö boluştu. Al
kezdegi kabıl aluu tee ilgerki Kubulaydın tuşundagıday ele, imperatorgo kirip
baratkanda bosogogo ayakgın tiygizbey attap, kirgenden kiyin toguz jolu bügülö
jügünüp, anan tizelep üç jolu çögölöp, andan kiyin kol kuuşurup oturuu saltın3
atkarıştı. Uşundan kiyin imperatordun kol aldındagılarga kılgan ırayımı
jönündö uzakka sozulgan dars okulup, anan kabıl aluuga ırayım kılıngan adamdarga
atayı belekter berildi. Kırgız elçileri tegiz kögültür aynekten (lazur) jasalgan
üçünçü baskıçtagı belgige4 ee bolup, ar birinin başına toostun kanatın tagarı menen
kabıl aluu azemi ayaktadı. Andan çıkkandan kiyin elçilerdi altı palatadagı tustar 5
kezekteşe kabıl alıp, eñ negizgi maseleler uşul jerge kelgende gana karala baştadı.
Ar biri menen ar bölök jolugup, keede kalp söz koşup, akırın jımsaldap korkutuşsa,

Azırkı Kıbiy provintsiyasında.

Bul okuyalar tuuraluu 2005-jılı Sintszyan universitetinin basmasınan çıkkan

«Sintszyanda bolgon tarıhıy insandar» kitepte bayandalat. Makelek Ömürbay uulunun
kotormosunda berildi.

Kıtayça San-guy-tszyu-kou.

Orus tilinde «şarik», Manasta «otogo», Sanjıraçı Bala Ayılçıda

«düñkeser». Birinçi baskıçtagı belgi kızgılt aynek (orusça–rubin), ekinçi baskıçı
marjan (korall), törtünçüsü kök aynek, andan kiyin jaşıl aynek, anan aktaş, jetinçi
baskıçtagısı kümüş belgi. Bul belgilerdi muras katarı atadan balaga kaltıruuga ukuk
berilgen.

Mamlekettik kızmatçılar.
keede baştarın iykeletip, jüzdörünön jılmayuu ketiribey, özülörünün imperatoru büt
düynödögü adamzattın üstünön biylik kılıp jürgönün dalildep, eger imperatorgo
kastık kılsa çoñ künöögö batarın koşo eskertişti. Anan Kiçi Buharadagı maseleler
tuuraluu söz baştalganda, ar kanday möör basılgan kagazdardı jaynatıp, imperatordun
biyligine alar öz erki menen ötkönün belgilep, kabıl aluunu dagı bir topko sozuşat.
Birok kırgızdar dagı oñoy emes eken. Takay koşomat körüp, jedep alçı-tasın jep,
takşalıp bütkön kızmatçılardın aldında eç tartınbay, ar biri jeke özün misal
keltirip, kırgız eli jaylap kelgen konuş-jayıttarın taktap berişet. Talaştartıştın köbü Isık-Köl jana At-Başı jönündö jürdü. Emese bularga karşı koygon
oşondogu çin ökmötünün dalilin buzbay, tak oşondoy bereli:
– Murun bul jerler silerdin jayıt bolgonu çın. Birok, kiyin anı juñgarlar
basıp alıp, özüñör Anjiyanga kaçtıñar (bayagı Tülkünün sözü)! Anan bizdin jeñilbes
asker oyrottordu bagındırdı. Azır bolso başı Jumgal, ayagı Talasta ekensiñer, anan
kantip silerdin jayıt bolot?!…
Mından artık dalil taabuu kıyın!
Kırgızdardın oşondogu joobu tekke ketken jok. Anın baarı kagazga tüşürülüp,
kiyin «Jañı jerlerdin geografiyalık abalı»1 degen kol jazma jarıya kılındı. Anda
kırgız uruktarının jayıtı tak berilgen2.
Özgöçö İlenin oñ-sol jeegi katuu talaşka tüştü. Temirlik suusunun başı TusKöldön baştap Ak-Suuga çeyinki jayıttar ilgerteden beri kırgızdardıkı bolgonu
koşo aytıldı. Kıtaylık tustar akırı: «Bizdin imperatordun ırayımında çek jok.
Tartipke könsöñör, mümkün oylonup körörbüz» dep kutulat. Birok alardın karaanı uzay
elekte artınan imperator «Jañı jerdegi» jañjüñünö kat jönöttü:
«Kelesoo elçiler bizge baş iyüügö makulduk berip ketişti. Kalganın alar
barganda ugasıñar. İledegi bizdin asker jaygaşkan jerden başka, oturuktaşuuga
jarabay, boş jatkan konuş bolso, balkim berip koysok bolottur!? Al jerlerdin
jayın Joy Hoy jakşı bilet. Eger al uygurlardan boşoboso, Namjarga aytkıla. İlege

«Tsindin Sintszyan şilyue».

Bizdin elçilerden oozmo-ooz jazılganı açık ele körünüp turat. Misalı,

soltolor öz konuşun Kaşkardagı Japalaktın tüştügü, çakır sayak menen kaba sayak
Teşik-Taş dep körsötüşkön.
barıp, berile turgan jer bolso şartın taktasın». Uşintip, imperator kırgız
elçileri körsötkön dalilderdi jokko çıgaruuga eç kanday şıltoo taba algan jok1.
İle Juñgar handıgı tüzülö elekte ele kırgızdın çek arası bolgon2.
…Bayagı kelgen joldoru menen kayra tuulup-öskön jerin karay kelatıp,
alıstan taanış toolordun karaanı körüngöndö, közdün kıçıgınan jaş imerile
tüşkön Nışa; «töbösünön kün körünbögön topurak üydö jaşap, kerilgen jayloosu
jogunan bular bizdin jerge köz artat turbaybı» -dep, kıska bütüm çıgardı. Kelgenden
köp uzabay Tülkü baatır kaytış bolup, ordun balası Kedey eeleyt.
İmperatordun bir neçe jolu jibergen eskertüüsünö karabay, Çerikçi baatır
jerine kelgenden kiyin At-Başıga kelet. Ortodo Kojo Jahandın kötörülüşü
baştalıp, imperator Çerikçinin «beybaştıgına» argasız köndü. Mintip kee bir
maseleler jöngö salınsa da, kıtaylıktar menen kaşkarlık musulmandardın mamilesi
küçöy berdi. Kaşkardagı kırdaalga baylanıştuu kırgızdardı oogan şahı Ahmet jana
kokonduk Erdene biyden alıstatuu kerek bolçu, oşonduktan Kıtay imperatoru
köçmöndördü kayradan bir-birine kayraştıruuga kirişti. Adegende aga adigine
urugunan çıkkan Ajı biy kabıldı...
Erdene biy menen tak talaşkan Abdırahman biy bir neçe jolu jeñilip, akırı
adigine uruuları turgan Teş-Arık, Karçıga tooloruna bekinet. Aylası ketken Erdene
«it baş» Er Nazardı ortogo salıp, eldeşmey bolgonun aytıp, anı kayra Kokongo
çakırat. Nazarga işengen Abdırahman kiçüü ayalın eki balası menen kırgızdardın
içine kaltırıp, baybiçesi Ayjan ayım jana uulu Narbotonu janına alıp, agasının
aldına kelet. Kelgende jakşılap kütümüş bolup, birok oşol tünü anı muuzdap
öltürüügö buyruk beret. Buyrugu orundalıp, uktap jatkan jerinen Abdırahman biy
ayalı eköö teñ muuzdaldı. Narboto oşol tünü çoñ enesi Ayçuçuk ayımdın bölmösünö
tünöp kalıptır. Tündögü okuyanı ukkan çoñ enesi neberesin alıp, adegende Şahrisabga,
andan Oro-Töbögö bekinet. Bir top ubak ötüp, erkek balası jok Erdene Abdırahmandın
kırgızdardın içinde kalgan berki eki balasın aldırmay bolot. Biri Şahruk,
ekinçisinin atı Ajı eken. Kişilerin jiberse, Abdırahmandın kiçüü ayalı Kokongo
baruudan baş tartat. Kırgızdarga kayrılsa joop berbeyt, antkeni kıtaylıktar
birdeme bolso Erdenege karşı jardam berüügö ubada kılgan. Alarga işenip, adegende

1881-jıldagı Peterburg kelişiminen kiyin (7-statya) İlenin Kulja jak

öyüzü birotolo Kıtayga ötkön.

Tan dinastiyasının tarıhında Dulu-han ölgöndögü (634-j.) okuyalarga

baylanıştuu eskerilet.
Kiçi Buharaga kattagan kokonduk soodagerlerdi tonoy baştayt. Kokonduktar joop
kılıp, kırgızdar aştık aydagan talaaların tıptıypıl kılıp talkalayt. Ajı biy kol
jıynap Kokongo attanat. Bul uçurda kokonduktar jaldanma asker kütüp kalgan, aga
turuştuk bere albagan Ajı biy akırı Alay tooloruna kaçıp, özünö karaştuu 800gö
jakın tütünü menen çin biyligin taanuuga makul boldu. Alar bolso akıl üyrötköndön
başka kömök bergen jok. Oşonu menen Erdene alaylık adigine uruuların katuulap
jooloy baştadı.
Eç toskooldukka uçurabay 1762-jılı Oş menen Özgöndü çaap, al jerge on miñge
jakın kolun oturguzup koydu. Köp uzabay Ajı biy jürüş jasap kelip, al jerden
bukturmaga kabılat da, koluna kişen salınıp, Kokongo jetkirildi. Munu ukkan
Mamatkul biy neberesi Çerikçini atkarıp, eger Ajı biy boşotulbasa kırgızdar kol
jıynap, Erdenege karşı jürüşkö attana turganın bildirdi. Çerikçi ubagında
keliptir. Antkeni uşul uçurda Kojenttin biyi Pazıl Erdeneni kulatuu üçün kozgoloñ
baştagan ele. Bir tuugandar bir-birin çaba baştasa, andan koñşular gana payda
körörün tüşüngön Erdene oşol zamat Ajı biydi boşottu. Al kolgo tüşkönün ömür
boyu unutpay jürüp öttü...
Mamatkul biy jañı ele Kırk-Kazıktagı kıştoosuna tüşkön, turup-oturganda
gana jölötüp kalganı bolboso, kökürögü tunuk, kelgen-ketkenderdin baarın jazbay
taanıyt. Koş jazdık koydurup, ayuu talpaktın üstündö oturgan eken, Arzımat köçük
basarı menen Ajı biydin jibergen «ayt» degen salamın aytıp:
–Çin askeri koldop turganda jalpı kırgız birigip, Kokondu çaap
albaylıbı? – deyt.
Oşondo Mamatkul:
– Atañdın körü! Ajı biy ekööñörgö aligiçe akıl kire elek, bala boydon
turbaysıñarbı? Makul, bügün Ajı biy ayttı dep, eki el çabışsın. Anan erteñ emne
bolot, bilesiñerbi? Jardam berem degen Kıtay Ajı biy ekööbüzdön uşunu gana kütüp
oturbaybı! Alar asker kirgizse, Ajı biy ekööñördün aylañar ketpeybi. Kayaşa kılam
dep, alakanday kırgız kırılat, -dep katuu aytıp, anan:
– Ajı biyiñ kokonduktarga tiyişkenin koysun. Uruu jakadan, börü koldon
talaşıp jatkan kezde kez kelgeni menen çabışıp, jakındı duşman kılbaylı. Sultan
şaanın kılıgı dele jetişti. Uşunu aytıp bar, -dep, Arzımattı artka uzattı.
Erteñkisin uşintip bügün çeçken Mamatkul Arzımat ketkenden kiyin Temir
menen Çerikçi kayradan Erdenege atkardı. Alar kelgiçe Mamatkuldun Ajıga bergen
joobun ukkan eken, Erdene alardı jakşı kabıl aldı. Uşundan köp ötpöy Oş menen
Özgöndö turgan askerin alıp ketti.
Aylası ketken Erdene kiyin Narbotonu taap kelip, kayra öz koluna aldı. Oşol
Narboto körgönün unutpay, ukkandarın jattap kalgan jan bolot. Janındagılarga
ilgerki ata-bablarının ömürünön añgeme kurup, alar katışkan okuyalardan söz kılıp
jürüp ötöt. Özgöçö kırgızdar, anın içinen Mamatkul, Döölötkul, Tınaylardı köp
eskeret. Alar menen koşo tooluk kırgızdardan alıstabay, bötönçö Manaptın nasili
menen jakşı mamilede boluunu köp aytat. Oşonduktan kiyinki orus asker
çalgınçıları Narbotonu kırgız deşkenge çeyin bardı. Abdırahmandın tokolu
kırgızdardın içinde bir az turganda, uulu Şahruk oorup kalıp, köz jumdu. Oşondo al
jalgız kalgan Ajını alıp, Törö-Korgongo kelet. Ajı da kırgızdardın içinde jürüp
aman kalganın ömür boyu unutkan jok...
Narbotonun oozeki sözdörün kiyin Alim han1 oñdop, tarıh kılıp jazdırdı. El
içinde «Zalim han» atalıp, bolor-bolbostu şıltoo kılıp (salamdı kol uçunan berdiñ
dep), özünün jakın taykelerinen da balak aldırgan. Al jönündö köptögön añgemeler
aytılat. Bir jolu bir çoñ şaarga bir neçe jolu çabuul kılıp, birok ala albay koyöt da,
janında aksakal kişi bar eken, oşogo kayrılıp:
– Bata beriñiz, kantip bolso da uşul şaardı alayın, -deyt.
Bayagı çal makul dep, duba okup, batasın beret. Anan, çın ele oşol şaardı
karatıp alat dagı, al karıyaga rahmatın aytıp, kayra mınday degen suroo salat.
– Mildetin atkarbagan adamdı emne menen jazaloo kerek?
Karıya:
– Jetimiş balak, -deyt.
Alim han oşondo al abışkanın özün jatkırıp, jetimiş balak aldırıp:
– Oluya kişi oluyalıgın jaşıruu kerek, sen antip mildetiñdi atkarbadıñ. Bul
oşonun jazası, -deyt.
Altınbeşik

tukumu

tuuraluu

ulamıştarga

dagı

başka

oydon

çıkkan

koşumçalar koşulup, kagaz betine tüşürüldü. Anın zöökürlügünön atalaş tuuganı
Ajı biy kaçıp, kayradan kırgızdardın arasına, Aksı, Talaska ketet. Aga öçöşkön
Alim han «kırgızdar kızıl itten taragan» degen jomok tarattı.
Omor handın2 tuşunda Manaptın tukumu negizinen Çüy, Keminden baştap İlege
çeyin jetip, jogorku aytılgan sözdör ulam unutulup, kokonduktarga emne, özdörünö
kanattaş jaylagan Çatkal, Talas, Ketmen-Töbödögü kırgızdın attuu-baştuularının
köñülün tekşi tabış üçün baarın birdey «manap» dep tergey baştaşat. Akırındap,

1798–1810-jıldarı takta oturdu.

1810–22-jıldarı handık jürgüzöt.
Narboto aytkan «Manaptın uulu», «Manaptın tukumunun» orduna «Manap» degen
jalgız söz kaldı. Oşentip, kokonduktar bergen «manap» naamı adegende uşul jakta
koldonulup, kiyin-kiyin jalpı kırgızga siñdi. Buga çeyin kırgızdar biröönün
atagın kötörüü emes, kılgan işine jaraşa ızaat kılıp, «baatır» dep tergep jürgön.
Emi tirüülördün tilegi tügönböyt, oşonduktan, bul kişiler menen tübölükkö
koştoşup jatıp, azır aldıda dagı jañı kaarmandar menen taanışıp, alardın dagı
jakşı-jakşı tilekterine kübö bolo turgan uçurlarga jol bereli.

***
Köçmöndördün tarıhında kadam sayın «jookerçilik zaman» degen tüşünük köp
jolugat. Oşol zamat bizdin köz aldıbızga karuusuna nayza ilip, at üstündö oynogon erazamattardın çabışı menen jılañaç kalıp, örttölüp jatkan boz üydün uuk-keregeleri
tartılat. Bul tuura.
Birok adegende kanday sebepter menen oşol zamandın «jookerçilik» bolup
kalganına toktolo keteli.
Al mezgildegi jaşoonun başkı mañızı – keçee ele, beykutçuluk uçurda
aylanañda alışıp-berişip kelgen koşunalarıñ bügün kayra nakta jooño aylanıp,
seni talay baştaganında! Eger eki el koşuna bolso, anda bügün alardın biröö añçı,
ekinçisi kayberen, ertesi kayra orundar almaşıp, bügünkü kayberen añçıga aylanat.
Emi al berkinin alsıraşın çıdamsızdık menen kütüp, jaza basar jerin añdısa,
ertesi kayra kaysıl taraptagı koşuna joogo aylanıp, kaçan çaap keteerin bilbey, baş
mañ bolot. Bügünkü kanmaydan çıgış je tüştüktön baştalsa, erteñki kündö
teskersinçe kayra batış je tündük tarap jañı maydanga aylanıp, murunku künkü kızıl
kırgın jürgön jakta nakta beykutçuluk ornop kalışı kündölük turmuştagı körünüş
bolup kalat. Baarınan jamanı – eki tarabıñdın teñ aldıñ da, art jagıñ da bir ele
ubakta kan maydanga aylanışı!
Uşintip Juñgar handıgının künü bütöörü menen anın orduna Çin imperiyası
payda boldu. Orustardın közü emi açıla baştayt. Antkeni kazak menen kırgızdar
Kıtayga karap ketse, ortodogu janduu toskoolduktar özünön-özü joyulup, eki imperiya
çekteş bolup kalmak.
1762-jılı Abılmambet menen Abılay sultanga jüzdön aşık çin elçisi kelet.
Alar jaz aldı menen Samarkandga jürüşkö çıguunu buyurgan imperatordun jarlıgın
körsötüp, Orto jüzdön asker jana azık-tülük jagınan jardam berüünü talap kılıştı.
Uşunu menen mınday, kan jıttangan jañılık büt Orto Aziyanı bülükkö tüşürdü.

Oşondo musulman kalkın birinçilerden bolup, Oogan şahı Ahmet koldop
çıktı. Bizdin tarıhçı-ilimpozdor buga köñülün köp bölböy jüröt. Birok al
musulmançılıktın taasiri aldında Orto Aziyanı, anın içinde oydo jok jerden
kırgızdardı kıtaylıktardan saktap kalgan.
Toluk atı Ahmed Abdulla.
…Türkmöndördün kumduu çölün aralap jürgön kişi oñoy menen ayıl-kıştak
joluktura albayt, anda-sanda gana keziget. Al negizinen suuga baylanıştuu. Oşondoy
ayıldardın birinde, apşara uruusunan İmamkulu degen teriçinin ayalı 1688-jılı
erkek bala töröyt. Atın Nadirkulu koyuşat. Jaşınan atasına jardam berip, mal bagıp
jüröt da, 15–16 jaşka kelgende kerbençi-soodagerlerdin jürögünün üşün algan
karakçıga aylanat. 37 jaşında bütkül «men türkmön» degen uruktardın baarın
biriktirüügö jetişip, bek atka kondu. Oşol jıldarı Horasandın begi Malik degen
Persiya şahı Tokmayandın biyliginen baş tartıp, kayra anın özünö karşı soguş
baştayt. Adegende türktör, anan orustardan jardam surap ala albay, aylası kurugan
şah karaylap, karakçılıktı kesipke aylandırgan Nadirdin aldına kelet. Jaş kezinen
soguş degende közünön ot jangan Nadir Maliktin kolun aleki saatta talkalap, özün
tutkunga alıp, Meşhedge kiret. Oşonu menen Horasan aymagı birotolo şahtın aldına
ötüp, Nadir baş uvazirlikke dayındalat. Baş uvazir bolgon soñ, Nadir ırayım kılıp,
kayra Malikti kızmatka tarttı. Birok ızaga uukkan neme şah menen Nadirdin ortosuna
çagım salıp, akırı aram oyuna jetet. Bir tünü şahtın askeri es alıp jatkan Nadirge
kapısınan koluna kol saldı. Aga karabay, al kayra şahtın askeri talkalap, köbün kolgo
tüşüröt. Mından paydalangan Rahimhan degen başka bir uvazir, şahtın bolgon
baylıgın uurday kaçat. Nadir artınan jetip, altın-kümüştün çıpçırgasın korotpoy,
kayra şahtın özünö jönötöt. Katuu uyalgan şah, andan keçirim surap, aldınan ötöt.
1726-jılı

Nadirdin

başçılıgı

menen

oogandık

Mirmahmuddun

kolu

talkalanat. Anan türktör, anan orustar, uşunu menen Pyötr Ige tarttırıp jibergen
murunku çek araların Persiya kayra kayrıp aldı.
Oşentip Nadirdin dañkı alıska ketti. Anı körgön şah öz erki menen taktan
baş tartıp, anı Nadirge sunuş kılat. Al bolso segiz aylık Abbas mırzanı muraskor
kılıp jarıyalap, ölkö içindegi akılman karıyalardın baarın aldırıp, bir aylık
möönöt beret da:
– Aldıñarda çoñ mildet turat. Anın açkıçı silerdin koldo! Murasçı tirüü
turganda, biylik talaşpaym. Atasın da, balasın da tandasañar öz erkiñer. Jo-ok, takka
ılayık başka adam tapsañar da meyli, silerdin sözüñör eki bolboyt. Şaşpay, oylonup
turup joop bergile? -deyt.
Tuura bir aydan kiyin karıyalar:
– Ölkögö özüñdön başka kişinin ılayıgı jok! -degen bütümgö toktoştu.
Oşondo Nadir elge kayrılıp:
– Siler sünnöttü kabıl alsañar makul bolom, -degen akırkı şartın koyöt.
El anın sözün eki kılgan jok. Uşintip Nadir 1737-jıldın kış ayında
«şahin-şah» atalıp, büt Persiyaga ee boldu.

Uşul uçurda «Kohinur»1 taşı tuuraluu ulamış el aralap ketken ele.
Anın tarıhı algaçkı jolu bayırkı indiyalıktardın eposu «Mahabharatta»
eskerilip, adegende Karmaga2 tieşelüü bolgonu jana ilgeri-ilgeri bir oluya jaşap, al
«bul taş kimde bolso, İndiyaga oşo egen bolot» dep eskertkeni jönündö aytılat.
Oşonu menen al taş İndiyanı biylegen handardın kolunda jürgön. Aga jetüü üçün
adegende Ooganstandı alıp, al jerge «Nadirabad»3 şaarın tüptödü.
Oşol Nadir Oogandı karatıp jürgöndö «sizge kızmat kılam» dep biröö kelet.
Tıñ neme eken, kiyin al vazirlik kızmatka jetet. Ahmet Abdulla degen uşul. 1738-

«Koh-i-nur» (sözmö-söz «Too nuru»; maanisi boyunça «Biyik nur», «Nurdun

çokusu») – 191 karat almaz. Baştapkı mezgilinde 900 karat bolgon deşet. 1852-j.
jılmalangandan kiyin 108,9 karat bolup kalgan. Azır Uluu Britaniya korolevasının
taajısına tagılıp turat.

İndiyalıktardın tüşünügündö mañdayga jazılgan tagdır.

Azırkı Kandagar şaarı.
jılı Nadir eköö Muhammed şahtın1 20 miñ

askerin tıp-tıypıl talkalap,

İndostandı alıştı. Muhammeddin jeñilgenin ukkan Buhar emiri Abulfaiz özü baş
iydi. Aga udaa Hiva handıgı bagınıp tındı. Birok «Kohinur» kimdin kolunda ekenin
bilgen jan bolboyt.
Bir künü Nadir jeñişinin urmatına ülpöt uyuşturup, aga jeñilgen taraptı da
çakırat. Ülpöt ortolop kalganda Nadir Muhammedke kayrılıp;
– Mından arı duşman emes, dos bololu. Dostuktun başı baş kiyim bolsun,
almaşalı, -deyt.
Muhammed kantip baş tarta alat? Baş kiyimin alganda, almaz jark etip, şahtın
çalmasınan togolonup tüştü...
Persiyaga kaytıp kelgenden kiyin, kırılgan elinin kegin kuugan bir oogandık
jigit Nadirdi jürökkö sayıp öltüröt. Al ölgöndön kiyin taş anın uulu Reza Kulige,
andan Ahmetke ötöt2.
...Oşentip, orto aziyalık musulmandar üçün Ahmet şah bolgon küçün adegende
Badahşandan çıgardı. Bayagı ak takıya kojolordun öçün alıp, özünün on beş miñ kolu
menen ayagınan kirip, başınan çıgıp, bul örööndü toluk kıyratıp, Sultan şaanı
kolgo

tüşürüp,

başın

alat.

Birok,

badahşandıktar

munu

menen

Türkstan

musulmandarının kargışınan arıla algan jok. Sultan şaanın ırayımsızdıgı menen
şeyit ketken kojolordun arbagı azırkıga çeyin Badahşandı aylanıp, ketpey

Baburdun tukumu Nasir id-Din Abu-l-Fath Muhammed 1701-j. tuulup, 1719—48-

jıldarı biylik kılgan.

Taştın azabın özgöçö Ahmetten kiyinkiler tarttı. Anın neberesi Şad al-

Mülk taştı berbey koygonun künöölöp, agası Zaman Mırzanı taktan kulatıp, közün
oyup, türmögö salat. Bir neçe jıldan kiyin türmönün karoolçusu taştı Zaman Mırza
oturgan bölmönün şıbagınan taap alıp, Şad al-Mülkkö beret. Köp ötpöy ele anın
inisi Mahmud kozgoloñ çıgarat da, öz erki taştı berüüdön baş tartkanı üçün emi Şad
al-Mülktün közün oyup, zındanga taştayt. Kança azap tartıp, akırı bir künü al
ayalının jardamı menen eptep boşonup çıgıp, Lahorgo kaçat. Taştan kabarı bar
Lahordun radjası Ranjit Şad al-Mülktün ayalın kıynoogo alıp atıp, taşka ee bolot.
Andan 1849-j. İndiyanın general-gubernatoru Djon Lourenske tuş kelet. Azır Angliya
menen İndiyadan tışkarı İran, Pakistan jana Afganstan taştın eesibiz dep, özülörün
esepteşet

(Kenenireek

karagıñız

kelse;

«Lyubopıtnıe

priklyuçeniya

Koh-i-

Nura».//İndiya: perspektivı. Dekabr, 2000-jıl).
jürgöndörü tuuraluu köptögön ulamıştar aytılıp, oşondon beri unutulbay, bizdin
kündörgö çeyin jetti.
Uşintip Orto Aziya Kıtay imperiyasına karşı birige baştasa, kazak
sultandarı Abılmambet menen Abılay mından paydalanıp, Kokondu, aga koşup
kırgızdardı çaap aluuga kamdana baştaşat. Mına jookerçilik zamandın jüzü.
Emese, akırındap bayandın başında kırgız-kazak akındarı eskergen Abılaydın
tarjımalına keldik.
XVIII kılımdın başında kazaktın Orto jüzünö tiyiştüü kee bir uruulardın
konuşu tüştügü Balhaş, batışı Torgoy suusu, çıgışı İrtış, İşim menen çektelip
kaldı. Orto jüz nayman, argın, kıpçak, koñurat, kara kerey, abak uruularınan turat.
Alardın içinen argındar iç ara, şakşak, çaar jetim, kara kesek, kara uul, tört uul,
atıgay, kanjıgaluu, taraktuu, tabaktuu, kök çal, başan tıyın, agış sıyaktuu jıyırma
çaktı mayda uruular Kökçö-Toonu mekendeyt.
Abılaydın tüpkü tegi murun çeçmelengen, oşentse da dagı bir jolu taktay
keteli, Eşim handan barıp, Abılmambet hanga koşulat. Jaşınan murunku hansultandardın kaada-saltın jakşı bilip, alardan ülgü alıp jetildi. Jaşı kırkka
jetkende adamdı özünö tarta bilüü jagınan başkalardan ozup, oñtoyu kele kalgan jerde
öz barkın kötörö turgan kılık-joruktardan tartınbay, kezegi kelse, biröönün sözün
julup algandan da kayra tartpay, söz alganda köpçülüktün taluu jerin taap süylögöndü
özdöştürüp, karşılaş kişisi kay jerden jaza basarın aldın-ala sezip, kimden
kanday kek alıştı jatka üyrönöt. Anın kuulugu koñşularına dalay tüyşük alıp
keldi. Knday amal koldonup, kay tarabın torop kalarına akıl jetpey, ayla jokton
könüp berişçü. Baatırdıkka çekindüülük menen kalıstık koşulsa, el özü kelet...
Abılaydın çükösü XVIII kılımdın elüünçü jıldarı alçı kono baştadı.
Başında Dabaçı, Amirsandı Oloñ Dorjuga karşı tukursa, köp ötpöy ele kayra
Amirsan menen Dabaçını arazdaştırıp, kırdaal Çin ökmötünün paydasına ooy
baştaganda, alarga jardam kılıp, oyrottordu talkaloogo katışat. Al üçün 1756-jılı
imperatordun buyrugu menen knyazdık darajasın aldı.
Oşol ele uçurda kayra orus biyligine kayrılıp, 1759-jılı imperatritsa
Elizaveta Petrovnanın atınan jılına eki jüz pud un jana üç jüz som akçalay sıylık
alıp turuuga jetişti. Anın jüz somu jaşıruun berilip jürdü.
Kiyin-kiyin, ölööründö başınan ötköndördü jıyıntıktay:
– Handık biyliktin kebelbegen türkügü bul – uruulardın iç ara kelişpestigi,
bir-birin körö albastıgı. Eger uruu arasında çır-çatak bolboso, anda handın kılaar

işi jok kalat. Akılduu han dayıma başka uruulardı bir-birine kayraştırıp turuşu
kerek, -degen osuyattı köp aytıp jürdü.
Ömüründö eki jolu tutkunga tüştü. Birinçi jolkusunda kalmaktarga tüşüp,
andan kepildik berip boşongon. Ekinçisinde kırgızdardın koluna tüşöt.
Birok adegede anın aldındagı okuyalarga söz bereli.
Bir çeti orus, ekinçi jagınan kıtaylıktardan zapkı tartıp jatkan kazaktarga
azır Balhaştın tündügü, İlenin oñ jeeginen başka, baş kalkalar jer kalbay kalgan.
Kırgızdın özü az, jayıtı keñ ekenin körüşsö, ogo beter jan küyöt. Uşintip, tuş
tarabın jaratılıştın özü çep kurup koygon bul jer üçün kılımga sozulgan taymaşuu
uşul mezgilden arı baştaldı.
...Oşol jılı kış oor bolup, kar kalıñ tüşkönü az kelgensip, jaz da ötö keç
keldi. Birok, el aba-ırayının kıyınçılıgın kök kıltıygandan kiyin tartıştı. Kün
jakşı jılıbay, arkırap şamal ulup, buluttardı aydap, jalgan kuran – çın kuran
emes, teke ayında da jaan jaabay, tüzdögü baş ala elek çöptün baarı küyüp ketti. Çöp
tügül, söksööl da jalbırak açpay, malga ubal boldu. Jada kalsa jaratılış şartına
könüp bütkön suurlar da oşol jılı çeenden may ayının başında arañ çıktı. Mal
kökkö toymoyun jayloo bolboyt. İt-kuş koldon talaşat. Oşentip al jılı kırgızdar
jayloogo keç köçöt.
Mınday şart bardık köçmöndör üçün oor, birinçi irette malga ubal, anın
azabın bötönçö çöldö jaşagan kazaktar da tarttı. Mal toktoboso, eeleri dagı
tınçıbayt. Jakşı jayıttardın baarın orustar eelep kalgan, akırı kazaktar çıdabay,
alar tarapka köçö baştadı. Orustar bolso mınday abaldan paydalanıp, baş berbegen
kazaktardı tarbiyaloonu közdöp, özülörün koldobogon kazak ayıldarın kayradan çölgö
sürüp çıktı. Aylası ketken Abılay Sibir gubernatoru Çiçeringe kat jazıp,
İrtıştın çıgışınan jayıt surap, uruksat berilbese, amal jok, kazaktar Kıtay
tarapka köçüp keteerin eskertet.
Kündün küzgö aylanıp baratkanına karabastan çöldün takırınan jetiştüü may
toptoy albagan mal toogo kaçsa, toonun malı teskerisinçe jakaga kaçıp, eesinin
amalın ketiret. Jay aptabı bütüp, küz kelgende on çaktı kündöy tınbay jamgır jaap,
jayında küygön tüzöñ, too etekteri kadimkidey kögörüp çıktı. Kegen, Çarın,
Karkıradagı kırgızdar ertelep, malının artınan İledegi küzdöögö tüşöt. Kelse,
Karatal, Kök-Suunun jeeginde kazaktın ayılı jaynap kalıptır. Baş-ayak jıygıça,
Abılpeyiz sultan 2 miñ kol jıynap kelip, kırgızdardı çaap, bolgon malın aydap
ketti.
Emi sözdü tınımseyitterge bereli.
İlgeri-ilgeri Çüydün teskeyindegi Oktorkoy degen jerden kalmak çaap,
Dayırbek, Tınıbekti katın-baldarı menen tutkunga tüşüp, alardı Eren-Kabırga,
Ertişka alıp ketiptir. Kiyin ölör aldında eköö baldarına osuyat kılıp, «çoñ atañar
Akıy sarbagıştın jantay urugunan bolot. Uşul ookat Jantaydıkı, jogotpoy
jürgülö, bul belgiñer bolboso, silerdi eç kim jantay urugu dep aytpayt» dep, ottugu
menen bir mıltık jana bıçak tapşırat. Tınıbektin Ajıgul degen balası boygo
jetkende, kırgızdın tirdigip, köp el bolgonun ugat da, izdep kelip, alardı İleden
tabat. Bir az turgandan kiyin kayra attanıp, tuugandarın alıp ketüügö kalmaktarga
kelet. Kelse, oñdoy berdi bolup, kalmaktardın şayı oop, köbü Kıtayga karap kalıptır.
Bolgonun aytıp, tuugandarın eerçitip alıp, el-jerin karay jönöyt. Joldon Asanbayga
çeçek çııp, kalganı anın aldına kalıñ çöp salıp, üstünö jıgaçtan tirööç kılıp, çöp
alaçıkka jatkırıp, tegerete taş üyüp turup, «ölsöñ beyitiñ, tirüü bolsoñ ketken
jagıña taş çubata ket, oşol jaktan izdeyli» dep, Jantaydan kalgan mıltıktı başına
jazdap berip, ketişet. Eline kelip, beş-altı aydan kiyin tınıgıp «bayagı Asanbay
emne boldu» dep, izdep barışsa, ordunda jok, taştar çıgıştı karay çuurup kalıptır.
Kiyin-kiyin orustar kelgen zaman bolup, Karkırada jarmañke ötöt. Oşogo kırgızdar
mal alıp barsa, bir jigit, «urugum jantay, tüp atalarım kalmaktın içine turup kalgan
eken, mobu Jantaydın mıltıgı, uşul mıltıktı neçen zamandan beri saktap jürdük, öz
urugubuzdu taap, koşulalı dedik ele» deyt. Anı alar jantay urugunan Mendeke uulu
Sazaga aytıp kelişet. Birok Saza aga köñül burbay koyöt.
...Oşo Ajıgul kalmaktagı tuugandarın çogultup, eline kayta turgan bolup jatsa,
alarga tınımseyit urugunan Toktoguldun baldarı koşulat. Antkeni Toktoguldun
Mamake, Sırımbet, Baykazak, Ürkünçü degen tört neberesi da kalmakta eken, ilgeri
tutkun ketken boydon.
Toktoguldan toguz bala bolup, ekinçi ayalınan tuulgan bir uluu Çıybıt. Andan
Mamake. Dagı bir ayalınan Akbagış. Andan Sırımbet, Baykazak, Ürkünçü. Ürkünçü
kalmak kızga üylönüp, andan Şopok, Böjököy degen uul köröt. Boygo jetkende Şopok
karşısınan kayra tartpagan er jürök baatır bolup çıktı. Kiyin-kiyin uşul
Şopoktun tukumunan Buylaş degen çıgıp, andan aytıluu Arstanbek. Baykazaktan kiyin
elge belgilüü Asek Jumabaev, Sırımbetten Üsön Asanov degender tuulat.
Oşol Şopoktun bir okuyası.
Ala-Toodon kabar jetkende, «Esenkul degen çoñ çıgıptır, tınımseyitke jeen
eken, oşonu taap, dos bolom» dep, Dayırbektin baldarına koşulat. Muzartka kelgende
tuugandarı Narın, Kazan-Kuyganda ekenin ugup, koş aytışıp, alardan bölünöt. Kara-

Kamanga kelse, suu küküktöp jatıptır, aldıdagılar «kantip keçtik» dep, turup
kalışsa, Şopok:
Kara-Kamandın suusu sen bolsoñ,
Kalmakı Şopok men bolom,
Agısa albasañ saga ant,
Keçe albasam maga ant, -dep, aldındagı kızıl at menen kirgen suuga kirip ketet.
Kazan-Kuygan, Narında bir az jürüp, tıñıganda Sırdıbaydın uulu Temirjan
degendi koşo köçürüp, İlege kelet. Kazaktar oşol jılı çapkan.
...Jön jatkan ayılga kol saluu – tiyişkendik, eskertüü. Emkisinde mından
katuu çabam degeni. Kayrılıp, joop berbeseñ işiñ büttü, je anın aytkanın eki
kılbay atkarıp turuşuñ kerek – çıdabasañ köçö kaç.
Şopoktor köçüp kelgende, Esenkul aga kabar ayttırıp, kazaktarga joop bermey
boluşat. Aldın-ala süylöşüp, özü ayak öydö, Şopok menen Temirjan baş ıldıy
kirgende, kazaktar çıday albay kaçıp, bir özöndün jeegine takalışat. Çabış küçöp,
Şopok at koygondo, kazaktar turuştuk bere albay, aldı suuga kiret. Temirjan kazaktın
sirkelüü urugunan Jayloobay degen baatırı menen jekeme-jeke betteşip, anı attan
alıp tüşürö turgan bolup kalıptır. Temirjandın sürü bötönçö, andan jaltangan
Jayloobay birinçilerden bolup suuga kiret. Arttan udaa kirgen Temirjan aga jete
turgan bolgondo, jeekte turgan argın kazaktın kajıgaluu urugunan Tamaş degen
nayzaker eköönü körö kalıp, çıga bergen jerinen Temirjandın atın takır koltukka
sayıp jıgat. Jöö kalgan Temirjan aga karabay, «Temirjan» dep, uraan salgan boydon
Jayloobayga jetip, anın atın kuyruktan alat. Jayloobay teminet, Temirjan koyö
berbeyt, oşentip at ordunan jılbay kaldı deyt. Añgıça kaptaldan Jayloobaydın
jakın tuuganı İset degen çıgıp, Temirjanga kol salat. İsettin balbandıgın uşundan
biliñiz, bir jolu Abılaydın özün koltukka salıp kötörüp ketiptir. Oşondo gana
Temirjan at kuyrugun koyö berip, İsetti kötörüp urup, basa kalat. Tamaş baatır körüp
turgan eken, kayra kayrılıp, nayza menen Temirjan baatırdı jürök tuşka sayıp alat.
Kazaktın üç baatırı jabılıp, kırgızdın bir baatırın öltürüp jatkanda, Esenkul
menen Şopok jetti.

Köptöp kirgende kazaktar kaçıp, Esenkul Tamaştın artınan tüşöt. Atı külük
eken, Tamaş kutulup, Jayloobay baştagan bir neçe kazaktı Şopok eköölöp, kolgo
tüşürüp kaytıştı. Duulat kazagınan Şamendin uulu Tekebay baatır uşul soguşta
kaza bolup, tün kirgende kuugun joktuguna közü jetken kazaktar anı Arkalı toosunun
etegine köömp ketişet. Temirjandın kunun kuugan kırgızdar oşol jılı kazaktardı
üç jolu katuu çaptı...
***
Mamatkul biydin içeer suusu tügönöyün dep kalgan. Tuugan-tuuşkandarı at
tezegin kurgatpay, uçuraşkanı kelip turat. Biyiktete başına kuş jazdık
jazdattırıp koygon, kelgen kişilerdi keede taanıp, keede taanıbay kalat. Bir künü
dagı oşentip uçuraşkandar kelip, çoguu oturuşkan. Anda-sanda anı surap, munu surap,
anan bir kezde esine daana kele kaldıbı:
– Kalmak jagında kim bar? -dedi.
– Al jakta Atake baş bolgon nebereleriñiz jüröt.
– Bu, kazak jagında kimiñ barsıñ? -dep suroosun kayra ulantat.
– Kazak jagın Jayıl, Momokon, Sadırlar tosup jüröt. Esenkul baş bolup.
– Kaşkar jagıñarçı? -deyt tajabagan Mamatkul.
– Çerikçi nebereñiz bar, -deşti.
Oşondo sakalın sılagan koldoru toktoy kalıp:
– Koy baldar. Munuñar jarabayt. Een jatkanda kalmak çapkanı esiñerden çıgıp
kettibi? Dagı başkañar barbasañar bolboyt!? -dep, akırkı kereezin ayttı.
...Adep körgön adamga bul düynö ötö ele jönököy sezilet da, bara-bara anın
kızıgına añ-sezim jetken uçur kelip, oşondo gana anın barkına jetüügö kılım azdık
kılaarın tüşünöbüz. Adam balasının tabiyatı uşu. Birok oşol az ömürdün içinde köp
nersege jetişken adamdar bolot. Mamatkul jana anın uuldarı Temir menen Bolot
oşolordun biri. Kaar zamanda tuulup, tarbiyası dagı, ömürü dagı oşondoy zaman menen
öttü. Azıp-tozgon eli alarga kara bayır kazan at mingizip, üstünö küröökö zoot,
koldoruna tüpöktüü nayza aldırtıp, aldıga saldı. Albette, Mamatkul biydin atın
aalamga taragan ataktuu İskender Zulkarnay je keçeeki ele Orto Aziyanın özündö ömürü
ötüp ketken aksak Temirge teñeştirüü mümkün emes. Alardın maksatı başka jerlerdi
basıp aluu bolso, Mamatkul biy ömürün elin jıynoo menen ötkördü.
Moyunga alalı, eger Mamatkul sıyaktuu kırgız uuldarı tuulup-öskön jerine
dagı jıyırma-otuz jıl keçigip kelgende, azırkı çek aranın abalı takır başkaça
bolup kalmak. Alar sepken nakta ürön uşul.
Tarıh piri anı kol aldındagı tört miñ tütün el menen kırgızdın oñ-solun
biylegen çoñ biy katarı sanap, koşuna elder arkıluu bizge bir dalay maalımat
jetkirdi. Al emi ötköndün barkın bilbegender, «kırgız ar kaysı koktudan çıga kalgan
kişisin ele baatır kıla beret», «Mamatkul degen jaman ögüz minip alıp, kıdırıp
joro içip, ayalı oorup kalsa, darılıkka may surap kelçü eken» dep, oydon çıkkan
sözdörgö işenip kalıştı. Emne deyli, Mamatkul jönündö akırkı koşumçabız, bul
kişi köz jumganda, on segiz jaşka çıkkan atan töönü soyulup, terisin ıştap, aruu
juulgan sööktü terige şirilep koyuşat. Jaz çıkkança kurgagan sööktü dagı bir atan
töögö artıp, Ketmen-Töbödön jöö jetelep, Babaş-Ata toosunun etegi, Kara-Üñkürdün
oñ kuyması, Arstanbap suusunun jeegine koyuştu. Al anın akırkı kereezi ele. Bayagı
oyrottordun çabuulunda kaçıp kelip, köz juump, anan öz kolu menen kömgön agası
Kudayandın janınan tübölükkö orun aldı!
...Uşunday kaygıluu okuyadan eki-üç jıl ötpöy, keç küzdö, içeer suusu tügöngön
Bolot biy da bul düynö menen koş aytıştı.
– Ömür degen köz açıp-jumgança ötkön nerse eken, ana-mına dep jürüp,
Temir menen bir ooz keçirim suraşa albay kaldım ele. Emi menin kezegim keldi
baldar. Az jaşadımbı, köp jaşadımbı, başka armanım jok. Men ölsöm Temirdin
janına kömgülö, -dep, akırkı kereezin aytat.
...Oyrottu sürüp, el bolduñ,
Oñ menen solgo bel bolduñ!
Manjuunu sürüp, el bolduñ,
Manaska tete bel bolduñ!
Kıtaydı sürüp, el bolduñ,
Kıyla elge bel bolduñ!
Külüstön jaşıñ barında,
Küküktöp turgan sel bolduñ!
Kütüp bir alaar kezinde,
Küyütkö salıp eliñdi…
Küygüzüp ketken sen bolduñ!
Altımış ala jorgo aydap,
Anjiyan barıp tuu algan!
Aalamda bizdey bar beken?
Ayılı menen tul kalgan!
Jetimiş ala jorgo aydap,
Jarkentke barıp tuu algan!
Jer-suuda bizdey bar beken?
Jergesi menen tul kalgan delet! -degen eli koşogu kaldı.

...Kiyin-kiyin XIX kılımdın orto çeni bolso kerek, anda Ormon tirüü, bir
jolu bir top bilermandar çoguu otursa, sözdön söz çıgıp, ayagında ata-bala Bolot menen
Esenkuldun kimisi kıyın çıkkanı jönündö talaş bolup kalat. Oturgandar bir
pikirge kele albay, ayagında Balıkoozdu kalıs kılmak boluşat. Anı «Manas» aytıp
jürgön jerinen anı aldırıp kelişet. Niyazbektin baldarı baş bolgon baatırlardın
bir tobu çogulup kalıptır. Arasında Törökeldi bar. Balıkooz kelgende, talaştın
jönün aytışat. Al köpçülüktün pikiri Esenkul baatır jakka oop turganın körüp:
– Jaan jaabasa suu kadırı bilinbegenin bir kördüm ele, emi ölmöyün ata
kadırı körünböstügün eki kördüm, -dep, sınaganday bekterdi kıdırata karap;
– Bulardın erdigi birinikinen-biri kem degidey emes. Ança-mınça jerden
Esenkuldun erdigi atasınıkın jaap ketip jüröt. Tuşunda aga teñ kele turgan
kırgızda baatır bolgon emes. Birok elinin erteñki künün oylop, Esenkulday baatırdı
tapkan Bolot biy emespi?! -dep, anan:
Niyazbektin segiz bek,
Telegeyiñ tegiz bek.
Bosogosu Bolot bek,
Bolup turgan Niyazbek.
Ormon, Suban – eki bek,
Berdikojo Berdibek.
Ajı, Şaten – altı bek,
Irıskulbek, Kojobek.
Temenesi Bolot bek, -dep, jıyıntıgın çıgardı.
...Atasın uguzganı kabarçı jetkende, Esenkuldun ayılı İlenin jeegi, BürkütUyanın aldındagı kıştoodo eken. Uşul jılı eki kış katarı menen oor bolup, kardın
kalıñdıgınan at jürö albay, Oluya-Ata – Talas emes, kar toktobogon Kordoydun küñgöyü
karga tunup kalgan. Oşonu menen Esenkul kelsin degen jakındarı sööktü al jılı
amanat kaltırıp, kiyinki jazda anı dagı Arstanbapka, inisi Temirdin janına
koyuştu.
Mınday okuya da el içinde jön kalbay:
– Ata körü! Bayagı Sançı sınçının aytkanı keldi ey! Bolot biydin beş küröñü
kımızdı toyö içip, kömöörbüz dep uktap kalıp, Esenkul kelip kömbödübü, -degen söz
taradı.
Ata-bala katarlaş jakşı çıksa, el «atan ölsö-taylak bar, komu jerde kalgan
jok, ata ölsö uulu bar, tonu jerde kalgan jok» deyt. Anın sıñarınday Bolot biydin
aşı ötköndön kiyin Esenkul Kaşkar tarapka, Jaman-Suu menen Kızıl-Oygo köçtü.
Anın bul tarapka köçüp kelgen sebebin tee murunku ötkön okuyalarga baylanıştırıp,
kiyinkiler, «Esenkul baatır babalarının (Üçükö, Tülkü) kunun kuup, Kaşkarga
barganda» dep, kep kılıp kalıştı. Başı Tekes – ayagı Ot-Başı, Kara-Çiy, Keñ-Saydı
çek kılıp, çek ara taktaldı. Esenkul çek ara kesip, jıyın kılgan Çoñ-Döbö azır dagı
«Esenkuldun Çek-Döbö» dep atalat.
Al kelgiçe İle tarap da tınçıgan jok.
Kalmak ketkeni orustar menen kıtaylıktar jete albagan Türkstandan konuş
algan Abılmambet han kazaktar jeñilip jatkanın ukkanda, kayra kırgızdarga karşı
jürüşkö çakırıp, «eger kabar berseñer, köp kol menen özüm da baram» dep, uulu Bolottu
Abılay sultanga çaptırat. Birok katarı menen üç jolu sokku jegen Abılay emi
Abılmambet emes, Kıtaydan jardam aluuga niettenip, al jakka Sultanmambettin uulu
Orus sultandı attandırat. Birok kırgız-kazaktı birdey «japayı» dep sanagan Kıtay
imperatoru bul çır-çatakka kiyligişüüdön azırınça baş tarttı. Aga karabay, Abılay
menen Abılpeyiz kayra bir jolu kolun kurap, jürüşkö attanışat. Bul soguştan
jabır tartkan sarıbagıştagı Tınıbektin uuldarı boldu. Kırgız sanjırasındagı
uşul jana munduzdardın Tınıbegi jönündö söz Abılaydın uşul çapkınına
baylanıştuu aytılıp kalgan1.
Kazaktar kaptap kele jatat degende, çoguluuga çama jetpey, jekege birinçi
Şerboto çıgıp, kazaktar anı oşol zamat sayıp tüşüröt. Anın artınan çıkkan
Bayboto, Kalmataydın tukumunan Tölök, Tama degender da tutkunga ketet. Kolgo tüşkön
baatırlardın jüzdön aşıgın kögöngö tizdirip, koyçosunan muuzdap öltürmök
bolgondo, Abılay araga tüşüp, kee birin azat kılat. Köbü Jantay tukumu ele. Alar
Abılaydın bul kılıgına ıraazı bolup kalıştı. Akırı sarıbagıştar keñeşip, bir
kızın Abılpeizge beret2. Kazaktar aga karabayt. Bulardın ızı-çuusu emi uzun eldin
uçu, kıska eldin kırına jetip, Çin imperatoru da araga tüşüügö araket kıldı ele,
andan da maynap çıkkan jok. Aradan köptögön erler ölüp, katın-kalaç oljogo ketti. Üç
jolku jeñilüügö uukkan kazaktar toktoçuday emes. Açık soguşka az kırgız jaraksız,

B. Soltonoev körsötkön Abılaydın Çolpon-Atanı çaap, Soñ-Kölgö kelip at

semirtip ketişi j. b. Tınıbek başında turgan munduzdardın Çolpon-Atada turuşu
jañılıştık.

Abılpeyizdin uşul Tumardan körgön baldarı – Kögödöy, Şamen, Jabagı.

Kiyin abak-kerey biylerinin suranıçı boyunça bular kereylerge törö bolup, el
başkargan.
ayla jok, jaşınıp barıp, kazaktın malına tie baştaştı. Anda kazaktar ogo beter
küçödü.
İle taraptan ir jolku çabuulga çıgaardın aldında Abılay attuu-baştuu,
baatırlardı çogultup, adegende keñeş kılat. Arasında bir aksakal bar eken, oşol;
– Azır şargez bolup kaldı, koyö turalı, işenbeseñiz çükö ökçöp körüñüz? -deyt.
Abılay makul bolup, doolbaska çükö ökçösö, taa tüşöt1. Bayagı çal başın
çaykasa, başkalar jaalap, çükönü kayra ökçötüşöt. Ekinçisinde aykür konot. Oşonu
menen Abılpeyizge kabarçı jiberdi. Al da dayar eken, birok attanganı jatkanda,
İlenin başındagı kıtaylıktardın köp kolun körüp, toktop kaldı. Abılay anı kütpöy
attanıp jönödü.
Kazaktardın kayradan kol toptop jatkanın ukkan kırgızdar da özünçö kam körö
baştadı. Bötön adamdın közünö çaldıgıp kalbasın dep, joo-jarakçan jigitterin
daldoogo katıp, birin-eki kişilerin gana maldın janına kaltırıp, beymaral jata
berişet. Ayıl içi mintip, kündögüdöy ele ookat jasap jatsa, anı sırttan bagıp,
baykap jatkan kazaktar tañ ata basıp kalmay boluştu. Murunku künü oyduñçadagı çoñ
ayıldı közdöp koyuşkan eken, kazaktar jerge jarık kire elekte kaptap ötüştü. Birok
aldıdan karşılık kıla turgan kişi emes, it ürüp çıkpay, kazaktardı dal kıldı.
Keçeeki köp ayıldan eçteke jok, bolgonu bir jaman alaçık kalıptır, Abılay baş
bolgon kazaktar oşogo kelet. Üyrötüp koyuşkanbı je okuyanın özü oşogo ulanıp
kettibi, aytor andan bir kempir çıgıp, alakanın şak koyup:
– Botom, türüñör suuk, degi üygö kirip, daam ooz tiygile, -dedi.
Jalgız kempirge kim teñelsin, joop jok, tigi kempir süylöök da neme eken:
– Tüşpösöñör, koyö turgula, -dep kayra üyünö kirip ketet da, bir ayak köjö kötörüp
çıga kalıp, ortodogu Abılaydın özünö sundu. Al ayaktı albay, tildene kagıp jiberdi
ele, uşul belgi bolgonsup, tuş taraptan «çap!», «ur!», «sok ele, sok!» degen ündör
jañırıp, kırgızdar kaptap ketti. Kaysı taraptan çıgıp jatkanı belgisiz, kol ulam
köböyüp, kazaktar zamatta baş-alaman tüştü. Körsö, kırgızdar kazaktın kaysıl ubakta
kol salaarın boljop, tünü menen ayılın başka jerge köçüp ketiptir.
Kün kötörülgöndö çabış ayaktap, talaadagı attardı karmap jürüp, jöö kalgan
Abılaydı körüp, karmap alışat. Tarıhtın tamaşasıbı, kiyin-kiyin Abılaydın
neberesi Kenesarını da sarıbagıştan Dayırbek, Kalça, Jalba degenderdin koluna

İlgerkilerdin tüşünügündö aykür konso – jeñiş, bök – tınçtık, çik –

duşmandın tınççılıgı, taa – jeñilüü, oñko – çükö ökçögön kişi jeñip, duşmanın
tübölük kul kılat.
tüşöt. Eç jerinde jarası jok, deni soo, bolgonu tizesine soyul tiyip, tomugu çıgıp
ketken eken, anı oşol jerden ele orduna salıp berişti. Kolgo tüşkön köp kazaktın
içinde ak söögü jalgız Abılay, oşentip, kalganına köñül burulbay kaldı. Kee biri
mintip, özü kelip kabılgan nemeden çoñ kun aluunu oyloso, ekinçileri:
– Jo-o-ok, munun manjuu, kakançılar menen mamilesi tüzük, eger kun doolay
turgan bolsok, alarga şıltoo bolup, erteñ kayra özübüzgö kol salat. Andan körö kim
kördü kılıp, közün tazalap salalı?! –deyt.
Başkalar:
– Koy, öltürüp salsak, munun kunu bütpöyt, tınç turalı dep, makuldugun berse,
aldına at mingizip, üstünö ton kiygizip koyö bereli. Çabış uşunu menen bütsün, -dep,
bir pikirge kele albay atsa, bayagı kempir adegende Abılay jatkan üygö kirip:
– Karasıñbı, ak sööksüñbü bilbedim. Ak söök bolsoñ, ayaktı kakpayt eleñ!
Karasıñ desem, artıñdan eerçigender köp eken, -dep, anan, berki üydö oturgandarga
kelip:
– Baldar, ıraa körsöñör uşunu maga bergile. Çalımdı kazaktar öltürdü ele, anın
orduna çal kılıp alayın, -deyt.
Birok Tınıbektin tukumunan Şerboto 1, Baybotolor köptöp araga tüşüp, akırı
kolgo tiygen bir kunanga mingizip:
– Aman-esen aylıña jetpey kalsañ, anı mañdayıñdan kör, tirüü jürsöñ
unutpassıñ, -dep, ayıldan çıgarıp, uzatıp koyuşat.
Abılay kele jatsa, körünüp kalbayın dep, bir kazak top karagandının arasına
jaşınıp kalıptır, oşogo joluktu. Al kunan minip kelatkan Abılaydı körgöndö,
ızaat kılıp, munu ele minip alıñız dep, atın beret. Tigil ıraazı bolo, ayılga
barganda atıñdı berip jiberem dep, joluna tüştü. Bayagı kazak jaman kunandı keede
minip, keede jetelep alıp, eki-üç kündö eptep aylına jetet. Oşol boydon Abılayga
mingizgen atın körgön jok. Uşundan ulam «Sultanga işenseñ jöö kalasıñ» degen
makal kaldı.
...Abılaydın bul ızası ali taray elek kez. Bir künü çogulgan jerde oturgandar
söz arasında bir ırçını ırdap koy dep suranışat. Anda al domburasın küülöp:
...Abalı söz süylöyün jaratkandan,
Nur janar er jigitke talaptangan,
Kezegi süylöy turgan kelgeninde,
Ne bolar jigit adam karap kalgan?

Uşul Şerbotonun tukumunan kiyin Aalı Tokombaev çıkkan.
Joldasın kasındagı joogo berip,
Jaramas er jigitke salaktagan.
Jaksılarga teñelem dep joogo tüsüp,
Kantip adam boladı jaraktalgan.
Jakının joldası men joogo berip,
Jaramas jaksılarga karaktalgan, -dep koyö berdi.
Bul ırçının atı Bukar bolçu...
***
...Esenkul Kaşkar tarapka köçköndön kiyin Er Sadır, Momokon, Jayıldın
uuldarı Teke menen Üsön, Jamansarttın baldarı Tülöberdi, Börübaylardın atagı
çıktı.
Sadırdı aytkanbız, Momokondun Jırgal degen baybiçesinen Üçükö, Karabay,
Toopay. Ekinçi ayalı Çürpödön Iman, Orus, Nazar. Külçö degen ayalınan Janmırza.
Momokondun eñ kiçüü ayalı Apaştan Boku, Alımbek. Toopaydan Tatıbek. Alımbektin
tukumunan Çoñ Ayılçı, Tatıbekten Bala Ayılçı.
Emi Jamansartka keleli: Baybiçesi Jakşılıktan Esenaman, Tülöberdi,
Börübay. Erkebek degen ayalınan Sölpü, Sarıköbön, Mamırbay, Ümöt. Tokolu
Sarıküñdön Kojobek, Soltonkeldi, Nusup, Saka, Bayjigit. Kelinderi Jamansarttı
«Elikçi ake» dep tergeşti.
Bir künü Sadır baatırdın 40 baytalı jogolup, izi Oyrondu – Kara-Baltanı
karay ketiptir. İzdi kuup kelatıp, aldınan kim çıksın «baytalımdı taap ber» dep,
omurooloy beret. Moynuna algan kişi jok, akırı Jamansarttın aylına kelip, attan
tüşpöy, çoñ üydü jöölötö baştayt. Alganın kişi körbösö, je özü «sen aldıñ» dep
biröönün moynuna koyö albayt. «Koy» degenge da bolboyt. Börübay 15te, açuusu kelip,
üygö jölönüü turgan bakan menen jıga koyöt. Sadırdın açuusu oşondo arañ basılat.

...Al kezde Talas, Çüy, Üç-Almatı, Isık-Köl – uşul jerdegi özöndördü tokoy
basıp, ar kaysı koktu-kolottun ayagı oygut-oygut saz, talaaları kamış, kalıñ çiy.
Alamüdün, Ala-Arça, Ak-Suu, Korgotuda bura tartkan arık jok, baarı tik agıp, Çüygö
koşulat. İlbeesin örüp – ular, kekilik, ördök-kaz, turna-karkıra, toodak, akkuu,
kırgool, koyöndor birinin jünün biri jeyt. Köçmöngö künümdük azıktan aşık
nersenin keregi jok, baarınan malı kımbat. Ermek kılıp, ilbeesin tuzaktap, kar
jaaganda sonorlop, sölpör menen urup alıp, añçılık uşunu menen ayaktagan. Karışkır,
tülkü körünöö joylop, Kara-Toonun içinde Jetim-Too – Arkalık degen jer bar, oşol
jerden kişiçil jolbors çıgat. Adegende birin-eki mal jep, kınıgın alganda, künügö
eldin tınçın alat. Köbünçö uyluu adamdar çıgım tarttı. Antkeni, kamış aralap
ottogon uylar gana. Uydu jep, uy karagan kişige kol salat. Anda Üsön, Teke jaş, eköö
bir künü oynop jatıp, «oy, oşol Jañılça jokpuzbu» dep, kızıp ketişet da, bayagı
jolborstu bakılay baştaşat.
Köp ötpöy, «bayagı it dagı bir uydu jarıptır» degen kabar uguldu. Eköö kişige
aytpay, jakşı at tañdap minip, uy ölgön kamışka kelip, biri tosup, ekinçisi
kamıştı aralap, kanga toygon jolborstu ordunan kozgomoy boldu. Birok, toygon
jolborstun ordunan jılçu türü jok, jakın kelse kürüldöp koyup, jata beret. Oşondo
Üsön çıdabay ketip, ukuruk menen bir koygondo gana jolbors atırılıp çıktı. Teke
dayar eken, kaptalınan ukuruk salsa, ilinip kalat. Muungan jolbors emne, eköölöp
başına nokto salıp, oozun kemeeçtep, ayılga jetelep kelişti.
Kırgızdın katını dele jolbors alganın körgönbüz, birok, artın tamaşaga
aylandırıp, ayıl için üç kötörö, birinçi jolu çuu salgan uşular boldu. Alar kelgen
maalda uy-koy saalıp jatkan, añgıça itter ajıldap, mal ürküp, çakadagı süttör
tögülüp, ayıl içi zamatta ızı-çuuga tolot. Ayaldar «u-u çeçek» dep, etegine çalınıp,
jıgılıp jatsa, ekinçileri üyülgön tezektin üstündö jüröt, çoñdor bolso «okşoşkon
gana itter», -dep bakanın kötörö çurkaptır.
Oşol jer azır da «Jolbors kamagan» dep atalat.
Anda Sadır baatırdın ayılı Kapkanın üstü, Talas suusunun jeeginde.
Momokon, Jayıldardın ayılı andan beri, Oluya-Ata, Oyronduda – oşentip, emki
okuyalar uşul taraptan baştalmay boldu. Sadır oşol Çoñ-Kapkadan çıgıp, KızılMoynoktu aşkan belge ordo-çep1 saldırıp, anı menen koşo kazakka kattagan
taşkenttik soodagerlerdi çaap, anın tegeregindegi ayıldarga da kol sala baştayt.

Bayırkı Şelji şaarının urandısı, kiyin bul çep «Sadır korgon» dep

atalıp, suu saktagıç kurulganda, anın aldında kalgan.
Kızıl-Adır – Ak-Taştın Talas jagı öñüttüü, Kiçi-Buurul – Çoñ-Buurulga çeyinki
Çaldın-Talaasına «sasıtkı» kılıp malın taştap salsa, büttü – kazaktar kelbey
koyboyt. Açanı aşıp, koñurattı çaap, alardan özgöçö Bögön özönünün boyunda oturgan
koñurattın belgilüü aksakalı – Kazımamektin ayılı bir neçe jolu japa çekti.
Sadır köp jolu oljogo tunup kaytat.
Çalgınçıların Kara-Toogo jiberip, Ak-Too – Çolok-Küñgöydü tosso, Sibir
jaktagı kazaktarga kattagan kerbender akırı Irgayluu menen Çoñ-Darbazadan ötöt.
Oşol tuşta Buhara hanı 24 töögö kalıñ artıp, 8 argımak aydatıp, Abılaydın bir
kızına juuçu jiberiptir. Alar kelip, kırgızdardın ayınan sooda jürböy kalganın
aytıp, dattanıp ketişet...
Emi Sadır baatır kütö tursun, sözübüzdü kayra İlege buralı.
Üç-tört jıl oturgandan kiyin uşular jarayt dep, Kaşkar taraptı Kubat biydin
baldarı Abayılda, Berikke kaltırıp, Esenkul Tekes arkıluu Üç-Almatıga kelgen ele.
Birok Esenkul ölgöndön kiyin kaşkarlık kırgızdar tuugan izdep aldı Talas, artı
Kölgö köçüp, bul jakka köz bolgon baatır kalgan jok. Al zamanda atı çıkkan
baatırlardın asan çakırılıp, ençilengen atına «baatır» degen anıktama berilip
kalgan. Esenkuldun aytkan sözü em bolup, anın bir sözün jok degen kişi bolboy, el
içinde «Çoñ baatır» atandı. Maanisi biyden da jogoru degendik. Buga çeyin da, andan
kiyin da başka biröö mınday atakka jetken jok. Al adamdın çoñdugu emes, el biylegen
kalıstıgı, jerin korgop ötkörgön ömürünö baylanıştuu boldu. Közü ötköndön kiyin
da unutulbay, maldın zoru «çoñdugu Esenkulday», kuş jakşısı – «algırlıgı Çoñ
baatırday», söz kötörgön kişini «toktoolugu Esenkul» dep, ılakapka aylanıp, el
biylegen adamdar «çoñ» degen söz menen tergelip kaldı. Alsızdın jemin jedirbey,
tuura süylöp, kalıs jürgön kişige ar kaysı uruktan kelip, karaan tutkandar da köp
bolot. Uşunday adamdardın biri Esenkul boldu. Kuşçu-kıtayı bolobu, munduz, bazıs,
jetigen, moñoldor, çerikten kelet.
Oşolordun biri moñoldordon Alagar degendin tukumu...
Moñoldor Bakıbiydin baybiçe katınınan Atake. Al sanjıralarda köp
eskerilbey, üç balası gana aytılıp, alar «Üç Kıyra» degen at menen kaldı.
Bakıbiydin tokolu Bögönöktön Alagar, Sarıkaşka, Seyitkazı. Elde:
Baylık koldun kirindey,
Keede jelet, keede jetet.
Juksa turat, jukpasa ketet, -deyt.

Seyitkazının malının köptügü uşul – karoosuz jürüp kırılıp, söögü talaada
kalgandıktan, tukumu «Kuusöök» ataldı. Alagar da eki ayal alat. Baybiçe ayalınan
Maani, Çakır, Çekir, Kabay, Karakursak, Keldike. Tokolunan Tuuma jalgız.
Alagar da malduu bolot, birok uluu baldarın üylöndürüp, kiçüüsünö ılayıktap,
kıpçaktardın oozgo alınıp kalgan kişisinin birine kuda tüşüp jatkanda köz jumat.
Buyrukka ayla jok, kalıñı tölönüp bütö elek, Tuuma jaş, malga baybiçenin baldarı ee
bolup kalat. Tokoldon tuulgan baldar baybiçenin uuldarına teñ kele albayt, atası
ölgöndön kiyin agaları Tuumanı tañazarına albay koyöt. Jayloo bütüp, el böksögö
köçüp kelgen kezde, küz aşka dayardanıp jatkan agaları ayılın çogulup keñeş kılat.
Aga da Tuumanı koşpoy koyuşat. On altıga çıkkança katın albasa namıs bolçu zaman,
söykö salınıp kalgan koluktusun estese Tuumanın içi açışat. Jalgızdık başka
tüşköndö gana bilinet – uşintip tutulanıp jürsö, bir künü alısıraak tuugandarının
biri:
– Bular senin kayındarıña kalıñ bere turgan türü jok, -dep, tamaşa kılat.
Tuumadan söz çıkpayt, anda tigi:
– O-o, ata, baştı jerge salasıñ, bu senden eçteme çıkpayt, -dep katkırat.
Aradan eki-üç kün ötüp, küügüm kirip, köz baylangan çen, oçokto tezek aloolop,
boz üydün eşigin türüp koygon boydon agaları koburaşıp, ayaldar arı-beri basıp,
kazan-ayak menen alek. Añgıça kelinderdin biröö «çır» dey tüşüp, oçokko jıgılat.
Jaanın jebesi kökürökkö kadalıptır. Oturgandar atıp çıksa, koroonun çetinde bir
karaan ketip baratat. Uzatpay jetişet. Karaşsa Tuuma. Ertesi ayıl jıyılıp, agaları
torpoktun kuyrugun kırkıp, bolgon işti aytıp beret. El Tuumanı künöölüü taap,
öltürö turgan boluşat. Oşondo Kayırbergen degen aksakal kişi çıgıp, Tuumanın bir
kaşık kanın surayt. Karının sözün kıya albay, el makul bolot, birok, agaları
Tuumanın eki kolun karmatıp, manjaların kıya çaap turup, koyö beret. Uşundan ulam
elde «üç moñoldor altı tongo batpayt, bir moñoldor köçügün tırmap jatpayt» degen söz
kaldı. Mınday kordukka çıday albagan Tuuma oşondo, «ölgönüm artık turbaybı» dep,
janın kıya turgan bolup, bir zoodon boyun taştamakçı bolgondo, bayagı Kayırbergen:
– Balam, açuuga aldırba. Ölsöñ joktoy turgan jakınıñ da jok. Ata-babañ «atayı
joldoş jok bolso, jügön alıp atka bas, aylında tuugan jok bolso, tayagın alıp jatka
bas» deçü. Emi sen Çoñ baatırga bar, bir batsañ oşogo batasıñ, bolgonun ayt, kalganın
özü bilet, -deyt.
Tuuma oşondo «tuura, koluma kılıç karmap, kek kuuganga jarabasam, andan körö
barıp, Çoñ baatırdın malın karap, kün köröyün» dep, baatırga kelet. Anın başınan
ötkön okuyalardı ugup, bayagı söykö salgan koluktusuna üylöndürüp, aga koşup, «atası
ölsö, inisine ayal alıp berüü aganın mildeti» dep, ar bir manjanın ayıbına bir
toguzdan mal kesip beret. Oşonu menen manjalarınan ajıragan Tuuma kiyin el içinde
«Çoloktuuma» atalıp ketti. Andan Sırdıbay, Oljobay, Karga, Irım. Alardın tukumu
uşu küngö çeyin Esenkuldun eli menen turat.
... Bir künü Kaçıke baatır aytat deyt:
– Baatır, sizge baarı kelet, iti bolobu, kuşu bolobu? Kiyin uşulardın tınç
jüröörünö közüñüz jetebi?
Esenkul anı «Kaçkem» dep koyçu eken;
– Ee Kaçkem! Sen tınç jürsöñ, bular da tınç jürör, sen buzulsañ, bular da
buzulaar! Anı çukuganda ekööbüzgö ne payda? -dep külöt.
Kaysı çaldar bolsun çogulgan jerde ötkön-ketkendi aytıp: «karabaysıñbı,
tigil balança dep aytsa, bul tükünçö dep joop bergenin» deşip, ayagında oşondoy este
kalarlık okuyalardan sözsüz bir tıyanak çıgarışat. Al oozdon-oozgo ötüp, ayagında
ılakapka aylanat. Kiyin-kiyin elge taragan «manap taap aytat, sayak saap aytat, bugu
kaap aytat, sarıbagış çaap aytat, solto jaap aytat» degen ılakap da oşondoy sözdördün
jıyındısı bolup kaldı.
Emi, keleçekte ata-babalardın emgeginne baa bere turgan dagı dalay ilimiy je
körköm çıgarmalar jazılar, başka bir maanilüü masele bar – al Esenkuldun tuulgan
jılı. Tuulgan ayı belgilüü bolgonu menen jılına kelgende, sanjıraçı-tarıhçılar
bir pikirge kele albay jüröt. Birok, Bolot biydin kırkka çıkkanda körgön balası
ekenin jana Esenkuldun uulu Niyazbek jüzgö çıgıp ölüp, aşı 1843-jılı berilgenin
eç kimisi tana albayt. Demek, Niyazbek boljol menen 1741–42-jıldarı tuulsa, atası
Esenkuldun tuulgan jılı 1723–24-jıldarga tuura kelet. Antkeni, Niyazbekten uluu,
baybiçesi Kazdan tuulgan baldarın da eske aluu kerek.
Jıyıntıktap aytkanda, Esenkuldun jıyırmadan aşık baldarı belgilüü.
Baybiçesi Kazdan Asanbay, Üsönbay, Nayman. Nayman jaş öldü. Asanbay-Üsönbay
baldarı «Çala manap». Ekinçi ayalı Anardan Niyazbek, Kubat, Kuttukseyit, Abdıraman,
Karasart, Şooruk. Karakız degen ayalınan Bazarkul, Nazar. Bir ayalınan Aytbay, Kerim,
Japar, Satkın. Başka ayalınan Kudayar, Sukan, Ajı, Irayımbek. Dagı bir ayalınan
(urugu saruu) Bekbolot, Şaamurat. Kazak zayıbınan Jayçı, Toyçu.
...Esenkuldun Üç-Almatıga tüşkönün ukkan Kebek biy janına Üsön, Teke,
Tülöberdi, Börübaydı alıp, toktoosuz İlege attandı. Körüşüp bolgondon kiyin:
– Baatır, jaman aytpay jakşı jok, artıbızda kala turgan birin-eki baldardan
ala keldim. El oozuna alınıp kaldı, batañı ber? -dep, Üsön, Teke, Tülöberdi, Börübay
– törtöönü Esenkuldun üstünö kirgizet.
Eki-üç kün konok kılıp, batasın berip, attanaar mezgil kelgende «boorlorum,
eliñerge bel bolup, aman jürgülö, siler jaktagı kazaktar arız kılıp, Abılayga barıp
atat dep uktum, sak bolup turgula, birok özüñör katılbagıla», -dep, akıl-naasatın
aytıp, ar birine jakşı at tañdap mingizip, eñ kiçüüsü Börübay eken, aga karap:
– Uşu seni kazık moyun kazakka salam buyursa, -dep ubada kıldı.
Kazık moyun kazagı Berdikojo...
Kebek kayra tartıp, Çokmordun belin aşıp, İt-Keçüügö jetkende keç kirip
ketet. Jerdin baarı een. Karañgıda keçpeyli dep, oşol jerge es almay boluşat. Başta
eer, aldıda terdik, üstüdö körpöçö, janda nayza menen kılıç bolso er jigit üçün
tüşkön jerdin baarı mamık. Çöp belden, attarın arkandap, beşöö oşol jerge tünöyt.
Tülöberdi Kebekke jakın jatıp kalat, bir kezde közün açsa tañ jañıdan agarıp
kelatıptır. Attar jok, tuş tarabı kılkıldagan suu, Çüydün taşkındap kirişin
birinçi jolu körüşü. Kurgaktan kiçine bir aralça kalıptır, berkilerin oygotup,
oşogo çıgışat. Suu burkan-şarkan, atçan emes, töö agıza turgan, akırı aralça da
kömülö baştayt. Aylanada tal-terek, je bak jok, aga karabay kayratınan janbay
turuşat. Añgıça kuday jalgap, çıgış jaktan bir karaandın jakındap kalganın
körüştü. Jakındaganda karaşsa Esenkul baatır, bir top jerden beri süzüp kelgen
Almabaştın tanoosu derdeñdeyt, jeñili Tülöberdi eken, aga karap:
– Balam sen uçkaş, kalganı attın kuyrugun karmasın, -dese, Üsön menen Teke:
-Jo-o, sakalduu Kebek abam tursa, bizdin aman kalganıbız kaysı, -dep, bolboy
koyuşat.
Oşondo Esenkul:
– Tülöberdi balam, otur! -dep katuu aytıp jiberet.
Tülöberdi baş tarta albay, atka jarmaşat. Bir azdan kiyin artın karasa, jeek
körünböyt, Almabaştın kuyrugunda Kebek-Börübay – eköö ele kelatıptır, Üsön menen
Tekeden dayın jok, bir aykırıp alıp, oygonup ketet.
Körsö, baarı tüşü eken, tañ ali agara elek, özü öñ-alattan ketken, Kebekti
oygotup, körgön tüşün tügöl ayttı.
Oşondo Kebek:
– Balam, Çoñ baatırdın batası Börübay ekööñö teñ tiyiptir. Uçkaşkan kişiin
batasın alsañ, ukum-tukumuñdan bak ketpeyt, -dep jorup berdi.

***
Kırgızdın koluna tüşüp çıkkandan kiyin Abılaydın işi ança oñolboy, eki-üç
jıl katuu jut bolup, ayılı da, malı da azaygan. Anın üstünö argındar çanıp, sözün
köp ukpay kalışkan. Emi al tuuraluu ulamıştar köp. Baarın jazuuga kitep çak
kelbeyt. Anın birinde baş-ayagı on eki ayalga üylöngönü aytılat. Biz tarıhta kalganın
sanap bereli. Uluu baybiçesi karauul uruusunan, andan erkek bala jok, jalañ kız.
Karakalpaktan algan tokolunan Ubaalı, Adil, Çıngız, Eşim. Bir tokolunan Şıgay,
Tagay, Çök. Kojolordun tukumunan algan tokolunan Tok, Küsüm, Arık, Kambar. Kalmak
ayalı Topçudan Kasım jalgız. Dagı bir ayaldan Ürüstöm, Tugum, Çagatay, Abdılda.
Kalgan baldarının daynı tak emes, misalı, Itış, Süyük degender aytılat. Kazak
çaldarı kiyin-kiyin bir Kasımdın tukumunan başkasın kişi katarı sanabay,
«Abılaydın nasili aş içip, ayak boşotkondon başkaga jaragan jok» degen söz
çıgarıştı.
...Kündördün birinde, Abılaydın bir uulu, beş-altı nökörü menen jolooçulap
kele jatıp, keç kirip kalgan kez, argındardın bir ayılın körüp, atının oozun oşol
jakka tartat. Kelse, ayıldın çetinde koş çatır tigilip turat, uşuga toktop, daynın
surasa, oturgandar uşul ayılga küyöölöp kelgen jaş baldar eken, kaljıñ aytıp, joop
berbey koyuşat. Tegi sultan nemenin tigilerge jini kelet, kıskası kamçılaşa ketet.
Ayıl aksakaldarı araçalap, çapan jaap, çatak basılat. Abılaydın uulu tayak jep kalat.
Bas-bas bolgondon kiyin al Abılaydın kulagına jetip;
– Basıña tiygen kamşını şapan menen bütüşüpsüñ, endi öltürö salsa, senin
kunuñ belgilüü bolıp kaldı. Je keşirim jasap, je katuu jazaloo kerek ele! Handa
kadır bolmasa, karada uyat bolmaydı. Mınagıñ bizdin süyekte kala turgan tak bolodu, dep, oşol elden başka bir jumuş menen arızga kelgen Kanay attuu kişini baylatıp
salat.
Dagı bir jolu özü barat, biröönün toyuna. Barsa, oturgan jerinen Botokara degen
biröö at üstünön başındagı tebeteyin eñip alıp, tamaşa kılat. Abılay kılçaybay,
jılañbaş üyünö ketet. Kiyin bayagı Botokaranı baykatpay kolgo tüşürüp, tirüülöy
kömdürüp taştayt.
Bul okuyalardan soñ, argındar Abılaydın üstünön arızın aytıp, kaz dobuştuu
Kazıbek biyge kayrılat. Al, anıgın bilmekke balası Bekbolottu Abılayga jiberet.
Bekbolot aytsa, Botokaranın kunun ukkusu kelbey, kayra anın Tilençi degen balası
menen bir jigitin amanatka alıp, Kanaydı gana beret. Botokaranın kunu beker ketmey
bolgondo, argındar namıs kılıp; «uruşa turgan jerin aytsın» degen salamın jiberet.
Elçi kelip, bolgonun aytsa, Abılay anı-munu dep, Bekbolottun balası Tilençini gana
boşotup, «töbögö tiygen kamçının tagın» şıltoolop, berki jigitti öltürtüp salat.
Uşunu menen Kılçaktı, Çıngız-Toogo jol jabılıp, akırı 500 tölöngütü menen
Balhaştın batışındagı Kökçö-Toogo köçüp keldi. Bir künü nookastap kalsa, kaşında
oturgan Buhara ırçı ooruudan batıraak sakayıp keter bekensiñ degensip, çertmegin
alıp:
Kaygısız uykuga batkan hanım-ay,
Kayruusuz jılkı baktırgan hanım-ay,
Kalıñsız katın kuçaktagan hanım-ay,
Üç jüzdön üç kişini kurban etsem,
Sonda kalar beken kayran janıñ-ay?! -dep, baştaganda, Abılay
akırın toktotup:
– Men jurtuma osı sen aytkan üş kızmetten asık payda keltirgenim jok,
kalganın aytpay ak koy, aytsañ sen jalganşı bolıp, menin kökiregim ösör, -degen eken.
Añgıça Bayteli baatır kelip, koñurattar jardam surap jatkanın aytat.
Uşintip Sadır baatırdın daynı Abılayga jetti.
Adegende özü barbay, 1766-jıldın başında Abılpeyiz sultandı atkarat. Al
azırkı Taraz şaarını tündügü – Kızıl-Kıya, Üç-Bulak, Buura Kazgan degen jerde
oturgan kıtay uruusunun biyi Karabotonun ayılın çaap ketti. Oşol ele jılı
jayında Abılay özü baştap attanıp, mında da Karabotonun ayılı jabır tarttı.
Mından soñ Kokondun begi Erdenege karşı attanmakçı bolup, 1767-jılı Kıtay
imperatoruna elçi jiberip, 20 miñ kol menen zambirek surayt. Kıtay aga kömök
berüüdön baş tarttı.
Abılpeyiz

menen

Abılaydın

kırgızdı

çaap,

oljoluu

kelişi

başka

kazaktardın da büyrün kızıta baştadı. 1768-jılı jazında Kudaymende baatır menen
Döötbay tarhan bir neçe ayıldı jakın kondurup, kol jıynap jatkanın ukkanda, Sadır
baatır tosot kılıp, Çabaktuu toonun eteginen kazaktarga kırgın saldı. Kudaymende
baatır oşol jerden ölüp, Döötbay kaçat. Ak-Say degen jerden jetip sayganda, beli
oçorulup, attan kulayt. Al jer kiyin Jırık-Ooz, al emi kazaktar kırılgan Çabaktuu
suusunun jeegi Kanduu-Say dep atalıp kaldı. Kazaktar menen kelgen bir neçe orus jana
bir kança kız kolgo tüşüp, alardı Sadır aylına alıp ketet. Uşul soguşta beş miñge
jakın jılkı oljogo tiyip, aman kalgan kazaktar Türkstan tarapka köçö kaçıştı.
Emi Sadırdı toktotuuga eç kimdin küçü kelbeyt.
Jeñilgen kazaktar kişilerin jönötüp, Abılaydan jardam suray baştaştı.
Kırgızdı jeñerine işenbegen Abılay 1769-j. Orenburg gubernatoru İ. A.
Reynsdorpko kat jazıp: «sırtkı joodon (Kıtay dep okuy beriñiz) korgonuu üçün oñ
miñ, jakındagı duşmanga (kırgız) karşı miñge çeyin jana iç araga (kazak uruuları)
500 asker» surayt. Birok anısı işke aşpay kaldı. Buga orustarga salık tölöödön baş

tartkan Edil jeegindegi kalmaktardın asker başçısı Dunduktun uulu Uubaşının
kötörülüşü sebep boldu.
-jılı Juñgar handıgı talkalanganda, Sereñ degen noyon ança-mınça kol
menen Edilge kaçkan. Bul jakka kelgende orustardan ogo beter korduk körüp, kayra
Juñgariyaga kaytıp, murunku küçtüü handıktı kalıbına keltirüünü çeçet. Aga Uubaşı
koşulat, oşentip alar otuz miñge jakın tütün1 eli menen Künös-Jıldızdı karay jol
alat. Birok alardın mınday oyu orus biyligine kün muruntan dayın bolup
kalgandıktan, Tışkı işter kollegiyasının başçısı N. İ. Panin2 imperatritsa
Ekaterina II3 atınan kazak sultandarı Abılay, Nuraalı, Eraalıga kat jönötüp,
Uubaşının çek aradan (Edil) ötüp ketişine toskool kıluunu buyurat. Aga karabay,
Edil jeeginen attangan kalmaktar (köbü tırgoottor) 1771-jıldın yanvar–fevral
ayında eç toskolduksuz Jayık, Irgız, Torgoy, Sarı-Suudan ötüp, Balhaş kölünün
jeegi menen kelip, İlege jetkende, kırgızdarga tuş keldi!
Anı azırınça A. İ. Levşinden artık eç kim süröttöy elek:
...Japayı buruttar üç ordo kazaktar menen çekteş turat.
Alardın ömürü jalañ soguş üstündö ötöt, oşonduktan Çoñ ordonun
kazaktarına karaganda kaarman boluşat.
…Edildin jeeginen kalmaktar kaptap kele jatat degen kabar
ugulganda, uruşaarga joo tappay, arañ turgan japayı buruttar
kubanganınan kurmandık çalıp, uraan çakırıp, biylep kirişti4.
İlenin Balhaşka kuygan jeri taralma, bööt-çööt, mayda köl, saz bolot.
Bötönçö jazında suu kötörülüp, jol tabuu kıyın. Too-Kumga jetkende kalmaktar

Kee bir maalımat boyunça alardın sanı 170 miñ bolgon. Al emi statistikaga

salıştırsak, 1763-j. 3-reviziya boyunça Volga jeegindegi kalmaktın sanı 209 000,
1782-j. 4-reviziyanın jıyıntıgı 82 000 kişini körsötöt. Demek alardın sanı 127
miñge azaygan.

(1718–83) graf, diplomat. 1762-jılı Ekaterinanın takka jetişine jardam

kılıp, 1763–81-j. Tışkı işter kollegiyasın başkargan.

Pomeraniyanın printsi Hristian Angalt-Tserbstskiydin kızı Sofiya Avgusta

Frederika. 1761-jılı Ropşada Pyötr III degen at menen takka oturgan küyöösü Pyötr
Ulrihti öltürgöndön kiyin biylikke kelgen.

Bul jerde tarıhçı orus askeri kaltırgan maalımattardan paydalangan, birok alardı bir az

körkömdögönü bolboso (ayköldük kılıp, buga sın takkan jokpuz), negizinen jalgan nerse koşkon emes.
Çınında kırgızga soguş eç kaçan kubanıç alıp kelbeyt ele, bolgonu alardın özün-özü korgoo zarıldıgı
özgöçö önükkönün esten çıgarboo zarıl.

tündükkö jürüp, Ak-Sööktön kırgızdarga kabılıp, uşul jerden katuu kırıldı. Aman
kalganı Sarı-Tokumdan Jeek, andan Kurttuu, Çelek, Çarın, Ala-Baytal – Toru-Aygırga
çeyin çaçıradı. Köp kalmak Sögöttüüdön çıgıştı karay salıp, Ketmendin eteginen
kırgızdın başka bir aylına kez kelet. Al jerde da katuu kırgın bolup, kutulganı
İleden ötö kaçtı. Bul salgılaşuunu körgöndör kiyin «soguş ayaktaganda kanga boyölgon
kılıç baş emes, barmak kespey, ayagında taşka janıp kalgan» deşet. Esenkul
baatırdın kança kişisinen ajıraganı belgisiz, tarıhtın öçpös baragı köksögön
jerine kalmaktın üçtön biri gana jetkenin körsötöt1.
Emi bul soguştun paydasın daana körgöndör orus jana çin biyligi menen
Abılay sultan boldu. Birinçiden, kırgızdan kırgın tapkanın ukkan kalgan kalmaktar
Edilden ekinçi jılgız bolso (orustarga karşı kozgoloñdor toktodu degendik), joldun
azap-tozogun tartkandar çin ökmötünün sözün eki kılbas boldu. Abılay sultan bolso
kalmaktı jalgız talkaladım dep körsötüp, anın arkası menen «tooluk kırgız jana
Taşkentti çaap, alardı Orus imperiyasına baş iydire turganın» aytıp, imperatritsa
Ekaterina IIge bir neçe jolu kat jönötöt. Birok, küyöösünün ordun zorduk menen algan
Ekaterinanın aga joop berüügö çaması jetken jok.
Oşol jılı jazda Abılmambettin aşı ötöt, jayında Nura suusunun jeegine
çogulgan kazaktar bir oozdon Abılay sultandın han boluşun koldoştu. Uşunu menen
Abılay jaşıl tuu kötörtüp, han atandı. Birok, anı baarı tegiz han dep taanıbayt.
Bötönçö Barak sultandın uulu Dayır açık ele karşı çıktı.

***
1773-j. jayında Abılay jardam alam degen ümüt menen uulun Kıtayga jiberip,
imperatordon joop kütüp, eerikkeninen toguz kumalak oynop otursa, Tölö biy2 kelet.
Al kirgende Abılay çepkeninin sol jeñin kiyip, oñ jeñin koltuguna kıstarıp
koyup, uyadagı korgoldu sanap jatıptır, tigini körgöndö bir balee bolgonun sezip,
kabagı bürkölö tüştü. Tölö uruksatı jok otura kalıp, kazak ilgerten kırgızdan
korduk körüp kele jatkanın tizmektep, bötönçö Sadır baatırdı karalap kirdi.

Sintszyan jana Kıtayga karagan Mongoliyadan berilgen jerlerge 75 miñ kalmak

ornoşkon. Demek joldo 52 miñ kişi kırılgan (127 000–75 000=52 miñ),

Bul janıştın Alıbekov Tölösü emes, sarıuysundagı başka bir Tölö ekenin

eskertebiz.
Abılay ordunan kozgolboy, oyunun ulantıp otura berdi ele, muruntan akıldaşıp
alışkanbı, Bukar ırçı:
– Kırgız alayda Baraktı aldı,
Sosın Japek men sartbek kazaktı aldı,
Keyin soñ Çolok-Korgon, Suzaktı aldı,
Endi Abılay seni aluuga az kaldı!- dep ölöñünö koşup jiberdi.
Jayıt tarıp, anın üstünö Sadırdan jabır tartıp jatkan kazaktardın datın
ukkan Abılay aç aykırık-kuu süröön menen ele kırgızdı ala albasın bilip:
–Arkada orıs kısıp jatkanda, kırgızga kızıkpay koyö tursak degem, kazakkırgız bir tukım boz üylüünün baldarı edik. Silerdin osınday söziñerge isenip,
Köküm binin Taskentke bi bolganın köre almay, bizdin Baytik kımızga uu kosıp
berip, ortamız buzulgan goy. Endi, kırgız künerez bolıp jür. Bizde da kine bar,
Barakta tagın bolgan, sabırlı bolıp, beybit turgan durıs goy, -dedi ele, Tölönün
akırkı amalı bar eken:
– Hanım, bir auz söz. Kazak sultandarı namıstı koldan beru bolmaydı dep,
Bayanaulga jinalıp jatır, siz makul bolbasañız da bir bitim şıgadı, ogan ne deysiz? degende, Abılaydın aylası kete tüştü. Kelse, Baatır sultandın uulu Karabaş,
Baraktın uulu Dayır, Samakenin uulu Eşimder bar eken. Oşondo Abılay:
– Senderdin aytkandarıñ durıs boldı. Sadırdın kinesi basınan astı.
Ne deyin? Kudaymende baatırdın kuni degeniñ dayındal! Alayda, kırgız dep attanmay,
Sadır dep attanamız! Uluu jüzdön adam kalmasın, Abılpeyiz sultan, Berdikojo
baatır kelsin! -degende, oturgandardın kabagı açılıp:
– Aytıñız, endi kalay attanalı? -dep jiberişti.
Abılay:
– Ar bir üş üyden bir jarakşan adam, ar bir eki adamga üşten at, at basına
birden şider, eki adam sauıp işkidey birden bie kosuñar, -dep buyurdu.
Jaydın aptabında Boroldoy toosu boş eken, Abılay menen Abılpeyiz
Sadırdın aylın tappay, Kiçi-Ak-Suudagı Kölbay, Karalma, Jabagını jaylap jatkan
kırgızdın çaçkın ayıldarın çaap, 600gö jakın kişi tutkun aldı 1.
Suusamırdagı bölökpay-talkan, Kemin-Kegetidegi Atake menen Kaçıkege kabar
jetkende, alar aylın şaşılış köçürüp, Tek-Turbaska üy tigip, «kazaktar sözgö kelse
süylöşölü, mından arı tınç jürölü deşeli, jaalı oşonço katuu bolso Sadırdı alıs

General-poruçik İ.A. Dekolonggo (1771–77-j. Sibir liniyasının asker başçısı)

jazgan katında Orus sultan miñge jakın kırgız kurman bolgonun bildiret.
köçürölü deyli» dep keñeşip, elçilerin atkarat. Sarıbagış-soltodon toguz kişi
tañdalıp kelse, Abılay aylında jok eken, Abılpeyiz sultan alardı kabıl albay
koydu. Elçiler bolgonun aytıp kelet. Ayla jok, kırgızdar aylın Talastın teskeyine
köçürüp, kalganı dayar turuuga makuldaşat. Köp ötpöy Abılay kayradan kol saldı,
birok kırgızdar ança jabır tartkan jok, Atake baatır kolu menen Talastın içine
çegingende, kazaktar artınan baruuga daabay, artka tarttı. Oşondo Atakenin ayalı aykününö jetip, erkek uul töröyt. Añgıça kazaktar kelatat degende, balanı töşökkö orop,
bir sayga taştay kaçışat. Kazaktar ketkenden kiyin karaşsa, bala aman-esen, aga
Taştambek (taştap kettik degeni) degen ısım berişet. Kiyin al say «Taştambek-Say»
bolup kaldı.
Oşol ele jılı küzdö Abılaydın: «aldıma kelip, kazaktar koygon ayıptı
tölösün, makul bolsoñor amanatka kişi bergile, bolboso çabışka dayardangıla» degen
salamın aytıp, soltolordun aylına kazaktan elçi keldi. Jayıl menen Momokon
elçilerdi ketirbey turup Kebekke ayttırıp, keñeş kılsa, al Abılaydın sözün ep
körüp, bolgon işti aytıp, Esenkulga kabarlayt. Baatır Kaçıke menen keñeşip:
– Özü suransa – ötkön öttü-ketken ketti kılsak jakşı boloor ele. Abılay azır
küçtönüp aldı. Biz da elçi jiberip, kazaktın tınçtık berbegenin aytalı. Başka
uruktan da ılayıktap körösüñör, men bilgenden bul işke Jamansart abamdın uulu
Tülöberdi jarayt. Sarıbagış menen soltonun atınan oşol barsın, -dep joop berdi.
Tülöberdi on segizde, kiyin «kulja kulak kızıl meş, Jayıl menen ençileş»
dep atalat. Tuyuk maanide baatırga daap, söz kayırgan kişiler uşunday baalanat.
Oşentip, Abılay hanga bara turgan elçilerdin içinen eñ jaşı jana ataktuusu
Tülöberdi boldu. Abılay çoñ boz üyün tiktirip, kırgızdar keçikti dep, kabatır bolo
kütüp jatıptır. Kırgızdan tuura kırk kişi kelgende, Abılayga baarınan Tülöberdi
jagıp kalat.
Elçiler jabıla Abılaydın üstünö kirip barsa, jalgız Tülöberdi bosogodon
ötpöy tura kalat. Tördö oturgan Abılay baykap turgan eken, baarın sıdıra karap,
Tülöberdige kelgende toktolo kalıp:
– Sen nege turup kaldıñ karagım? -deyt.
Tülöberdi:
– Otur degen jerge oturayın dep kütüp turam, -dep joop beret.
Oşondo Abılay jark dey tüşüp:
– İe karagım, tuura, tuura! Kel, öte goy? -dep janınan orun berdi.
Kızıgı Tülöberdi köçük basar menen baştaldı. Eşikten «taksır» dep, kolun
booruna algan bir nöökör kirip:
– Özüñüz aytkan şürşitter1 kireli dep atadı goy, ne kılalı? -dep, tura kalat.
– Kirsin! Körsün kırgız tuugandardı, -dep, Abılay uruksat kıldı.
Kerege kün murun jılañaçtanıp koyulgan eken, karaşsa, boyu kodoo, uzun etek
çapan kiygen toguz kişi, tee, alda kayda jerden beri kolun booruna ala kele jatıptır.
Bosogogo jetkende, baştarın iykeleñdetip, ogo beter bügülö kalıp, ayak jaktan orun
alıştı. Alarga karagan kişi jok, Abılay bolso oturat, ordunan kozgolboy. Añgıça
başka bir nöökörü kirip:
– Sol tüstük orıstar kele jatır, ne deysiz? -deyt çögölöy.
– İe, kirgiz, kirgiz! -degen buyruktu ukkanda, anısı ketençiktegen boydon
çıgıp ketip, bir azdan kiyin oozu-başın jün baskan, közdörü kök, baştarında juka
kezdemeden jasalgan okşoş baş kiyim, iyni-başına çeyin kur kurçanıp, kaptalında
salañdagan kılıç bar, tört-beş kişini eerçitip kelip, kırgızdardın janınan orun
körgözöt.
Alar oturup bütköndö, başkasın kirgizbe degensip, eegin şiltep, baş kötörüp,
eki jagın karap:
– Ee kırgızdar. Bu babañdan kalgan kek barma? Bolsa aytıñar? Sözdin
aşıgı jaksı! -degende, kırgızdar jabıla öz oyundagısın aytıp kirdi.
Jalgız Tülöberdi ooz açpay oturat.
Abılay kayra bir jolu aga karap:
– İe karagım. Nege undemey otursuñ? –dese;
– Sizden uruksat bolso süylöörbüz, -dep, joobun şak berdi.
Munusu Abılayga ogo beter jaga tüşöt. Oşondo:
– Oybay karagım, munıñ durıs is goy, endi sözdi jündöy saba! -dep jiberdi.
– Özüñüzdün sözüñüz! Bizdin kırgız ezeli birinçi bolup, başkalarga tiyişip
körgön el emes. Kazakka jalgız Sadır tiydi ele. Al üçün büt kırgız künöölü bolup
çıktı. Bir kişi üçün azır eki el katuu ketkeni turat. Kazaktar sözgö kelse, anı toktoto
turgan kişi bar! -degende, üy içi tımtırs bolo, baarı Abılaydı karap kalıştı. Al
eki jagın karana kaykaya kaldı ele, Tülöberdi aga köñül burbay:
– Kırgız öz ara oñ, sol bolup bölünöt. Oñgo sarıbagış, solto, sayak, bugu kiret.
Ar birinde on başı, biyler bolot. Arabızda Esenkul degen baatır bar. İç-ara «Çoñ
baatır» deybiz. Anı sıylaybagan adam jok. Uluu söz mına oşol Esenkul baatırdan
tarayt. Sadırga oşol kişi aytaar. Sadır könöör. Eger Sadır buga könbösö anda aytsaaytışıp, atışsa-atışalı, -dep toktodu.

Manjurlar.
Abılay kayra bir oñdono:
– Söz tapkanga kolka jok, jalgay ber! -deyt.
– Anday bolso kazaktar dagı kança attanıp, kırgızga tınçtık berbey jatat. Ayt
deseñiz Berdikojonu aytam. Silerde oşonu toktoto turgan kişiñer barbı? Uşuga joop
beriñiz?– dep maseleni kabırgasınan koydu.
Kelgender dım çıgarbay kaldı, Abılay balanın sözünö jıgıla tüşkön eken...
Mınday okuya Abılaydın da başınan ötkön. Orustarga adep ant bergeni barganda
Tülöberdiden on jaş uluu bolçu. Anın köz aldına oşol 1742-jıldar tartıldı.
...Anda orustar özgöçö sıy menen tosup algan. Orenburg şaarına jakın jerde
bir rota attuu asker, alardan tışkarı kerney-surnayı menen 48 kişi – premer-mayor
jana anın adyudantı, kapitan, poruçikter, 6 atka çegilgen çümkömö araba – oşol zamat
kazaktardı karatıp aluu alar üçün abdan maanilüü ekenin tüşündü. Abılmambet han
menen koşo arabaga oturup jatıp karasa, 24 atçan asker menen bir unter-ofitser aldıga
tüşüp, eki jagında at koşçu-gayduktar jöö jügürüp alıptır, artta bir rota asker.
Şaarga kirişse, al jerde da tüp-tüz bolup, sapka tizilgen askerler turat. Araba
toktop, bular jerge tüşköndö toguz zambirekten ok atıldı. Alarga arnalıp atayın
çatır tigilgen, eşik aldında podpolkovnik kakayat, jolgo uzatısınan töşölgön kilem,
çatır içi tolo da pers kilemi.
İçtegi bosogodon knyaz Edelev tosup alıp, alardı general-gubernator V. Urusov1
menen taanıştırdı. Andan soñ saltanat menen ant berüü azemi baştalıp, atayı
ornotulgan padışanın portretinin oñ jagına Abılmambet han, sol jagına Urusov,
anın aldına Abılayga orun berildi. Han menen sultan baş kiyimin kolgo alıp,
tizelep oturup, kurandı ööp, padışaga adal kızmat kıluuga ant berişti. Ant berüü
azemi ayaktagandan kiyin Urusov alardı kuttuktap, eköönö belekke kümüş saptuu kılıç
tapşırgan. Orustar çinine jaraşa jakşı kızmat atkarıp jatkanın Abılay oşondo
baykadı. Eşikte kızmat kılganı üygö kirbey, ar kimisinin moynuna jüktölgön özünçö
mildeti bar eken. Uluk menen oturgan kızmatkerler sözsüz baş kiyimin alıp
oturganın körö kalıp, handan murun general-gubernatorgo kayrılıp:

Knyaz Vasiliy Alekseeviç Urusov – tuulgan jeri jana jılı belgisiz.

Urusovdordun tegi 1580-jıldarı İvan IVkö ant bergen tatar (nogoy) knyazı Orus
mırzaga takalat. 1739-j. general-poruçik naamı berilip, jaşıruun sovetnik V. N.
Tatişçevdin orduna Orenburg komissiyasının başçısı bolup dayındalgan. 22. 07. 1741j. tsinga ooruusunan kaza bolgon.
– Sizder bizdi tuura tüşüngülö. Bizdin adat boyunça baş kiyim aluuga bolboyt.
Mınday saltka tañ kalbañızdar. Balkim, kiyinçereek könüşüp, jakındaşaarbız, degende, Urusov da anı baykap oturuptur:
– Eç nerse emes, biz saltıñardı bilebiz. Eñ başkısı adal kızmat kılsañar
boldu. Ant bergende kiygen joksuñar. Azırınça oşol jetiştüü, -dep joop berdi.
Abılay dagı bir jolu Abılmambetten ozunup:
– Bizdin ata-babalarıbız tegiz han bolup kelgen. Alar bergen antınan eç taygan
emes. Biz aytılgan sözgö turabız, -dedi.
Añgıça aldıga tamak tartılıp, orustardın adatı boyunça kezek tostko jetti.
Birinçisi ak padışanın den soolugu üçün alınıp, anın urmatına 21 mertebe zambirek
atıldı. Anan adattagıday ulanıp ketti. Padışanın taktısı üçün 17, Abılmambet
handın urmatına 9, Abılay sultan üçün da 9, eñ akırında orustarga koşulgusu kelgen
kazaktar üçün 7 iret zambirekten ok jañırıp, içimdikter içildi. Birok han da, sultan
da ansız dele kubanıp turuşkanın jana murun mınday saltanatka katışpagandıktan
çarçap kalganın aytıp, ak padışanın den soolugu üçün da şarap içüüdön baş tarttı
ele, Urusov bolboy, kıstap atıp, Abılmambetke bir stakan şarap içirdi. Niyaz
baatırdı da kıynap, «balança baatır dele içip aldı goy» dedi ele, «al baatırday
bolgondon körö ölgönüm jakşı» dep, kese joop berdi. Oşonu menen anı kıynabay
kalıştı. Abılay bolso orustardın saltı, şaan-şökötünö tañ kalıp, alardın kızmat
kılıp, baskan-turganına köñül burup oturdu. Bötönçö orus askeri, kural-jaragı ayabay
kızıktırdı. Tamak içüü azemi bütköndön kiyin al granoderler kim ekenin suradı ele,
orustar oşol zamat granata aldırıp kelip, kazaktarga körsöttü.
Abılmambet han:
– Eç jerinde ok çıga turgan teşigi jok, munuñar kanday atılat? -dese,
– Azır silerge körsötöm, kazak jalgız mıltıgın oktogonço, bizdin zambirek on
jolu ok çıgarat, -dep, alardı talaaga alıp çıgıp, kural-jarak menen taanıştıra
baştadı.
Kazaktardın da kızıkkanı uşul ele, sanatıp turup atkanda, bir münötkö
jetpegen ubakta üç jolu ok çıgarat eken. Kural-jaraktardı körüp, tañ kalganın da,
korkkonun da jaşıra alışkan jok.
Akırı Niyaz baatır çıday albay:
– Orustardın akılı kökürögü menen başında tura, kazaktın akılı közündö, köz
menen körbösö eç nersege ınabayt, – dep şar ketti.
Anın açık ekenin körgön orustar aga kayrılıp:
– Kazaktın handarı şaylanabı je muras boyunça alabı? -dep kızıgışsa,
Niyaz:
– Adegende muraskoru ukuktuu. Eger al jarabasa, aga tuugan başka sultandar dele
şaylana beret, -dep Abılmambet handı körgözdü.
Antkeni jakında ele özü anı handıkka sunuş kılgan.
Anda Urusov Abılmambetke kayrılıp:
– Silerge karaştuu Orto jüzdü jooş, tartiptüü dep ugam. Eliñerdi oşogo
üyrötkönüñörgö ırahmat, -degende, sözdün törkünü kayakka baratkanın tüşünö koygon
Abılmambet:
– Ak padışanın general menen komandirleri köp ekenin kördüm, birok kulkmünözü, tarbiya-tartibi ar kanday çıgaar, bizdin kazaktar dele oşondoy, -dep sıpaa
joop berdi.
Ertesi tüştö Urusov kelip, Abılaydı janına alıp, eköö Abılmambettin
lagerine kelişti. Han alardı urmat menen tosup alıp, çatırına kirgizdi. Çatır
tarlık kılat eken, Urusov menen han orun algan kilemge oturayın dese, ötö janaşa
bolup kalçuday, anı körgön Abılay oturuudan baş tarttı.
General tañ kala:
– Oturuñuz, oturuñuz, -dep jiberdi.
Abılay:
– Eç uyatı jok, men turup ele turam, -deyt.
Urusov başın çaykap:
– Siler turup tursañar, biz kenen otura albaybız, ötüñüz, -dep dagı kaytalaganda
gana Abılay menen Niyaz baatır tize büktü.
Uşundan baştap orustar Abılayga özgöçö köñül burup kalıştı. Kazaktar da
sıylay baştayt.
...Uşulardı kayra bir sıyra köz aldınan ötkörgön Abılay dagı bir jolu başın
kötörö eki jagın karap:
– Söz sözden tuadı, söylemeseñ kaydan tuadı? Kazagım endi ne deysiñ?– dep,
anan oturgandardın içinen jalgız Tülöberdige kayrılıp:
– Baur bolduk şıgar, Ülkön baatırıña ayt! Sadır tentegin tıysın. Bodan
bolıp, amanatka kisi bersin. Anau oturgandar jön adam emes, -dep, oozu-başın jün
baskan, kök közdü körgözüp, -meni oñ jagım orıs, -kıtaylıktarga eek şiltep, -sol
jagım şürşüttör ugup jatır, jardam kılabız dep. Birak, karagım men han bolarda
eldi oyrandatkan han bolam degen emes edim. İzdegenim jaksılık! Baska aytaar sözim
jok! -dep sözün bütürdü.

Akırı Döötbay menen Kudaymende baatırdan başkasının kunu keçirilip,
kazaktın 5 miñ jılkı kayrılsın degen bütümgö toktop, kırgızdar öz tarabınan amanat
bermey boluştu. Keterde Abılaydın kırgızdarga degen atayın belegi bar eken, oşonu
tapşırıp; «koş, buyursa dagı bir jolu kayrılaarmın» dep, Tülöberdi balaga ıraazı
bolgonun jaşırbay kala berdi.
***
Elçiler aman-esen kaytıp kelip, bolgon işti aytıp, Abılaydın belegin Kebek
biyge ötkörüp berişti. Kebek anı tegiz bölüştürüp, anan, Tülöberdini alıp, ÜçAlmatıdagı Esenkuldun aylına keldi.
– Abılay tuura aytıptır. Bizden da çekilik ketti. Sadırdın til abay jürgönü
ıras. Kazak-kırgız kalıstardı alıp esepteşeli. Moyunga tüşkönün köptöp tölöp
bereli. Sadır da tölösün, -degende Kebek biy ayagına çıgarbay:
– Baatır, eki-üç kişibiz künöö kılıptır dep, jañı tirdik kılıp jatkan eldi
kıynap ne kılabız? Ögünü kazaktın elçileri kelgende da uşunu aytıp, moynubuzga
tüşkönün men tölöyün dep söz berdim ele, eki eldin ıntımagı üçün baştan sadaga –
anı maga koyuñuz, -deyt.
Uşundan baştap büt kırgız Kebektin sözün eki kılgan jok. Kazakta da «Kebek
biyde kırgızga han bolgıday kasiet bar» degen söz kaldı. Kebekti jönötüp jatıp:
– Jayıldın Tekesi menen Üsönü dagı kazaktarga körünüp kaldı. Abılay
küçtönüp, biz emes, Kokon da daabay turat, Taşkentti aldırıp. Elikçinin balasının
aytkanı çın bolso köpkö tütö albaybız. Men özüm kepil boloyun, amanat kerek dese
makul deyli, -dep, akılın aytıp uzattı.
Oşol uçurda Teke 31, Üsön 29da eken.
Kebek kaytıp kelip, başkalar menen makuldaşıp, beş kişisin amanatka
atkarıştı. Solto menen sarıbagıştın atınan Tülöberdi menen Esenkuldun uulu
Nayman, bugu elinen Janbala barat1. Anda Eşkojo tam-tuñ basıp kalgan kezi, kazakka
kelgenden köp uzabay Apar dagı bir erkek bala töröp, Kanay koyöt. Tili adegende kazakça
çıkkan eken. Oşentip, Tülöberdi bir jılı Abılpeiz sultandın janında, eki jıl
kulak keseer Kudaymende sultanda (Baatır sultandın uulu) jürüp, kazaktan
Sırımbiyke degen kız alat. Andan Mañdöböt, Jandöböt, Alapay degender.

Azırınça Janbala kimdin balası ekeni jana kalgan eköönün atı-jönü taktala

elek.
Kiyin-kiyin kazakta jürüp, Abılaydın janındagı sapsaygan sakalçan neme
orus tutkunu ekenin bildi. Türdüü elçilerdi kabıl alıp, özü da jiberip jürüp
tajrıyba toptogon Abılay anı orus elçisi kılıp körsötüptür.
... Pugaçevdun tuşunda kaçkındar köböyüp, paydasın kazaktar kördü. Çek araga
jakın jerlerde tutkundun baası orus akçası menen 5–6 som bolso, Hivaga jetkende
anın narkı bir neçe jüz esege ösöt. Kazak jigitteri oşondoy orustun biröönü
Abılayga satışat. Al bir künü karooldo turgan jerinen es-uçunan ajıragança mas
bolup, esine kelse, ammunitsiyası tügöl, kuralın gana jogotuptur. Oşo boyunça adegende
başkırlarga baş katat. Orus otryadı jakındaganda al jaktan da kaçıp kelatıp,
kazaktarga tuş kelet. Atı Yakov. Abılay anı kolunan kelişinçe paydalandı. Kalganı
mınday eki ay murun kelgen kıtaylık elçiler bolçu. Kıskası, Abılay ayla-amal menen
eki jakka teñ öz kadırın bir kötörüp aldı.
Üç-tört jılça Oluya-Ata, Talas taraptagı kırgız-kazak arası tınçıp,
Tülöberdi, Nayman eline kaytıp kelet. Birok, kıştın bir künü kazaktar jaşırınıp,
tünküsün jürüp kelip, Kordoydun küñgöyündö jatkan solto, sayak, sarıbagıştın
jılkısına tiyip, aydap ketkende, Atake baatırdın özü baş bolup kuugunga tüşüp,
jılkını İlenin jeeginen ajıratıp kelet. Uşul uruşta Karabek öldü.
Anan jaz kelip, jer jañıdan toborsuy baştaganda Sadır menen Momokon jan
kişige aytpay, janına 40 jigit alıp, kazaktardı katarı menen üç jolu çaap, bolgon
jılkısın aydap kelet. Bul kabar oşol zamat Esenkulga jetti. Kebek, Tülöberdi,
Kaçıke üçöönü çakırtıp:
– Siler emi talkandı beri köçürbösöñör bolboy kaldı, -çıgış jakka baş
şiltep, -bul jakta da joo bar. Sadır silerdi ukpayt ko, meni ayttı degile, -dep Kebek
menen Tülördini Oluya-Ataga kaytardı.
Kebek biy keleeri menen Sadırga barıp, Esenkuldun sözün aytsa, Sadır:
– Ee, Kebek! Uşul sart kuldan da korkobuzbu? Bu sartıñ kim ele? Keçee ele közün
jaldıratıp, bizden ırayım kütüp oturganın Baatırıñ unuttubu? «Koy» degenin
koysun! Bayagıday kol kurap, oyrottordu sürgöndöy sürsök, bular Orol menen Jayıktan
ötüp ketpeybi, -dep küülönöt.
Kebek ar nersenin artın oylogon, kökürögü tunuk kişi eken, Sadırdın oolugup
alganın körgöndö:
– Sabır kıl baatır! Oyrot menen çabışkan kez takır başka – jeribizdi aldık,
kegibizdi aldık. Bu kazaktın kebi başka. Özüñ bilesiñ, jonu buzulgan elden jonu
bütün el kek albay koyçu emes. Artta manjur, aldı orustarga tayanıp, azır Abılaydın
jonu bütölüp kalgan. Küçü jok han küçtüü hanga bir konup barat deçü emes bele?
Artıbızda kötörülüp, jañı ösüp-önügüp kele jatkan er-azamattarga keeribiz tiyip
kalıp jürbösün? Sen handıkka kızıgıp kalıpsıñ. Anıñdı koy! -dep, Sadırdı tıyıp
kirdi.
Anda Sadır:
– Boluptur Kebek, barsañ ayta baraarsıñ baatırga, tınç boloyun, birok konuş
berbeym! Abılayıñ da özüm bir kayrılam deptir go? Kalgan-katkanın oşondo
süylöşölü. Anın daabay turgan jeri bar maga, -dep, içinen Kebektin esi çıgıp
turganın mıskıldap, sırtınan sır berbey, kuru söz menen jaygara uzatıp jiberdi.
Birok, Kebek biy Sadırdın aytkandarına ança işenbey, Jayıl baatırga kelip:.
– Baatır, siz baarıbızdan sakalduusuz. Çoñ baatır aytkanınan Sadırga barsam
meni ooz uçunan jaygarımış bolup koydu. Ay, kim bilet? Azır al sizdi gana karap
turat, maga koşulat dep. Anı ukpay biz jakka – Karabalta, Ak-Suu tarapka
kelbeysizbi?– dep, Esenkuldun salamın ayttı.
Jayıl oylonup:
– Sen Momokon menen süylöş. Kazaktan korkkondoy bolboy, oşonun aytkanın
kılalı, -dep, tuura körgön joobun ayttı.
Kebek Momokongo kelet. Anı ugup bolgondon kiyin Momokon:
– Makul. Çoñ baatır aytsa, kantip keneşpey iş kılat elek. Birok, azır köçö
albaybız. Mal tuup, kol kıskargan ubak bolso kantip köçöbüz? Jaş mal butunan tursun.
Anan siler öydö, Suusamırga köçköndö üstüñörgö baralı. Siler «Bölökbay» bolup
bölünsöñör, biz da bölünöbüzbü? -dep tamaşaga alıp, Kebekti uzatıp jiberdi.
Kebek ıraazı bolboy eki anjı boydon kaldı. Tak kese aytılgan joop jok. Körö
jataarbız degen mınday jooptu anday dep da, mınday dep da jorusa bolmok. Bir çeti
işene turgan joop. Oşonduktan bulardın joobun Esenkulga jetkirbey «sözünön
janıp, köçüp kelbese, anı körölü» dep oturup kalat.
...Oşol Kebek aytkandan ay ötpöyt, Sadır baatır kılıçın kınınan çıgarbay
jürüp sagınıp kalıptır, bir künü mizin sınap oturup, Momokongo kelet, oolugup:
– Bul kıztalak sart kuluñ kazaktın karoolun jakındatıp kelatat. Mınday
korduktu ata-babañ körgön emes. Janaşa tursa tamakka uu koşup bermey adatı bar
ekenin bilesiñ. Sarttın bizde doomatı jok. Jerine ketsin, kaapırıñdın karoolgo
koygon kolun bir kayrıp kelbeylibi? -deyt.
«Jür!» degenden baş tartkandı namıs körgön kırgız mınday sunuşka jok
debeyt, Talastın içindegi ar jagı kıtay, saruunun jönün boşmoyun Tuuma biy bilçü
eken. Aga aytpay, Jayıl baatırdı kartayıp kaldı dep, ber jagı Merke, Kulandagı

talkan Momokondun aytkanınan çıkpayt, bir oozdon Sadırdı han şaylap jiberişti.
Munu ukkan Tülöberdi Momokongo kelip:
– Baştaşmak eleñ, baştaşıpsıñ. Emi Çoñ baatır menen Kaçıkege da
kabar bereli?- dese, agası:
–Tü-ü ata, kazaktar jürögüñdü takır tüşürüp salgan turbaybı? Men
turganda eç nerseden kam sanaba, -dep süylönüp koyöt.
«Han» atalgan Sadır baatır Momokon, Üsön, Tekeni alıp, Uluu jüzdögü
botbaydan Kudaykul degendin ayılın çaap, Çolok-Korgon, Suzaktagı uysundardı sürüp
salıştı.
Abılay upay oynop oturgan eken, Kudaykuldun kabarın ukkanda sol kolundagı
sakanı mıkçıgan boydon:
– Kırgız senge kılbasam, -dep, ordunan tura kalıp, – tayke men şige tüsse
kırgız seniki, alşı men oñka kazaktıkı, -dep, sakasın kire beriştegi dobulbastın
üstünö kalçap jiberse, al zır degen boydon oñkosunan tura kaldı...
1779-jılı mart ayının başında Abılay Orenburg gubernatoru İ.A.
Reynsdorpko kat jazıp, Çüy, Talas suularını jeegine jaygaşkan ança köp emes
kırgızdardın başçısı Sadır degen kazaktın tınçın ketirip jatkanın eskertip:
Maga karagan Uluu jüz Taşkent menen Türkstandı jaylayt. Oşol
jakta meni menen joolaşıp jürgön kırgız degen el bar. Alar menin kol
aldımdagı kazaktardın tınçın alıp büttü. Dayıma kol salıp, katınbaldardı tutkundap, jayıttarın tarıttı. Bul kordukka çıday albagan
kazaktar köz jaşın köldötüp, menden jardam surap kelişti. Jakında
oşol jakka tuugandarımdın baarın jönöttüm, alardın artınan özüm
dagı jönögönü turam, -dep jardamga zambirek, asker suradı.
Mınday kattın birin Sibir çebine da jönöttü. Birok orus biyligi açık joop
algan jok. Ala albagan soñ, uulu Adildi amanatka bermekke Kıtayga atkarsa, çeçek
juguzat degen imperator anı kabıl aluudan baş tarttı. Aga karabay, taşkenttik
soodagerlerden ok-darı, kükürt satıp alıp, soguşka akırındap dayardanıp kirdi.
Korooloşton Joogaç baatır Momokon menen alış-beriş dos eken, Abılaydın
dayar bolup kalganın ukkanda, tünü menen Momokongo kelip:
– Abılaydın kaarı öte kattı deydi. Saut soktırıp jatır körünöt. Ayamaydı goy
senderdi. Endi sen Sadırga kosulbañ, andan köre Tülöberdi balanı Esenkul men
Kaşkege attandırsañşı? -deyt.
Kenebestik ilgerten berki baatırlardın saltı eken:

– Kuday algan sart kuluñdu özüm sayıp alam. Sen ak zoot kañdaganıñdı koy,
andan körö çette tur! Baykabay kalıp jürböyün? -dep kars-kars külüp koyöt.
Joogaç baatır oşondo jakasın karmap:
– Toba kıldım! Söz tıñdamay kalıpsıñ. Jaman aytpay, jaksı jok deydi.
Añdausızdan kolga tüsip kalsañ, jardem körsetemin. Kezdespey kalsak, kudaydın
amiri! Kayır-koş!- dep, kelgen joluna tüştü.
Momokon ertesi ele Sadırga kelip:
– Kuday urgan Abılay dayardanıp jatat deyt. Degi baykap turalı. Daay albas.
Kokus uruş baştalsa, Ketmen-Töbö, Çatkalga kişi jiber. Men büt Tagaydı moynuma
alayın, -dep, Abılaydın kün muruntan belgilep, uruş kılaarına işengen Momokon
aylın eskertip, jatıp kaldı.
Tülöberdi ukkanda:
– Boloor iş boluptur. Men Çoñ baatır menen Kaçıkeni alıp keleyin, Sadır
könsö, Ketmen-Töbögö kaçıra turbaylıbı, közdön oolak, -dese Momokon çalkasınan
ketip:
– Kaçırgandı koy! Sarttı kuday alsın, anıñdın şişi tolup büttü. Oy, bu
kiçüüsü uluusuna akıl aytçubu ıya? Biröögö akıl üyrötköndü koyup, Çoñ baatırga ayt,
büt kırgız dayar tursun, dagı kabarlaşabız de. Bu sart senin jürögüñdün üşün alıp
salgan tura eçak! -dep açuulanıp, Tülöberdini da ukpay koydu.
Birok, Momokon soguştun ıgın mıktı bilçü eken, kayra Sadırga kelip:
– Kol salsa, kaçımış bolo, Talastı ördötüp barıp, birotolo küm-jam
kılbaylıbı? -dep akıl salat.
Sadır anda:
– Sart kul sak, ayakka kirbeyt. Ötköndögünü bilesiñbi? -dep koydu.
Oşentip, eköö sak bolup turalı dep, tarap ketişti.
Momokondun sözünö kabatır bolgon Tülöberdi toktoosuz Ak-Suudagı Kebek
biyge bolgon işti aytıp; «dagı köröörsüz» dep, andan çıgıp, Esenkul baatırdın
aylına keldi. El too tayanıp köçö baştagan kez eken, Esenkuldun aylı jañıdan ÜçKoñurga konup jatıptır, Tülöberdini ukkanda:
– Kuday sakta! Abılay ak bolomun debedi bele? Uruşka usta boldu dep ugup
jatkam. Bayagıday tün jamınıp, bir balee baştabasa boldu! Çek belgilep, eki tarap
kagışıp kalsak arman jok balam. Arkabızdan da joo kısıp turganda... -dep, buguga
kişi çaptırıp, koluna tiygenin janına alıp; «jür balam, çakır sayaktı joldon
alabız» dep, Talastı karay jönöyt.
...Birok, bular keçikti!
1780-jıldın jaz ayında Abılay on eki miñden aşık jooker toptop, ar birin
tört miñden kılıp, üçkö bölüp, Talas suusunun jeegi menen kelip, keçke kamış
jamınıp oturup, tün kirgende Kapkaga ötüp, eç nerseden kaparı jok jatkan Sadırdın
aylın çaptı. Sadır moyun berbey, eptep atına jetip, jaydak mine kaçkanda, artınan
köptöp kuup bargan kazaktar Jorgonun belinen kolgo tüşüröt. Oşol ayılda bayagı
Bozterinin balası Eltındı çoguu eken, kazaktar baskanda, baybiçesi «oorulumun,
öltürsöñ öltür» dep, töşögünön oçorulup turbay koyöt. Özü toluk, joon kişi boluptur,
kazaktar anı turguzbay, kılıçtap öltürüp, kanga juurulgan töşöktön başka jerdin
baarın çaçıp, kolgo urungan uruntuktuu buyumdardı baarın talap ketişti.
Eltındının bir balası Asan. Oşonun ayalı tañ atıp kalganda tüzgö çıksa, joo
kaptayt, al korkkonunan bir tüp karagandın içine korgoloy kalat. Kün kötörülgönçö
körünböy oturup, kazaktar ketkende çıksa, ayıl tıp-tıypıl talanıp, jaynagan ölük.
Üyünö kirse kaynenesi töşöktö eki bölünüp jatıptır, bir jagında birdeme
kıbıragansıyt. Juurkandı aça koyso, kiçinekey eki balası – baykuş kempir alardı
körgözböy kalsam dep, kozgolboy koyuptur.
Kırılganı kırılıp, tirüü kalganı tutkunga ketip, eki kenedey balası menen
jan baga albay turganın körgön bayagı kelin akırı törkününö kelet. Törkünü
sarıbagış bolot. Tirüü kalgan eki balanın atı Kudaymende, Botugur. Kiyin taykeleri
üylöntüp, Botugurdan Ketirekey, Ketirekeyden Alıbek atuu bala tuulat.
...Abılay özü ortodogu kolun baştap, Korgottuga1 bet alsa, janış Baytik2
jetektegen sol kanat Kulan, Merkeni közdöp çabat. Kolgo tiygen mal, buyum, katın-bala
bolsun, karagan jok. Baarı oljogo ketti. Beykam jatkan kırgız too bettey kaçtı.
Eki taraptan teñ kabar kütüp Ak-Suuda jatkan Kebek biy bir kezde çıdabay:
– Keçee tünü Abılay Sadırdın aylına kol salıptır, barıp, bilip kelçi, -dep,
inisi Murattı jönötöt.
Al kelse Jayıl, Momokon, Teke, Üsöndör kol jıynap jatıptır.
Momokon:
– Azır keç bolup ketti. Erteñ ele ket. Oljo alasıñ, -dep toktotup kalat.
Tañ atkanda Sadırdı karay jönöşöt.

Keede Kuragattı, Karagattı bolup aytılat. Kayıñdı-Suu, Oyrondu, Çet-Kayıñdı

(sol) koşulup, Çıbırdın toosuna jakın barganda Çüygö kuyat.

Kiyin Abılaydın neberesi Çokon, Jayıl baatırdı uşul Baytik öltürgön dep

kabar beret.
Onbir-Salaanı aşkanda, Korgottunun oozunan Abılaydın kolun körüşöt.
Kazaktar jayma-jay eken, oşondo jakındap barıp, japırt at koygondo çıdabay, aldı
japırılıp, kayra tarttı. Çaçıla bergen joonu birindete kuup, sürüp jönöşöt, birok,
Keñ-Say, Kök-Arıkka jetkende, Baytik baştagan kazaktın kolu kaptaldan çıktı…
Soguş uşunu menen ayaktadı! Börübay gana kökjaldıgına salıp, ança-mınça
kişisi menen kurçoonu jarıp, kutulup çıktı. Jayıl menen Momokon baatırlar baş,
Teke, Üsön, İtike töş, alarga orto jerden kabar alganı kelgen Esirkemiştin uulu
Murat koşulup kolgo tüşüp, köbü şeyit ketti.
Talastagı saruu-kolpoç birigip, ertesi erte Çöñördü aşıp kelatsa, «kazak
kaçıp, Jayıl, Momokondor artınan ketti» bolup kalıptır, alar jaylanıp, joldon
bet mañday çıkkan kaarandı özübüz dep, kazaktın jaynagan koluna baykoos kabılıp,
alar da kırgınga uçuradı. Kaçkan eldi jıynap alıp, kelatkan boşmoyun Tuuma biy
Abılaydın Korgottu suusun jeektep ketkenin ugup, tüş ooy Aşmaranın eteginen
Seyitke joluktu. Al büt Ketmen-Töbödögü kırgızdı çogultuptur.
– Kabar keçee tañ atkanda jetti. Çogulganıbız uşu. Baarıñar kaçıpsıñar, degi
sooñor kaldıbı? -dedi, şektengen Seyit.
– Emnesin aytasıñ? Erdiginen solto, esi jogunan kuu bilek kolpoç öldü, degende:
– Sadırdan kabar barbı? -dep jiberdi.
Tuuma:
– Sadırdı tündö Jorgonun belinen karmaptır.
Anı ukkanda Seyit sözgö kelbey, atının başın Ketmen-Töbögö burdu...
Anı körgön Tuuma biy, «kanday kılam» dep, közünön akkan jaşın sakalı ıldıy
kuyultup, Çöñördü aşa bergende, artınan Esenkul çaptırgan kişi jetti. Kayra tartıp,
Sokulukka kelse, kaçkan eldin baarı uşul jerde eken.

***
Sadır baatır tirüü kalbasına közü jetip:
– Eki armanım kaldı, jeñilsem da soguşup jatıp ölbödüm. Jok degende
Doskulum aman-esen kalsa, bir künü kayrılıp, kazaktan kunumdu kaytarat bele? -dep
kaygırıp, anan:
– Menin kunumdu alsa, bir Esenkul alat!...- dep, eki ooz kereezin ayttı:
Taloon kılıp Abılay,
Taptı menin ebimdi!
Janımda özüñ bolgondo,
Jegizbeyt elem jemimdi!
Emi, jetkirse uşul kebimdi,
Er Bolottun Esenkul,
Erteñkige kaltırbay,
Eki ese al kegimdi!

…..
Kalganın tarıhçılardın öz oozunan ugalı:
Bir kabarda Joogaçtın özü aytat. Balasın öltürbösöñüz siz da
tınbaysız, kazak da tınç tura albayt. Atası Sadırdın jürögünün
başında eki eli jeri kara, balası Doskulunun jürögündö kara jok, jalañ
ele may eken. Balasının erdigin tündö et tartkanda sınaarsız degen eken.
Koydun eti kelgende Doskulu baştın eki kulagın kesip, mañdayın jara,
tumşugun tuura tilip, eki közün çukup alıp, baştı balja-bulja buzup,
meesin başka alıp taştap koygon. 1) baştı mañdayınan uzata tilgeni –
jolum açık, şıdır bolup, aman-esen üyümö barsam degeni; 2) tumşugun
tuura tilgeni –jolumdan çıkkan duşmanım, joom Abılaydı aman bolup
jıksam, soguşta jeñip tuurasam degeni; 3) eki kulagın kesip, közün
çukup, başın balja-bulja buzganı – ölbösöm Abılay senin eki közüñdü
çukup, eki kulagıñdı kesip, çunaytıp turup öltüröm degeni. Baştı
balja-bulja kılganı, baş kişileriñdi talkandap kırsam degeni; 5)
meeni alıp dastorkongo tıştaganı – meeñdi tamak katarı çiykiley jesem
degeni -dep tarjımaldap bergende, Abılay kan sorguç bul aytkanga
işenip, etti jep bolboston öltürtkön. Sayak, saruu, kuşçu söögün surap
alıp, Oluya-Ata menen Talastın ortosundagı Kapkanın Üçkorgonuna
koygon…

«Satuusun özüm berem» dep, bayagı sözünö turgan Joogaç baatır Momokondu eptep
surap çıksa, al kayra kadırın salıp:
– Erdik kılsañ süröö kıl baatır, kartayıp kalgan Jayıldı kaltırasıñbı? Üç
balasın koşo ala çık, -deptir.
Birok al biröönü ele boşotmoy bolgonun aytat.
Anı ukkan Jayıl:
– Ilayıktaşıp, biriñer kalgıla, -dese, İtike:
– Anday emes, çırpık sınsa, çınar kalat. Siz çınarsız – siz ketiñiz, -deptir.
Jayıl İtikeni karap:
– Kudaydan baş tiledim – baş berdi. Mal tiledim mal berdi. Armanım jok –
körörümdü körüp, içerimdi içtim. Silerge ömür tilep, uşular maga topurak salıp,
ölügümünö kızmat kılat deçü elem. Emi mintip al tilekke jetpey kaldım, artıñarda
Jayıldın tukumu dedirgen tukum kalsa boldu, ölümgö baş iydim, -dese, Üsön menen
Teke:
– Biz boşop çıksak – enesi bölök, katın ala elek, jaş bala İtikeni öltürtüp,
uulu katındın baldarı boşop keldi deşet, -dep, atasın koşuldu.

Kança jolbors alsañ da, mından ötkön erdik bolboyt. İlgeri munu aytkandar da,
ukkandar da «Esenkuldun batası tekke ketken emes» dep, tamşanıp oturup ukçu eken.
...Abılay bolso Üç-Kayıñdının Korgottuga kuygan jerine koşun tigip, kolgo
tüşkön maldan soyup, ölgönü menen jogolgondorun esep kılıp jata beret. Kırgızdar
bolso Sokulukka çogulup, Köl başınan bugular kelgende, jıyın baştalat.
Jıyında Esenkul:
– Murunkulardın köbü kazaktan ele. Azırkı iş bizden ketti. Emi anın jazasın
aldık. Dagı bir jolu uşunday bolso, jayıt emes konuş tappay kalabız. Anan kimge
barıp dattanabız? Çogulup alıp, açık jerden karmaşsak mınday bolmok emes! -dep söz
baştadı. Şapak, Birnazar:
– Tuurasın aytış kerek, Sadır menen Momokon aksımdık kıldı. Jayıl da
koşulup alıptır. Kana, aytkılaçı, kun kuup, kaçankıga çeyin duşman bolobuz? Bizge
könsöñör, Abılay menen süylöşköndön başka jol jok, -deşet.
Eki-üç kün keñeşip, anı aytıp, munu aytıp, akırı eköönö makul boluştu.
Oşondo Esenkul ordunan turup:
– Tülöberdi balam! Beri kel. Erteden berki eldin sözün uktuñ. Emne deyin?
Azır bayagı kez emes. Abılaydın kaarı kazan kuykalap turgandır. Birok, seni unuta
elek çıgar? Özüñö işenseñ bar! Jok deseñ da özüñ bil. Too arasına barıp, tura tursak
dele bolot. Kalganın bolso jazmıştan köröörbüz, -dep, sözün ayaktadı.
Anda Tülöberdi:
– Baatır, siz işenseñiz barayın. Kolgo tüşüp ketkender menen ölgöndör solto,
baarı menin tuuganım! Abılay maga eçteke kılbastır. Bolgonu oñ menen soldon eki
kişi koşup bergile? -dep, anan kalgandarına kayrılıp:
– Birok baatırlar bir suranıç! Soltonu Sadır baatır baştap talatkan degen
sözüñördü koygula? -degende, Esenkul:
– Mununa makulmun, özüm eskerteyin. Ayta turgan sözdü bilersiñ. Çek aranın
jayın ayt. Uluu jüz emne deyt, anı da bayka. Jaş bolsoñ da baş bolduñ! Uşul
oturgandardın baarı saga işenet balam. Men da ordun taap, bütüröt dep turam. Senin
aytkandarıña könbögön kırgız bolso, anı özüm köröyün! Köp aytıp ne kılalı, anda
kamdana ber! -dep sözün bütürdü.
Atası Jamansart bosogosunan tilegen, üy kişisi eken deşet, munu ukkanda ayalı
eköö;
– Kokuy! Kaarına algan Abılayga kim tütöt? Jaş nemeni jaylap salbaybı? -dep
jiberbey koyö turgan bolgondo, Tuuma biy Tülöberdinin kaynatası eken, Esenkulga
aytıp, al kelip:
– Aba, jeñe! El üçün tuulgan bala ele. Mintip kan küyüp jatsa, er jigit kantip
üyüñördö otursun? -dep jolgo çıgardı.
Abılay Tügüşköndön alıs emes jerde eken. Joldu karay kazaktın karoolu
toktotup, kayda bara jatkanın bilgenden kiyin koştop, közdögön jerine jetkirişti.
Kelgende Abılay anı şak ele taanıdı. Unutpaptır. Agala sakal çaldarın jıyıp,
Tülöberini alardın katarına oturguzdu. Abal bayagıday emes, ortodo köp kişi ölüp,
ızalar unutula elek. Eki eldin ortosuna tereñ jaraka tüşkönün baarı körüp turat.
Adatınça Abılay söz alıp:
– Endi kırgız men şek ayırmasak bolmaydı! Aytkan sözim şet körseñ, anau
şaldar kalıs. Talas, Şüy jagında şekti osı Tügüskenge ornatuuga boladı. Onan arı
Ulandın uşı1 men Şokpardın belinen Irgaytıga2 şeyinki oñtüstük-soltüstük
kazaktıkı bolsın. Kane karagım, kırgız ogan ne deydi? -deyt.
Tülöberdi:
– Bul sözüñüzdü tak aytıp, elime jetkireyin. Birok taksır, öz atımdan bir ooz
söz koşom. Kırgızdın kanı köp tögülgönün bilesiz, çek ara Talas suusu 3 emes, andan
arı Kiçi-Buurul – Çoñ-Buurul, anan Küyük4 menen tuura Tüymökentten Talastı keçip,
Abılkayırdan5 janagı siz aytkan Tüyüşkön, Ulandın uçugun basıp, Teskey,

Mümkün azırkı Çu şaarının tündük-batışındagı Ulanbeldi aytıp jatat. Al

Betpak-Talaa, Moyun-Kum, Söksööl-Talaanın koşulgan jerinde jaygaşkan.

Azırkı Kordoy oodanındagı Nogoybay aylı murun Irgaytı bolgon. Mından

tışkarı Çüydün oñ kuyması (At-Jayloo toosunan çıkkan suu) Irgaytı, Kakpa-Taş j.
b. dep atalat. Birok bul jerde söz küngöy-teskey Irgaytı tooloru jönündö jürüp jatat.

Çüy suusu azırkı Kazakstandagı Kızılordo menen Jambıl oblastının çek

arasına jakın jerdegi Akjaykın kölünö jakın jerden sooluyt. Talas suusu ÇolokKorgondun çıgışında jaygaşkan Akjar kölünö kuyat. Baygara – Betpak-Talaa menen
Balhaş kölünün ortosu, Akbakay ayılını tündük-batışındagı böksö too. SöksöölTalaanın çıgışı, Mayjarılgan kırka toosunun tündügü Jambıl toosu dep atalat.
Uşul arada Kökçö-Too menen Tügüşkön jaygaşkan. Tilekke karşı, atalgan toponimder
kiyinki jarık körgön kartalarda jolukpay kaldı.

Küyük azırkı Taraz şaarının batışındagı bel, anın tündügündögü böksö

toolor Kiçi-Buurul, Çoñ-Buurul; al emi şaardın tüştük çıgışındagı too Tek-Turbas
jana Boto-Moynok dep atalat.

Azırkı

Kökdönön, Maldıbay

aylının

tündügü,

murunku Yubileynoe

kıştagının janın aytıp jatat.
Çokmordun1 belin aşıp, anın kaykısı bolsun. Ar jagı İle, Sarıtokumga çeyin
kırgızdıkı bolup, çekti oşol Sarıtokum kılalı. Oşondo kalıstık bolor -dep sözün
bütürdü.
Munu ukkan Abılay kaykaya kalat, ayak jagında oturgan Tölö biy ozunup:
– Apırım au! Kazak endi ne deytin? Kalmak şapkanda, jarım kalkıñ tau işine,
jarımı Anjiyanga oyısıp ketti edi. Anau Küyiktün beli men Burıl, Tüymökent men
Abılkayır, Tüyisken ne degen jerler? Ulandın uşı, Şokpardın beli dep tursuñ?
İle, Sarıtaukumga şeyin degeniñ odan dagı sumduk goy? Ayta otır karagım! Jas
turıp, mınaunı kaydan uktıñ? -dep iydi.
Anda Tülöberdi:
– Ar bir adam özünün tuulup-ösüp, kindik kanı taamp, kiri juulgan jerin bilip
jürüü mildet. Al jerde kırgızdın kanı dalay tögülgön. Siz bilbeseñiz, mobu oturgan
çaldar biler. Alardın ölümü beker ketpeybi? -deyt.
Oşondo Abılay baş iykep:
– Senderge aytıp jürgen bala osının özi goy, -dep Tülöberdini söömöyü menen
körsötöt.
...Eline kelgenden kiyin Esenkul Tülöberdini ugup oturup:
– Irasın aytıpsıñ! Sen ekööbüz köçüp kelip orun algıla dese til
albagan sarıbagış, sayak, bugu, solto, kuşçu, saruu, kıtaydın jerin talaşıp jürüp
ötmöy bolduk. Başı Kızıl-Kıya Santaş, ayagı betegelüü Koytaş kayda emi?
Kaysınısın aytalı? -dep, kabatırlanıp, açuusu menen dagı dalay söz ayttı. Al
armanın Tülöberdi eç unutpay jürüp öttü.
Kiyinki jılı kazak, kırgız süylöşüp, sarıbagıştan Esenkul, Atake; soldon
Tuuma biy, Mama biy; soltodon Kebek, Tülöberdi; sayaktan Kaçıke, bugudan Birnazar
bolup, çek ara taktap kelişti. Oşonu menen kırgız, kazaktın çegi batışı Çatkal too
kırkasınan kesip Terstin suusu, andan Küyük menen Tülkübaştın beli, Kiçi-Buurul,
Çoñ-Buurul, Boroldoy, Kara-Too, Tüymökentti janıp, Kuragattının Çüygö kuygan
jeri, Çokmordun beli menen Üç-Almatıga andan İleni jeektep ötmöy boldu2.

Han-Too menen Kindik-Toonun ortosundagı bel, azırkı Çokmor stantsiyası.

İ. Andreev boyunça: «Taşkent şaarına seksen çakırım jetpey, Kukan şaarına

(avtor bul jerden İkandı Kukan [Aristovdo «İnak»2] dep jañılıp jatat, antkeni
aralıgı dal kelbeyt, anın üstünö «jetpey» [«ne dohodya»] dep, öz emgeginde al Orto
Aziyanı Orenburg asker liniyası arkıluu salıştırıp karagan; başka jerinde Kukan
«Taşkent şaarınan arı, Çirçik suusunun artında») jakın Tsuy (Çüy) suusunan
Sarıtokum kazakka tiyip, kırgız-kazak «ötkön-öttü, ketken-ketti kılıp, mından arı
dos, tamır, kuda bolup jürölü» dep, çıbıgın kırkıp, bütümün çıgarıştı.
Kırgız-kazak çegi taktalgan jılı kapısınan Abılay kaytış bolup, söögün Kojo
Ahmettin kümbözünün janına koyuştu.
Al kezde adamdın emne sebepten ölgönün tak anıktagan azırkıday ilim jok.
Torolup alsa boldu, köçmön el ança-mınça ooru-sırkoogo moyun berbeyt – ajalga
karılık menen atılgan ok gana sebep bolgon kez. Başkanın baarın kudaydın buyrugu
dep bilişçü, oşonduktan biz azırınça Abılaydın ölümünö da oşondoy «buyruk»
sebep bolgonuna işene turalı.
***
Beldüü kişisi bolboso, bel-belge çıgıp, bir-birine joo bolgondor köböyöt.
Abılay ölgöndön kiyin kazak uruuları bir-birine jol berbey, öz bilgenin kılıp, ar
kimisi ar bölök, tegeregindegi koşunaları menen jöölöşüp kirdi. Oşo kezdegi
kırgız tarıhı kanga juurulup jaraldı. Bir künü çin askerine bet kelse, artınan
kazaktar dayar, kazaktarga bet alsa, artta çin askeri turat, argasız tuş tarapka
kılçaktap turgan kez.
...Edildin Ural jak jeegindegi tulañ atçan kişiden biyik ösçü eken. Orus emes,
büt Evropanı toyundursa bolmok. Ölkönü başkaruunu tartipke salgandan kiyin
Ekaterina II orus dıykandarın Edildin sol öyüzünö köçürüp, alardı oturuktaştıruu
jönündö manifest çıgardı. Birok al jakka köçö turgan kişi jok bolup çıktı! Akırı
karıp kalganına karabay akıldı M. Lomonosov taptı. Al jakka köçö turgandar
tabılbasa, anda oşol jerde jaşagan eldin baarın öz aldına karatıp aluuga bolot eken.
Natıyjada 1762-jılı Sibir asker liniyası tüzüldü (esibizge dagı bir jolu
salalı, uşul jılı Kulja çebi da tüptölgön). Uşintip, tuş tarabınan kısımga
kabılgan kazak biyleri anın öçün tooluk kırgızdan aluuga kirişti. Alardın biri
Itış sultan1 ele. Dembe-dem kol salıp, eç tınçtık berbey koydu. Abılay ölgöndön
kiyinki jılı Esenkul baatır anı da Üç-Almatıdan kolgo tüşürdü.
...Dagı bir künü könüp kalgan adatın karmatıp, kezektegi jürüşkö dayardanıp
jatsa, çak tüştö kapısınan on-on beş kişi payda bolup, ayılga jakın jatkan kalıñ

imerilip, İle darıyasının taralmasınan ıldıy, Balhaş kölünö jüz çakırım jetpey
çektelgen. Bul İle darıyası kaysaktar menen bölgön sıyaktuu ele kırgızdardı kıtay
mamleketinen da bölüp turgan.

Kazakça Itıs, orusçası Tız.
jılkını sürüp jönöyt. Itış oşondo üç jüzgö jakın kol menen alardın artınan udaa
çıgat. Jete bergende 80ge jakın atçan kaptaldan kaçırıp kelip, kazaktardı sayıp,
arasında Itış bar, jüzdön aşıgı kolgo tüştü. Baası bıçılgandan kiyin kolgo
tüşköndördün tuugandarına ayttırıp, satıkka çıgarışat. Oşondo Itış sultan öz
baasın özü bıçıp, jılkıdan jalañ bir öñ kılıp, miñdi, aga koşup, aldına külük atı
menen jakşı körgön tokolun sunuş kılat. Bul okuyanı birinçi jolu ukkan A.İ.
Levşin köçmöndördün mınday saltına tañ kalganın jaşıra albayt. Itıştın
tokolunun atı Bayan suluu eken. Anı Şooruk alıp, andan Muradil, Nuraalı degen eki
bala tuulat. Kiyin alardın tukumu «ak köynök» ataldı.
Uşintip, jölök bolo turgan adamdar közdön uçkan ubak keldi. Atışaarga eski
joo, berişeerge eski dos jakşı degendey, dos, tuugan, kuda-sööktün paydası uşunday
mezgilde kerek bolot. Tegeregin kara bulut çulgap kelatkanın körgön Esenkul koluna
algır kuş, aldına tañdamal kırk jorgo salıp, uulu Kubattı Kokondogu Narbotogo
atkardı. Al ilgerten Şooruktun tukumunan başka kırgızga jakın bolgon emes degen
ümüt ele. Birok, anın da şayı oop turuptur. Törö-Korgondun begi, bir tuugan inisi
bayagı Ajı kozgoloñ çıgarıp, oşonu menen alek eken1.
Narboto biyden kiyin Esenkul sol tuugandarın öz jagın tartuuga kirişti. Söök
jañırtuu degen oşo. Murunku muun ötkön sayın aralar alıstay beret. Kızı
Kanımjandı Berdikenin kiçüü uulu Toyçubekke bermey boldu. Uşundan ulam
Taalakenin eleçegine baylanışkan okuya çıgat. Al keede özünön kiyinki okuyalar menen
almaşıp aytılıp jüröt. Çınında Taalakenin eleçegi jogolgon okuya kızdın sebin
jetkirip barganda bolgon. Birok joldon tosup turup, ukuruk menen ilip ketip emes,
kadimkidey konok bolup tamak jep oturup, anan daarat alıp kelgenden kiyin, eleçegin
tappay kalat. Janıbek aga jıgılıp, oşol jerden ele Taalakenin aldına tüşkön.
… Janıbek baatır mal semirdi dep, küzdün künü janına inilerin alıp, BetpakTalaadan arı barıp, jurt kotorup, kıştoogo köçkönü jatkan kazaktardın çoñ ayılın
akmalap jürüp, eki miñge jakın jılkı alıp, kayra tartat. Kün katuu suuktap kalgan
kez, ulam tosot kılıp, jete kelgen kuugunçulardı jaylap jürüp oturat.
Ay-Too, Kan-Toogo jetkende, tıñıraak beş-altı jigiti bar eken, bolgon
jılkını oşolordun aldına salıp, Esenkuldun ayılın karay aydattırat. Özü şaşpay,
«baatır jılkını körüp ıraazı bolsun» dep, ertesi kelse, ayılga at çabım jetpey
Esenkul bir neçe çoñ üy tiktirip, jigitterin küttürtüp koyuptur. Soyuşu dayar, baldar

Kiyin Ajı Ulukbek, Şeralı, Bekuul degen üç uulu menen Çatkaldagı

kırgızdardın arasına ötö kaçat.
çurkap, künü-tün ookat kılıp jatat deyt, Janıbek ıraazı bolo, jayma-jay jatıp
kalat. Bir kün ötöt, eki kün ötöt, birok, Esenkul taraptan attuu-baştuu kişilerden
biri da basıp kelip, Janıbek baatırdın jayın surap koyboyt. Tigiler dagı eki-üç
kün jatat, aldılarına kelgen tamagın jep. Anan tınçı kete baştayt.
Baarınan tınçı jogu Janıbek eken:
– Baatırdın munusu kanday ıya? Atası ölsö dele akırı uguzat, kızın bergisi
kelbey kalsa açıgın aytpaybı? Je aydap kelgen maldı azsıntıp turabı? -dep, sakalduu
biröönü tañdap, Esenkuldun ayılına atkarat.
– Mından artık kütö albaym baatır! Sapar karıp, kayta turgan ubak boldu,
kanday joop bolso da ak debeym dagı, kök debeym.
Jibergen kişisi baatırdın ayılına barıp kelgiçe Janıbektin öñü bozorup,
sakal-murutu birindep, belindegi kemerin mıkçıp kalgan kezi eken. Bayagı janına
köçük basıp:
– Esenkuldun özünö sizdin sözdü ayttım, bolgonun bolgondoy kılıp. Men ugup
bolgondo, akırı kızdın barar jeri küyöö. Birok Janıbegiñ ak kelbeybi? Erteñ ele
jılkının eesi kelip, malın taanıp alsa, büt ayıl uyat bolboybu dep, anan Janıbek
baatır kança jatsa da meyli, kelgen kişi konok. Kerek dese jılkısın aydap ketsin,
men ıraazımın. Baarı tügöl turat dep ayttı, -dep Esenkuldun salamın aytkanda,
Janıbek baatır ordunan tura kalıp:
– Tü-ü ata! İttik kılgan ekenbiz. Arttan kuugunu kelse koşo baylap, baatırdın
közünçö jılkının başın boşotup alayın debedim bele. Emi bolboy kaldı. Aydagıla
jılkını. Bir konboy Ketmen-Töbönü aşırıp taştap, kayra tartkıla. Orduna büt
saruu degendin jılkısın alıp kelesiñer! Kelgende meni tak uşul jerden tabasıñar, dep, özü kalıp kalgan eken. El içinde aytılıp jürgön Esenkul baatır menen
Janıbektin bir-birine taasın aytkan belgilüü sözü oşol:
– Ar kimdi talap-tonop, jep jürüp, tişiñ kalbay kalıptır. Emi başıñdan
ajırap kalba, abayla, - dese, Janıbek buydalbay:
– Aytkanıñda kalet jok. Kuday-taala tişteektin tişin alam degen, tişim
oşonun buyrugu menen tüştü. Birok, aga koşup körönööktün közün alam, tebeneektin
butun alam deptir, aldırgan jagınan özüñ dele kur emessiñ, -dep külüptür.
Joo betinde jürgön baatırdın jaratı köp bolot, mınday ençiden Esenkul da
kur kalgan emes. Eskergender nayza, kılıçtın tagı köp ele, kaptaldan atılgan barañdın
ogu buttun söögün talkalap, oşonun ayınan bir jagına sıltıp basçu deşet. Uşintip
Esenkul menen Janıbek kudalaşıp, kiyinçereek inisi Toyçubek kaza bolup, al kezdegi
eldin saltı boyunça kelinine özü üylöndü.
Itıştan kiyin Berdikojo çıktı...
Çek ara taktalıp jatkanda Abılay Tülöberdige, «baskalar tınış alsa da,
Berdikojo eş kulak aspaydı. Endi sebepsiz zalalı tiyse ogan sauap jok» deptir.
Oşentip, kırgızdın dagı bir baatırı – aytıluu Nışa baatırdın kaza bolgon jerine
jettik....
Joo degende baarın taştagan jigitter bir künü oturup:
– Oy, bul Berdikojonu tıyuuga bolboybu? Takır tınçtık berbeyt, aldın tosup
turup, jini kagıp salbaylıbı, -dep süylöşüp, çalıp kelüügö attanışat.
Nışaa baatırdın seksen üç jaşka bargan kezi eken, ayıldan çukul ötüp baratsa,
özü döbödö oturuptur, alıstan taanıp, «koy, uçuraşıp, bata suray keteli» dep, kayrıla
kalışat. Erigip oturgan okşoyt, «daam ooz tiygile» dep, üyünö kirgizet. Joogo
baratkanda emne aytılmak ele, sözdön-söz çıgıp, murunku baatırlardı eskerip,
körgönün koşup, «men mintip, al tigintkenin» aytıp, koburaşmay. Nışaa da jaş
kezin estep, «ata körü, kayran jaştık» dep, sanın mıkçıp, anan, attanaar mezgil
kelgende; «joonu çaap, aman-esen, oljoluu bolup kelgile, jigit piri koldosun» dep,
batasın berip, kala berdi. Jigitter uzagança üyünö kirbey, karap tursa, oyun-külkügö
kana elek jaş tokolu artınan:
– Ee baatır, kartayganıñ uşu da. Murun jortuul dese toktoçu emes eleñ. Emi
özüñ kalıp, sözüñ ketti, -deyt.
Kırgızdın birinçi duşmanı namıs – tokolunun oozunan uşul söz çıkkanda,
«çakır kayra» dep bakırıp, şaşa-buşa tuulga-zootun kiyip, jigitter kelgiçe dayar
bolup kalıptır. Ança uzay elek nemeler kayra tartıp, atın tokup, tuura tartıp
berişet. Bolor iş boldu, tokolu eerdin kese tiştep, ayla jok nayza, kılıçın taap,
kolgo karmatat. İlenin ayak jagı taralma say-say bolup, Köküm-Bulak degen buytkaluu
jer eken, oşonun oozun tosup jatışsa, bir künü 70 – 80dey kol menen Berdikojo kelet.
Tuştan ötö bergende «al» dep, at koyuşat, Nışaa aldıga çıgıptır, jetip, nayzasın
suna bergende, atına ok tiyip jıgılat. Eki jak teñ jan ayabay salgılaşıp, Nışaanı
ajırata albay, kazaktar anı ayılına alıp ketişet. Kabar boloor, satıgın aytaar dep,
dep kütüp jatıp, jıl ötkörüp jiberişti. Akırı Nışaa tirüü emes ekenin ukkanda:
– Nışaanın kunu alınbay kalat degen emne? -degen Esenkul baatır Berdikojonu
birotolo tındım kıluunu çeçti.
Sayak, sarıbagış, buguga kabar ayttırıp, kalıñ jılkısın Kapçıgayga jakın
Jeñ-İçke, Ak-Ölöñ, Kara-Turukka taştap, çalgınçıların akmalatıp koyöt. Bir künü
jılkıga tiygende, Esenkulga kabar jiberip, kalganı körünböy, artınan añdıp jürüp
otursa, kazaktar İlenin oñ jeeginde Çoloktun toosu degen bar, oşogo kelip, Çolok210
Jiyde suusunun boyuna toktoyt. Köp uzabay arttan Esenkul jetet, köp kazak deyt, aydap
kelgen jılkının içinen jaraganın jarıp, şapar teep jatkan kezi eken. «A-a,
ajalıñdın jetken jeri» dep, karap oturuşup, oçoktogu ot öçüp, japırt uykuga
kirgende Esenkul «al!» dep aykırık salat, oşondo kırgızdar kurçap kalıptır.
Kazaktar kol kayırganga alı kelbeyt, ertesi erteñ menen çaçılgan mal, kazaktan kalgan
kural-jaraktı jıynap, kolgo tiygen oljonu bölüşüp bolgondon kiyin, tündö tokoygo
kire kaçıp, aman kalgan bir neçe kazaktı taap, karmap alışat. Tapkanın ulam baylap –
al zamandın saltı oşol – soltolor Nışaa baatırdın arbagına dep, kolgo tüşkön
birinçi kazaktı oşol jerden muuzdap, kurmandık çalat.
Jortuulga çıkkandardın içinde sarıbagıştın jantay urugunan Bokturbay
degendin uulu Kudaybaktı dagı bir joldoşu menen tokoydun için karap jürüp, bir
kazaktı karmap alışat. Üstüñkü erdi jırık, közündö agı jok, baarı kızıl, boyu uzun
dalıluu, sakal-murut çıkpagan, toroy kişi eken. Al Kudaybaktıga kayrılıp: «kazakta
dosı jokpen sırlas, dosı köppen sıylas dep bir, dos baska karar, duspan ayakka karar
dep eki, tüsi igiden tüñilme dep üş aytadı. Tik karadıñ, közi jok baatırga oksaysıñ,
dos bolaylı» deyt. Sözünö eköönün içi jılıy tüşüptür, «bir kazaktı alıp barıp, atak
almak belek» dep, jakın jerde jürgön bir attı karmap kelip, mingizişet. Anda kazak:
– Baatır! Tagı kazakta dos bolgan adamga tartu beredi. Endi şart alay-bılay
bolıp tur. Alayda özüñö teñ kör. Eñbegiñ beker ketpeydi, attardın işinde taptan ozgan
jüyrük Koyküröñ degen kıska bakay at kaldı. Tapkan adam janı jay aladı. Artkı sol
ayagı ak, -dep, belgisin aytıp, -endi baurım atıñdı aytsañşı, dosımdın kim ekenin
bile jüröyün, -degende, attarın aytışat. Anda al özü bastıra berip: «menin atım
Berdikojo» degende, berki eköö sanın mıkçıgan boydon kala berdi.
Oşol ele jılı süylöşüp alışıp, Kuljadan kıtaylıktardın 1500 askeri,
Berdikojo 500kö çukul kol jıynap, Karatal-Bıjıdan kelip, İleden jolugup,
Ketmendin etegi, Kırgız-Say, Çoñ-Ak-Suu, Kiçi-Ak-Suunu jaylap jatkan kırgız
ayıldardı tıp-tıypıl kılıp çaap ketişti. Uşundan ulam «Kudaybaktını kuday
kaktı» degen ılakap1 kaldı...
Oşondo «saga kılbasak» dep, kiyinki jılı küzdün künü taruuga orok salgan
maal, Esenkul baatır Mırza menen Börübaydı çakırtıp, Berdikojonun daynın bilip

Kudaybaktının tukumunan kiyin Respublikaga belgilüü Kayıp Otorbaev, Kakin

Sulaymankulov degender çıgat. Tarıhçı B. Soltonoev da Jantaydın Dayırbeginen
tarap, oşonduktan, uşul okuyadan ulam manaptar jantay uruguna kastarın tigip kaldı
dep esepteyt.
kelüügö attandırat. İleden ötköndön kiyin kündüzü bekinip, tünküsün jürüp
Kulanbaşı, Kökçölüü degen jerge kelişet. Köz baylanıp kalgan kez, badaldın
arasınan kazak jaktı karap oturuşsa, süylöşüp algansıp al jaktan da biröö kelip,
kırgızdar taraptı köz sala baştaptır. Börübay emne kılaar eken degensip, başındagı
tebeteyin alıp, tömön karay ırgıtat. Bayagı kazak dagı bir az oturup, artka tartat.
Börübay bilinbey, artınan jönöyt. Jatkan jeri ança alıs emes eken, bayagı kazak
joldoştoruna kelip:

-Kişi körünböyt, bir kuş bar eken, menden çoçup uça kaçtı, -deyt.
«Birotolo Berdikojonun daynın bile keteyin» degen Börübay alardı eerçip
oturup, ayılga jetkende, aldınan Berdikojonun özü çıga kalat.

***

Berdikojo erikkeninen kolgo tüşkön Börübaydı künügö bir maal ermek kılat.
Bir künü tüş ooy, ayılga jakın Ayak-Karool degen döböçögö alıp çıgıp, kırgızdarga
kamınıp jatkan kolun körgözüp:
– Oybay au, Sadır baatırdı jayragan kolım osı goy. Kunun alatın kırgız
kalmadıbı? Laşın adım, karşıga baatır Esenkul kayda? Kaşan keledi? -dep bir top
mazaktayt. Kökçolok degen külügün janınan çıgarbay, otkoro jürçü eken, bir kezde
Börübay andan közün albay oturganın baykay kalıp:
– Baurumdun közi jüyrüktön ötip ketti. Baylap salıñdarçı! -degende, jigitteri
kolun kayıştap, kıymılday albagıday kılıp kiyizge orop, bekem tañıp, een boz üydün
birine kirgizip koyuşat. Tündün bir ookumunda denesi nımşıp, tabarsıgı da tolot,
tañ atkıça dagı bir top, ayla jok, jatkan jerine koyö beret. Tizege çeyin kölküldöp,
bir azdan kiyin karasa, kayış jibip kalıptır. Oñoy ele çeçilet, anan arı-beri
togolonup, kiyizden da boşonot. Eşikke çıksa, tegerek tımtırs, kırçoodo baylanuu
turgan Kökçoloktu körgöndö, «jolum bolmoy boldu, Berdikojonun tübünö jetet
ekenbiz» dep, şaşpay külükkö minip, jatkan jerin kündö körüp jürgön neme oboçodogu
boz üygö kelip;
– Oy, Berdikojo, koş. Men kettim! -degende, tigi:
– Jüyrügüñ kut bolsın! Endi Kökşolakka jete turgan at jok, bara goy karagım, dep, kala berdi.
Kökçoloktun küüsünö oşondo kandı Börübay. Çöldü-çöldöy, sazdı-sazday körböy
çurkagan janıbar eken, oşonço jerdin uzaktıgı bilinbeyt, aylına kelgende karasa,
jaldın aldı kiçine gana terdeptir. Kelse, eldin ümütü Börübaydan üzülö elek, Esenkul
baatır, «ölüü je tirüüsün bileli, soltonun baldarı kelsin» dese, Tülöberdi:
– Oy, oşo sarıbagış menen soltogo ıraazımın. Jalgız Börübay üçün kol
kurabay ele koyölu. Kazak kelip, ayıldan baylap ketken jok. Özü barıp kolgo tüştü, -dep
soltonu toktotup turuptur.
Körsö, berki joldoştoru kütö-kütö, «ay tañ, şok bala ele, birdin içinen çıktı
je kazık moyun kazaktın jolu boldu, emi kanday kılabız?» dep, Esenkulga uguzuşkan
eken. Kelgenden kiyin Börübay Berdikojonun kabarın aytıp, «Azır alıska ketkendir,
jete albay kaldık. Jer kurgaganda çıgalı. Jo-ok, kütö albaybız deseñer, bayagıday
azgırık kılsak özü kelet» deyt. Kordoydun ızgaarı küçöy baştagan maal, Esenkul
Türgön, Isık, Talgarda oturgan ayıldardı Çüygö köçürtüp, soltodon Kebekke aytıp,
keñeş kılat. Atake baatır, Kebek, Börübay, Mırza dagı başkaları kelet. Oturganda
jaştar:

– Sarıbagış, soltodo «kele bakan kuu soyul» baatırlar köp. Uruksaat
berseñizder oşolordon azıraak kişi barıp, Berdikojonu bir kaptap kelsin, sizder
kalgan kolgo baş-köz bolup, elge kayta beriñizder? -dep, uluularına kayrılışat.
Esenkul aga könböy, Atake menen Kebekke karap:
– Siler kalgan-katkanın jıyıp alıp, eldin artınan Kordoygo kete bergile.
Kırgız ketkenin uksa, çarçagan kazak tınç jatıp kalar. Uşunday kezde üstünön çıgıp,
ekinçi kayrılgıs kılalı. Boyuña işengen talapkeriñ bolso kal! Keçee bata bergenimde
kazık moyun kazakka salam dep, Börübay balaga ubada kılgam, men anı alıp, alarga başköz boloyun, -deyt Esenkul. Anda baarın ugup, unçukpay oturgan Mırza:
–Tülöberdi abam köçürö kelgen kırgızdardın içinde uşunday, ar jumuşka
jaraktuu Aça degen tıñ jigit bar. Kazaktan ayrıp bolboyt, -deyt.
Çakırtıp körüşsö, çın ele kazaktan ayırması jok.
– Barıp, Berdikojonu bilip kele alasıñbı? -deşse, makul bolot. Anı jasantıp,
kazaktarga jiberişet. Kış tüşö elek, küz aşının ayak çeni, tün uzarıp, koñur suuk
tüşüp kalgan ubak, Atake menen Kebek eldin artınan ketet. Aça bolso Çoñ-Kalkan,
Sırt, Dolon-Too, Miñşükürdü aylanıp, Böyön, Ak-Suunu jeektep, Balhaştın jeegin
karay jönöyt. Ayıl köböyüp kalıptır, jolukkan sayın kazak tuugandarı bee soyup,
jolgo salıp koyuşat. Akırı, Jıldız menen Tañsıktın jeeginen Berdikojonun
ayılın taptı. Jolum üydön toksondu tegerete tigip, özü ortodogu çoñ ak üydö, joogo
attanardın aldında azıktın kamın körüp jatkan kezi eken. Aça kelgende taman çıkkan
bee soyup, al da konoktop jatıp kaldı. Açaga emne, konok bolup, jakında «jardamga»
kele turganın ubada kılıp, kayra tartat.
Berdikojonun jayın ukkanda Esenkul janına beş jüz kişi alıp, tüz ele
İlenin jeegi menen Uzun-Joldogu adırlardı aralap, tañ ata Jıldı-Toonun
etegindegi bir özöndün1 başına jetkende, Aça baatır «keldik» deyt. Esenkul kolun
ekige bölüp:
– Bizdin izdegenibiz Berdikojo. Kayaşa kılbasa, tiybegile! Men ün salıp,
ayıldın ortosun közdöy jürüp berem. Siler oşol ündü ulay kelgile, -deyt. Börübay
ayagınan, özü Açanı janına alıp, başınan tüşüp, «Jankoroz» dep uraan salganda, «kol
barıp, ayıldı kurçap kalgan» deşçü eken ilgerki çaldar.
Berdikojo üyünön çıguuga ülgürböy, kılıçın alganga arañ jetişiptir.
Esenkul:
– Üydü kötörüp iygile! Özüm kirem, -degiçe Börübay:

Al özön azır da «Berdikojo» dep atalat.
– Baatır! Men kireyin. Karızım kalgan, -dep, bezildep jiberet.
Esenkul jok debey, üydü kañtarıp taştaganda, Börübaydı körgön Berdikojo
kaçırıp:
– Au, karagım keldiñbi? Aldımen Kökşoloktu minip kaşkanıñda osıl is
bolatın bilgem! -dep, olburluu neme balaga moyun berbey, it jıgılış bolup kalganın
körgön Esenkul Berdikojonu jakadan alıp, biyik kötörüp turup, «bayla!» dep, kayra
taştap koyöt. Uruş ayaktaganda bülgüngö tüşköndün büldürgüsünö tiygizbey, kazaktın
köbün koyö berdirdi. Berdikojonun üy-bülösün da boşotup, özün kayıştap atka tañıp,
jetelep alışat. Ayıldan alıstap, bir suunun jeegine jetkende:
– Daretke ülgirmedim, keudeden jan şıkkanşa auz-basımdı şaykap
alayın, kapir bolmasañar ruksat etiñder? -dep jiberdi.
Alıp baratkandar jok debey, kolun çeçe koyso, ötügünün konçunan şamşaarın
suurup çıgıp, koldun oñundagı jarakçan bir jookerdi bıçaktap kirdi. Mınday jan
keçtini körgön kırgızdar oşol zamat için jarıp, kol-butun jiliktep, kayra baarın
kursagına tıgıp, ölügün bir biyik taldın başına ilip salıp berişti.

...Bolboy, Esenkuldu eerçip atıp, uşul jürüşkö jeti jaşar Kalıgul degen
barat. Baydın uulu. Berdikojonu taap, murun kazaktar aydap ketken maldı çogultup,
alarga başka mal-mülk koşulup, köp oljo menen kaytışat. Aldıda köp jılkı, İlege
jakındaganda jer-jerler çiy-kuurayluu, suu jegen biyik jarluu kaşat köp, oşondoy
jerdin birine jetkende, bala bezildep, «abalar, uşul jerge tünöy keteli» dep, bir
neçe jolu suranıp jiberdi. «Oy, oñbogon çeçek, joldo ubara kılmay boldu» dep,
başında bolboy, birok çarçagandır dep, bir tüngö örgümöy boluşat. Kalıñ jılkını
bir jardın tübünö imerip, keç kirgençe ubakıt köp, baytal beeden karmap soyup,
söksööl, döñgöç çogultup, aloolonto ot jagıp, taş ısıtıp degendey, jaylanıp
kalışat. Kaşattın içinde üñkürçölör da köp eken, kee biri oşogo kirip ketet. Kış
bolso da, kün jılımık tartıp turat, anan körüp al, tün ortosuna jakın ızgaar şamal
baştalıp, tañga jakın toktoyt. Jılkı janıbar da bir nerseni sezip, biri-birine
ıktap, çogulup kalıptır. Añgıça arttan kar burganaktap kirdi. Ertesi tüşkö jakın
attın omuroosuna jetiptir. Aylana tunargan, kayda bassañ dagı kar uyulgup, betke
urup, közgö eç nerse körünböyt, bayagılar üç kün-üç tün oşol jerden jıla albay jatıp
kalıştı. Iras ıktoo, çiy-kuurayı da mol, malı da soo, oşentip kün açılgança
oturuşat. «Uşu bala bolboso kanday küngö tuş kelmekpiz» dep, oşondon baştap
Kalıgulga köñül burup kalıştı.
Köp ötpöy, Berdikojonun kunun kuugandar añdıp jürüp, Esenkuldun Nayman
degen uulun eptep kolgo tüşürüp alıştı. Kalıstık kılıp, bul okuya kandayça
ayaktaganın kayra oşol tarıhçının öz oozunan ugalı:
Kazaktarga karaganda buruttar ötö baatır, birok ırayımsızdık
jagınan kazaktar alardan kem kalbayt. Mınday jırtkıçtık menen işke
aşkan ölüktün kegin aluu üçün Berdikojonun inisi Akayak, uuldarı Lepes
menen Çoko bir künü buruttarga karşı attanıp çıksa, jolu bolup, bir
biyinin balası kolgo tüşöt. Anı ayılga alıp kelgende Berdikojonun köp
ayalı tutkundu öz kolu menen öltürgülörü kelip, ar biri bıçaktap, al
şorduu oşol jerden kaza boldu...
Uşul jılı Atake baatır menen çoguu Çüygö kıştap, kiyinki jılı Esenkul
ertelep İlege köçüp, aylın Bakaydın toosunun çıgışına tikti. Anın artınan Atake
baatır da Çelekke köçüp, öyüz-büyüz Süttüü-Bulak, Çuñkur-Çaktı jaylap, küzündö BeşKaragay degen jerge oturup kalat.
Emi kezekti Atake menen Esenkuldun çatagına bereli.
…Kırgız saltında ança-mınça jeñiş je bayge menen oljo bolobu, anın narkbaasın karabay, köp uçurda jakın sanagan uulu kişinin birine ıygarıp koyuşat.
Eköönün çatagının köz körbögön uçugu dal uşu adatta jatat. Başında Tülöberdi
kazaktarga barganda, Esenkuldun atı atalganı jakpay, «közüm tirüüdö meni aytıp
koyboybu, ölsöm bir jön» dep kapalanıp jürgön. Berdikojo ölgöndön kiyin Nayman
kazaktardın koluna tüşüp, şeyit bolso, «ee, el başında jürgöndör uşintip köbüröök
çıgım bolot da» dep koyöt. Anan, öz atınan orus biyligine elçi attandırdı. Munusu
jolum uluk degeni ele. Birok orus padışasına attangan elçiler ubagında kaytpay,
alardın da agayın-tuugandarı bar, Atakenin üstünön Esenkulga dattanışat. Anda dagı
unçukpayt. Akırkı jolu Esenkulga kelatkan Kokondun elçilerin joldon tosup, öz
ayılına kayrıp alat. Çatak uşundan baştaldı. Jetet degeni okşoyt, açuusu kelgen
Esenkul Üç-Almatıdan attanganda, agası aylın köçürüp, sekirtmelerine karabay, tünü
menen Şatının bir ayak joluna karagay töşötüp ötüp, Santaş-Karkıradagı Şapak,
Birnazar tuugandarına kelip:
–Esenkuldan çıktım! Tuugan dep kabıl alsañar kaldım, jok deseñer, mañdaydagı
jazuu, -dep, maseleni kabırgasınan koyöt.
Şapak kantsin, eki jakka teñ tuugan, elin çogultup:
– Emi kanday kıldık? Orozbaktı menen Döölösbaktı emçekteş. Kança jakın
bolsok dagı bizge karaganda Atake baatır baarı bir Esenkulga çukul, -deyt.
Oturgan çaldar:
– Atake baatır dagı oşon üçün karaan kılıp keldi. Bizden artık tuuganı jok.
Anan sayaktarga barabı? Çoñ baatırdın sözün eki debey turgan nemeler anı batırbayt.
Koy baldar, batırbasak bizde bet kalabı? -deşet.
Oşonu menen, «bir uydu müyüzgö çapsa, miñiniki zırkırayt, teñ tuuganbız,
agasın çapkısı kelse bizdi koş çapsın» degen bütümgö toktoşot. Atake baatır
uşintip Küñgöy Ak-Suuga oturup kalat.
Kızıgın kiyinkiler çıgardı, «emçekteş» degen sözdü kuup. Ökünüçtüüsü,
mınday jomoktordun jakında gana payda bolgondugunda. Al boyunça Atake jurtka
kaltırıp ketken Karamırzanın balasıimiş. Birok, Karamırza Mırzakul menen bir
tuugan. Mırzakuldan Şapakka çeyin altı ata. Demek, Karamırza Manap menen doorloş
jaşagan. Manap Atakenin beşinçi muundagı atası je Karamırza – Atakenin ortosunda
jok ele degende jüz jıl jatat. Anın üstünö Atake Anjiyan tarapta tuulup, Belek
baldarı menen kalmaktı karalap kalganın aytkanbız…
Munu menen koşo Esenkuldun kaarduu biy bolbogonun dagı eskerte ketişibiz
kerek. Joo jüröbü, jıyın bolobu, baatır ekenine tayanıp, jada kalsa özün katardagı
jookerden jogoru koygon jok, sözünö da, işine da tak jürüp öttü. Bir jolu özü ayılda
jok eken, tonduu baldarı ar kimden kaguu jep, bir nersege taarınıp, keç küzdö çoguusu
menen Çelekke ketet. Köp kündön kiyin Esenkul ayılına kelip, bolgon işti ugup,
janına beş-altı kişi alıp, baldarın izdep çıgat. Çelekke kelişse, kar tizeden,
bayagılardın keesi üy tigip alıp ookat kılıp jürsö, aytmayınça eçteke jasap
körbögön ekinçi biröölörü kapa bolup, suukta bük tüşkön boydon jatkanın köröt.
Oşondo Esenkuldun açuusu kelip, «kudaydın kaarı, öz janın bakpagan kimdi bagıp
jırgatat» dep, alardı oturgan jurtuna taştap, ookat kılıp jürgönün baarın kayra
köçürüp ketet.
...Nayman kaza bolgon okuyadan köp ötpöy uuldarı, «emi agala sakal atabızdı
aldıga alıp, joo jürböy ele koyduk, Tokmok – birine jakın, ekinçisine alıs emes, bar
jagına teñ jer, çeçe turgan maseleni uşul jerden çeçiñiz» dep, Esenkuldu KiçiKemindin Çüy suusuna kuygan jerine köçürüp kelişti. Azır da «Esenkul-Kapçıgay»
atalıp, 1924-j. jer bölüştürüüdö kazaktına ençisine ketip, sovet biyliginin
tuşunda al jerge «Enbek» degen ayıl ornodu. Arkı beti «Köbüktüü», al «Kara-Koñuzga»
kuyat.
Uşintip, Esenkul baatırdın jaşı jetimişke jetip, arga jok at jalındagı
jaşoosun toktotup, eline bir jerden biylik kılıp, keñeş berip kaldı. Karıp kalgan
kez adam balasının baarına ele kıyın, ömür boyu bir jerde oturbagan kişige ogo beter
oor bolot. Özgöçö Almabaş külüktün aylası ketti. Kulun kezinen takay çuu üstündö
köngön janıbardın otuz asıy jaşka tolgon uçuru, agıtıp jiberse da, ayıldan
alıstabay, jalgızsırap ottoyt. Soyup aluuga kol barbayt. Anan Şaamurat degen uuluna
ayal alıp bermekçi bolup, Talastagı saruunun içinen boşmoyun urugunun bir kızına
kuda tüşöt. Aga söykö saldırarda, başına ak kebez baylatıp, kalıñdın ana başı
kılıp Almabaş külügün aydattı.
Oşentip, Esenkul uulun üylöndürgöndön kiyin jurt kotorup, murunku
jurtunan bir top alıs, jañı konuşka kelip oturat. Kündördün birinde tündün bir
ookumunda turup ketip, köpkö jogolot. Üy-bülösü ar kanday tüşkümöldöp, bir topto
bayagı eski jurt taraptan eki kaaran çıgıp, ayıl tarapka kele jatkanın körüşöt. Alar
Almabaş eköö eken. Mınday okuyaga öz közü kübö bolgon aksakal karıyalar baş
çaykagandan başka eç nerse alışkan jok. Örüşün taap keldi dese, Almabaş külüktün
örüşü emes, kıgı bir jerge dodo bolboy, eesi menen jaylabagan jeri kalgan emes...
Uşunu menen Almabaş külüktün izinen adaştık!!!

***
Okurmanım, düynögö türkük bolo turgan jan ali jarala elek, oşentip siz menen
bir top çoguu oturup, azıraak bolso da kaçañkı ötüp ketken adamdardın basıp ötkön
jolun koşo basıp, al doordun alda kayda kalganına karabay, bir sıyra köz jügürtüügö
jetiştik. Baarı öttü. Emi eñ ayagında başkı kaarmanıbız menen koştoşo ubakıt
keldi. Emese, kebibizdi oşol jakka buralı!
Adamdın jaşı jogorulagan sayın sezimtal bolo baştaybı je ömür boyu joo
betinde jürüp, emi mintip tınç alıp kalganına ıraazı bolbogondun kesepeti tiydibi,
aytor, el kıştoogo tüşkönn mezgil eken, bir künü erteñ menen baatırdın tili
bulduruktap, süylögön sözü bilinbey kalat. Esi çıkkan el tuş-tuşka çabarman
jiberip, neçendegen kıl tabıptardı aldırıp kelişti. Birok ooruunun sebebin taap
bergen jan bolgon jok. Tamırın karmap, karanday suudan baştap, kıtaydın kırma
kızıl darısın alıp kelip berse dagı eç jılış bolboy, kündön-küngö naçarlay berdi.
Akırı eşikke başkalardın jardamı menen kirip-çıgıp kalgan abalga jetti. Bir künü
tışka çıgıp, kayra kirip kele jatıp, bir tınımga toktoy kalat. Janındagılar too
taraptı üñülö tiktep, birdeme izdep jatkanın baykaştı. Kirip-çıkkan sayın
uşintip too taraptı karaganın koyboyt. Emne izdep jatkanı belgisiz, je jañsap
tüşündürüp berbeyt. «kündün jılıp, jaz kelişin samap jatabı» dep, boolgolop
koyuşat. Keede çoñ atası Mamatkulga okşop küngürönüp kalat, anısın eç kim
tüşünböyt. Anan bir künü keçke agala sakalın salaalap oturup, kıştın kıçıragan
çildesine karabay, akırın jañsap, boz üydün tuurdugun jogoru türüp koygula deyt.
Isuulap jatkan go deşken üydögülör aytkanın kılıp, tuurduktu türüp, başın dagı
bir az biyiktetip berişti. Kıştın künkü kün emne, tez ele batat, oşondo ıldıylap,
batayın dep, ulam ıldıylagan sayın anın nuru kır-kırdı çalıp kalgan kezde, Esenkul
baatır jazdıktarga jölöngön başın akırın burup, moynun sozo, kutu kaçıp bara
jatkan közün töş jaktan ayırbay, birdemeni izdegensip, üñülö tiktep kalat. Añgıça
bolboy ordunan obdulup barıp, bir saamga kata tüşöt. Kaçan kündün şoolası tarap,
küügüm kirip, aylana jakşı bilinbey kalganda gana janın jay aldırıp, tuurduktu
kayra tüşürö bergile degendey jañsoo beret. Oşondo bala-bakırası tuurduktu tüşürüp
jatıp, boz üygö çukul kelip kalgan eki arkardı körüştü! Körsö, alar jer-jerlerge ala
kölökö tüşö baştaganda, karın şamal üylöp salgan kırga salıp, ottookko tüşüp kelgen
arkarlar eken. Bayagı Esenkul baatırdın üñülö karap jatkanı oşolor bolso kerek,
janındagılar baatırdın jüzü bayagı joogo tiygen kezindegidey surdanıp, alı ketip
bara jatkan közdörünön kadimkidey nur jaynap çıkkanın körüştü!
Oşol ele tünü İleden çıkkan Niyazbek Esenkuldun jakşı körgön neberesin
janına alıp, atasının üyünö tüşöt. Atası menen körüşüp jatıp, «balabakırañızdın baarın ürpöñdötüp salgansız, öñüñüz jakşı, buyursa jazga jetpey
ayıgıp ketesiz» dep, köñülün akırkı iret kötöröt. Birok atasının içeer suusu az
kalganın bilip, tuugandarına «akırın kamıñardı körö bergile» dedi. Töşökkö
jıgılgandan beri birinçi jolu oşol Niyazbek kelgen tünü tınç uktadı. Uşundan bir
juma ötpöy, birdin ayında asman çayıttay bolup açılıp, suuk anık küçünö kirgen
kezde, tün ortosu, jıldız tolgondo Esenkul baatır bul düynö menen birotolo koş
aytışat. Esenkul baatırdın kabarın uguzganı bargan kabarçı çeber koşokçu eken,
Şapak baatırdın aylına at çabım jetpey:
Azapka salıp kırgızdı,
Ak şumkar sınduu kuş uçtu!
Alakanıñ boş kaldı,
Arman kün, elim uktuñbu?!
Kaygıga salıp kırgızdı,
Karçıga sımal kuş uçtu!..
Kapşıtıñ emi tolbostur,
Katı kün, kalkım uktuñbu?! -dep, koşup oturup, uguzdu.
…Oşondo, baykap turgan kişi bolso, başında suusar tebetey, beline
kümüştön kur kurçangan, altı-jeti jaştagı bir bala söök jatkan üydön karış
jılbay, başka nersege da alaksıbay, koşokçulardın aytkandarına kulak töşöp, köñül
koyup ugup oturganın körmök. Al Esenkuldun jakşı körgön neberesi Ormon bolçu.
Koşokçular eç kim menen işi jok, künü-tünü toktoboy, jalgız gana baatırdı koşup
jatıştı:
Kalmakka mingen buudanıñ,
Kañtarılıp tim kaldı!
Kaldaygan kalıñ kırgızga,
Emi, baatır..,
Kalkanıç bolçu kim kaldı?!
Oyrotko mingen buudanıñ,
Okuranıp tim kaldı!
Oñ menen sol kırgızga
Emi, baatır..,
Ogojo bolçu kim kaldı?!…
....Kalmaktı sürüp Kañgayga,
Kalıñ bir jılkı çubatkan.
Kastaşa kelgen duşmandı,
Katarı menen sulatkan!
Jöldüüsünö jüzdü algan.
Oljosuna kızdı algan.
Okton kayra tarpastan,
Öbölgü kılıp uzdu algan!
Oyrottor menen kıyraşıp,
Erdigine bizdi algan!
Ajal çirkin atkan ok,
Akırı soktu bul jalgan!..
Biri Şapak baatırga tuş kelgen bayagı kalmak kelin ele. Al kara jaak koşokçu
boluptur...
Bir kezde Atake baatır keldi, «bir boorum, meni kömböyt beleñ», dep. Bayagının
biri jok, katuu kartayıp, çıkanaktay çal. Orustarga elçi jiberem dep, kayra alardan
zapkı jep, bir top azap tartıp, jüdöp kalgan kezi eken. Kelip, baatırdın jayı kanday
kazılganın körüü üçün, bolboy, jölötüp-tayatıp jatıp, kazanaktın içine kirdi. Kirip,
biri uzun, biri kıska nayzadan ekini alıp, kıskasın tegeretip körsö kenen aylanat,
birok, uzunun imerse kazanaktın töbösünö keptele tüşöt. Oşondo Atake, «kördün
töbösün dagı ala tüşkülö» deyt. Kör kazgandar, «mından artık kör kazıla elek» dep,
kayaşa kılsa, «bul düynö baatırga tirüüsündö tar ele, jok degende jatkan jeri keñ
bolsun» dep, bolboy, kazanagın dagı keñeyttirip, aldındagı topuragın özü uşalap,
jumşaktap berdi. Kelgen kişi uşunça köp – Onbir-Jılgadan Buranaga çeyin üy
tigilip, baatırdın söögün bir jumaga karmap turup koyuşat. Kıştın kıçırgan
suuguna karabay, tögöröktün tört burçunan kelgender oşol bir juma boyu solkuldap
ıylap, akırkı jayga uzatışat. Eldin ayagı eki-üç ayga çeyin üzülböy turdu
deşet.Baatırdın jayı alıstan körüngüdöy bolsun dep, döñsöö jerden kazılat, oşon
üçün kokonduktar çebin anın kümbözünün janına salat 1.

Kiyin V.V. Radlov kokonduktar çebin ötö ıñgayluu salganın, orustar kurgan

çep sazga ayabay jakın, ötö ıñgaysız jerde bolup kalganına baylanıştuu çeptegi
Azır al kümbözdün tak ordu belgisiz...
Birok, kaçandır bir künü artındagı urpaktarı al jerdi sözsüz tabışat degen
işenim menen bayanıbızdın ayagına çıktık!

Ayagın başka bayandan aldık
...Ezelteden batış menen çıgış (je çıgış menen batış – orun almaştırsak
maanisi özgörböyt) birinçi madaniyat oçogu kay jaktan taragan degende, bir-birine
ıraa körböy, ar kimisi öz jagına oodara tartıp kelet. Kırgızdar bolso eki jaktın
zapkısın birdey tarttı!
Bizdin bayandan jarım kılım kiyin kelgen general-gubernator G. H. Gasforddu
kırgızdın ötkön tarıhı eç kızıktırbayt ele. Ataandaştarı Rossiyanı Krımdan sürüp
çıkkan uçur aga Orto Aziyanı karatuu, atak-dañk menen tarıhta kaluuga jol açtı.
Oşonduktan, al çoñdoruna ulam kayrılıp, Kara deñizdegi jeñilüünü çıgış jaktagı
jeñiş menen jabuuga aldın-ala sunuştay baştadı. Katı mına: «İregeleş üç uluu
mamleketti kızıktırgan japayı tooluk ordonun ıñgayluu abalı, al jerde jaratılış
özü tüzgön bekem çep jana başka kazak uruularına salıştırmaluu soguştagı küjürmön
kayratı – jakında al ordonu aluu üçün üç uluu mamlekettin ortosundagı eñ tereñ
maselege aylanat»…
Uşintip, 1859-jılı Kastekke çep kurulup, al çepten çıkkan orus askeri oşol
ele jılı avgustta Tokmoktu, sentyabrda Pişpek çebin ordu-tübü menen jok kılıp
ketti. Jıl aylanbay, Oluya-Atadan çıkkan kokonduk asker Pişpek menen Tokmoktu
kayra keldi. Birok bul jolku kokonduktardın biyligi uzakka sozulgan jok. Kiyinki
jılı podpolkovnik G.A. Kolpakovskiy jetektegen orus askeri anı akırkı jolu
birotolo karattı. 1863-jılı kapitan Protsenkonun bölükçösü Tokmokton çıgıp, Boom
kapçıgayı arkıluu Isık-Kölgö, andan Kızarttı aşıp, Jumgalga, al jerden Soñ-Köl
arkıluu Narınga tüşüp, kokonduktardın dagı bir çebi – Kurtkanı aldı. Uşunu menen
kırgız jerindegi kokonduktardın akırkı biyligi joyulat. Orus askeri munu menen
toktop kalgan jok. 1864-jılı polkovnik M. G. Çernyaev adegende Oluya-Atanın alıp,
andan Kara-Buuraga ötüp, orus askerin toskon bagış uruusunun manabı Sarımsaktın
eki jüz kolu menen talkaladı. Mından kiyin Çernyaev Vernıydan Oluya-Ataga çeyinki

askerdin jarımı takay bezgek menen oorup, kaçan körsöñ oorukanadan çıkpayt dep
öküngön.
jol koopsuzdugun kamsız kıluu maksatında orus imperatorunun atınan jürüş
uyuşturat.
Küzgö juuk Oluya-Atadan çıkkan kol Merke, Kara-Balta, Ak-Suu, Sokuluk,
Alamüdün suularının jeegindegi birin-serin ayılga toktop, şaşpay çıgış tarapka
bagıt alıp kele jattı. Arasında bir jagınan tilmeçtin mildetin atkarıp, ekinçiden
jer-suunu sürötkö aluu üçün kollej registratoru G. Bardaşev degen bar ele. Murunku
jılı Tokmok çebi orustarga ötöörü menen öz mildetin atkarıp, «kokonduktardın çebi,
Çüy suusunun sol jeeginen eki çakırımça alıs turgan Esenkuldun kümbözünö jakın,
tört burçtuk bolup kurulgan» dep, öz kündölügünö belgilegen.
Japayı kırgız kapıstan kol salsa, kurçoodo kalbagıday bolup ekige bölünüşöt.
Kural-jaraktarın dayın karmap, birin-biri alıstan közömöldöp, şektüü sezilgen
kapçıgaylarga adegende çalgınçılardı jönötüp, jakın arada ayıl bar ekeni belgilüü
bolup kalsa, kural-jaragı menen köçmön eldi çoçutup alboo üçün tilmeçtin janına
eki-üç karool koşup berip jönötüşöt. Birok ayıldın kişileri baarı-bir bulardın
kabarın eçak ugup, buytka jerlerge jaşınıp kalışkan. Jurttun köbü een, köçmön eldi
imperatordun jarlıgı menen jakşılıktuu dele taanıştıruuga şart dele bolgon jok.
Aylana-tegerekten ança kooptuu nerse bilinbegeni menen bulardın ar bir kıymılın
çooçun közdör alıstan kıya ketirbey baykap turganı açık sezilip turat. Anı bilip,
anda-sanda zoñkuldap bir-birine ün salıp koyuşat. Jer-suunun öñütün kagaz betine
tüşürö turgan jer çenegiçter anda-sanda toktop, öz işteri menen alektenip, askerdin
şar jürüşünö joltoo bolup kelişüüdö, birok ayla jok, buyruktu atkaruu kerek.
Tokmokko çukuldap kalganda, Çüy öröönü akırındık menen kuuşurulup, başınan kar
ketpegen çokularga kol sunsa jetçüdöy, tüskö öskön çöptön bolso atçan kişi körünböyt.
Toogo jakındagan sayın ogo beter eendep, tört-beş jıldan beri orustardın kuraljaragınan köñülü kalgan eldin dıykançılık kılbaganı daana bilinip kalıptır.
Jerdi süt tiken menen uygak basıp, atçan asker bastıra albay, ulam jogorulap, IsıkAta, Kegetini toogo jakın barıp keçip, Burana körüngöndö anı körüügö kuştar bolgon
jookerler, tizginin oşol tarapka tartıştı. Attan tüşpöy, tegerete bastırıp
körüştü. Çernyaev Bardaşevge kayrılıp;
–Kaysı kılımda kurulgan dep oyloysuz? –dese, al toktolboy, –albette orto
kılım, birok sapattuu kuruluptur. İş bilgi ustalar kurganı körünüp turat, -dep joop
berdi.
–M-m, da-a, -dep, kuruluştun stiline köñül koyö karap, -İle boyunda mınday
arhitektura jolukpayt ko? -dep, küñküldöp koydu.

Körüp bütüşköndön kiyin atın murunku çepti karay bura bergende, jatkan
jerinen jonu kapkara bir kayberen çıga kalıp, biyik çöptördön aşa sekirip, toonu
karay kaçıp jönödü. Ansız dele sak kele jatkan jookerler tizgin tartıp,ömürünö eç
kanday korkunuç jok ekenine közdörü jetkende, tarsıldata atkılap kirişti.
Jan degen tattuu belem, başınan alıs ışkırgan okton korgologon bayagı
kayberen jan talaşa tüz ele jogoru jagında bara jatkan askerdin ekinçi bölügünö
kabıldı. Alar tömöntön atılgan mıltıktın ünün ukkanda dayar bolup kalışkan eken,
özün közdöy kaçıp kele jatkan kayberendi körö, alar da aldıntoso atkılap kirişti.
Artında dagı tarsıldagan mıltık, aldınan çıkkan oktordun ışkırıgı zamanasın
kuuruldu. Aylası jok kayra kaptalga salıp, eñiştep kaçtı. Baktısına badaldar köp
eken, oşol badaldardın arasına salıp, karaanın üzdü. Mıltıktın ünü köpkö basılbay,
toolor jañırıp turdu. Atkan oktor saya ketip, kaçırıp jibergenge öküngön berkiler
ısık jerge bayır alıp algan bul janıbardın türü kaysı ekenin köpkö çeyin talaşka
alıştı. Kiyin gana çepke jakın jaşagan jergiliktüü elden suramjılap, al janıbar
köptön beri uşul jerge üyür alıp kalgan arkar ekenin uguşat. Jada kalsa añçılıkka
şıktuu kokonduktar dagı tiyişçü emes eken. Uşul okuyadan kiyin anı Tokmok
korgonunun janınan körgön kişi bolgon jok.
Andan bastırıp, çeptin orduna kelişti. Urandılar üyülüp jatat.
–Kördüñörbü, orus kuralına japayılardın topurak korgonu kaydan turuştuk
bersin. Munu takay körüp turuşsa, ekinçi baş kötörböyt. Bul emes, aleki saatta janagı
minarettin da taş talkanı çıgat, -dep, Çernyaev baarına uguza aytıp, şporun katuu
temindi ele, aldındagı atı atıp ketti. Küülöngön boydon çoñ kümbözdün aldına kelip
toktodu. Bardaşev jetkende, üñülö karap jatıp;
–Kanday deysiz, uşunday kuruluştu japayılar kura alabı? -dep, suuro berdi.
–Urmattuu taksır, anı bilbedim, çıgış stilinin klassikalık ülgüsü, birok
tigi minaretten alda kança kiyin salıngan. Kadır-barktuu neme okşoyt. Çopo-topurak
uşul ele jerdiki, kirpiçterin taşıp kelişse kerek. Sapatı mıktı eken.
Baykadıñızbı, Merkeden berki kuruluştardın oozu deerlik suu jakka karasa, munuku
batıştı karatıp salınıptır. Bular adatın oñoy menen buzçu emes ele, oşogo tüşünö
albay turam, -dedi.
–E-e mırza, çıgışta emne? Baarı batıştı karap, eşikten kire bergile, mına
açık dep kütüp jatpaybı? Degi ele jok nersege işengen bolboyt. Sizdi evropalık
deyt! Kirpiçteri mıktı bolso, kerekke jarar. Bizdin gavrilıçtar kelse... O-o alar
ookatka büyrö, -dep, katkıra atın temine, tee çıgışta bülbüldöp, çokuların ak kar
basıp jatkan Kemin tooloruna üñülö karadı...
Azır al kümbözdün ordu dayın otu menen jok. Buga ubakıt je ar kanday
jaratılış kırsıgı sebep bolbogonun öz közü menen körgöndör aytışat. Kezeginde
alar da öz baldarına ayta ketişet!!!
Alardın topuragı torko bolsun deyli!
Bayandın ayagı.

Click or select a word or words to search the definition