Bir Ölkönün Önügüü Tarıhı

Bir ölkönün önügüü tarıhındagı sırlardı içine kamtıgan bul
baaluu kitep kırgız tilinde algaç iret jarık körüp olturat.
Snelmandın özgöçö taasirdüü araket-emgekteri jaşoodon ümüt
etip, jakşı jaşoogo kızıkdar bolgon ar bir adam üçün abdan
zarıl tajrıyba desek jaraşat.
“Liliya güldör ölkösü” deşken bügünkü önükkön Finlyandiya
mamleketinin tataal uçurlardı jeñip çıkkan tarıhı mıktı
okuyalar arkıluu jeñil til menen jetkiliktüü berilgen.
Mamlekettik kızmatkerlerge, ölkösün, üy-bülösün önüktürgüsü
kelgenderge, jaşoonu jakşırtuunu eñsegenderge, patriottuk sezimdi süygön ar bir okurmanga arnalat.

MAZMUNU

KİRİŞ SÖZ
JAŞOONU OÑDOGONDORDUN OKUYaLARI
TARIHTAN SABAK ALUU
EL BAATIRLARI JANA ULUT
SUOMİ TARIHI
SNELMAN
AGARTUUÇU-MAMLEKETTİK KIZMATKER
KAZARMA - ELDİK MEKTEP
FUTBOL
ATA-ENE JANA BALDARI
ELDİK UNİVERSİTET
ZAALIM KAROKEP
YaRVİNEN, OKUNEN JANA GULBE KANTİP «PADIŞA» BOLDU?
AYILDIKTAR, JUMUŞÇULAR JANA ÖNÖRPOZDOR
EL DEN SOOLUGUN ÇIÑDAGAN DARIGER
KEÇİL MAK DONALD
KİTEPTİN KADIRI KANÇALIK?
Bir ölkönün önügüü tarıhı

Kiriş söz

JAŞOONU OÑDOGONDORDUN
OKUYaLARI
1909-1910-jıldarı Finlyandiyanı eki jolu kıdıruu
mümkünçülügünö ee bolgon elem. Bul ölkö adamga özgöçö bir
taasir kaltırat. Bölök ölkölörgö eç okşoboyt. Adamdarı
da başkalardan ayırmalanıp turat. Bizdin pikirleribiz,
kıymıl araketteribiz, jaşoogo bolgon köz karaşıbız jana
mamileleribiz alarda jok. Kaysıdır bir başka planetanın
ökülündöy sezilişet. Iyık kitepte bayandalganday, ak liliya
güldörün eske salat. Ak liliyalar ölkösü jönündö özümdün
çöntök depterimdegi jazgan kündölügümdü jana baykoolorumdu 1914-jılı «Svremenna mısl» degen jurnalga jarıyalagan bolçumun. Men anda tömönkülördü belgilegen elem:
…Finlyandiyadagı madaniyattın mınday jogorulaşı Evropanın eç jerinde jok. Al eñ jaş ölkölördün katarına
kiret. Kalkı Volga darıyasınan ötüp, Ural taraptan köçüp
kelgen. Balkim bayırkı bolgarlar menen koşuna je alardın
bir uruusu bolgon çıgaar.
Bir kezderde «Eç kimdin bizge zıyanı tiybesin, japa çektirbesin» deşip tınç jerlerdi izdeşiptir. Ansız dele
alar özdörünö taandık tabiyatına ılayık jooş-momun
hristian adamdar boluşkan. Eç kim jaşabay turgan jana
jaşay albay turgan bügünkü mekenine kelip jaygaşışkan.
Orusiya menen Şvetsiya azırkı Finlyandiyanı ondogon, jüzdögön jıldar boyu tabigıy bir çep katarı koldonup kelgen.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Şvetsiyalıktar dagı, orusiyalıktar dagı Finlyandiyada çoñ
sazdar jana ötüügö mümkün bolbogon çıtırman tokoylor köp
bolgondugunun ayınan soguşuu üçün biri-birine askerdik
unaa jönötö algan emes.
1808-jıldan baştap birinçi düynölük soguşka çeyin
Finlyandiya orustardın bir oblusu bolgon. Birok özdörünö
taandık mıyzamdarga ee boluşkan. Bul ukuk alarga Aleksandr I tarabınan berilgen. 1894-jılı Nikolay II tarabınan
dagı da bekemdelgen.
…Peterburg jana Viburg şaarlarının arasındagı jol
köp degende 4 saatka sozulat. Peterburgda fin ulutundagılar
emgektengen jeke mençik bir fin beketi (vokzal) bar. Bul
beketke algaçkı kadamdı taştaganda ele özgöçö bir jıluu
sezim payda bolot. Orus beketterinde jana kassalarında bulardan ayırmalanıp çañ, kir, iretsizdik daroo baykalıp,
kıykırışuular, ızı-çuular tınçıñdı alat. Fin beketteri bolso taptaza, irettüü jana tınç. Vagondorunda da ayabay
çoñ ayırma bar. Bizdegige okşogon orus vagondoru tükürük
idişi sıyaktuu. Dubaldarı sıyrılgan, ar türdüü sözdör jana
attar jazılgan. Jürgünçülör menen kontrolerlor arasında
je jürgünçülördün özdörünün arasında ar türdüü tüşünböstüktör orun algan. Fin vagondorunda bolso, ar kim öz ordun
bilet. Mınday jagımduu abaldı nemis vagondorunan gana
kezdeştirgen bolçumun. Eç kanday tüşünböstük jok, eç kim
vagongo tükürböyt, katuu ün menen süylöböyt, çılım çekpeyt.
Örnöktüü tazalık orun algan. Jol akısı arzan bolgon üçünçü klasstagı jatuuçu jayı bar vagondor da abdan sonun jasalgalangan, taptaza, şeyşepter salıngan. Saparda eç kim eç
kimge toskoolduk jaratpayt. Uktap jatsañ eç kim katuu süylöp oygotpoyt. Finder negizi ele süylöböyt, şıbıraşat…
Helsinkfors şaarında je finder özdörü aytışkanday
Helsinkide, Viburg şaarında je finçe aytkanda Vipuride
jana bardık çoñ şaarlarında köçölördön miñdegen adamdardı körüügö bolot. Biröölör kelet, dagı biröölör ketişet.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Jalgız jürgöndör, koşo jürgöndör, joluguşkandar, toktop
turgandar jana süylöşköndördü körüşüñ mümkün. Birok, bakırıp-kıykırıp tınçtıktı buzgan eç kim jok. Jöölöşkön
köpçülüktün ünü da ugulbayt. Finlyandiyada orus madaniyatı
bolbogondugunun birinçi belgisi da uşul. Bul ölködö politsiyalar jana asker kızmatkerleri da kıykırıp süylöşpöyt.
Faeton eeleri (tieşelüü jürgünçülördü taşuuçu at arabanı başkargan adam) da jürgünçülördü kagıp-silkmek tügül,
alarga kayrılgan kezde ünün da biyik çıgarbayt. Jolugup
kalgan dostor pikir jana sezimderin bakırıp aytışpayt.
Finder jalgız gana erkin bolgonduktarı üçün ele kaalagan
ubakıtta kaalagan ırın ırdap, kaalagan muzıkasın çalganga
ukugubuz bar dep oyloşpoyt. Frantsiyada dele jaykı tündörü
köçö ızı-çuusunan uktay albay çıgasıñ. «Batkaktar ölkösü»
delgen Finlyandiyada bolso adamdar başkalardın egemendigine köbüröök maani berip urmat kılışat. Al jerde egemendüülük jana erkindik jogoru baalanat. Birok alardın
egemendik tüşünügü bolbogon ele şıltoolor menen başkalardın tınçın aluu maanisin bildirbeyt…

*** *** ***

Beketke kelgende unaadan tüşösüñ da, tamaktanuuçu jayga
bet alasıñ. Evropanın bardık jerlerinde aşkanalar kanday
ekendigi baarına maalım. Tamak-aştın üç-beş eselengen
baada satılaarı belgilüü. Fin aşkanası menen restorandarında eç nerse satılbayt. Aşkanasına dastorkon jayılat
da, tamaktar ortodogu atayın üstöl üstünö tizilet. Tekçelerdin bir çetinde ar türdüü tabak, bıçak, vilka jana kaşıktar
körünüp turat. Tamaktangısı kelgen jürgünçülör üstü açık
koyulgan kaalagan tamagınan kaalaşınça tandap alıp tamaktanışat da, kassaga 1 je 1,5 markanı özdörü barıp tölöp
koyup ketişet.
Viburgdagı meymankanada (finçe: ravintola) eki apta
boyu jaşadım. Kança kün jatkanım, kança tañkı, kança tüş-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

kü, kança keçki tamak jegenim tuuraluu meymankana öküldörü kabarsız bolçu. Çıgımdarımdın esebin özüm çıgarıp,
akçasın tölöşüm kerek.
Tramvayda bilet satkan da, tekşergen da eç kim jok. Jol
akını atayın kutuçaga taştaysıñ da kaalagan jeriñe çeyin
bara alasıñ. Menin tañ kaluuma joop kılıp, finlyandiyalık
bir mugalim munun sebebin mına mınday tüşündürdü:
-Jalpı Evropada bolgondoy ele Orusiyada dagı kalkka
işenimdin bolbogondugu üçün bilet satılsa konduktordu,
adamdardın algan-albagandıgın tekşerüü üçün kontrolerdu koysoñ, anda kantrolerdu kim tekşeret? Biz kontrolergo
emes, kalkıbızga, insanga işenebiz…
Beyiştey bolgon Aziyadan kuulgan finder batkaktık jana
çıtırman tokoylorgo köçüp kelişip, özdörü beyiştey şart
jaratıp jaşap kete alıştı. Çınında batkaktıktar ölkösü bolgon Suomi bizdin tüşünügübüzdögü beyişke aylangan. Batkaktık jana taştak jaylardı eñ kooz bakça abalına
jetkirişken. Bul bakçada alar ak liliyalar sıyaktuu janduu,
aruu jana taza. Alardın mınday artıkçılıgı jeke jaşoolorunda gana emes, jalpı koomduk jaşoolorunda dagı
körünüp turat. Professor Çuprov jazgan akırkı sayasiy-ekonomikalık jaattagı makalalarının birinde Finlyandiya
menen Orusiyanın mamlekettik çıgaşalar ortosundagı kızık bir salıştıruu açıkka çıgat. Bul salıştıruuda Finlyandiya başkaruusunda irettüülük jana tartip, al emi Orusiyada jemkorluk bar ekendigi daana çagıldırılgan.
Sayma kölün 59 km. uzunduktagı Sayma kanalı Fin buluñuna baylap turat. Bul 59 km. aralıktagı kanaldı kuruu üçün
çoñ taştardı omkoruu jana toolordu kulatıp, teşip ötüü
kerek bolgon. Munun baarına bolgonu 13 mln. akça sarptalgan. Bul jagday kızıguunu jana köñül buruunu jaratkandıktan, professor Çuprov temir joldordu kuruudagı çıgaşalar
tuuraluu izildöö-salıştıruu jürgüzgön. Jıyıntıgında 1
km. temir jolu Orusiyada 115 000 rublga, Finlyandiyada bolso,

Bir ölkönün önügüü tarıhı

rublga kotorgondo 36 000 rublga kurulgandıgı aykın bolgon.
1882-jılı Peterburg-Helsinkfors jolunda ar bir kilometrge tüşkön ortoço esep menen 5431 rubl kireşege karşı
Fin ökmötü 2064 rubl çıgaşa çıgargan. Abo-Tavastgus jolundagı çıgaşa ar bir km.ge orto esep menen 2878 rubl bolso, kireşe bölügü ketirgen çıgaşasın aktagan. Birok oşol
ele jılı Orusiyadagı Baltika temir jolunda km. başına
8171 rubl kireşe kelgeni menen, ökmöt 1 mln. 200 000 rubl
çıgaşa korotkon. Al emi kilometr sayın 11 143 rubl kireşe alıp kelgen Kursk-Harkov-Azov jolu üçün ökmöt 3521
rubl sarptagan.

*** *** ***
Kez-kez Şvetsiya, kez-kez Orusiyanın başkaruusunda kalgan finder jüzdögön jıldan beri diplomatiya jana askerdik çeberlik jaatında köptögön emgek jumşaşkan. Öz
ulutun, öz madaniyatın jana öz tsivilizatsiyasın jaratışkan. Eñ aldıñkı orunda mektepterine köñül buruşkan jana
buruşuuda. Finlyandiyada bilim berüü majbur türdö jana
akısız. Ar bir fin jaranı okuy jana jaza bilet. Ar bir
finlyandiyalıktın üyündö kitep tekçeler orun algan atayın
burçtar bar.
Bul kitep tekçelerinde algaç ölkö mıyzamdarı, okuu
programmaları bolup, andan soñ madaniyat, üy başkaruusu,
anan finder üçün eñ çoñ jaşoo bulagı bolgon tokoyçuluk
jana malçılık sıyaktuu özgöçö bagıttagı kitepter turat.
Çoñ borborlordun baarında açılgan bardık kitepkanalar
eldin kızmatına bagıttalıp açılgan. Jakşı uyuşturulgan
kitepkanalarda kün boyu eç kanday naktalay kepildik talap
kılınbastan üygö alıp ketip okup kelüü üçün ijaraga berilet.
Kitepçilerdin işkerligi ötö kenen bolot. Kalkı 15

Bir ölkönün önügüü tarıhı

000den az bolgon Viburg şaarında 12 çoñ kitepkana bar.
Sırtkı körgözmö tekçelerinde tizilgen bir top tilderdegi kitepter jana iskusstvo çıgarmaları al jerden kanday
gana biyik ruhaniy azık jana özgöçö baaluuluk tabuu mümkün ekenin körsötüp turat.
Finlyandiyada spirt koşulgan içimdikter içilbeyt. Ansız dele 1907-jılı kabıl alıngan mıyzamda mas abalga
alıp kelgen ar türdüü içimdiktin satılışına tıyuu salıngan. Orus ökmötü mamlekettik bufetteri arkıluu araktı
fin eline jayuu araketin körgön. Birok finder al bufetterge boykot jarıyalap, eç kim but baspay koyuşkanda, alar argasızdıktan jabıluuga majbur boluşkan. Balkim finderdin spirttik içimdikterge karşı bolgon mamilelerinen
ulam, fin elinin keleçeginin jarkın boluusuna aykın jol
açılgandır. Evropa üçün «zamanbaptıktın şartı» dep eseptelingen bul köçö ahlaksızdıgınan Finlyandiyada iz da jok.
Alardın üy-bülölöründö da, mektepterinde da, köçölöründö da, biyliginde da taptaza salttar orun algan.

*** *** ***
Ak liliyalar ölkösü jönündö menin jazgan kündölügümdün jana baykoolorumdun jogorudagı bir kesimi Grigoriy
Petrovdun kitebine baş söz boluuga jarayt dep oylodum.
Men öz baykoolorumda Finlyandiyada körgöndörümdü jazıp,
bul ölkönün madaniy biyiktikterge kantip jetkenin körsötkön elem. Köptögön jıldar boyu Finlyandiyada jaşagan
Grigoriy Petrov bolso özünün sanat tili menen bul ölkönün
önügüügö kanday jol arkıluu jetkenin aytıp bergen. Fin
eli murda kanday bolgonun, anan kanday bolup özgörgöndügün
bayandagan. Mektep, byuro, kazarma, çirköö sınduu sotsialdık
faktorlor ölkönün ruhaniy madaniyatı üçün emnelerdi atkara aldı?

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Al jerde bul faktorlor kandayça öz orduna koyulgan jana
eñ maanilüüsü Finlyandiyanın tarıhında jeke insanga taandık sapattar kanday rol oynogon? Çıgaan kişiler fin ulutun çıgaan bir baatır ulutka aylandırgan je bolbodu degende oşonun araketin körüşkön.
G. Petrovdun kitebi bizdin sayasiy-sotsialdık, ekonomikalık şarttarıbızdı eske alıp jazılgan. Munun natıyjasında bul kiteptin barkı dagı da jogorulayt. Bul kitep
jazuuçunun kol jazmasınan bolgar tiline kotorulgan.
D. Bojkov

Bir ölkönün önügüü tarıhı

TARIHTAN SABAK ALUU
Köptögön jıldar murda Moskva mamlekettik teatrının
dubaldarında kapıstan jerpayınan şıbına çeyin sozulgan
jarakalar payda boldu. Ar künü sanı köböyüp turgan bul jarakalar imarat üçün çoñ korkunuç payda kılgan eken. Sahnada ar kaysıl teatraldık oyun bolup jatkan uçurda imarattın
kulap, köptögön körüüçülördü basıp kaluu korkunuçu jaralgan.
Bul balakettin boluusunan kabatırlangan adister köptögön arhitektor jana injenerlerdi çakırışıp, jarakalardın sebepterin izildep tabuunu kaalaştı. Küttürböstön
tieşelüü jumuştarın baştagan adister birinçi işi katarı imarattı bardık jagınan izildep çıgıştı. Andan kiyin imarattın bir kança jerin açıp körüştü. Moskvanın
bul çögö baştagan ukmuştay tarıhıy imaratının jerpayı
jıgaçtan jasalgandıgın körüşüp, abdan tañ kalıştı.
Kezeginde mamlekettik teatrdı kura baştaşkanda jerdin boşoñ ekendiginen ulam kalıñ jıgaç kazıktar kagılıp,
alardın üstünö kenen taşdubaldar kurulgan.
Kurulup jatkan kezde bul jerpay jetiştüü deñgeelde bışık dep eseptelip, «köptögön jıldar boyu çıdayt» degen tıyanak çıgarılgan. Aytılganday ele çınında teatr imaratı
uşul abalı menen köptögön jıldar boyu tik turup berdi. Antken menen, jıldar biri-birin kubalap ötkön sayın ubakıt da
öz taasirin körsötüp, jerpayda turgan takta kazıktar çiriy
baştadı. Albette kazıktardın çirişi menen birge imarattın jerpayı da kıyşayıp, dubaldarda janagı jarakalar
payda boluşu küçöy berdi.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Mınday jarakalardın payda boluşunun sebepterin tapkan injenerler kulap tüşüü korkunuçu menen betme-bet
kalgan bul tarıhıy imarattı kantip kutkaruuga boloorun
oylono baştaştı. Natıyjada anın jolun da tabıştı. Bul
mındayça boldu. Burçtarınan baştap imarattın aldı çukulup, çirip kalgan takta-kazıktarının orduna granit taştarın koyuu arkıluu tolugu menen fundamentti jañıloogo
jetişişti. Uşul jol menen mamlekettik teatrdın bul eski
imaratı injenerlerdin iş bilgi oñdoolorunun natıyjasında kuloo korkunuçunan oolaktap, kuttuu imarat abalkı
bekemdigine ee boldu.
Ölkölördün tarıhı jana uluttardın ömürü da Moskva
mamlekettik teatrının taştan jasalgan uşul imaratına
okşoyt. Mamlekettik irettin birinçi koyulgan jerpayı,
uluttu başkaruunun eski usuldarı oşol kezder üçün jetiştüü körüngön boluşu mümkün. Birok ötkön jıldar menen
birge şarttardın jana muktajdıktardın özgörüügö uçuroosunan da kaça albaşıbız anık. Uşul sebep menen kurulup
jatkan kezde jeterlik dep körülgön negizder, eski usul-ıkmalar bügünkü kündö alsız jana jetkiliksiz bolup kalışı
mümkün.
«Jañı koomdor özdörü menen birge jañı ırlardı alıp
kelet» degen belgilüü bir makal bar. Adam balası ar dayım
özgörüügö duuşar bolot jana toktoboston jañılanıp turat.
Jañılangan ar bir jañı muun özü menen birge jañı terminder, tilekter, muktajdıktar, kaaloolor jana arzuulardı
alıp kelet.
Jañı muundarga ayabay eskirip ketken, muktajdıktarga
joop berbegen, ubaktısı ötüp ketken başkaruu sistemaları,
usuldarı tañuulanıp koldonula berbeşi kerek.
Alar üçün özdörü jaşap jatkan mezgildin talaptarına
jaraşa dagı jañıraak, dagı akılga sıyarlık, dagı da adilettüü, dagı da bekem fundamentterge tayangan başkaruu usuldarı koldonuluşu abzel. Akılı tereñ, küçtüü başkaruuçularga

Bir ölkönün önügüü tarıhı

ee bolgon ölkölördö bul işter azırkı kündö uşunday nukta atkarılıp jatat. Mınday ölkölördö kalktın eñ jakşı
türdö başkarıluusu üçün silkinüülörgö jana kıyroolorgo
mümkünçülük berilbey, dagı da köp bilim jana dagı da köp
mıktı pikir önüktürülüp, arı jakşı, arı adilettüü joldorgo bagıt alışat.
Ökünüçtüüsü, kee bir ölkölördün başçıları dagı dele tez
arada el başkaruunun usulu menen bilim berüü sistemasının oñolup önügüşü zarıl ekendigin tüşünüşpöyt je tüşüngülörü kelbeyt.
Ölkönün denesinin al jak-bul jagında jarakalar payda
bolup, sistema çögö baştagan. Keyiştüü jagı ölkönün dubaldarında bargan sayın keñeyip jana çukurayıp baratkan jarakalarga maani da berilbey, köñülkoş mamile jasaluuda.
Mından ulam sırttan karaganda abdan bışık jana küçtüü
körüngön mamlekettik kuruluştardın kapıstan ebegeysiz jarılıp ketüülörünö jana andan da beter bolup kulap tüşüülörünö eç kaçan tañ kalboo kerek. Antkeni, bul açuu natıyja
ötüp baratkan mezgil menen birge özün almaştırıp jañılabagan uluttardın, ölkölördün kaçıp kutula algıs akıbeti.
Persiya uşintip kulagan. Uşul sıyaktuu ele üç kontinentke 600
jıl boyu biylik kılgan Osmon ölkösü da, Avstriya imperatoru
da özdörün jañılay albay kalgandıktarı üçün ömürü bütkön.
Uluu Orus imperiyasının kuloosu, Bismarktar menen Vilgelmderdin Germaniyasının jok boluusu dagı dal uşul sebep
arkıluu amalga aşkan.
El oozundagı sözdörgö karaganda bir kezde zaalım bir
ökümdardın han sarayının dubalında ot menen jazılgan
uşunday bir süylöm körüngön: «Mane tekel fares!»
Oşol kezderde bul süylömdün maanisin eç kim tüşüngön
emes deşet. Kiyinçereek Danial Nebi degen kişi bul ot menen jazılgan jazuunun maanisin mına mınday tüşündürüp
bergen eken:
-Bul jazuular korkunuçtuu bir nersenin bolooruna işa-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

rat. Eski ölkö jaşoo küçün jana kubatın jogottu. Kaçıp kutuluuga mümkün bolbogon bir türdö jok boluuga majbur.
Bayırkı rimdikterdin uluu imperatorlugu, Alba ökümdarının İspaniyadagı saltanatı, Lui XVtin Frantsiyadagı
ökümdarlıgı, Romanovdordun Orusiyası, Hohentsollerlerdin
Germaniyası, Habsburgdardın Avstriyası da birdey korkunuçtuu natıyja menen betme-bet kelişti. Tarıh alar üçün da:
«Mane tekel fares!» ökümün berdi.
Bul açuu akıykattar tuuraluu tereñ maani berip oylonuñuzdar! Eç kaçan kurt-kumurskaday özüñüzdördün kiçinekey
maanisiz işteriñizderdin, darttarıñızdardın jana maseleleriñizderdin ılay-batkagına batıp, çögüp ketpeñizder.
Teskerisinçe, ölkönün negizgi tüzülüşünün jañılanuusun,
çirigen bölüktörünün oñdoluusun, ulutka eñ jakşı türdö
bilim berilüüsün özgöçö oylonuñuzdar!..
Sizder içinde jaşap bir bütündü tüzgön ulut jana ölkönün tübölüktüülügü üçün añ-sezimiñizder arkıluu mezgilden jogoru kötörülüp, jañı gorizonttorgo, jañı-jañı
maksattarga bagıt alıñızdar!
Tarıh bir taraptan kee bir uluttardın jana ölkölördün
açuu jana korkunuçtuu kulap jok boluuların kara betterine
jazıp jatkanda, ekinçi taraptan bolso önügüü jana aldıga
umtuluuların jazuu üçün jarkıragan appak betterin açat.
Mına bul nerse unutulbasın, jarkıragan betterde jarkırap turuu da, kara betterdin karañgılıgına çögüü da jeke
insandardın araketçildiginen jana araketsizdikterinen
ulam bolot.
Tarıh adam koomun bir koroo koy boluudan çıgarıp, alardın je meenetkeç kumurska ordosuna je bal jasagan aarılardın koomuna aylanuusuna köp jolu kübö bolgon. Al betterinin arasında milliondogon insandın önörpozgo aylanuu
çaraların, ölkönün tüzümdörün kandayça küçtöndürüügö
mümkün ekendigin, kalkka kantip eñ jakşı türdö bilim berilüüsün bizge körsötüp turat.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Tarıh ötkön çaktın küzgüsü desek bolot. Bul küzgügö jakşı karangandar özdörün tuura baykap, kata-kemçilikterin
körüp, alardan sabak alışat. Keleçektin jarkın boluşuna
işeniçtüü kadamdar menen bet aluu mümkünçülügünö ee boluşat.
Anday bolso, bir kolunda tarıh jarıgı, ekinçi kolunda
keleçek süyüüsü bolgon uluttar gana dayıma önügüügö tatıktuu talapker.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

EL BAATIRLARI JANA ULUT
Kee bir ölkölör ayabaganday korkunuçtuu krizisterge kabılışat jana jok boluuga çeyin duuşar boluşat. Al emi
dagı bir başkaları bolso jaşoolorun önügüü joluna bagıttap, çielengen maselelerin filosofiyalık suluuluk jana
koozduk menen tartipke salıp, uzun ömürlüü jaşay berişet.
Çındıgında ölkönün keleçegi premer-ministrdin, ministrlerdin je deputattardın, jetekçilerdin gana joopkerçilikterinde emes, oşol ele uçurda uluttun ar bir jaranın tınçsızdandırgan, sözsüz köñül buruusu kerek bolgon
oluttuu masele.
Şaardık, ayıldık, bilimdüü-bilimsiz, başkaruuçubaşkarıluuçu, jaş-karı, ayal-erkek – baarı, meyli alar
kim bolbosun bilimi menen, balkim bilek küçü menen japa
tırmak iştep, ölkönün önügüü joldorunun üstündö oylonup,
çın ıklastan öz salımdarın koşuusu abzel.
Ölkölördün küçtüülügü je alsızdıgı, uluttardın taanıluusu je artta kalıp jok boluusu, bir gana jetekçilerdin
kemçildiginen, kompetentsizdiginen, küçsüzdügünön, iş bütürö albastıgınan ele emes. Kerek bolso, jetekçiler jakşı
bolsun je jaman bolsun, meyli el baatırı, jada kalsa zaalım bolsun, alar eldin bir küzgüsü bolup sanalat jana eldin
abalın toluk çagıldırışat. Alar eldin dal özünön bölünüp
çıkkan uluttuk ruhtun birden nuskaları bolup eseptelinet. Kalktın köpçülük massası kanday abalda bolso, başkaruuçular da dal oşondoy abalda boluşat. Mına oşol üçün
murdatan beri: «Ar bir ulut ılayık bolgon abalına jaraşa başkarılat» degen söz aytılıp kelet. Bul söz bizge bir

Bir ölkönün önügüü tarıhı

fabrikadan birdey buyumdardın öndürülüşün tüşündüröt.
Fabrika jakşı iştese buyumdarı da sapattuu bolot. Teskeri uçurda sapatsız çiyki zat koldonulup, sapatsız buyumdar
öndürülö beret.
Murdatan beri talaş-tartış bolup kelgen filosofiyalık jana tarıhıy maselege bir az toktolo keteli.
Uluttardın tarıhın kim jana kimder tüzöt? Ölkö, ölkölördün jana adamzat jaşoosundagı eñ çoñ okuyalar kimder
tarabınan başkarılat? Jeke adamdar, başkaça aytkanda
anglis oyçulu Karlayl aytkanday El baatırları boluşkan
çıgaandar tarabınanbı? Je bolboso Lev Tolstoy jaktaganday uluttu tüzgön bardık jarandar tarabınan başkarılabı?
Karlayl «…Tarıhtagı el baatırları» attuu emgeginde el
baatırlarının basıp ötkön joldorun, baatırlarga tieşelüü sapattar jönündö jazgan. Anın oyunça, ulut juurulgan
bir çopo sıyaktuu. Egerde jakşı bir çeber ustanın kolunan
ötpösö, anda körünüktüü kooz formanı albay kalat, teskerisinçe jansız kopol boydon kala beret. Birok İsa (a. s.), İbrahim (a. s.), Muhammed (s. a. v.) sıyaktuu insandarga jönötülgön
paygambarlar je Gazali, Sokrat, Napoleon sıyaktuu oyçuldar je asker başçıları çıgıp juurulgan çoponu koldoruna
alışsa, aga kütülgön kooz formanı bere alışat. Çındıgında aytılıp ketken jogorudagı çeberler jaşap ötkön doordogu koomgo, kala berse bardık adamzatka, izi tarıh boyu öçpöy kelgen kooz, suluu forma berişken.
Çıñgız han Kıtaydı, İndiyanı, İrandı jana Orusiyanı
karamagına alıp, Aziyanın milliondogon adamdarın bir
imperiya astında toptoogo jetişken. Oşondoy ele Martin
Lyuter adamdar tarabınan uturu almaştırıla berip maanisin jogotkon hristian dininde reforma jasagan. Mınday
tüzööçü jol baştooçulardın janında buzuuçuları da bar
ele. Nerondor, Kaligulalar bayırkı Rimdi kıyratkandıgı
sıyaktuu, Bismarktardın jana Hohentsollerlerdin jürgüzgön
tuura emes sayasatının natıyjasında Germaniya korkunuçtuu

Bir ölkönün önügüü tarıhı

silkinüülörgö duuşar bolgon.
Kıskası Karlayldın oyu boyunça, tarıhta uluttardı jana
bardık adamzattı ruhiy küçtüü, zeendüü jana talanttuu kişiler başkarışkan. Alardın baarı el baatırları bolup eseptelet.
Al emi Lev Tolstoydun köz karaşı bolso, Karlayldın köz
karaşına karama-karşı kelet: «Jaşoonu tüzgön, okuyalardın bagıtın anıktagan faktor jalgız kişi emes, eldin dal
özü» dep eseptegen.
Oşol ele uçurda Tomas Karlayl mınday degen:
«El katmarı jerde jatıp çirigenge jakındap kalgan saman jıyındısı sıyaktuu. Çıgaan (lider) kişiler menen el
baatırları bolso, asmandan jark dep tüşüp saman jıyındısın tutandırgan, el katmarın jandandırgan jana kıymıldatkan çagılgan sıyaktuu»
Lev Tolstoydun dagı bir aytuusunda mına mınday:
«Kıyalıñızda deñizde süzüp bara jatkan bir kemeni jandandırıñız. Keme süzüp bara jatkan uçurda suuda kemege
jol açkan sızıktar payda bolot. Kemeni tartıp bara jatkan suudagı jarılgan sızıktar desek tuura bolobu? Suu agımın payda kılgan kemenin özü ekendigi anık. Payda bolgon
agımdı aldına salıp kubalagan da keme. Anday bolso küç kemenin özündö. Agım anın natıyjası».
Tolstoy: «Bir ulutta önügüü kıymılı baştalganda, al
elde özünön özü alga karay jılış baştalat. Oşol ele uçurda eldin talamın orundatkan özdörünön içinen biröönü jol
başçı kılıp şaylap alışat» dep aytat.
«Soguş jana tınçtık» romanının avtoru Lev Tolstoy,
egerde Tomas Karlayldın «El baatırı – çagılgan» salıştıruusun kabıl kılgan bolgondo mınday demek:
«Ooba, liderlerdin ar biri özünçö el baatırları, alar
çagılgan öñdönöt. Birok, eldin katmarı juurulgan çopo da,
saman jıyındısı da emes. Oşol çagılgandı payda kılgan
uluttun dal özü. Kaçan gana bulut je buluttar küçtüü kubatta-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

nuuga (zaryadga) toygon bolso, çagılgan özünön özü payda bolot.
Egerde bulutta kubattanuu jok bolso, anda çagılgan kaydan?!
Mındayda bulut jön gana buu jıyındısı bolup çogulat. El
da mına uşunday. Egerde el lider jana baatırlarga ee bolso,
anda alardan çagılgandar payda bolot, el içinde baatırlar
törölöt. Egerde el katmarı muzdak buu jıyındısı bolso, eç
bir küç andan çagılgan payda kıla albayt».
Bul eki teoriya mınday karaganda biri-birine karama
karşı körüngönsüyt. Biröösün tandoo kerek.
«Kimisinin aytkanı tuura: Karlayldınbı je Tolstoydunbu?» dep oylonsok bolot. Antken menen Karlayl menen Tolstoydun köz karaştarındagı karama- karşılık al
sırtkı gana körünüş. Çındıgında Karlayl menen Tolstoydun köz karaştarı biri-birine karşı emes. Teskerisinçe,
biri-birin toluktayt. Bul jerde «Je Karlayl, je Tolstoy!»
degen paydasız. Karlayldın köz karaşı tuura. Albette Tolstoydun köz karaşı da tuura. Ar biri bir bütün çındıktı tüzüp turuuçu eki jartının biröösü. Köz karaştar tıyındın
eki tarabı sıyaktuu.
Baatır eldin sezimderin kozgop aloolondurat. Birok
oşol baatır özü da küç-kubattı, tolkundanuunu elinen alat.
Misal katarı bir lupanı alalı. Al belgilüü bir ayantka
tarkagan kündün nurların bir çekitke toptop beret. Kündün
nurların bir çekitke toptoo menen otun, kagaz, samanga okşogon nerselerdi tutandırat; taştı, aynekti jana temirdi
ısıtat.
Eldin boorunan bölünüp çıkkan ar bir lider da uşul lupaga okşoş bolot. Al elde çogulgan jarıluuga dayar küçtördü jana jakşı sapattarın özündö toptoyt. Anı menen bolso
milliondogon eldin ruhun tutantat. Birok, aba ırayı buluttuu bolso jana kündün nurlarınan kuru kalsa, anda eç bir
lupa bir kardın bürtükçösün da eritüügö jana jamgırdın
tamçısın ısıtuuga dele küçü jetpeyt.
Şveytsariya bıştagı jalgız gana biyik toolordo ottogon

Bir ölkönün önügüü tarıhı

uylardın sütünön jasalat. Türdüü ubaktarda eldin içinen
çıkkan jol baştooçular da ıñgaylaşkan şarttarda törölöt.
Alar bir eldin açılaar aldında turgan güldörünün jagımduu
jıttarı. Napoleon tınçtıktı süygön bayırkı Kıtayda emes,
Frantsiyada öskön. Orusiya bolso aytıluu Tolstoydu östürdü.
Ar dayım jana ar jerde bul maseleler uşunday. Germaniyanı birinçi düynölük soguşka duuşar kılgan Vilgelm II
emes. Teskerisinçe, nemisterdin zordukçul ruhu, soguşçul
ruhu Vilgelmderde, Bismarktarda, Hindenburgdarda çagılgan. Bayırkı Rimdi Nerondor, Karakalalar talkalagan. Bardık jerde jeke kızıkçılıgın oylogon İspaniya Loyolanı,
Germaniya bolso Krupstu östürüşkön.
«Ar bir ulut ılayık bolgon abalına jaraşa başkarılat».
Ooba, ar bir el başkaruu mehanizminin başına je küçtüü,
je bolboso kaydıger, je küçsüz biröönü şaylaşat. Kaysı
birin şaylabasın al eldin oşol ubaktagı ruhaniy abalın
çagıldırat.
Eldin içinde toptolgon jakşı nerseler barbı je jokpu?
Jakşı jörölgölör barbı? Eldin akılı, kaaloo-tilekteri,
jan düynösü baybı je uulangan abalda çirüüdöbü? Pas, naçar
bir jaşoo içinde jok bolup ketüüdöbü?
Bul jerde bardıgıbızdın jaşoo münözübüz jana iştöö
ıkmabız negizgi masele bolup turat. Biz öz ölköbüzdö emne
kıluudabız? Elibizdin keleçegi üçün kanday rol oynop
jatabız?
Tüştük deñizderinde 5-10 bermet araldarı bar. Bermetter, oşol ele zañdardın jıyındısı. Jaşoosun jogotup
ölük üyülmölör abalına aylanışkan. Oşondon ulam keleçek
üçün kaysıdır bir funktsiyaga ee boluşu mümkün emes.
Deñizderdegi kiçinekey polipter öz denelerinen suyuktuk
çıgarışat jana alar eç kanday baykalbayt dele. Birok bul
suyuktuktardın jıyındısınan bir kança aralçalar payda
bolot. Kala berse, al aralçalardı adamdar da koldonso bolot.
Ekinçi jaktan, tüştük ölkölöründö kumurskanın kee bir

Bir ölkönün önügüü tarıhı

korkunuçtuu türlörü jaşaşat. Alar köböygön sayın adamdar
üçün apaatka negizgi sebepker bolo baştayt. Aylanasındagı
üylördü jana içindegi emerekterdi jep jiberişet. Adamdar bul zıyankeçter payda bolgon jerden köçüp ketüügö majbur boluşat.
Emi kelgile, öz ölköbüzdün abalına bir köz jügürtölü.
Mamleketibizdin içindegi işibiz kaysı türgö kiret?
Kurup, önüktürüügöbü je kıyratıp jok kıluu türünöbü?
Mamlekettin baktıluu keleçegi, kalktın kaaloosunun
jana ar namısının natıyjası ekendiginin misalı katarı
kiçinekey jana kembagal ölkö bolgon eki million kalkı bar
Finlyandiyanı körsötö alabız.
Evropanın çıgışında jaygaşkan Finlyandiyanın klimatı ötö tataal. Köbünçö tuman kaptap turat. Jaz mezgilinde da
toñ ketpeyt. Avgust ayınan baştap ele suuktar baştalat. Andagı landşaft (jer tüzülüşü) da ötö naçar. Köptögön jerler
jılañaç granit taştardan turat. Başka jerleri bolso çukur
jana batkak. Bul ölködö ken baylıktar jokko ese.
Dıykandık işteri çoñ meenetter, çoñ kıyınçılıktar
menen bolot. Eli da eç bir ubakta toluk egemen bolo algan
emes. Kez-kez bir koşunasının, kez-kez ekinçi koşunasının koloniyasına aylanıp turgan.
Finder özdörün Suom, özdörü ayabay süygön ölkölörün
Suomi deşet. Bul söz batkak degen maanini bildiret.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

SUOMİ TARIHI
Finlyandiyada türdüü mezgilderde boldum, oşonu menen
anın köptögön aymaktarında jaşadım. Çoñ şaarlarında,
köl jeekterinde, uçu kıyırı körünbögön tokoy arasındagı
ayıldarında da boldum. Alardın künümdük işterine, mayramdarındagı şaan-şököttörünö da kübö boldum. Kıskaça
aytkanda, bul uluttun muzıkasın, adabiyatın, süröt iskusstvosun, köz joosun algan arhitekturasın jana teatr çöyrösün
köñül koyup izildedim. Çındıktı aytayın, uşul körgöndörümdün ayagında al ölkögö bolgon tañ kaluu sezimim dagı da
küç aldı.
Finlyandiyada bolgon ar bir uçurumda, sırttan karaganda
başka uluttarga kabagı bürköö körüngön, tündüktün ötö meenetkeç jana tınç, beypil eline dagı da ıraazı boldum.
Fin ulutunun jaşoosunda, özgöçö uşul eki nerse aytılışı kerek. Anın birinçisi, orus töñkörüşü je bolboso
1917-jılga çeyin alardın köz karandılıgı, ekinçisi bolso, bul uluttun içinen bir dagı uluu insandın ösüp çıkpoosu.
Finderge taandık bolgon çoñ madaniyat uşul uluttun ar
bir jaranının ebegeysiz araketinin jana izdenüüsünün natıyjasında kelip çıkkan.
Finder Orusiyanın tündük batışının eñ akırkı çeginen orun algan. Al emi arı jagınan Finlyandiya Şvetsiya
menen çekteşken. Finder 1811-jılga çeyin Şvetsiyanın talap-tonooçulugunun astında ömür sürüşkön. Oşol jıldarı
Şvetsiyalıktardın fin ulutuna karşı jasagan mamileleri,
Avstriyanın Voevodinodogu jana Bosniya-Gertsegovinadagı
serbderge karşı jasalgan jaman mamileleri sıyaktuu ele.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Bardık başkaruu mekemeleri, sooda tarmaktarı, fabrika
jana mektepter, jada kalsa çirköölör da şvedderdin közömölündö bolçu. Büt mamleket jetekçileri, sottor, asker
başçıları jana mugalimder da şvedder tarabınan dayındalçu. Şvedder özdörün ötö uluu el oylogonduktan, ar dayım
Finderdi tömön körüp, alarga akırkı taypadagı ulut sımal
mamile kılışçu.
Finder şvedder menen bir ukukka ee bolgonu menen, alar
ekonomika, adep-ahlak jana ayrım tüşünüktörü jagınan
artta kaltırılışkan.
Mınday jagımsız jagdaylar fin ulutun çöktürö albadı,
teskerisinçe çıyraltıp, madaniyat jana adep-ahlak jagınan dagı da önügüüsünö türtkü boldu. XVIII kılımdın ayagında je bolboso 1840-jılga çeyin fin madaniyatı suusuz çöldö öskön gül sıyaktuu bolgon. Oşol mezgilde finder bir az
gana okuy alışçu jana arañ jazışaar ele.
1808-jılı Orusiya menen Şvetsiyanın ortosunda bolgon
ayıgışkan soguşta Orus padışası Aleksandr I armiyası
menen Finlyandiyanın jarımın basıp algandan kiyin, finderdin Borgo şaarındagı “seyim” je bolboso fin uluttuk
kurultayın toptop, bardık Boumdun öküldörünö tömönküdöy
suroo menen kayrılgan:
-Mından kiyin Şvedderdin kol astında jaşoonu tandaysıñarbı je öz içiñerde erkin boluu şartı menen orustardın başkaruusu astında bolguñar kelebi?
Fin ulutunun başkaruuçuları orustarga koşuluunu tuura
körüşkön. Mınday ıñgayluu tandoodon kiyin padışa Aleksandr I da finderdin şved başkaruu doorunan kalgan mıyzamdarı menen jaşaşına uruksat berüügö ubada bergen.
Finlyandiyanın Orusiyaga koşuluusu eki tarap üçün da
paydaluu bolgon. Angliya üçün İndiya menen Egipettin maanisi zor, sebebi bul ölkölör bay sooda borborloru bolup
eseptelet. Birok Finlyandiya Orusiya üçün mınçalık maanige
ee emes. Sebebi Finlyandiya jardı mamleket. Orusiya Fin-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

lyandiyanı basıp algandan kiyin, al özü üçün eç kanday ekonomikalık payda körö algan emes. Birok bul ölkönü karatıp
aluusu başka bir taraptan Orusiya üçün paydaluu bolçu.
Eñ negizgi kızıkçılık, Finlyandiyanın oşol uçurdagı
Orusiyanın borbor şaarı bolgon Petrogradga jakın boluusu
ele. Finlyandiyanın çek arasınan Petrogradga poezd arkıluu
4 saatta baruuga mümkün bolçu. Kaysı bir ölkönün Orusiya
menen soguş otu tutansa, Finlyandiyanın çek arası arkıluu
ötüp, duşmandar Orusiyanın borboruna çoñ korkunuç tuuduruşmak. Fin ölkösün Orusiya oşol sebepten basıp aluunu
tuura körgön.
Başka bir taraptan iç ara köz karandısızdıkka ee bolgon
finder özdörünö taandık uluttuk madaniyatın önüktürüügö
mümkünçülük alışkan.
Orusiyanın basıp aluusunan kiyin da şved kalkının köpçülük bölügü Finlyandiyada kaluunu tandaşkan. Birok alar
andan kiyin al ölkönün eeleri jana başkaruuçuları bolboy
kalışkan.
Alar da özdörünün jañı mekeni dep esepteşken Finlyandiyanın madaniyat jaatında önügüüsü üçün ötö çoñ iş araketterdi atkaruuga kirişişken.
Ölkönün madaniyat jaatında önügüüsü üçün araket kılgandar algaç az san menen çektelgen. Sebebi bul mezgilde finderdin talanttuu jaştarı, akılduu mugalimderi jana keçilderi sanaluu gana bolçu. Birok mınday jagday alardın
dem-küçtörünün jok boluusuna emes, kayra teskerisinçe çıñaluusuna alıp keldi.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

SNELMAN
Padışa Aleksandr Idin tuşunda fin madaniyatın önüktürüügö belsengen adamdardın eñ aldında Snelman attuu kadır-barktuu insan bar bolçu.
Yohan Vilgelm Snelman 1806-jılı 12-mayda Stokgolm
şaarında jarık düynögö kelgen. Al 1881-jılı 4-iyunda 75
jaşında Banskarbide köz jumgan. Snelman oşol mezgildin
eñ çoñ filosofu jana atagı taş jargan sayasatçısı bolgon.
Birok bul çıgaan zattın eñ ataktuu dañkı, anın fin madaniyatın düynögö taanıtkan, uluttun çınıgı meenetkeç eldik
mugalimi boluusunda ele. Snelman özünün ideyalaştarı menen birge eldin kamın oylogon eldik mugalim sapatı menen,
üzgültüksüz iştöö arkıluu batkaktar ölkösü atangan Finlyandiyanı ”Ak liliya güldör ölkösünö” aylandırışkan.
Finlyandiyalık bul uluu bir oyçul ömürünün ayagına çeyin
öz mekendeşterinin añ-sezimine tömönkü çındıktı kalıptandıruuga araket kılgan:
“Finlyandiya ar dayım Orusiya jana Şvetsiya ölkölörü tarabınan basıp aluu korkunuçu astında turat. Mınday küçtüü jana kaarduu koñşulardın aldında alarga karşı turuu
üçün, madaniyat jana adep-ahlagıbız menen alardan dagı da
biyik deñgeelde boluşubuz kerek”.
Snelman “Sayma” degen atalış menen çıgargan gezitinde
kalkına dayıma bul sözdördü aytıp kelgen:
“Kaçan gana bizdin alakanday ulutubuz aylanabızdagı zor
koñşularıbızdan jogoru madaniyatka ee bolso, oşondo içibizdegi korkuu jogolot”.
Finder köp jıldar boyu madaniyattarının önügüüsünö

Bir ölkönün önügüü tarıhı

jana kubattuu boluusuna araket kılışkan. Al emi bügünkü
kündö Evropa ölkölörünün arasında fin madaniyatı aldıñkı orunda turat. Mına uşundan kiyin alar çoñ-kiçine özdörünün bardık koñşularının aldında köz karandı bolup
kaluu korkunuçunan kutula alıştı.
Snelman - fin jaştarına maktanıp aytaar ülgü insan.
Al özü menen birge bir kança jaş mugalim, keçil, advokat
jana ukuk korgooçulardı alıp, suusagan kalkına ilim-bilim berüü maksatında koldon kelgen bütkül araketin jumşoo üçün ündögön. Bular tömönküdöy uraan çakırışkan:
“Jogorku madaniyattuu boluu bul norka tumak, modaga ılayık kımbat baaga kiyinüü emes.
Keñ keleçektüü jaştar uluttun meesi sımal. El silerdi
jakşı bilim alıp, mayanaluu kesiptin eesi bolup, keçkisin
kumar j. b. oyundardı oynogula dep okutpadı. Mınday jolgo bargandar intelligentter emes, intelligentsiyanın alsız
bir sölökötü.
Bilimdüülördün baarı uluttun añ-sezimin önüktürüügö,
alardın jan düynösün oygotuuga, uluttuk erktüülüktü küçtöndürüügö özdöründö bolgon bardık küçün jumşoosu zarıl.
Bul alardın mildeti. Ayıl jaşooçularına, jumuşçularga
jana kalktın jardı katmarına eñ jakşı jaşoo şarttarın
üyrötüñüzdör!
Elge jaşoonun maanisin tüşünüüsün jana korgoy bilüüsün üyrötüñüzdör. Bizdin kakıragan mekenibizdegi
şartta dele ar bir ayıldaştın jana jumuşçunun mından
da erkin, mından da bakubat, mından da jetiştüü jaşay
bilüüsün tüşündürüñüzdör. Kalkka kanday iştöö kerektigin üyrötüñüzdör. Arzan jana jupunu boluu menen birge,
jaşoogo ıñgayluu üylördün kanday kurulaarın körsötüñüzdör. Özdörünün jana bala-bakıralarının den soolugun
çıñdoosun üyrötüñüzdör. Baktıluu bir üy-bülönün kanday
kuraluusun, jubaylardın biri-birine bolgon mildetteri
emne ekendigin, jaş jetkinçekterdin öz ara kanday mamile

Bir ölkönün önügüü tarıhı

kıluu jana kanday türdö tarbiyalanuusu kerek ekenin üyrötüñüzdör.
Kalktı bardık işti öz ubagında atkaruuga, tartiptüü
iştöögö üyrötüñüzdör. Özdörünün jana başkalardın ukugun
korgoonu jana urmattoogo üyrötüñüzdör.
Mınday bardık işterde kalkka algaç özüñüzdör ülgü boluñuzdar. Öz ara jana el içindegi mamileleriñizderde eldik mugalim mildetin atkarıñızdar.
Bütkül Suomini ebegeysiz zor üy-bülö elestetiñizder.
Mekenibizge uşunday köz karaş menen karañızdar. Unutpañızdar, eñ jardı kömürçü jana jalgız boy ayal dagı, biz
üçün fin ulutunun jaranı, sizderdin da kız je erkek bir
tuuganıñızdar. Alardın sabatsızdıgın joyup, madaniyattuu
kalktın arasına koşuu sizderdin mildetiñizder.
Unutpañızdar, uluttun sabatsızdıgı, korstugu, mastıgı,
ooruluulugu, jardılıgı... bulardın baarı sizderdin kemçildigiñizder, sizderdin katalıgıñızdar”.
Agartuuçularga mına uşul bir kança fin okutuuçuları,
mamlekettik kızmatkerleri, darıgerleri dayıma uşunday jol körsötüşkön. Bulardın arasında özünün jigerdüü
işi menen Snelman ar dayım ülgü körsötüp aldıda bolçu.
Al kışta tıtılgan taygak ötügü menen, al emi jazında eski
kayık menen, kee birde jöö Finlyandiyanı baştan-ayak kıdırıp, elge tüşündürüü işterin jürgüzöör ele. Tokoylordo
jana tooluu örööndördö kez kelgen akılduu karı-jaştarga
sabak berip, kitep tarkatıp, alar menen ar dayım kat alışıp turat bolçu.
Snelman özünün bargan ar bir aymagındagı akılduu, zeendüü adamdarga tömönkü nasaattarın aytaar ele.
“Bir mamleketti jaşıldandırıp, suu menen kamsız kıluu üçün bir-eki darıya jetpeyt. Jada kalsa anın eñ çetki
jerlerinde da eç bolbogondo sızıp akkan tunuk bulagı, jılt
etken möltür suusu boluusu abzel. Al emi uluttun ruhaniy
suusuzdugu da uşul sıyaktuu. Uluttun ruhaniy suusunun bardık

Bir ölkönün önügüü tarıhı

jerlerde kandıruu üçün albette orguştap akkan “bulaktar”
boluusu abzel.”
Snelman özü bargan ar bir aymagındagı jaşagan adamdardın añ-sezimin oygotup, alarga çoñ taasir bereer ele.
Alardı özünö maksattaş katarı koşup, ar dayım alar menen kabarlaşıp turat bolçu. Alardın jazgan kattarın alıp,
kayra başka bir aymakka jönötüp turçu. Snelman özünün
jazgan joop kattarında alardı keede maktap nasaat aytsa,
keede sındap tapşırma bereer ele.
Snelman bargan aymaktarındagı ıktıyarduu mugalim dostorun çogultup, alar menen oy bölüşüp, baarlaşaar ele:
“Karagıla, kara kuuraydan kanday jip jana arkan örüp
jatışat. Algaç eñ içke kara kuuray özöktörün alıp andan
içke jipterdi örüşçü. Andan kiyin oşol örülgön jip toptomdorun çogultup, kalıñ arkan jipterdi jasaşçu. Al emi
örülgön jipterdin bir kançasın biriktirişip, kemelerge
baylançu zor arkandardı dayardaşat. Mına, biz jasagan iş
da uşuga okşoş. Agartuuçulardın çaçıragan oylorun bir
jerge çogultup, eki million kalkıbız üçün çoñ küçtü payda
kılışıbız kerek”.
Snelman jaykı es aluu ubagında aylanasındagı mugalimderdi çogultup, eki-üç jumalık kurstardı uyuşturçu.
Jalpısınan alganda bul kurstarga jüzdöy adam katışçu. Eñ
algaç baştalganda öz kaaloosu menen katışkan adam az bolgon. Ölkönün kee bir alıskı aymaktarında emgektengen okutuuçular öz kesipterin jaktırışpay, kurstarga da majbur
türdö katışışçu. Jada kalsa kee birleri:
“Bul kurstardı kim oylodu, kim çıgardı? Mugalimderge
kurs berüü kaysıl akılsızdın oyuna keldi?” dep kıjırdanışkan.
Snelman mınday aytılgan naarazılık oy-pikirlerdin
baarınan kabardar bolçu, birok açuuga aldırbay, al adamdarga bir darıger sıyaktuu mamile jasaçu:
“Ooruluunu daarıloo kerek” dep aytçu. Al es aluu kursta-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

rında mugalimderge tömönküdöy nasaatın aytaar ele:
“Kımbattuu dostorum! Silerdin tartkan tüyşügüñördün
kançalık deñgeelde oor ekenin bilem. Ölkönün alıskı aymaktarında kıynalıp emgektengendigiñerdin baalanbay
kele jatkanın da bilem. Al ele emes, jasagan emgegiñerdin
akıbeti kaytpay, materialdık jaktan jardamga muktaj ekeniñerdi da bilem. Birok kanday ayla, kanday çara?! Antken
menen, eç unutpagıla, biz bir uluttun keleçegi üçün baştagan ak joldun eñ baştalgıç uçundabız. Biz jañı, taza bir
uluttuk bilim berüü kıymılının baştooçularıbız. Sabatsızdık menen alpuruşup jatkan mezgilde, uluttun bardık
oor jügün taşuu bizdin moynubuzda. Baştalışında alar
bizdin işti tuura körüşpöyt. A birok biz joomarttık, kolu
açıktık kılabız. Kerek bolso, arabızdan kurmandık da berebiz. Sebebi mınday mamile uçurdun talabı. Men silerdi
bereşendikke, kerek bolso öz janın berüügö çakıram. Birok,
bir nerseni aytıp koyöyun, bardık kesipterde bolgon sıyaktuu mugalimdik kesipte da öz işin süybögöndör jok emes.
Mınday adamdar öz işinin çeberi emes, teskerisinçe mugalimdik kesipti tömön körüp jatkandar. Bularga dos katarı nasaat aytam. Mugalimdik kesipti taştap, başka bir
jaktan ırıskıñardı izdeşiñerdi suranaar elem. Kaalasañ
barıp satuuçu bol, kaalasañ biröönün kolunda katçı bol.
Anday jalkoo adamdardın orduna mugalimdik kesipti ıyık
tutkan, bul kesip üçün büt ömürün arnagan, kataal mezgilde
ardaktuu mugalimdik kesiptin asabasın biyik kötörgön er
azamattar kelsin.
Mınakey, munun natıyjasında ulutubuzdun eñ aldı bolgon,
el arasında attın kaşkasınday taanımal, çıgaan insandar
siler üçün öz konferentsiyaların bere baştaştı. Alardın
biliminen paydalanıp, siler da öz mektepteriñerge barganıñarda okuuçularıñarga tatıktuu bilim bergile”.
Baştalgıç mektepterdin mugalimderi Snelmandın aytkan mınday sözdörünön taasirlenişip, sabatsızdık menen

Bir ölkönün önügüü tarıhı

küröştö ar dayım aga jardamçı boluştu. Bul mugalimderdin köpçülügü özdörünün bilimin tereñdetüü üçün bardık
küç araketin jumşoogo kirişişti. Mezgil ötkön sayın bulardın baarı çogulup, mamlekettin çoñ madaniyat küçün payda kıldı.
Kıska bir ubakıt ötköndön kiyin, ölkönün bardık buluñburçtarınan çoñ-kiçine jüzdögön Snelmandar ösüp çıgıştı.
Snelman Suominin oygonuusu üçün jalgız gana mugalimderden jardam kütpödü. Kay jerde mamlekettik kızmatker,
darıger jana tigüüçülör çogulsa, daroo alarga jardamga
çurkap:
“Uluttu unutpagıla, oygongula! Siler, baarıñar oşol
uluttun içinde ösüp jetildiñer. Emi emne menen alek bolup jatasıñar? Sabatsız, karañgı bir tuugan dostoruñardan
kaçıp jatasıñarbı? Je bolboso alardın köñül oorutkan
köygöylörün çeçüünün çaraların izdep jatasıñarbı? Eldin
jan düynösün oygotup, alardın madaniyat deñgeelinin biyik
boluusu üçün kanday iş araket jasap jatasıñar?” deçü.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

AGARTUUÇU-MAMLEKETTİK
KIZMATKERLER
1816-jılı Finlyandiya Orusiyanın kuramına öz aldınça
kee bir tieşelüü ukuktarga ee bolgon mamleket katarı kiret.
Parlamentte jañı baş mıyzam kabıl alınıp, anda Finlyandiya üçün da özgöçö ukuktar karalgan. Bul başmıyzamga
1-padışa Aleksandr özünçö jarlık jarıyalayt. Bul Jarlıkka ılayık Orusiyaga köz karandı bolgon fin mamleketine taandık bolgon mıyzamdarga özü baş bolup jana andan
kiyin kele turgan padışalar da urmat menen karay turgandıgına söz bergen.
Bir jolu Parlamenttin açıluu azemine baylanıştuu,
jalpı mamlekettik kızmatkerler kongressi çogulgan. Bul
kongresske kesipköy Snelman da katışıp, söz süylögön.
Şvetsiya ubagınan baştap jumuşçulardın abalının tarıhın büt aytat. Al özgöçö tömönkü maselelerge basım jasagan:
-Şvedder ayabay jakşı, akılduu, namıstuu, ak köñül, maanayluu jana madaniyattuu insandar. Alardı jakşı körömün.
Aralarında ardaktuu dostorum bar. Şvetsiyanın bardık tarmakta iygiliktüü boluşun çın köñüldön kaalaymın. Birok
mınday kubanuu menen birge, bizdin unutulgan jana kembagal ölköbüzdün Şvetsiyanın moyunturugunan kutulganına süyünömün. Men Şvedderden emes, şved jetekçilerinen elimdin kutulganın alkıştaymın.
Finlyandiyadagı Şved jetekçileri Finlyandiya üçün da,
Şvetsiya üçün da özünçö bir jük ele.
Şvedderdin öz ölkölöründögü mamlekettik jetekçi kız-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

matkerleri akılduu, namıstuu jana işterman adamdar. Birok, bizdegiler anday emes. Şvetsiya mamleketi da başka ölkölör sıyaktuu ketirilgen katalardı kaytaloodo. Eñ küçtüü
kadrların borborgo toptop, eñ jakşı kızmattarga dayındaşıp, çeke jerlerge tajrıybasızdarın jönötüştü.
Bardık ele elde bolgon sıyaktuu kee bir nazik jana bay şved
üy-bülölöründö jalkoo, nolok, şok, arsız, arakkor baldar
ösüştü. Bardık mektepterden aydalgan, eç bir kızmatka kabıl
alınbagan, jeke firmalarda iş taba albagan, özünçö da iş
baştay albagan, çındıgında iştegisi kelbegen jaştar, atalarının baylıgın çömüçtöp jok kıla baştaganda, ata-eneleri «Bul balanı emne kılsam?» dep oylono baştagan. Atalar
kadır-bark, abroyun paydalanışıp çoñ jumuştagılar menen
til tabışıp, işti jakşı bilbegen baldarın Finlyandiyaga
mamlekettik kızmattarga dayındatıştı.
Snelman sözün ulanttı:
Mınday abaldagı ölköbüzgö dayındalgan eki miñdey
Şvetsiyalık mamlekettik kızmatkerlerden emneni kütösüñ?
Köpçülügü mektepti da bütürbögön, kerek bolso üçünçü klassınan mektepti taştagan bilimsiz, jalgançı jana ahlaksız
mamlekettik kızmatkerler ubakıttarının köbün jumuş
orundarında emes, kafe-barlarda ötkörüşöt ele.
Bul mamlekettik kızmatkerler iştegendi kaalabayt
jana işti da bilişpeyt. Jumuşuna akılı da jetpeyt ele.
Kızmattarına jetken joopkerçiliksiz, elge karşı menmensingen, tekeber bolçu. Jumuşuna keç kelip erte ketişet
ele. Jumuş ubaktısında kofe, çay içip jana tameki tartıp
olturuşa bereer ele. Gezit okup, krossvord tolturuşat je
dostoru menen çogulup alıp bakıldaşıp, kurulay talaşıp
-tartışışat.
İşi tüşüp alarga kayrılgandardı öz kızıkçılıktarı
üçün bir kança ubakıt küttürüşöt ele. Katçıları elge «Direktor boş emes. Çoguluşu bar, kütüp turuñuz» dep kors joop
joldoşoor ele. El kütüp-kütüp akırında işin bütürö albay,

Bir ölkönün önügüü tarıhı

tarap ketişet bolçu. Kütüügö çıdagandarına uykusuzduktan
közdörü kızargan, köñülsüz kabıl algan direktorgo kirüügö
uruksat berilçü. Direktor bolso erdemsip, sözgö konok berbey turup, korstuk menen:
-Bügün boş emesmin, erteñ keliñiz!-deçü.
-Keçiresiz, men alıstan keldim...
-Erteñ dedim go! Tüşünböy jatasızbı?!
-Birok menin akçam jok, erteñge çeyin kütö albaymın!
-Sizge erteñ dedim go!.. Sırtka çıgıñız!..
Mına uşunday jumuş kününön kiyin direktorubuz işkanasınan çıgıp tuura bir muzıka, ır-biyi bolgon kafe-barga barat. Arak-şaraptardı suuday içip, aylanasına kız-kelinderdi toptop, köñül açışat. Birok, mınday jaşoogo köp
akça kerek. Oşol üçün mamlekettik negizgi maseleler uşul
batkak jerlerde çeçilip kalgan. Bul okuyalardı ukkandar
aylasız keyişip, aralarında mınday dep şıbıragandarı
bolgon: «Bul emne degen? Bul kişini Stokgolmdon kanday
jönötüştü? Kaçanga çeyin mintip jaşaybız?»
El ıylap-sızdap, kıjırdanışıp jana biri-birine
arızdanışıp mınday deşet:
«Mamleket kızmatkerleri özdörü uşunday kılışsa, nege
biz mümkünçülüktördön paydalanbaybız?»
Snelman sözün ulantıp:
-Kudayga şügür, mına bügün mamlekettik kızmatkerleribiz anday emes. Akırındap ar bir boş kızmat orunga fin
kızmatkerleri jaygaşuuda je bolboso Finlyandiyada tuulup
çoñoygon şvedderdin tüzügürööktörü kızmatka alınuuda.
Bul zamandın kadırın bileli. Kızmat orundarıñarga barıp ele jañıça iştöönü baştagıla. Eskini taştagıla. Çirigen sistemanın izi da kalbasın. Emi mintip mamlekettik
kızmattagılar el kızmatçısına aylana baştaganın elibiz
dagı baamdap sezsin. İşi tüşüp silerge kayrılgandarga,
silerdi çagıp jatkan çirkeyler sıyaktuu karabagıla. Koluñardan kelişinçe eldin işin jeñildetkile. Elge karata

Bir ölkönün önügüü tarıhı

jüzüñör jılmayıñkı bolsun. Natıyjada elder egerde biröö-jarımdın işi bütpöy turgan bolso je kaalaganı atkarılbasa, sizdin al işti atkargıñız kelbegendiginen emes,
mıyzamga tuura kelbegendiginen ekendigin bilişsin.
Sizder, kımbattuu mamlekettik kızmatkerler, kalktı
agartuuda mugalimderden kem kalbay turgandıgıñardı bilgile!
Akırında Snelman kakşık aralaş jılmayuu menen:
-Bilesiñerbi, «mıyzamsızdıktın çoñ mugalimderi kimder?» dep suroo surap, özü joop berdi:
-Alar mamlekettik kızmatkerlerdin dal özdörü. Mıyzamdı tak atkaruu alardın tüzdön-tüz joopkerçiligindegi
mildetteri. Tilekke karşı mıyzamga baş iyböönü alar elge
özdörü üyrötüşöt.
Oşonduktan kımbattuu kızmatkerler, jañı Finlyandiya
elinin atınan silerden suranamın. Mıyzamdardı atkara
turgan silersiñer, kılgan jana kıla turgan jumuştarıñar
menen elge ülgü bolgula. Uşintip alarga mıyzamdı sıyloonu
üyrötkülö. Eldin adilettüülük sezimderin oygotkula!
Bul sözdör, Snelmandın birinçi sözdörü bolbogondoy ele
akırkısı da emes ele. Joluguşuularının baarında mümkünçülük taap, mamlekettik kızmatkerlerge uşunday oy-pikirlerdi tarkatçu. Akırında eldin mamlekettik kızmatkerlerge bolgon urmat-sıyı jana işeniçi arttı.
Bir-eki muundan kiyin tolugu menen jañı fin kızmatkeri degen biyik tüşünük ornodu. Mamlekettik kızmatkerler,
tüşünük jana adep-ahlak jagınan ösüp, düynögö ülgü bolo
alıştı. Azır bolso fin kalkı mamlekettik kızmatkerleri
menen sıymıktanışuuda.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

ARMİYa - ELDİK MEKTEP
Şvetsiyanın kuramında turgan mezgilinde da finderdin
özdörünö taandık baş mıyzamı bolgon. Bul mıyzamga ılayık, finderde «Saym» dep atagan özdörünö tieşelüü eldik
Parlament iştep turgan. Oşondoy ele özdörünün poçta kızmatı jana akça birdigi da bolgon. Bular menen katar çakan
armiyası da bar ele.
Finder orustardın kuramına ötkön kezde da, bul özgöçölüktörün saktap kala alışkan. Birok, Şvetsiya karamagında
turgan kezde bul bagıttagı mekemelerdin başında dayıma
şved ulutundagı jetekçilerdin turuşu adatka aylangan.
Şved madaniyatının önügüüsü üçün finlyandiyalıktar tirüü
bir uloo sıyaktuu koldonulgan.
Suomi dep atalgan Finlyandiyada orus karamagına ötköndön kiyin finder bardık bul kızmattık orundardı özdörünö ötkörüp aluuga araket kılıp, öz ölkösünö ee çıguu üçün
bolgon küröşkö baş otu menen kirişişken. Bul algaç kiçinekey kadamdar menen baştaldı. Mektepterdegi baştalgıç,
orto jana jogorku klasstarda şveddik mugalimderdin orduna jañı adistik alışkan findik mugalimder koyula baştadı. Uşul sıyaktuu ele, emi akırındap sot, doktor, injenerdik j. b. kızmattarda findik adister iştey baştaştı.
Kiçinekey fin armiyası da uluttaştırıldı. Şvedderdin
karamagında turgan kezinde katardagı askerlerdin deerlik
köpçülügü finderden bolgonu menen, andan jogorku darajadagı çindegiler dayıma şvedderden bolgon. Ofitserlerdin
katardagı jookerlerge karşı mamilesi da şved armiyasındagıday ele jagımsız bolçu.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Şvedder - baatır el. Reformaloo mezgilinde, Gustav
Adolf jana Uluu Pyötr doorlorunda Karl XII şved armiyasının atagın bütkül Evropaga jaygan. Birok, oşol kezde şvedderdin armiyalık küçü ak sööktördün kolunda bolçu. Ölködö
askerlerdin tukumunan çıkkan atayın bir katmar payda bolgon. Bul katmardagı insandar mamlekettik kızmatkerlerge,
işkerlerge jana bardık başka tarmaktagı insandarga jogorudan karap töröpeyil mamile jasaşçu. Karapayım eldin
baldarın, başkaça aytkanda katardagı askerlerdi ötö katuu
tartipte karmap turuşkan.
Ofitserler kızmattık mildetterin atkarıp jatkan ubaktarında maşıguular, paraddar jana kazarmalardan başka
eç nerse menen alek boluşkan emes. Andan sırtkarkı kezderde bolso, altınday ubaktıların arak içüü, karta oynoo
jana biylöö menen gana ötkörüşkön. Köpçülügünün bilim
deñgeeli tömön bolgon. Mektepten çıkkandan kiyin kitepterin japkan boydon, kayra açışkan emes. Koomduk jana uluttuk ideyaldarı jok bolgon. Jalgız gana sıymıktanıp, tekeberlikke salıp, kılıçtarı menen çabışıp oynogondu gana
bilişken. Akçaların maanisiz nerselerge jumşap, dayıma
kımbat baaluu formalardı kiyip jürüünü jaktırışaar
ele. Biydin ustaları bolçu. Köbü arakkeç jana kumarpoz boluşçu. Katardagı askerlerge karşı ayabay oroy mamile jasaşıp, al turgay, alarga zulumduk da kılışçu. Alarga «Kazarmanın maldarı» degen lakap attı paydalanışçu. Dayıma
alardı tömön sanaşıp, akaarat kılışçu.
Snelman baştagan jaş fin intelligentsiyası armiyaga da
özgöçö köñül burdu. Ayrıkça armiyadagı katardagı askerlerdin bilim aluusu menen alektenüünü adatka aylandırıştı.
Munun natıyjasında mektepterdin eñ jakşı okuuçuları,
al gana emes, universitetterdin studentteri okuuları bütkön soñ, askerdik mektepterge kirip, armiyada kızmat ötöögö
jazıla baştaştı. 5, 6, 10 jılga sozulgan bul askerdik kızmattar möönötündö armiyaga tieşelüü mildetterin eñ jak-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

şı deñgeelde orundatıp, munu menen katar ilimiy temalarda da okuu jana izildöö işterin ulantıştı.
Snelman bul jaştardın köñüldögü köygöy-darttarına
kotormoçu boldu. Katışkan çoguluştarındabı, jazgan emgekterindebi, degi baarında uşul pikirlerdi aytıp kelgen:
«Eñ jogorku madaniyattuu körüngön elder dele jaşoolorun toluk tınçtıkta jana beypildikte ötkörö turgançalık
jogorku madaniyat deñgeeline jete alışkan emes. Adamzattın karañgı doorunun taştandıları bolup kalgan kekçildik jana japayılık sezimderi deñizdin kaardangan tolkundarı jeekke ayıgışkan küçtö kelip urunganı sıyaktuu,
adamdardın arasında dagı dele öz jaşoosun ulantuuda. Al
turgay, ayabastan jana ayanbastan turup oñgo-solgo kol saluuda. Bul kaardangan tolkundarga karşı dubal sınduu kökürök kergen adamdar özdörün korgop jatkan uçurda dele
kaalasañ da, kaalabasañ da keede taşkın sokkular çaçırap
jabırkatuuga bolgon araketin toktotpoyt. Mekenin korgoo
üçün köküröktörün tirüü mişen sıyaktuu toskon askerleri
bolgon ar bir armiya, kümönsüz eñ küçtüü jana kımbat armiya
bolup sanalat».
Çek arasında sırttı tike karap turgan armiya artındagı
elinin beypildigi jana iştöö erkindiginin kepildigin
berip turat.
Snelman armiya tuuraluu mına mınday degen:
«Armiya din jolunun joomart jolçuları sıyaktuu boluşat. Biz sınduu karapayım insandar mekenibizdi korgoo
üçün emgektenip jatışkan bul janduu çep-dubaldarıbızdın maanisin biyik deñgeelde barktay albay jatabız. Mındagı çep-dubalının ar bir birdigi - janduu bir insan. Al
jerdegi ar bir asker bizdin jaşoobuzdu koorup kutkaruu
üçün ölümgö da dayar».
Snelman sözdörün dagı mintip ulanttı:
«Köçödöbü, düköndöbü, çaykanadabı, aytor bir askerge jolugup kalsam, aga urmattoo menen salam aytıp, ak dilden

Bir ölkönün önügüü tarıhı

«kadırman boordoşum, siler dayıma bizdin beypildigibiz
üçün eñ oor bir jumuştu moynuñarga alıp jatasıñar. Jaratkan silerge jardamçı bolsun» degim kelet.
Oylop körüñüzdörçü, kazarmadagı ar bir asker janduu bir
almaz sıyaktuu. Mınday kımbat baaluu jandıktardın miñdegeni ar jılı armiyaga çoguluşat. Alar uzak bir möönöt
kızmat ötöşöt. Askerdik möönötü bütköndön kiyin, alardı
sopsoo bolup kelgen jerlerine kee birin sınık, kee birin
sızık kılgan boydon kaytaruu kanday gana ayanıçtuu»
Snelmandın ruhaniy şakirtteri bolgon jaş fin ofitserleri uşunday bir pikirde birigişti:
Bizdin jañı uluttuk armiyabız ruhiy jaktan da jañı,
köngön adattarı jagınan da jañı. Al turgay, kızmattarının natıyjası jagınan da jañı boluuga tiyiş. Katardagı
askerler kazarmada bagılgan mal emes. Alar bolgonu bilim
-tajrıybası azıraak bolgon menin bir boorlorum. Mekenibiz alardı bilim jana tajrıyba aluu üçün kazarmaga jiberdi. Alar kızmat möönötü soñuna çıgıp, armiyadan kaytıp
jatkanda mekenibiz ofitserlerden surayt: «Kimderdi kançalık dayardadıñar, körölüçü? Eç kanday şek-kümönsüz silerdin koluñarga çın dilden işenip tapşırgan bayöo baldarıbızdı kantip okutup, kantip bilim-tajrıyba berdiñer?»
Ofitser katardagı askerdin jalgız gana boordoşu jana
agası emes, oşol ele kezde anın bilim aluusu jana üyrönüüsü üçün dayındalgan kadimki mugalimi bolup sanalat. Katardagı askerlerge karata ofitserlerdin köp jaktuu
joopkerçiligi bar: Askerler ofitserlerge amanat kılıngan.
Den soolugunun abalına da joop berüügö mildettüü.
Askerdin meesi da ofitserge tapşırılat. Anın zeeninin
açıluusuna jana pikirlerinin jogoruloosuna dagı ofitserlerdin joopkerçiliktüü joobu boluuga tiyiş.
Askerdin jürögü da ofitserdin koluna tapşırılat. Askerlerde bekem adep-ahlak payda kıla turgan, alarga jan
düynö tazalıgın, adamdar menen bolgon alakanı, jakşı-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

lıktı üyrötüp, düynö taanımın keñeyte turgan jana alarga
mekenin süydürüügö darameti jetken adamdardın tobu ofitserler ekendigi çındık.
Jaş fin ofitserleri bul oor jana opurtalduu jañı mildetti mıktı deñgeelde iş jüzünö aşıruudan jaltanışpayt
jana mınday deşet:
«Biz soguşta gana emes, tınçtık mezgilinde dagı ata mekenibizge paydaluu bolo alabız».
Kıskaçası, katardagı askerler menen bolgon ar türdüü
baarlaşuulardın sözsüz paydası bar. Fin elinde buga çeyin
armiya degen söz mıskıl menen koştolup kelgen.
Murda el çogulup kalgan jerlerde:
-Ey, el-jurt! Armiyadasıñarbı?
-Bul jer kadimki kazarma jıttanıp ketiptir.
-Munu armiya ele buzgan,-degen sınduu şıldıñ kepter köp
aytılgan.
Jaş fin ofitserleri bul sözdördü bir akaarat katarı kabıl alışat da, mınday deşet:
-Bügünkü kündö armiyabız murunkuga okşobogon özgöçö armiya boluşu zarıl jana bolo alat. Biz armiyanı eldik mektep
abalına alıp kelebiz. Jada kalsa ar bir askerdin armiyada
ötkörgön ar bir künün bir ömür sagınuu jana sıymıktanuu
menen estep eskere turgan eldik universitet sınduu biyiktikke alıp çıgabız. Biz armiyabızdı mına mınday deñgeelge
jetkirüügö tiyişpiz. Bul sözdör el oozunda lakap sıyaktuu
orun alıp, kulaktan-kulakka ugumduu bolup aytılıp kalsın:
-Barakelde, anı armiya oñdodu!
-Al mınday tatıktuu bilimge armiyada jetti. Askerdik
mildetin ötöp jatkan kezde ar namıstuu, şamdagay, emgekçil, kiçipeyil bolup çıktı.
Armiya jaşoosunun, askerdik kızmattın maksatı mına
uşunday biline baştagandan kiyin, jaş fin ofitserleri
bul maksatka jetüü üçün eñ kıska joldordu jana eñ jakşı
usuldardı işke aşıruunu baştaştı.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Emi ofitserler katardagı askerlerge bolgon ar bir kıymıl araketin oylonup, ölçöp işke aşırıp jatıştı. Askerlerge bolgon murdagı ters araketterin özgörtüşüp, akaarat kıluunu, sögünüünü da tolugu menen taştaştı.
Şvetsiyanın karamagında bolgon kezdegi Finlyandiyanın
armiyalarının içindegi şarttar adam jaşoosuna ıñgayluu
emes bolçu. Abdan kir bolçu, dayıma jagımsız jıttançu. Kiyimderi da jaman abalda ele. Berilgen tamaktar jeterlik
emes, den sooluk şarttarına da tuura kelbeyt bolçu. Köptögön askerler açka kalçu, jegenderi da oorup kalçu. Pagondogu çinine karap jogoru darajada turgandarı askerlerdin
tamak-aş jana jılınuuçu otundarın tartıp alışçu. Katardagı askerlerge karata abdan oroy jana zulum mamilede
bolçu. Alardı eñ oor jana jagımsız, jada kalsa uyat sözdör
menen sögüü könümüş adatka aylangan ele.
Emi abal tabigıy türdö tolugu menen özgördü. Armiya jañılandı. Dubaldar sırdalıp, jarkıragan abalga keldi. Terezeler açılıp, askerler jaşagan bölmölör dayıma aba almaşılıp, ıñgayluu şarttar jaraldı. Kazarmanın aylanasına kök
çöp egildi. Çöptördün arasına ar türkün tüstö güldör östürüldü. Terezelerge pardalar tagıldı. Aldılarına idişterde
öskön bölmö güldörü koyulup bapestele baştadı.
Kazarmaga sırttan kirip kele jatkan kezde kim gana bolbosun, bosogodogu but kiyim tazalagıçka but kiyimin tazalap kire turgan boldu. Askerlerdin ar künü juunuusu majbur
türdö işke aşırılıp, könüp da kalıştı.
Jogoruda aytılgandar sırtkı tazalık tuuraluu ele. Bul
materialdık tazalıktın janında, askerlerdin ruhaniy tazalıgına da özgöçö maani berile baştadı. Al gana emes, ahlaktık önügüülörü da köñül sırtında kalgan jok.
Finder arasında şved başkaruusu ubagındagı uşunday
bir sözdör lakap sınduu aytıla baştadı:
-Şvedge okşop mas boluptur…
-Şvedge okşop sögünöt eken…

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Antkeni şvedder kezinde katardagı askerler da köbünçö
mas abalda jüröt ele. Alar oozgo algıs uyattuu sözdör menen
sögünüşöt bolçu. Katardagı askerler, ofitserler biri-birin
sökköndöy ele, generaldar da biri-birin sögüp süylöşçü.
Biri-birine açuulangan kezde sögüngöndöy ele, maktap jatıp dele sögünö berişçü. Sögünüüdö koldongon sözdörü abdan
jiyirkeniçtüü bolçu. Eç oylonboy, kamırabay turup enege,
ataga, ayalına, al ele emes dinine da eñ oor sözdör menen sögünüp süylöşöör ele.
Jaş fin ofitserleri kazarmanı samın menen taanıştırıştı. Askerlerdi erte menen, keçinde, tamaktanaardan
murda jana kiyin koldorun samındap juuganga köndürüştü.
Taza kolaarçılar menen koldorun aarçuunu, tiş şçetkasın
berip, tişterin tazaloonu üyrötüştü.
Tiş tazalıgınan kiyin, alarga dil jana til tazalıgı
tuuraluu ayta baştaştı. Ofitserler sögünüünü tolugu menen unutuştu. Sökpöy turup jana oroy türdö uruşpay ele turup katardagı askerler arasında tartipti eñ mıktı ornoto
alıştı. Murda jalgız gana askerler gana emes, ofitserler,
jakşı üy-bülönün baldarı bolgondor dele uruşup kıykırışuunu bir kaarmandıktay sıymık körüşöör ele jana
uşunu armiya jaşoosunun bölünbös bir bölügü katarı kabıldap, erejedey iş tutuşçu. Al gana emes, alar türdüü-tümön sögünüülörü menen sıymıktanışçu.
Jaş fin ofitserleri armiyaga taptakır başkaça bir körünüştü ornotuştu. Alar mintip aytışaar ele:
-Armiya – bizdin üy-bülölük oçogubuz. Din adamı üçün
sıyınuuçu jeri, mugalim üçün mektebi, darıger üçün beytapkanası emne bolso, biz üçün da armiyabız dal oşondoy.
-Ayaldardın arasında turgandagıbızdan da artıgıraak
adeptüü jana tarbiyaluu boluuga tiyişpiz.
Ofitserler sözdörü jana kıymıl araketteri menen katardagı askerlerge uşunday nerselerdi sunuştap jatıştı:
-Armiyanı arakkeçterdin barlarına je kaapırkanaga ay-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

landırbagıla. Jerge tükürbögülö. Jaman söz jana tükürüü
menen kazarmanın abasın bulgabagıla. Tiliñerdi taza tutkula. Dostoruñardın kulaktarın da bulgabagıla. Kors-kors
sögünüp süylöö ittin ürüüsünön da jaman. Sögünüü madaniyattan uzak boluunun belgisi. Egerde jigittigiñerdi dalildegiñer kelse, jürüm-turumuñar asıl bolsun.
Sport menen maşıkkıla. Suuda süzüünü, küröşüünü, atka
minüünü, nayza atuunu üyröngülö.
Ar dayım, ar jerde kiçipeyildigiñerden jazbagıla.
Paydaluu kitepterden köp-köp okugula. Okuganıñardı
jana ukkanıñardı üyröngülö.
Uşul jol menen jaş ofitserler bilim berüüçü abalına
kelişti. Askerdik dayardık özü da tataal bolgonuna karabastan, alar katardagı askerlerge bilim üyrötüü üçün künügö
1-2 saattan ubakıt bölüp turuştu. Askerler üçün oyun-zook
programmaların jana kitep okuu keçelerin uyuşturup jatıştı. Bul keçelerde ofitserler katardagı askerler menen
baarlaşuu menen birge, ar türdüü elderge taandık okuyalardı
jana kaarmandardın jaşooloru tuuraluu okup jatıştı.
Mekeninin tarıhınan jana bötön elderdin tarıhınan
çagıldırılgan süröttördü, Finlyandiya jana başka ölkölördün peyzajdarın birge körüp, tiyiştüü tüşünüktördü jetkirişti.
Munu menen katar askerler mildetin ötöp üyünö kaytışkanda mekenine kantip paydaluu kızmattardı kıla alaarın
tüşündürüp, alardın karañgılıgın joyup jatıştı.
Askerlerge bul maksatta jazılgan köptögön kitepterdi
okutuşçu. Ofitserler alarga mınday deşçü:
-Siler ayıl, kıştak sıyaktuu kiçinekey jerlerden keldiñer. Siler kelgen jerdegi adamdar balkim ayıldarınan
sırtkarı eç jakka çıkpagandır. Adam balasına ılayık jaşoonun kanday boloorun, balkim, eç bilişpeyt. Körüp, ukpaganday ele, kitepterden da mınday maalımattı alışkan
emes. Künümdük jaşoosun oyloşup kılgan emgekteri menen,

Bir ölkönün önügüü tarıhı

balkim kursaktarın da zorgo bagışattır. Siler kelgen jeriñerge bışpagan kam boyunça kaytıp baruuñar ötö çoñ uyat.
Kiçi mekeniñerge jañı jaşoonu süyünçülööçü bolup barışıñar kerek. Siler oşol çettegi elderibizdin ruhtarın
oygotuu üçün barasıñar. Bargan jeriñerde jañı ordolordu
kurgula. Al ordolor tınçtık, beypildik, madaniyat jana talıkpas emgek ordoloru bolsun.
Kee bir ordolordo kaarmandıktarı menen bilingen jigitterden kuralgan birdikter bolot. Alar özdörün “ölüm birdigi” deşet. Başkalar da alardı oşentip ataşat. Alar uçuru
kelgende jalgız asker kalsa da ölgöngö çeyin soguşuuga ant
içişet. Alardın ar biri kaarman bolot.
Meken üçün jaşoo, mekendin önügüp ösüüsü üçün araket
kıluu dagı meken üçün ölüü sıyaktuu biyik ar namıs bolup
sanalat.
Jerdi kantip iştetesiñer? Eginiñerdi kandayça egip,
jıynaysıñar? Uy-eçkiñerdin sütünön, etinen, terisinen
kantip paydalanıp jatasıñar? Tokoydogu daraktardan kerek bolgondoy paydalana alıp jatasıñarbı?.. Erkekterdin
ayımdarga mamilesi kanday? Ata-eneler baldarın kantip
tarbiyalap jatışat?..
Emi kelgile, silerge jaşoolorun es-akıl menen uyuşturgan koomdor bul işti kantip atkaraarın aytıp bereli. Emne
üçün baarı Türk kezdemelerin, Çeh şişesin, İrlandiya koylorun, Daniya sarı mayın, Belgiya örmö-tokumaların, Orusiya terisin jana Şved kükürtün mıktı baalap, tandaşat?
Antkeni, bul nerselerdi eñ jakşı öndürgön jerler oşol
ölkölör. Siler da bizdin ölköbüzdö kee bir nerselerdin eñ
mıktısın öndürüügö araket kılgıla.
Munun baarın kim atkarat? Eç nerseni baykabagan körlör
sıyaktuu bolgon eneleribizdin, atalarıbızdın, bir tuugandarıbızdın közdörün kim açat? But baspagan sazdardı kurutuu üçün kim al jerlerge barat?..
Eskertüü sıyaktuu bolgon bul surooloruna ofitserler kay-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

ra özdörü joop berişet:
-Siler! Eñ başta siler atkarasıñar. Oşondo gana üybülöñör, ayılıñar, mekeniñer üçün silerdin uzun möönöt
armiyada jaşaganıñar zıyan bolbogon bolot. Teskerisinçe
paydaluu bolgon bolot. Alardan alganıñardı eselep kayra
kaytaruuga mümkünçülügüñör bolot. Siler armiyaga çiyki ken
sımal keldiñer ele. Emi dayar bolgon baaluu taştay bolup
kaytıp jatasıñar.
Küçsüz, bereketsiz fin topuragında jaş fin ofitserleri
toodoy çoñ madaniy potentsial çogultup jatıştı. Çoñ bir
fabrika sıyaktuu ele, öz ölkösü üçün es-akılduu, küç-kubattuu, bilimdüü, dinamikaluu insandar ösüp jattı.
Askerler özdörünön jaş jagınan uluu bolgondordu sıylap urmattaar ele. Askerdik jaşoosunda alardı özdörünün
jürüm-turumu menen ıñgaysız abalga salışçu emes. Alsızıraak bolgon katardagı askerler menen özdörü atayın alek
boluşçu.
Askerdik mildetin ötöp bütkön soñ da, askerler ofitserler menen baylanışın toktotpoy, kabarlaşıp turuşçu.
Armiyada ötkön jıldarın ıraazı bolup estep, emi jaşoogo
bolgon köz karaştarının taptakır özgörgönün aytışçu.
Ölködögü jaşoonun jañı nukta tüptölüp kelatkandıgı
tuuraluu pikirlerin jana plandarın ofitserlerge jazuu
arkıluu bildirip, alardan maalımat jana nasaat kütüşçü.
Kee bir kitepterdi jönötüp koyuuların jana kee bir gezit
-jurnaldarga turuktuu kardar katarı jazılıp koyuuların
suranışçu.
Armiya eñ kiçinekey ayıldarga çeyin köñül köpürölörün
kurup, ar dayım baylanışta boluuga jetişti. Ölködö den
sooluktu saktoo jana madaniyat tarmagı jañıdan tüptölüü
joluna koyuldu.
Armiya emi el üçün korkunuçtuu tüş boluudan çıgıp, sıymıktanuu menen eskerilgen jaylarga aylandı. Ayıl jana
şaarlardagı tentek baldarga apaları uşunday deşçü:

Bir ölkönün önügüü tarıhı

-Tezireek çoñoyup askerge ketseñ eken. Balkim armiyada
oñoloor beleñ...
Alarga koñşuları koşumçalap:
-Ooba, armiya anı tarbiyalayt. Mınday tentek baldardı
jalgız gana askerdik jaşoo oñdoyt. Misalga aytsak: Peko
Yüsen, Rdi Antonen eköö teñ armiyadan adam bolup kaytıştı.
Bolboso alardan ümüt üzüp koygon emes belek?! Buyursa, silerdin balañar da askerden adam bolup kaytışat. Emi asker
birdiginin baldarıbızga bizden da jakşı tarbiya bereerine biz da tereñ işenebiz.
Karıyalar koşumçalap:
-Ooba, ooba... Murda közdörübüz kör eken. Ilayıksız bir
jaşoo sürüptürbüz. Kudayga şügür kılabız, azırkı jaştar
jaşoolorun akıl-es jana tartip menen ötkörüünü bilişet.
Uşintip armiya pikir jana ahlak jagınan jogorulagan.
Jakşı açıtkı kamırdı jakşı açıtkanday ele, askerdik
ordo eldin kalıñ katmarının ahlaktık jaktan jogorulap
önügüüsün kamsızdagan. Armiya eldik mektep mildetin atkara baştagan.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

FUTBOL
Napoleon Frantsiyanı başkaruunu öz koluna alıp biylikke kelgenden kiyin, bütündöy Evropada soguştuk kıymıl
araketter toktogon emes. Al jalpı Evropa mamleketterine
karşı soguşkan. Alardın içinen özgöçö Angliyanı basıp
aluuga ötö kızıkdar ele. Birok oşol ele mezgilde Angliya
da anı padışalık taktıdan ketirüügö bolgon büt araketin
jumşay baştagan.
Napoleon Orusiyaga da soguş açuu maksatı bar ekendigi
menen kooptondurup jattı. Frantsiya menen soguşuu korkunuçu payda bolgon Orusiya 1808-jılı Şvetsiya menen bolgon
soguşuunu toktottu. Antken menen Orusiyanın bul şektengen okuyası ordun taap, Frantsiya menen bolgon alaamat soguş
baştaldı. Napoleon tak 20 uluttun küçün biriktirip, Orusiyanın çek arasın közdöy bet aldı. Natıyjada Moskvaga çeyin kirip kelişti. Birok akır ayagında oyu oñunan çıkpay,
jeñilüügö duuşar boldu.
Jogotuuga uçuragan alsız armiyası menen Frantsiyaga kayra
çeginüügö majbur boldu. Al jakta eski küçün jandandıruuga
araket jasadı. Birok Angliyalıktar bardık Evropanı Napoleongo karşı ündöşüp, anın bütündöy taş-talkanın çıgarıştı. Kolgo tüşkön Napoleon aziz Elena aralına sürgüngö
aydaldı. Napoleondun başkaruusunan tajagan başka Evropa
ölkölörü da, bul jıyıntıkka süyünüştü. Angliyanın mınday
küçünö tañ kalışıp, alarday boluunu kaalaştı. Oşol okuyadan kiyin Angliyanın büt jürüm-turum jana kıymıl araketi başka Evropa mamleketterinde modaga aylandı.
Birok ökünüçtüüsü, jaş jetkinçekter, ösüp kele jatkan

Bir ölkönün önügüü tarıhı

muundar, uluulardan örnök aluuda, alardın tuura emes jaktarın ayırmalay albay, köbünçö oşolordu eerçip ösüp jatıştı. Misalı, tameki tartıp, alkogolduu içimdikterdi
içe baştaştı. Katuu ün menen süylöşüp, kors mamilege könüştü. Madaniy jaktan toluk önügüp bütö elek uluttar anglis
jaşoosunun külkülüü jana zıyanduu jaktarın da kabıl ala
baştaştı. Mına uşintip bardık Evropa Angliyanın jaman
jaşoosunun küzgüsü bolup, al turgay köçürmösünö aylandı.
Kolunda bar bay adamdar at jarıştarı üçün Angliçandar sıyaktuu köp akça sarptaşıp, alkogolduu içimdikterdi
içe baştaştı. Alar Anglis modasındagı kiyimderdi kiyinişip, çaç jasalgasın alarday özgörtüşüp, üstü-başın
alarga okşop oñdono baştaştı. Jaştardın baarı sporttuk
jaktan anglis oyundarın oynoogo ötüştü. Bul oyundardın eñ
kopolu bolgon futbol el arasında keñiri taradı. İlim-bilim aluunu toluk özdöştürö elek Evropa jaştarının arasında futbol özünçö ele bir din sıyaktuu kulaç jaya baştadı.
Bardık ölkölördö bay adamdardın baldarı futbol fanatına
aylanıştı. Mınday jagdaydan kumar kandırgandar futboldu öz aldılarınça bilim, önör deñgeeline kötörüp alıştı.
Köçödögü eldi tolkundoogo alıp kelip, anın esebinen
payda tabuunu maksat kılışkan akılsız, sabatsız kee bir
jurnalistter jaştardın mınday kızıguusunan paydalanıştı. Futbol üçün gezitterge çoñ orun berişip, alardan
çoñ-çoñ payda körö baştaştı. Mına uşintip paydasız
futbol jazuuları menen jaştardın añ-sezimine kol salıştı. Futbol oynogon kıyın futbolistter jönündö jaştardı tolkundantıp köp-köp söz kıla baştaştı.
Snelmandın mezgilinde Finlyandiyada da mına uşunday
jagday payda bolgon. Al uçurlarda fin jaştarı çındap
bilim aluuga kirişe elek boluşçu. Keleçek jönündö aykın jana daana oyloru da jok ele. Finlyandiya Orusiyaga koşulgandan kiyin Şvedderge karata duşmandık köz karaşı
jogolgon. Boş jana jalkoo bolgon fin jaştarı, özdörün

Bir ölkönün önügüü tarıhı

bütündöy futbolgo arnaştı. Futbol büt jaş muundun añ-sezimin jana oylorun eelep, juguştuu bir ooru sıyaktuu bardık şaar jana ayıl jaştarına keñiri taragan.
Alsız janda payda bolgon dart sıyaktuu je bolboso batkaktagı çogulgan çirkey sımal futbol klubdarı kün sanap
köböyö baştagan.
Alar toptu küçtüü tepken buttarı menen maktanışaar ele.
Snelman jana anın maksattaştarı jaştardın küçtüü akıldarının orduna küçtüü buttarının boluşuna ıraazı boluşkan jok. Alar bütündöy bir muundun akılsız bolup jetilüüsünö çıday alışpadı. Kala berse futboldun el süygön
oyun boluusun karap tura almak emes ele. Sebebi, sanaluu bir
kança adamdın oyun talaasında top menen alek boluusunda,
alarga küyörman bolup karap turuşkan miñdegen, jüz miñdegen jaştar özdörünün ubaktılarının tekke ketip ısırap
bolup jatkandıgın sezişçü emes. Eñ zirek kezde akıldarın
ilim-bilimge jumşoonun orduna, alar altından baaluu
ubakıttarın but arasında aylanıp jürgön topko berişeer
ele. Snelman jaştardın özdörünçö komanda toptop, futbolgo
küyörman boluusuna da içinen karşı turgan.
Futbol oynogon ar bir taypa özdörünö belgilüü bir at
koyuşkan. Jada kalsa bul oyundu professional kesip türünö
alıp kelişken. Jaştar bul je tigil komandanın küyörmanı boluşup, münöt kaltırbay alardı tamaşa kılışaar ele.
Alar komandası üçün bakırıp, ır ırdap, alar üçün kapa boluşaar ele. Mınakey, uşintip aylanabızda añ-sezimin top
gana eelegen jaştar payda boldu. Futbol alardın meelerinin narkotigi sımal bolup kaldı. Top menen tañ atırıp, top
menen keçti kirgizgen bul jaştar kitepten alıs, bilimden
artta kalgan muunga aylandı.
Snelman bir ubaktarda İspaniyada bir kança adamdın jomoktordu köp okup, rıtsarlardı tuurap jaşap kalışkan külkülüü okuyaların aytıp bergen. Servantes bulardı belgilüü
“Don-Kihot” attuu romanında jazıp kaltırgan.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Snelman jana anın dostoru mınday deşçü ele:
“İspaniyanın bul çoñ jazuuçusu bir kança jaştar mınday
fantastikalık jomoktordu okup, özdörün alarga okşotuşkanı
kiçine köygöy emes ekenin belgilep, öz çıgarmasında mınday
koomdogu ooruga orun berip, anı menen küröşüügö araket jasagan.”
Servantes bardık okurmandarına fantastikalık çıgarmalardı köp okuunun oylonuu jalkooluguna alıp kelüüsünö
jol açaarın aytıp körsötkön. Al mezgilderi ispandıktar
Öz mekendeşterinin artta kalgan madaniyat jana ekonomikalık jaktan önügüüsü jönündö eç kanday iş araket jasaşçu emes. Alar bul bagıtta jigerdüü eç kanday çara körüünü
kaalaşpagan. Köptögön adamdar kündöp, aylap, jada kalsa
jıldap tigindey kuru fantastikalardı okuşup, andan payda taap jatabız dep tüşünüşçü jana altınday ubakıttarın
boş nersege sarptap jatışkanın sezişçü emes.
Ölködö madaniyat, arhitektura jaatında kesipköy adamdar jok bolçu. Uluttun zeeni jana añ-sezimi uktap, karañgılık kaptay baştagan. Bular menen katarlaş korstuk jana kedeylik küç alıp, mamleket öz küçün jogoto baştadı. Mınday
ters körünüştün natıyjasında ekonomika jana adamdardın
beypil jaşoosu jok boluu aldında kaldı. Bilimi bar bir
neçe adamdar, uluttu oygotuu joopkerçiligin öz moynuna
alışkan mugalimder dele karañgılıktan çıguuga ündöönün
orduna, burmalangan fantastikalardı okuşup, öz maksattarın jogotup alışkan.
Snelman mintip aytçu:
“Çıgaan jazuuçulardın barkın elibiz ali tüşünüp bilişe elek. Mınday kıyın kezde bizde dagı jaşoonun külkülüü
jaktarın basa belgilep, elge sabak kılıp jazıp bergen bir
Servantes jana ergejelderdi bayan kılgan bir Svift ösüp çıguusu zarıl boluuda. Ergejel ruhtuu adamdardın kılgan sayasat uşaktarın, kıska oylorun bayandap bere aluuçu biröösü
çıguusu şart”.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Snelman jana anın dostoru bir jıyıntıkka kelişip,
tömönkülördü aytışkan:
-Bizdin Servantes sıyaktuu uluu jazuuçubuz jok. Svift
sıyaktuu çıgaan jazuuçu da bolo albaybız. Birok biz da kolubuzdan kelip, akılıbız kalçagan bardık alar atkargan
çoñ işterdi atkaruuga dayarbız jana jasay alabız. Bezgek,
holera jana lihoradka mikrobdoru közgö körünböyt. Mınday
oorular kiçinekey bolgonu menen, çoñ bir ölkönü jok kıluuga küçü jetet. Al emi kalktı ruhaniy jaktan jok kılgan
mikrobdor da uşuga okşoş. Balkim bular bezgek oorusunan
da bir kança kooptuu.
Finlyandiya batkaktar ölkösü bolgondugunan, kelte jana
kurgak uçuk oorusunun oçogu ele. El kelte oorusunan zapkı jep, kurgak uçuktan ulam köptörü köz jumgan. Snelmandın ubagında mınday oorular menen katuu küröşüşkön ele.
Oşogo karabastan, Snelman:
-Bul da jetkiliktüü emes. Bulardan başka bizde da oy jügürtüü oorusu, erk oorusu, ruh oorusu bar. Mınday ruh oorusu
bütündöy jaş muundu kaptap kalgan. Beş-on jıldın içinde
koomçuluktun uyutkusu bolgon jaştardın ruhaniy oorudan ulam
jok bolup ketüüsünö kaydıger karay albaybız. Ruhaniy oorular
menen da küröşüşübüz kerek!-dep kayra-kayra aytkan.
Bir künü çoñ bir futbol klubu özünün maarekelik mayramın belgilep jatkan. Uşul sebeptüü futbolduk meldeş
uyuşturuldu. Kuttuktoo sözdörü menen koştolgon mayram
saltanattuu türdö ötüp jattı. Bul saltanatka ar tarmaktuu
sport çeberleri katışkan bolçu. Snelman da dostoru menen
kelgen. Çındıgında al da çoñ bir sport klubunun sırttan
jetekçisi bolçu. Snelman özünö kep kezegi kelgende, sözün
tömönküdöy baştadı:
-Bizdin jaştar da sportko kızıgıp, anı menen maşıgıp
jatkanına kubanıçtamın. Oy jügürtüü menen jasalgan könügüünün den soolukka tiygizgen paydası çoñ. Çıñalgan soo
dene kanday abalda bolso, üstündögü baş da oşogo ılayıktuu

Bir ölkönün önügüü tarıhı

bolot. Filosofiyada ötö aldıga çıkkan grekterdin gimnastika jana türdüü sporttuk oyundarda iygiliktüü boluşu jön
jerinen emes. Talıkpas maşıguu adamdın denesin çıñaltıp, küçün dagı da arttırat. Anın natıyjasında boyu uzarıp, kadam bekemdelip, dene çıñalat.
Abası kir bolgon çoñ şaarlarda adamdar köbünçö üydö
boluşkandıktan, öz den sooluktarına zıyan keltirip alışat. Anan da jalkoo bolup kalışat. Anı menen birge künümdük okuu, biri-birine okşoş ötkön kün koşulganda, balanın
meesine köptögön oor maalımattar toptolot.
Germaniyada mektep okuuçularının köbü köz aynek tagışat.
Bul da alardın közdörünün körüüsünün buzulganınan kabar
beret. Bul abalga kelüügö köptögön faktorlor taasir beret.
Bükürü denelüü, buttarı içke, koldoru alsız, ırañı agargan
adamdardı ayıl jergesinen emes, şaarlardan kezdeştiresiñ.
Bulardı abası taza jayloolorgo alıp barıp çurkatıp, toonun
taza abasınan tereñ-tereñ dem aldırgıñ kelet.
İlgeri uşunday kılışçu. Azır biz da oşolordu tuurap
jatabız. Düynögö atagı çıkkan insandar tömönkü erejelerdi jaşoo tartibi dep aytışuuda:
-Eç nersede ısırapkorlukka barboo kerek!
-Eç bir iş bir taraptuu, bir köz karaşta bolboş kerek.
-Bardık işte maksattuu jana çegi menen boluu abzel.
-Ar işti öz ubagında, öz jayında atkaruu şart!
Sokrattın zamandaşı bolgon Aristofan “Añkooluktu
alkoo” attuu öçpös çıgarması menen filosoftordun denesinin alsızdıgın jana küçsüzdügün aytıp şıldıñ kılgan.
Alardı baştarı bilimge tolgon, teoriyaları kurgak bolgon
eki buttuu jandıktarga teñegen. “Gulliverdi” jazgan Svift
bolso, kursagın kurgak abaga tolturup şişigen kur baka sımal çoñ adam bolgusu kelgen ergejelderdi şıldıñdap aytçu.
Ergejelder liliputtar ele. Svift laputtardı dagı şıldıñ
kılçu. Laputtar çoñ baştuu, içke moyunduu jana arık denelüü, normalduu emes jandıktar bolçu. Bulardın büt jaşoosu

Bir ölkönün önügüü tarıhı

formulalar menen geometriyalık figuralarga jaraşa kuralgan. Jaşooloru da deneleri sıyaktuu jagımsız jana körünüksüz bolçu.
Menin jana maksattaş dostorumdun süymönçügü bolgon
Suomibizdi laputtar ölkösünö eç okşoştura albaybız. Bizge liliputtar da, laputtar da kerek emes.
Biz finderdin küçtüü buttuu jana kem akılduu boluusun
da kaalabaybız. Dene buttarı çıyrak, birok akıldarı koydukuna okşoş bolgon adamdar bizdin idealdarıbız emes.
Mınday adamdar ulutubuzdun ülgüsü bolup, biz maksat kılgan muun bolup bere albayt.
Siler Finlyandiyada futboldun önügüüsün körüp tolkundanıp jatsañar kerek. “Küçtüü but” atındagı futbol klububuz, koñşulaş Şvetsiya, Norvegiya jana Daniya menen oynogon
turnirde jeñişke jetkenine kubanıp jatsañar kerek?!
Birok men silderdin kubanıçıñarga koşula albaymın.
Tuura, futbol oyunçuları, klubdar ötö köp akça tabışat.
Oşonu menen birge oyunçular maşıgışıp, öz denelerin
çıñdaşat. Futboldo köptögön klubdardın tapkan akçaları
asman tireyt. Antken menen, koomçuluk özünö kanday payda
alıp kelüüdö?! Alar jön gana altınday bolgon ubakıttarın
boş nersege jumşaşıp, bir gana ısırap kılgan ömürlörünö
kubanışuuda.
Men bizdin Suomibizde da tömönküdöy at menen taanımal uyumdardın çıgışın kaalaymın: “Kurç oylor”, “Jogorku ideologiyalar”, “Çoñ jumuştarga kadam”, “Mee tolkunu”,
“Maksattın tuundusu”, “Ak dil”, “İndustriyalaştıruu”, “Bütün
koom”, “Eñ köp süt bergen uy”, “Tüşümdüü uruk...”
Dagı da kaalaymın, urmattuu bizdin finder! İygilikterde bir gana koñşulaş mamleketter menen çektelbesten,
Frantsiya jana Angliyanı da bagındırgıla. Birok oşol jeñişterde bir gana top tebüü menen je bolboso bilektin küçü
menen emes, bilim berüüdö, çıgarmaçılıkta, sooda-satıkta,
tehnologiyada, salamattıktı saktoodo, madaniyatta, adep-ah-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

lakta, adilettüülüktö jana arhitektura tarmagında alardı
basıp ötkülö.
Globaldaşkan düynöbüzdö uluttar arasındagı ulanıp
kele jatkan jaşıruun soguşta bir gana futbolduk komandalarıbızda oynogon oyunçularıbızdın küçtüü kol, küçtüü
buttarına tayansak köp aldıga jıla albaybız, jañılışasıñar. Ataandaşıñdan kelgen topko bagıt berüü üçün katuu baş
kerek. Birok bilesiñerbi, eñ katuu baştın koçkorlordo gana
boloorun. Men koçkorlordukunday bolgon küçtüü baştı fin
jaştarının maktanıp aytaar sıymıgı dep eseptebeymin.
Sokrattın jana Gerkulestin süröttörün taap, alardı biri
-birine salıştırgıla. Sokrattın dene tüzülüşündö birinçi ele filosof başı közgö urunat. Keñ beşene, meenin eelegen ordu. Anı körgöndö Sokrattın meesi baş söögünö batpay,
sırtka atılıp çıga turganday abalda ekenine kübö bolosuñ. Emi Gerkulestin esteligin karap körgülö. Eski grek alp
kaarmanının dene tüzülüşün körüp tañ kalasıñ. Çıyralgan
denesi, temirdey bekem buttarı, keñ dalısı anı menen birge
ögüzdükündöy bolgon moyunu bar. Al emi başı bolso dene tüzülüşünö salıştırmaluu ötö kiçine. Beşenesi da tar. Bulardın baarı anın küçtüü denesinen kabar beret. Birok bul
kaarmandın akılı alsız. Al alp denelüü, katuu sööktüü, küçtüü bulçuñduu adam bolgon. Birok, mınçalık küçtüü bolgonu
menen, ökünüçtüüsü, anın akıl-oyu taykı. Al oyçul bolbogon
sıyaktuu, ruhaniy deñgeeli biyik adam da bolgon emes.
Men silerge Sokrat menen Gerkulestin baştarının biröösün tandagıla debeymin. Men silerge ögüzdün butunday
bolgon küçtüü buttu tarbiyaloo menen birge, anın janında Sokrattın başındagıday akılga ee boluşuñardı kaalaymın. Taştay katuu jana koydoy añkoo bolbogula. Mına
bul erejeni unutpagıla: “Bardık işti öz ubagında atkaruu
kerek. İştin da, aştın da, şaan-şököttün da öz ubaktısı
bolot. Tündü tündöy, kündü kündöy koldongula. Kündüz emgek
kılıp, ilimge jetişkile. Al emi tünü uktap es algıla. Uba-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

kıt biri-birine orunsuz almaşıp, ısırap bolbosun, paydasız ötkörbögülö.
Finlyandiya bir gana toptun arkasında çurkagan, top oyunun
körüüdön ırahat algan, kımbat ubaktıların topko gana arnagan, añ-seziminde top gana bolgon adamdarga muktaj emes.
Bizge, fin ulutun ekonomika, bilim, madaniyat jana adep-ahlak jaatında aldıga süyröy turgan düynö taanımı kenen
atuuldar kerek.
Madaniyat jana adep-ahlaktan artta kalgan ölkölördün
ters jaktarın eerçip, alardan ülgü albagıla.
Parijge bargandar kazinolorgo, Germaniyaga bargandar
pivo barlarga baruunu adatka aylandırışat. Angliyaga bargandar bolso futbolgo üyrönüşöt. Siler bolso, ilim-bilimge ötö biyik baa berip, aga çın köñüldön araket kılgıla.
Evropanın bilim jana maksatka umtuluu darıyasına çumkup
kirip, andan özüñörgö paydaluu taasirin siñirip algıla.
Finlyandiyalık jaş bir tuugandarım!
Silerdin maksat - but menen toptu biyik tebüü emes, fin
ulutunun ar namısın, asabasın biyik kötörüü. Bilim menen
adep-ahlaktuulukka umtuluu. Bul süyüktüü mekenibizdi bardık bagıtta biyiktikke jetkirüü. Mamleketibizde jaşagan
bardık adamdardın beypil jaşoosu üçün koldon kelgen büt
araketterdi atkaruu.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

ENE, ATA JANA BALDAR
Bütündöy Finlyandiyanı oygotuu zarıldıgı payda boldu.
Al üçün Snelman dostoru menen birgelikte jañı ösüp kele
jatkan muunga jakşı tarbiya berüügö bar ümütün bayladı.
Jaştar maselesi anın eñ süygön bagıtı boluu menen birge,
eñ nazik jana jürök sızdatkan teması da bolçu. Keede jaştarga açuulançu. Birok ulgaygan adamdar alardın tarbiyasızdıgı, adebinin buzuktugu tuuraluu künöö koyup, naarazılıgın bildire baştagan kezde, dayıma jaştardın talamın
talaşçu jana mınday deçü:
-Künöö jaştarda emes, silerde! Jaştardı kanday tarbiyalap jatsañar, alar oşondoy ösöt. Jaşırbay turup taasın çındıktı aytkılaçı, alarga kanday tarbiya bere aldıñar? Eç nerse bere algan joksuñar!
...Apalar kiyim-keçe, idiş-ayaktardı juup tazaloo, bir
nerselerdi örüü jana tamak bışıruu menen gana alek... Atalar bolso kün sayın jeke jumuşu je işkanası menen alpuruşat. Keçindesi saat bir kıyla bolgonço kafe-barlarda
karta oynoşup, altınday ubakıttarın böödö korotuşat. Eñ
ökünüçtüüsü – baldar menen alektenüünü unutup koyuşkan.
Buga ubakıt ajıratışpayt. Mınday jumuş bir karaganda
adamdı çarçatma, tataal bolup sezilet. Demek, mınday kıyınçılıkka kim özün majburlagısı kelsin?!
Köp ata-eneler baldarı menen süylöşüşpöyt. Emne menen alektenip jürgöndüktörünö kızıgıp da koyuşpayt. Boş
bolgon kezderinde baldarının baştarınan sılap koyuuga
gana jaraşat. Alarga momposuy jana oyunçuktardı alıp berişet da:

Bir ölkönün önügüü tarıhı

-Kana, emi tigindey bargılaçı! Şoktuk kılıp tınçıbızdı albastan, özüñörçö oynogula!-deşet.
Çınında bul sözdördün nukura maanisi mına mınday:
-Közümö körünbö! Emne kaalasañ oşonu jasa, bolgonu maga
joltoo bolbo!
Mınday mamile jasalgan üçün balanın akılı, pikiri,
jan düynösü egin egilbey boş kalgan tüşüm talaasınday
eensirep kalat. Mından ulam jakşılık, çınçıldık jana
süyüü jönündö jakşılap süylöp bergen kezde da, alardın
baarı balaga kurgak, taştay katuu, eñ negizgisi taptakır jat
körünüş bolup tuyulat. Ata-eneler baldardın jan düynösünö kayrıla bilüüdön aksaşat. Kalıpka salıngan könümüş
nasaattarı tarbiya aluuçulardın jan düynösündö çagılışpayt, jarıtıluu natıyja berbeyt.
Açuu bolso da çındıktı aytuu kerek bolso, balanın ata
-enesi tirüü ekendigi mınday tursun, aga-eje, tayake-taejeleri, tuugan-uruktarı bar bolgon çakta da, bala togolok
jetimdey çoñoyöt. Jaşıruunun keregi jok, koomubuzda ata
-enelüü jetimder köp. Bizdin da baldarıbız oşolordun katarında emespi dep oylonup körölüçü!..
Kee bir üy-bülölördö jakşı tamaktandırıp, jakşı kiyindirişet. Den sooluktarına da jakşı kamılga körüşöt.
Taktap aytkanda, materialdık taraptan kemtiksiz kılışat.
Ökünüçtüüsü, balanın jan düynösünün tazalıgı, koozdugu,
içki muktajdıktarı menen kızıguularına köñül burulbay
kalat. Jıyıntıktap aytkanda, bala materialdık jaktan
kamsız bolgonu menen, ruhaniy jaktan açka kalat.
Çınında ele, mınday şarttarda çoñoygon baldardın tarbiyasız bolup kalıptanışına tañırkaboo kerek. Jogorudagıday jagdayda torolup, anı-munu tüşünö baştagan baldardın ukpaganı, körbögönü kalbayt.
Kıştak-kalaalarda taştandılardı körgön adamdar: “Den
soolukka, çöyrögö zıyan keltiret go, bulardı kim taştagan?!
Mınday adat uyat iş emespi!” dep açuulangandarın joluktu-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

ra alabız.
Emi sizder, balaluu ata-eneler, bir az da bolso oylonuñuzdar! Öz jan düynöñüzdörgö kayrılıp, jıyıntıktuu çeçimge keliñizderçi! Balañızdardın azırkı üy-bülölük
çöyrösü anın adebinin bekem bolup çoñoyuşuna tuura kelebi
je kelbeybi?!
Baldarga “Jalgan aytpa, aldamçılık kılba, bular tuura
iş emes. Mintseñ uyat, künöö, başkalar jek körüp kalışat”
dep aytışat. Birok, ökünüçtüüsü, uşunday sonun nasaattardı
aytkan kişiler biri-birin aldayt. Al turgay, başkalardı
jana oşondoy ele baldarın da aldaşat. Anan dagı “Eç kimge
zıyan keltirbegile, iykemdüü jana tarbiyaluu bolgula” deşet.
Oşol ele kezde özdörü bul aytkandarına karama-karşı iş
tutuşat.
Baldar aldamçılıktı tez sezişet. Ata-enelerinin özdörü jaman, künöö dep aytkandarın kayra ele özdörü beygam
jasap jatışkandıktarın körüp, tüşünö albay tañ kalışat.
Akırı, baldar mınday jıyıntıkka kelişet: Ata-eneleribiz aytkandarınan takır başka nerselerdi jasaşat...
Mındayda ata-enelerine işenimderi kalbayt. “Munu jasagıla, anı jasabagıla” degen nasaattardı kulagına ilişpeyt. Antkeni, baldar kurulay sözgö emes, iş araketke köbüröök maani berişet. Sözü menen işi bir bolbogon koomdo
mına oşolordu kaytalap çoñoyö baştaşı tragediyanın başatı. Başka bir taraptan ata-eneler baldarına kiçinekey boluşsa da söz ukpagandıktarına, aytkanın atkarbagandıktarına açuulanıp keyişet. Baldardı oşol abalga özdörü alıp
kelip koyuşkandıktarı jönündö tüşünügü da jok. Al turgay
bul tuuraluu oylonup da koyuşpayt. Jemelöö jana jazaloo
arkıluu alardagı süyüü jana sıyloo sezimderin kalıptandıruuga mümkün emes. Baldarıñızdardın janında aytkanıñızdar menen jasaganıñızdarga özgöçö maani beriñizder.
Natıyjada alar sizderdin jakşı jaktarıñızdardı öz közdörü menen körüp, çın ıklasınan urmattoogo adat alsın.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Ayrım ata-eneler özdörünün kiygen kiyimderine, kolu-buttarının, jüzünün tazalıgına da ançeyin maani berişpeyt. Baldarının janında eski, çañ, jırtık kiyimderi
menen, al turgay kolu-butun, jüzün kir, terdegen, juulbagan
abalda alıp jürö bergen irenjitüüçü adattarı bolot. Süylöp jatkan kezderinde jana kıymıl araketterinde özgöçö kıldat maani berüüçü jagdaylardı eske alışpayt. Anan
dagı, ayrım tüşünbögön ata-eneler baldarının közünçö
biri-biri menen kadimkidey uruşup, salgılaşkanga çeyin
barışat. Al gana emes, baldarına kayrılışıp: “Kördüñörbü,
silerdin atañar kanday zulum” dep, je “Karagıla, apañardın
kanday adam ekendigin körüp algıla” degenge çeyin barışat.
Üy-bülö müçölörü çoguu oturgan kezderde anı-munu sındap, uşaktap, bolbogon kireşe üçün işkanasındagı joruktardı apaçık aytıp otura berişkenderi da bar. Baldar dal
uşul balalıgın je bolboso algaçkı 15-20 jılın, başkaça
aytkanda, ömürlörünün jazın mına uşunday batkakta ötkörüügö majbur boluşat. Emi uşulardın baarı bolup ötüp
artta kalgandan kiyin, ulgaygandar “Emne üçün baldarıbız
Aydı bagındıra albadı?” dep kaydagı kıyaldarındagı eñsöölörün aytışat. Danek ekmeyinçe darak öspöşün oylonboy turup tañ kalışat.
Uşunday ata-enelerge suroom bar:
-Baldarıñardı okutup-tarbiyalap jatkanıñarda, özüñör
kütköndöy biyiktikterdi bagındıra aluuları üçün, alarga
bürküttün kanattarın tagıp koyö aldıñarbı je bolboso özdöründö ösüp çıguuçu bar kanattarın da tüptörünön çaap saldıñarbı?!
Çoñoygon ulan-kızdardın katarınan orun alışkan kezde
ata-eneleri alardın keleçekteri tuuraluu jarık kıyaldardı kura baştaşat. Uuldarının prokuror, injener, doktor
je bir belgilüü işker bolup kalışın kaalaşat. Kızdarına
bolso bay döölöttüü küyöö izdegisi kelişet. Baldarı üçün
dayıma materialdık mümkünçülüktü, mal-mülktü jetişti-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

rüügö arakettenişet. Başkaça aytkanda, karjılık jaktan
gana jetkileñ turmuş tüptöönü oylonuşat. Alar apalık,
atalık ıyık mildetterin özdöründögü uşul joruktarı arkıluu eñ jakşı deñgeelde atkarıp jatkanday sezişet. Belgilüü jazuuçu Lev Tolstoy abdan tuura aytkan: “Jaşoodogu
tartipsizdiktin eñ çoñ sebepterinin biri uşul: Ar kim
rahattanıp jaşagısı kelet. Birok eç kimisi jaşoosunun,
madaniyatının deñgeelin jogorulatuu araketteri arkıluu
ömür saparın dagı bir jakşı nukka saluunu oylonuşpayt”.
Ar kim jaşoodon bir nerselerdi aluunu kaalayt. Birok eç
kim aga paydaluu nerselerdi berüünü kaalabayt. Aluu jeñil,
berüü bolso azimdüülük, kayrattuuluk öñdüü köptögön sapattardı talap kılat.
Bir top adamdar koomdun içinde talap-tonooçu jana mite
kurt sıyaktuu zıyankeçtik menen payda tabuuçu katarı jaşaganga ıktayt. Jaşoonun mañızın koomdun moynuna minip
alıp kün körüüdön izdeşet. Mınday çarasız, beçara jaşoo
filosofiyası arıştagan jıldar aralıgında baldarga da
jugup kalat. Munu kim juguzat? Albette ene jana ata...
Uşunday tarizde çoñoyup jatkan baldar tabigıy türdö özümçül, aç köz, aybandık kaaloolorgo ortoktoş, jalkoo
jana kaydıger bolup kalıptanışat. Mındayda alardı eç
nersege süyüü sezimin berip sıy körsötüşpöy turgan joopkersiz jaştar dey beriñiz. Bular ata meken, elge bolgon küjürmön süyüü, aruu-tunuk tüşünük jana maanilüü, kımbat
iş araketterge urmat-sıy körsötüü mamileden alıstap kalışat. Ata-enelerin da ak dilden, nukura sezimder menen
süyö alışpayt.
Emne eksek, oşonu orup jıynaybız. Emneni bışırsak,
oşonu jeybiz.
Eger jaştıktın ruhun egin egilbey kalıp ketken talaalar
sıyaktuu taştap koysoñor, andan öskön tikendi gana körösüñör. Ata-enelerdin öz baldarının meelerine jana jüröktörünö jakşı nerselerdi ekpey koyuuları akılga da, adepke

Bir ölkönün önügüü tarıhı

da tuura kelbegen körünüş. Al gana emes, munu kılmış dep
baalasak da jaraşat. Ekinçi jagınan alıp karaganda, baldardın tuura tarbiya jana tereñ bilim aluusu jalgız gana
ata-enege tieşelüü masele emes. Oşol ele kezde koomgo jana
ölkögö da tieşesi bar maanilüü maselelerdin algaçkılarınan bolup sanalat.
Kaalaganıñarday idealduu mıyzam-erejelerdi çıgargıla. Kalkıñarga kaalaganday ukuktardı bergile, türdüü-tümön tandoo mümkünçülüktördü jaratkıla! Eger baldarıñar
kerek bolgondoy tarbiya, bilim alışpasa, koomdun parlamenti jana ukuk sisteması kançalık jakşı bolbosun, sotsialdık jaşoosu tartipsiz jana küñürt boydon kalat. Bul
muun çıgargan kızmatkerler joopkerçiliksiz jana parakor
boluşat. El öküldörü jana banktar bolso sayasiy bir sıykırçı sınduu boluşat. Bular özdörü ökülü bolup turgan eldin emes, jalgız gana özdörünün jeke kızıkçılıktarının
artınan çurkap kalışat.
Mektepter jañı muundun akılın jana jürögün östürgön bir negizdüü jaşoo bulagı boluu orduna, kuurup, kurutkan bir josunsuz mekemelerdin keypin beret. Jalpıga
maalımdoo karajattarı köçölördö jana joldordo jasalma
koozdukka jamınışıp, argasızdıktan denesin satkan beçara ayaldarga okşoşo baştaşat. Kalktın aç jaşagan toptoru bolso, özdörünö jat körünüştörgö, ayrıkça tok bolgon,
biyiktey tuyunuşup, kalktın ayırmalangan kaymaktarıbız
dep sanaşkandarga aşkere kızganuu jana köralbastık, kastık sezimderi menen karaşat.
Bizdin kiçinekey, birok kooz ata mekenibiz sizderden
bul nerselerdi kütpöyt.
Finlyandiyanın keleçegi ali aldıda. Boloçokto ar bir adamdın kardı tok bolup, bardıgı öz abalına kanaattangan jagdayda jaşaşı kerek. Jeke, üy-bülödögü jana koomdogu jaşooñuzdardı uşunday keleçekke karay plandap tüptöñüzdör.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

...Snelman jana dostoru şaar, ayıldardı kıdırıp, elderge uşul sınduu köptögön kayrıluulardı jasaştı. Bul eskertmelüü kayrıluulardı ukkan ata-eneler baldarının bilim
aluusuna, tatıktuu tarbiyalanuusuna maani berip, oylonuunu
baştaştı. Baldarına karşı kelgen joopkersizdikterin añdap tüşünüştü. Köptögön jerlerde birikme-koomdordu kurup,
keleçek eeleri boluşkan tatınakay baldarının okuularındagı iygiliksizdikterdin sebepterin izildep, andagı toskoolduktardın çeçilüü joldorun taba baştaştı. Jagdayga
jaraşa jakşı iş tutuunu kolgo alıştı. Bilim berüü bagıtında özdörü jetiştüü darajada boluşsa dele, eñ ataktuu pedagogdordun jana psihologdordun bul iş araketke jardamdaşuu mümkünçülüktörün keñiri kamsız kılıştı. İş uşunday
mıktı nukta baştalgandan kiyin, bul maselenin özü da tataaldıgınan janıp, jeñildey baştadı.
Eñ ataktuu pedagog jana psihologdoru ölkönün arkı burçunan berki burçuna çeyin kulaç jayışıp, bilim berüü
sistemasının kanday nukta önügüşü jana aga karata kanday
iş çaralar körülüşü kerek ekenin elderge aytıp berip tüşündürüştü. Baldar psihologiyası tuuraluu da abdan mıktı
kep-keñeşterin berip jürüştü. Baldardın jeke ruhunun
jogorku sapattarı menen birge alsız taraptarı jana ooruları jönündö ata-enelerge tüşünük berip, uşul jarayandın
içinde alardı zarıldıgına jaraşa özgörtüünün joldoru
üyrötüldü.
Agrardık injenerlerdin elge eñ jakşı köçöttördön kantip eñ jakşı mömö aluunu üyrötköndöy ele, dañktuu psiholog jana pedagogdor da öz uçurunda baldarga kantip eñ jakşı bilim-tarbiya berüü, ata mekenge jana eline kantip dagı
köbüröök paydaluu iş jasoonu aytıp jetkirişti.
Mına uşunday özgöçö dem-küç, kajıbas kayrat menen jasalgan jigerdüü iş araketterdin natıyjasında fin üy-bülösü kaydıgerlik uykusunan kapilet oygonup, tezdik menen
önügüü joluna tüştü.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

ELDİK UNİVERSİTET
Finderdin jaş intelligentsiyası Snelmandın aylanasında birigişti. Bul kayrattuu koomgo azdan da bolso jañı
madaniyat adamdarı tınbay koşulup jatıştı.
Snelmandın uyumuna Helsinglors universitetinin jaş
professorloru, eñ alıskı ayıldardın mugalimderi, soodagerler, fabrika eeleri, Ökmöttük borbordun sırtında jaşagan
darıgerler, mamlekettik kızmatkerler jana yuristter koşuluşkan ele. Bir ırgak menen sokkon bul jürök jana bir pikir
Finlyandiyanın ar burçuna akırındık menen tarap jattı. Eç
kim bul jakşı pikirdi özünün atak-dañkı üçün koldonbodu.
Alardın jumuşu başka köptögön uyumdardan ayırmalanıp, kagazda gana kalbay, sözsüz iş jüzünö tögüldü. Bul
koomdun müçölörü özdörünün madaniy missionerlik joopkerçiligin moyunga alışıp, çoñ azim jana kayrat menen
iştep jatıştı.
Snelmandın uyumunun köñüldüü jumuşkerleri ötö çoñ kaaloo menen iştep jatıştı. Öz paydasın közdöö alardın oyloruna da kelbedi. Kitep jıynoo aktsiyaların jarıyalap, elderden
toptolgon kitepterdin içinen maanilüü jana paydaluuların
anıktap, köçmö kitepkanalar arkıluu eñ alıs ayıldarga çeyin jetişti. Okulgan kitepter başkalarına almaştırılıp,
başka jerlerge jiberilçü. Mındayça ıkma arkıluu ölkönün
bir uçunan ekinçisine çeyin, bir ayıldan bir şaarga çeyin
kitep toru menen kurçap aluu rahatına bölönö baştaştı. Alar
bardık adamdardı kitep menen taanıştırıp, kitepten paydalanuunu üyrötüştü. El bul arkıluu bilimi jogoruloo menen
birge, karañgılık uykusudan da oygonup jattı.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Aptanın ar jekşembi künü elge ılayık adabiy, den sooluk,
ekonomikalık jana adeptüülük bagıttarındagı sunum-sunuştar tartuulançu. Bul sunumdar jalpı el üçün bolup, mıktı adister tarabınan dayardalçu. Eñ mıktı mugalimder jana
çeçen adister tandalıp, ölkönün ar burçuna jiberilçü. Bul
iş areketter arkıluu uyum türündö iştep kalgan bir “EL UNİVERSİTETİ” payda boldu. Bul universitette professorlordun
köpçülügü sözgö çeçen jaştar ele. Alar elge köptögön temalarda maalımat berip, alardı bilim jarıgına çakırıp, eñ katuu
uykuga çökkön jan düynönü da oygotup jatıştı. Alardı ukkan
kişilerde mümkün boluşunça köp bilim jana maalımatka
ee boluu jana ölkölörünün oñoluusuna salım koşuu kaaloosu
payda bolgonu daana baykalçu. Murda fin koomunun bayları
baylıktarının bir bölügün çirköögö je kayır işteri üçün
muraska kaltırışçu. Snelmandın koomu payda bolgondon kiyin, baylar da bilim berüü tarmagına investitsiya kıluunu üyrönüştü. Fin ölkösünün ar jerlerinde baylar üylörün kitepkana, jıyındar kaanaları, sporttuk zaldar jana konferentsiya
ötkörüüçü jay katarı el koldonuusuna berip jatıştı.
Keede eldin ıklastuu areketinen ulam, kızıktuu okuyalarga da tuş bolup jatışkandıgı jaşıruun emes ele. Misalga alsak, sayakatçı professorlordun sabaktarına ıraazı
bolgon ayıl kalkı özdöründögü may, bal, jumurtka, tokulgan
jana saymalangan nerselerdi alıp kelip, alarga:
“Ötünöbüz, kabıl alıp koyuñuzdar, üy-bülöñüzdörgö alıp
barıñızdar. Bizge bilim üyrötüünü közdöp uşunçalık kıyınçılıktarga duuşar bolup, uzak jaktardan kelip atasıñar. Bizdin arzıbagan belekteribizdi da alıp koygula.
Silerdin bizge körgön kamılga-kamkorduguñarga salıştırmaluu bular baasız ele nerseler”,-deşçü.
Oşol dañazaluu Eldik universitettin köptögön kıyınçılıktar menen ötkön 25 jılı ayaktagan soñ, Snelman jaşagan Kuopio şaarında uluttuk bir maareke uyuşturulgan ele.
Mayramdık maarekenin bütüşündö, jalpı fin eline “Kıyam

Bir ölkönün önügüü tarıhı

padışası” atı menen taanımal Yarvinen söz suradı jana ayabay uzun kayrıluu jasadı.
Konoktor başka dagı köptögön sözdördü ukkandan ulam,
bir kıyla çarçap kalışkan bolso da, Yarvinendin sözdörün
ötö kunt koyup baştan-ayak uguştu.
Yarvinen kayrıluusun mına mintip baştadı:
-Men kezinde kembagal soodager elem. Balalık kezimde
şaardı aylanıp sebet menen tattuu tokoç satçumun. Kiyinçereek, bazardan bir orun alıp, momposuy sata baştadım.
Çoñ soodagerler maga tattuu tokoç, momposuy jana kurgatılgan mömölördü nasıyaga berçü. Men alardı satıp, karızımdı
öz ubagında berip turçumun. Oşonduktan alar da maga işenişçü jana jakşı mamile kılışçu. Kiyinçereek çoñuraak
dükön açuuga jardam bereerin ubada kılışçu.
Al kezderde kardım tok, kiyimim bütün, tatınakay bir
bölmödö jaşaçu elem. Birok oşogo karabastan, abalıma
naarazı bolçumun. Jan düynöm ar dayım tınçımdı alıp,
eç bir rahattançu emes. Mınday jaşoo maga muzdak sezilip,
dünüyöm tarıp, köp kezderde mintip oylonçumun: “Dükönüm
kiçinekey, kardarım dagı, kireşem dagı az! Ömürüm ötkönçö
uşintip kıynalıp jaşaymınbı?..”
Yarvinen oşol jerde olturgan professorlorgo kayrılıp,
sözün ulanttı:
-Mırzalar! Sabır kılıp menin başımdan ötköndördü
ukkula! Sizder da bilesizder, tattuu tokoç satkan bardık ele
jaş bala çoñoygondo “Kıyam padışası” bolo albayt. Oşondoy ele, ar nan satkan jaş bala tuulgan ayılına uluttuk
teatr salınuusu üçün on miñdegen mark (akça) bere berbeyt.
Yarvinenge okşop ayılında çoñ bir gezittin çıguusuna salım koşo albayt.
Men bul sözdördü özümdü maktoo üçün aytkan jokmun. Bul
minbar (tribuna) adamdardın özdörün maktoo üçün çıga turgan jer emes. Mende da fin elinin bekem, turuktuu münözü
jana jaştık demi bar. Men bul jerde daraktın kabıgı ara-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

laşkan kebektüü nan jegen, tokoy jana batkaktar arasında
jaşap, kayrat menen emgektenip kelgen fin kalkının ökülü
katarı kayrıluu jasap jatam. Tuura, balkim elibizde “kıyam
padışaları” köp emestir. Birok, fin elinin jarandarı
arasında maga okşogon Yarvinender ötö köp. Maga okşogon
miñdegen Yarvinen azır da tokoylordon darak tamırların
çukup, toolordon taş toptop jürüşköndür.
Alardın bir tobu kedey jaşooloruna naarazıdır. Biz
kıyınçılıktan jana meenettenüüdön eç kaçan kaçpaybız.
Bizden jakşıraak şarttarda jaşaşat dep başkalardı
kızganbaybız. Birok Yarvinenge okşogondorgo jaşoonun bul
türü ötö oorduk kılat. Alarga mınday jaşoo zerigiştüü
tuyulat. Jan düynölörünön jañı nerselerdi, jarkın keleçekti kaalaşat. Kündöy jarık jaşoonu samaşat. Alardın
jan düynösündö orduna batpagan energiyaları bar.
Ötkön jılı İtaliyanın tüştügünö barıp, kıyam jasoo
üçün bir keme apelsin satıp algan elem. Al jerde bir neçe
kün kaluumdu paydaluu dep bilip, Neapolgo jakın jaygaşkan Vezuviy janar toosunun çokusuna çıktım. Çokudagı
vulkandın kraterin karap özümdün jaştıgımdı estedim.
Jaş kezimdegi oy-maksattarımdı estedim. Anan bütündöy
elimdin abalın oylodum. Kraterdin içinde kara tüstögü
koyuu lava köbürüp kaynap jatkan. Keede bul kaynagan massa
kraterdin tar oozuna çeyin jogorulap, kayradan tömöndöp
turdu. Vulkandın içinde tarıraak oozuna baş berbey, orduna
batpay, başkaça dem aluunu kaalagan çoñ döö barday sezildi.
Janar toonun içinde çogulgan lavaga bul çıgış jayı ötö
tarday bolup körünüp turdu. Oşonduktan, jer astındagı küç
jana ört kaynamanı sırtka çıgara ırgıtıp jattı.
Bir kezder men da oşol janar toosunday elem. İçimdegi ört
özümö batçu emes. Azır bolso bütündöy fin eli uşul abalda.
Yarvinen degen kim? Bul bütündöy fin eli bolup sanalat.
Ar bir Yarvinen öz içine batpagan potentsialdık küç degendik!..”

Bir ölkönün önügüü tarıhı

ZAALIM KAROKEP
Yarvinen sözün mındayça ulanttı:
-Ayımdar jana mırzalar! Mından 25 jılday murun Finlyandiyanı tolkundoogo jana korkunuçka salgan Yohan Karokep esiñerdebi? Karokep uuru jana zaalım ele. Çoñ şaarlardagı banktardı, sooda-satıkka baylanıştuu işkanalardı
jana çirköölördü talap-tonoyt bolçu. Uuruluk kılıp jatıp, politsiyanı togotup da koyçu emes. Napsisi üçün kereksiz
ele jerde adam öltürçü. Oşonduktan karmalgan kezde da “jin
tiydi beken” dep anı algaç ruhaniy ooruluular beytapkanasına tekşerüügö jiberişken bolçu.
Karokep baş kötörüp, amal menen al jerden kaçıp, izin
jogottu. Finlyandiyada atı atalbay kaldı. Kaçıp baratkanda arkasınan atılgan ok katuu jarakat berip, oşondon ölgön boluusu da ıktımal. İş oşondoy bolgon soñ, dostoru eç
kimge bilgizbey, söögün bir jerge jaşırıp salışkandır.
El uşuga işenip, emi Karokep atı unutulup kalgan.
Emi, ayımdar jana mırzalar, meni kunt koyup ukkula! Karokep tirüü. Ötkön jılı İtaliyaga saparım uçurunda Neapoldo anı menen körüştüm.
Men anı taanıy albay kalıptırmın. Finlyandiyadagı ar
kim oylogondoy ele men da anı kaza bolgon dep bilçümün.
Bir restoranda tamaktanıp jatsam, meni taanıp, kelip, üstölümö bet mañday oturdu. Janında üç uulu da bar ele. Alar
kelbeti kelişken jigitter eken! Fin elinin körktüü jigitteri!.. Boyloru uzun, dalıları kenen, küröñ çaçtuu jana
kök közdüü... Jüzdörü tüştük Amerikanın kuykalagan ısıgında karatorulaşıp kalgan eken.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

İtaliyalıktar alardı Apollon uuldarı deşet. Üçöö Evropanın üç bölök universitetinde okuuların ulantıp jatkan
uçur eken. Çoñu Şveytsariyada tokoyçuluk okuusunda okup Kaliforniyadagı bir tokoy satuu firmasın jetektep, kiçüüsü
Frantsiyada önör jay boyunça iştep, ortonçusu bolso, Germaniyada himiya adistiginde okup jatkan kezderi eken. Ortonçu
uulunun teri, takta jana maylardın üstündö jasagan izildöölörü mıktı jıyıntık berip, Germaniyanın belgilüü bir
universitetinin da köñülün tartıptır. Anın boloçokto çıgaan himik bolooru kütülüüdö deşet.
Bul es-akılduu, kelbettüü, jakşı münözdüü üç bala bir
kezder ölköbüzdö uurulugu jana zaalımdıgı menen atı çıkkan Karokeptin baldarı.
Oşol kezderde gezitterde Karokeptin da üy-bülösü bar
ekeni, ayalının bul jasagan kılmıştardan kabarsız ekeni,
anan dagı Karokeptin booruker bir ata jana üy-bülönün tatıktuu eesi ekeni tuuraluu jazılıp çıkkan. Kiyinçereek
Karokeptin ayalı da, baldarı da unutta kaldı. Birok Karokep baldarın unutpaptır. Dostoru arkıluu Amerikaga alıp
keldiriptir. Amerikaga baratkan saparda ayalı “lihoradka”
degen ooruga çaldıgıp kaza boluptur. Üç jaş balasın Karokep özü tarbiya berip östürüptür. Alardın atası da, enesi da,
dosu da özü boluptur. Alar menen birge bilim aluu joluna
tüşüptür.
Karokeptin azır atı başka. Anı azırınça açık aytuunu
tuura dep eseptebeym. Atlantika arkıluu ketken birinçi
keme menen Genoaga buuday jönötüptür. Oşol ele kezde özü da
İtaliyanı körgüsü kelip, baldarına da körsötüünü eñseptir.
Karokep özünün jañı ısımı menen jañı mekeni katarı
kabıl algan Tüştük Amerika ölkölörünün biröösündö buuday menen alektengen çoñ soodagerge aylanıp, akça taap bayıptır. Sizderdin kıyam padışası bolgon Yarvinen da anın
janında kedeyligi baykalgan bay eken.
Balalık jana jaştık kezibizde Karokep ekööbüz abdan

Bir ölkönün önügüü tarıhı

jakın dos elek. Ekööbüz teñ kara çakıç menen iştegen kembagaldardın baldarı bolçubuz. Men Karokep menen birge
çoñoydum desem bolot. Tagdır tamaşası eken, ekööbüz teñ
birdey kurakta atalarıbızdan ayrıldık. Jesir kalgan apalarıbız bizdi birge şaarga alıp barıştı. Meni naabaykanaga şakirt kılıp berdi, Karokep bolso düñ sooda kılgan
bay bir soodagerdin kolunda iştöögö öttü. Al soodager ölkö
içinde jün, pahta jana kara çakıç çogultup, başka ölkölörgö eksporttoçu. Al jaktardan bolso, buuday alıp kelip, buuday ekpegen ayıldagı elderge satışçu.
Karokep kelbeti kelişken, akılduu, namıstuu jana emgekti süygön bala ele. Birok, bir az açuusu çukul bolçu. Özün
akaarat kılgandardı ar kanday oor jazalap koyuusu mümkün
ele. Açuulangan kezde denesi titirep, jüzü sargayıp, tişteri kıçırap, jılanday zaarı çaçırap, oozunan mına mınday
sözdör tögülöör ele:
-Men saga Karokeptin kim ekenin jana aga akaarat kıluudagı er jüröktüülük emne ekenin körsötömün.
Uşundan ulambı, aytor janagı çoñ soodager munu ötö
jakşı körçü. Ar jerde anın abdan namısköy ekendigin belgilep turçu. Birge iştegenden bir kança jıl kiyin satıp
aluu jana satuu işterin tolugu menen aga ıygarıp, ötö çoñ
summadagı akçalardı amanat kaltıruudan çoçulabay turgan
boldu. Akırı eñ çoñ kampalardın biröönö müdür kılıp dayındadı.
Al jerde eç kütülbögöndöy, tüşünüü kıyın bolguday bir
okuya jüz berdi. Karokep eç kim menen makuldaşpay turup,
kojoyunu buga taştagan çoñ summadagı akçanı ayıldık bir
elge taratıp taştadı. Bul jorugu arkıluu kojoyunun çoñ
zıyanga uçurattı. Munu menen gana tınçıp kalbastan, özün
başınan baştap jumuş menen kamsızdap, uşul darajaga
jetkirgen belgilüü soodager kojoyunun tokmoktop saldı.
Natıyjada sotko berilip, sot uçurunda eç nerse süylöböy,
takır eç nerse aytpay, açuulanıp, anan ele şıldıñdagansıp

Bir ölkönün önügüü tarıhı

külüp:
-Menin orduma kojoyunumdu kamaşıñar kerek ele,-dedi.
Munu ukkan soodager “Karokep jindi bolup kalgan okşoyt”
dep oylondu.
Karokep bir neçe ay abakta jattı. Bul ubakıt aralıgında
eç kim menen süylöşpöptür. Jalgız gana kitep okuu menen
alek boluptur. Birok temir tor menen kurçalgan abaktagı kılmışkerlerdin başınan ötkörgön okuyaların uguudan
ırahat alçu eken.
Karokep abaktan çıkkandan kiyin üy-bülösün çet ölkögö
alıp barıp jaygaştırıp, özü kayra Finlyandiyaga keldi. Andan soñ Finlyandiyada ötö çoñ zulum jüröktüülör gana jasay
ala turgan uuruluktar, zaalımdıktar jana adam öltürüülördü baştadı. Eki jıldın içinde bir neçe bank jana on çaktı
çirköölördü tonop, üç poptun koluna ajal karmattı.
Köp adam jaktırgan çeber bir darıgerdi ooruluuların daarılaganı baratkan ubakıtta öltürgön. Birok akçasına tiygen
emes. Anın öltürülüüsünö negiz boluuçu sebep tabılbagan.
Kiyinçereek şaardın çetindegi mazardın janında jaygaşkan çirköö tonoluptur. Al çirköönün janında jaşagan
keçil terezeden adam karmap kelatkan jarıktı körüp, küzötçügö kıykırıp çirköögö karay basat da, kankor menen
betme-bet kelet. Al kankor aldıda baratkan küzötçünü bir
urup jatkıra koyup, anı eerçip kele jatkan keçildi da temir menen urup başın jarıp salat. Bul kıska ubakıtta keçil “Jardamgaa-a” dep kıykıruuga ülgüröt.
Aylana appak kar orongon kıştın Ay jarık bolgon tünü
eken. Oşol kezde mazardın janınan ötüp baratkan bir kança elettik “Jardamgaa-a” dep bakırgan keçildin çakırıgın
ugup, ün çıkkan jakka karay çurkaşat. Kaçıp baratkan adamdı körüp, izinen tüşüp kuup, uzakka sozulgan kubaloonun
natıyjasında jetip barışıp, karmap politsiyaga tapşırışkan. Surakka aluu uçurunda anın atın suraşkan kezde
“Zaalım jana kankor Karokepmin” dep joop joldogon.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Açuulanuu jana şıldıñdap külüü menen sürün buzbay
banktardı, işkanalardı, çirköölördü kantip tonogondugun,
üç keçil menen bir darıgerdi kantip öltürgöndügün... baarın korkpoy jana tartınbay turup aytıp berip jattı.
-Bul kılmıştardı jasap jatkanda saga kimder jardam
berdi?
-Kılmıştardın baarın jalgız jasadım. Jardamçılarım maga jalgız gana maalımat berişçü. Alardın attarın
silerge eç kaçan aytpaymın. Bul kumardın baarın men öz
esebimden oynodum. Oşogo baylanıştuu joopkerçilikti
da öz moynuma alamın. Bul oyunda men utturdum. Çıgaşanın
baarın tölöögö dayarmın. Mına, moynum silerdin koluñarda.
Kaalasañar çaap salgıla! Birok, bir gana suranıçım, jardamçılarım tuuraluu menden eç nerse surabagıla.
Andan kiyin Karokep oorukanadan kaçıp, eç bir iz kaltırbay kayıpka aylangansıp jogolup ketti.
Karokep Neapoldo tamaktanıp jatkan üstölümdün janına
kelip, olturaardan murda fin tilinde maga kayrılıp:
-Keçiresiz, siz Yarvinensiz, adaşpadımbı?-dep suradı.
-Ooba,-dep tañ kalıp joop berdim.
-Yukko Yarvinensiz da e?-dep kayra suradı.
-Ooba.
-Tamerfoors aymagındagı Kolmervi ayılınansız, çınbı?
-Ooba, ooba. Birok siz bulardı kaydan bilesiz? Men sizdi
birinçi jolu körüp jatam.
-Men ayıptalgan Karokepmin,-dey aldı... Yukko! Menin
eski dosum Yukko! Ah, menin baktıluu balalıgım. Kiçinekey
dosuñ Yohan esiñdebi? Karokepke koluñdu uzata alasıñbı?
Karokep menen tabışkan tañ kalıştuu irmemderdin soñunda köñüldörübüzdü bir başkaça sezimder eelep, menin
bölmömö şaştık. Tündün keç saattarına çeyin fin tilinde
baarlaşıp, sırdaşıp olturduk. Maga mınday dedi:
-Baldarım atası Karokeptin kim ekenin bilişpeyt. Amerikada eki jolu turak almaştırdım. Üy-bülömdü tüştükkö

Bir ölkönün önügüü tarıhı

alıp bardım. Özüm tündükkö iştegeni keldim. Men jarım
amerikalık, jarım ispan kelbetinde jaşay baştadım. Birok jan düynöm fin boydon kaldı. Azır kanday ekenimdi
körüp turasıñ. Künöölörümdü moynuma alıp, jan sırımdı
töksöm, ayagına çeyin uga alasıñbı? Menin okuyamdı eç kimge
aytpoogo namısıñ menen ubada beresiñbi?
Yarvinen, men senin jaşooñdu bilemin. Suomibizde bolgon okuyalardı da karap jüröm. Sen kiçinekey keziñde ele seni
jakşı körçümün. Azırkı kıyam padışasın da jakşı köröm.
Balalıktagı dosuñdun kanday insan bolgonun bilüüñdü
kaalaym. Yohan Karokepti jek körüüñdü kaalabaym. Karokep
kankor emes ele.
- Sen oşol kezde ruhaniy oorukçan eleñ, anday emespi?
- Sen oorukçan bolgondoy ele men da oorukçan elem. Añ
-sezimi pas, jan düynösü karañgılıktın oorukçanı elem.
Oylop körsöñ, eensiregen kapkarañgı üydö jürgönüñdü elestet. Jüzdögön bölmöçölördö türdüü-tümön nerseler bar. Birok, bir da jarık jok. Koluñ menen sıypalap, izdep baratasıñ. Albette bir nerseler sınat. Oşondoydo başkalarga
tieşelüü baaluu nerselerdi talkaloo menen birge, özüñ da
jarakat alasıñ.
Mınday karañgı jayda kalgan adam esinen da adaşat, kankor da bolot, jarıktıktan nasibin albagan baktısız da bolot. Oşol kezde, siz da jakşı körgön Yohandın abalı uşul
bolçu. Dagı kançalagan karañgıda kalgan Yohandar bar boldu
eken, kim bilet...
Kolumdu karmagan Karokep sözün mıntip ulanttı:
- Ah, Yukko, jaşoonun oşondoy karañgılıgında sen da
çalınıp, tuura emes bir tarapka oop ketpegendigiñe abdan
süyündüm. Kojoyunumdun kampaların karap jürgön kezde köp
sıgılçumun. Jan düynöm tarıgansıyt ele.
Men da aga koşulup “Oşol kezder men da köp oylonup, jürögümdün kısılganın sezçümün” dedim. Karokep ulanttı:
- Karaçı, milliondogon Yarvinender jana Karokepter

Bir ölkönün önügüü tarıhı

jaşoolorunun bir uçurunda oylonup, jüröktörü kısılat
eken. Jan düynölörü kenen, kooz jana bakıt bergen nerselerdi
kaalap kalat eken... Turmuşum dele jakşı bolçu. Ayalım jana
üç kiçinekey baldarım bar ele. Alardı çın jüröktön jakşı
körçümün. Özüm jalgız sooda işine kirüü maksatım da bolçu.
Oşogo karabastan köñülüm tınç emes ele. Kündördün birinde kampadagı tarazanın tuura iştebegenin baykap kaldım.
Ayıldıktardan buyum satıp alganda bir tarazaga, alarga satkanda bolso takır başka tarazaga tartkanın baykadım. Eköö
teñ eldi aldoogo ıñgaylaştırılgan eken. Köptögön jıldardan beri bul işinin uşunday ıkmada bolup kelgenin, buga
çeyin bilbey jürgön bolsom dele men da uşul aldamçılıkka
aralaşkanımdı tüşündüm. Ayabay kapa boldum. Oşol kezde
mende turgan akçanın baarın elge tarkattım. Kojoyunumdu da
tokmoktodum. Kelip ajıratıp kalışpaganda, balkim, janın
suurup almakmın.
Sot menin kamakka kirüüm jönündö öküm çıgardı. Taraza
menen aldaganı tuuraluu aytkım keldi. Birok ayıldıktar
“Tarazaga doobuz jok” dep jazıp berişiptir. Men da bul maseleni açpadım.
Karañgı el kojoyundun alarga nasıyaga eç nerse berbey
koyuusunan korkup, al tuuraluu arızdanuudan toluk baş tarttı. Men da unçukpadım. Birok alardı jek körö baştadım.
Alardı naarazı boluuga ündöp tokmoktogum da keldi.
Abakta olturup alıp oylondum: Möönötüm bütköndö meni
koyö berişet. Oşondo emne kılam? Aldamçı taraza menen başkalardı aldoonu ulantamınbı? Je bolboso meni aldoolorun
körmöksöngö salamınbı? Uşul nerselerdi oyloo jan düynömdü ogo beter kıynadı. Baktısız el, baktısız adamdar! Aldaşat da, aldanışat da... Jaratkanga bolgon süyüü üçün dep
çirköö kuruşat. Anan oşol çirköönün aldında miñdegen kişini inkvizitsiyaga öküm berip tirüülöy örttöşöt.
Men adamdardın uşunday kıymıl-areketine, biri-birine bolgon mamilege naarazı boldum. İspaniyada bolgonum

Bir ölkönün önügüü tarıhı

üçün alardı ruhaniy da, materialdık da kıynoogo sala albaganıma ökünçümün.
Al kezde bolso, adamdardan öç aluunu çeçkenmin. Banktardı tonoo arkıluu köptögön kişilerge zıyanımdı tiygizeerimdi oylodum.
Eñ kubanıp jasagan jorugum çirköölördü tonoo ele. Elge
eñ taanılgan keçilderdi taap, alardı öltürdüm. “Jaratkan,
uşunçalık köp jamandık jasadım. Emne üçün dale tutulbadım” deçümün.
“Kolumdan kelse, jalgandı, aldamçılıktı jer jüzünön
taptakır jok kıluu üçün bardık adamdardı öltüröm” deçümün.
Anan kayradan karmaldım. Bir az tañ kalganım ele bolboso, korkpodum. Meni attırıp saluu orduna, “jin tiydi”
dep esinen adaşkandardın oorukanasına jatkırıştı. Özümö özüm: “Akmaktar, jalgançılar. Men da akmakmın. Akmak
bolup kolgo tüştüm. Ay jarık tünü, jer appak kar menen
orolup turgan kezde da uuruluk kılınçu bele?” dedim.
Bir neçe ay oorukanada jattım. Ulam surakka alıp jatıştı. Kança araket kılbayın, dartımdı ukkuları kelgen
jok. Aylasın taap, al jerden da kaçtım.
Oyuma jaman bir tamaşa jasoo keldi. Menin sokkumdan
ulam başına jarakat algan keçil ayıgıp, kayradan mazardın janındagı üyündö jaşay baştagan eken.
Oorukanadan kaçkan soñ, bir dosumdun üyündö kiyimimdi, al turgay kılıgımdı da almaştırıp, oşol tünü tuura
keçildin üyünün joluna tüştüm. Terezeden karadım. Kitep
okup jatkanın kördüm. Mañdayındagı jaranın izi dale
kete elek bolçu. Koñguroonu bastım. Kadamdarının ününön
jakın kelgenin baykadım. Eşigin açpay turup “Kim bul?”
dep suradı.
- Keçil taksırdı izdep jatat elem.
- Emne kılasıñ?
- Diniy bir iş çara jönündö keñeş alayın degem.
Keçil eşigin açtı. Kolunda şam bar ele. Meni jakşı-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

raak körö bilüü üçün şam koyguçun jogoru kötörüp karadı.
Bir nerseni estep ketkensip kabagın bürköp titirey baştadı. Men bosogosunda turup alıp:
- Meni taanıdıñızbı?-dep suradım.
- Bir jerde körgöndöy bolup turam. Birok takır estey
albay jatam. Akırkı kündörü eske tutuum ötö naçarladı.
- Men estööñüzgö jardam bereyin. Mazardagı okuya esiñizdebi? Men...
Keçil bir kadam artka karay bastı, birok ızı-çuu kötörbödü. Eşikti da jabuu areketin jasabadı. Bir dem alıp, asta
suradı:
- Siz abakta emes beleñiz?
- Kaçtım.
- Bul jerge kelüü maksatıñız emnede?
- Menin jaşınuuma jardamçı boluñuz dep... Bir kezder kankorlordun mürzölörgö jaşınışkanın okugan elem.
Men sizdi kezinde öltürüügö dalalattanganmın. Emi bolso
bir keçildin, anı öltürüü areketin körgön bir adamga kanday mamile kılaarın körüügö kızıgıp keldim.
- Keliñiz, içkeri kireli.
Üygö kireerim menen eşikti katuu japtım da şıldıñdap
külüp:
- Kayradan öltürüünü közdöp keldi dep oylop, korkpoy
jatasızbı?
Üydün eesi meni kayradan başımdan butuma çeyin karap:
- Jok, korkpoymun,-dedi.
- Kandayça?
- Közdörü sizdikindey bolgon kişi adam öltürböyt.
- Kanday eken menin közdörüm?
- Kubanıçsız, tereñ kapalıkka kömülgön. Sizdin ötö
çoñ ruhaniy ooruñuz bar eken. Bölmögö kireli.
Emne bolgonumdu tüşünbödüm. Başta temirdey katuu bolgon Karokep, ısık bölmögö alıp kelingen toñ balık sıyaktuu
daroo eerip, jumşap ketti. Keçil okup jatkan kitep üstöldö

Bir ölkönün önügüü tarıhı

açık boydon kalgan eken.
- Kardıñız kanday? Bir nerseler jegiñiz kelebi?-dep
suradı.
Men togotpogonsup “Şarap alıp kel” dedim.
Köödönümö bir nerse bolgonsudu. Tamagıma bir nerse takalıp kalganday sezildi. Keçil çıgıp ketkende olturup ıylay baştadım. Balalık kezimden beri eç oşondoy ıylaganım esimde jok.
Keçil bir idişke jıluu süt jana bal menen sarı may
sürtülgön bir kesim nan alıp keldi. Men tizelep, anın kolun karmap alıp:
- Meni keçiriñiz... Keçiriñiz...-dedim.
- Bul maselede tınçsızdanbañız, jıluu süttü içiñiz.
Emne aytkıñız kelse da, tartınbay aytıñız.
- Emne aytkım kelsebi? Men adamdarga baş kötörgüm
keldi. Bul jerge bolso, sizdi şıldıñdoo, balkim, öltürüü
üçün keldim ele. Birok Kudaydın buyrugun karañız, natıyja
başkaça boldu.
Bul sözdörümdü arañ taap, köptögön jıldardan beri sezip,
baykagandarımdı, jer jüzünön jalgandı, aldamçılıktı,
ukuksuzduktu öltürüünü kaalaganımdı keçilge aytıp berdim.
Üydün eesi meni unçukpay ugup, kez-kez kolumdu, başımdı
sılap jattı. Men okuyamdı aytıp bütürgön soñ keçil jılmayıp suradı:
- Siz Jaratkanga karşı soguş jarıyalagan turbaysızbı? Çirköölördü jana banktardı tonop, adamdardı öltürüüñüz arkıluu Jaratkandın ökümünö karşı çıkkan beçara
adam ekensiz.
- Birok, anday bolso, emne üçün Jaratkan maga jazasın
berbeyt?
- Uulum, sen Kudayga adam sapatın berip, anı menen
esepteşüünü közdöpsüñ. Al pendedey emes da. Kuday sen öñdüü karamürtözdörgö okşoş emes da, daroo öç algıday. Saga
jazañdı daroo berbey, balkim saga oñoluuga mümkünçülük

Bir ölkönün önügüü tarıhı

berip jatkandır. Al jazaloonu emes, keçirüünü süyüüçü zat.
Kiçinekey keziñdegi künöösüz Yohandı este, oşogo okşoogo
areket jasa.
- Anday bolso özüm barıp bagınıp bereyin.
- Jok, buga kajet jok. İsa paygambarga künöölüü ayım
kelip, künöölörü keçirilüüsü üçün emne kıluusu kerek ekendigin suraptır. İsa aga: “Tur da ket, eç kaçan künöö kılba!”
degen eken. Sen da mından arı namıstuu, durus, mıktı adam
bol. Ak emgek menen iştep, akça tap. Baldarıñ da bardır,
alarga jakşı tarbiya berip çoñoyt. Taza akça menen turmuş
kuruunu üyrönüşsün.
...Uşunday, süyüktüü dosum Yukko! Men kayradan namıstuu
jaşoogo kayttım. Baldarımdı çoñoyttum, okuttum. Menin
okuyam uşunday ayaktayt. Emi sen maga kandayça kıyam padışası bolgonuñdu aytıp ber. Antkeni Yarvinen menen Karokep eköö balalık çagınan dos emespi? Al ele emes, bul eköö
elibizdin eki bölügü. Biröösü suuk, karañgı, bilimsizdik
içinde ölgön. Ekinçisi bolso, kündün jarık nurlarının
jardamı menen kooz bir Jaz jaşoosun jaşay baştagan.
Yarvinen sözünün uşul jerinde eldik universitettin
professorlorun karap, mınday dedi:
-Siler uşul işiñerdi ulantuu arkıluu kıyam padışası
Yarvinenge jana maga okşogon köptögön Yarvinenderge paydaluu kızmat berip jatkanıñardı bilişiñer kerek.
Urmattuu mugalimder!
Yarvinender menen Karokepter baarı bir ele uluttun baldarı. Ar bir bala kiçinekey kezde jakşı taasir kaltırgan
nerselerge açık bolgondoy ele, zıyanduu taasirlerge da açık
bolot. Meni el sıylap jatkan bolso, bul menin artıkçılıgım arkıluu emes. Süyüktüü dosum Karokep kılmışker bolgon bolso, bul da jalgız anın künöösü emes. Bul anın baktısızdıgı. Yarvinen menen Karokep bir medaldın eki jüzü. Bir
daraktın eki butagı. Daraktın özü bolso bul uluttu tüzöt.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

YaRVİNEN, OKUNEN JANA
GÜLBE KANDAYÇA PADIŞA
BOLUŞTU?
Sözün ulap Yarvinen mınday dedi:
-Men murda kedey köçö balası elem. Emi bolso iygiliktüü, elime paydaluu bir kişi ekendigimdi aytsam bolot.
Uşul darajaga jetişim menen kimge karız boluşum mümkün? Kanday dep oyloysuñar?
Uşul darajaga kelüümdö bir konferentsiyaga katışıp kaluumdun çoñ maanisi bar. Men oşol mümkünçülükkö ee boluuma karızmın.
Kiçinekey dükönüm bar ele. Al jerde şirindik, momposuy
satçumun. Bir künü ekinçisinen ayırmalanbagan, uşunday
zerigiştüü jaşoo jaşaganımdan jan düynöm azap tartçu...
Kireşem az. İçki jan düynölük kuloogo uçuradım. İçe baştadım. Oşol kezde ataktuu aalımdarıbızdan biröösü ayılıbızga kelip, ar jerge jarıya astırdı:
“Jaş-karı, bilimdüü-bilimsiz, ayım-erkek... baarıñardı çakıram. Bardık ömürümdü kooz mekenibiz Suominin
önügüp-ösüüsünö atadım. Bolgonu, bir neçe saatta algan pikirler menen köptögön jıldarıñardı özüñör jana mekeniñer üçün paydaluu ötköröörüñördü ümüt kılam.”
Men oşol küngö çeyin bir neçe jolu açık abada ötkön
konferentsiyalarga katışkan elem. Köptön beri körbögön taanıştarıma da jolugup kalganmın. Oşondoy bolso da konferentsiyalardı jaktırbayt bolçumun. Sebebi konferentsiya-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

lardın köpçülügü jeteerlik darajada bolbogon kişilerdin
sunumu, dokladı menen ötçü. Alar köbünçö je fanattık maanaydagı hristiandar bolçu – biz tüşünbögön sözdördü süylöp ketişçü, je bolboso jaş, birok aldamçılıktı negiz
algan kişiler ele. Alar paydaluu nerseler emes, maanisiz
keñeşterin ayta berişçü. Dagı bir konferentsiya türü dep
Bilim berüü ministrligine tieşelüü kişilerdin jıyındarın aytsak bolot. Alar komandirovkaga bölüngön akçaların aluu maksatı menen ölkönü kezip jürö berişçü. Oşol
küngö çeyin katışkan konferentsiyalarımda eç kanday oluttuu, paydaluu pikir ukpadım.
Oşentse da, oşol künü ayılıbızga kelgen aalımdın çakıruusu köpçülüktün katarında meni da kaydıger kaltırbadı. Jıyınkanada but koygongo jer kalbadı. Oşol jıyın
meni jandandırgansıdı. Tereñ uykudan oygotup, jaşoonun
maanisinin emnede ekenin tüşündürdü. Maksatıma kandayça jeteerimdi körsöttü. Konferentsiyanın teması “Tonolgon
kitep” dep atalçu. Sunum kılgan kişi Robinzon Kruzo tuuraluu süylöp jattı. Süylögönü Sokrat süylöp jatkanday
sezildi maga. Bir ele uçurda filosofiyalık tereñ oylordu
kamtıgan sözü, jaş baldar da tüşünö turganday jönököy ele.
Al ukkuluktuu sözündö mıntip aytıp jattı:
- Adam dayıma çoñ bir ımırkay sıyaktuu. İç ara kelişpestikterin sözsüz uruş-jañjal, kıykırıktar menen
çeçişet. Oşonçolukka barışat deysiñ, Jaratkandın bar
ekendigi tuuraluu jakşı pikirlerdi dele tayak menen korgoogo dayar boluşat. Daanışmandık menen filosofiyanı
dele oyun-zookko aylandırgıları bar. Baarıñar ele Robinzondun okuyasın okusañar je uksañar kerek. Kaçan okugansıñar, estegileçi? Kiçinekey keziñerde, tuurabı?
Robinzondun joruktarın jaş baldar üçün deşet. Jañılışışat!.. Oşol kitep önügüünü, çoñoyuunu kaalagan bir ulut
üçün turmuş filosofiyası kitebi boluş kerek. Uşul Robinzon degenibiz düynönün uluu kaarmandarınan biröösü. Jada

Bir ölkönün önügüü tarıhı

kalsa Tsezardan, Napoleondon da uluu kaarman desek jaraşat.
Al kişi madaniyat tarmagının baatırı. Taymanbas, küçtüü
bir erkke eñ jakşı örnök.
Robinzon Kruzo - Angliyanın jana Tündük Amerikanın
önügüü sırına işarat kılgan bir açkıç.
Robinzon - Jer jüzündögü kubanıçka bir simvol. Al
öz aldınça bir filosof. Al tatıktuu jaşoogo jetüü üçün
jürgüzülgön küröşüünü kanday jol menen jeñüü kerektigin
körsötöt.
Adam balası jer jüzündögü jaratılgandardın içinen eñ
uluusu. Aalam anın kızmatında. Adamzatka başka jandıktarga berilbegen eñ baaluu belek katarı akıl berilgen. İnsan akılı - anın eñ çoñ baylıgı. Birok akıl jetpey turgan
maselelerdin da boluşuna kümön jok.
Robinzon bizge akıldın erk menen birikkende kanday çoñ
nerselerge küçü jeteerin körsötüp turat. Al mınday degensiyt:
“Çarçap kalgan jana oorukçan meelerdin jalgan-jaşıgın bir tarapka taştagıla. Menin başımdan ötköndü karagıla!.. Deñizdegi boroon kemeni talkaladı. Aylanada meken
emes, jaşaganı bir kuruk jer da jok. Aylana suuga kömülgön.
Jürgünçülördön eç kim kalgan emes. Bir jigit jalgız taktaga asılgan boydon ölüüdön kutulgan. Tolkundar anı süyröp,
aç jana kiyimsiz abalda een bir aralga alıp barıp salat.
Bul jigit al aralda açkalıktan ölüp ketti je jalgızdıkka
çıdabay özün-özü öltürüügö bardı deysiñerbi?”
Robinzon çökkön kemeden kalgan nerselerdi miñ bir meenet jana kıyınçılık menen aralga tartıp çıgat. Başta
özünö ılayık jaşay turgan üy jasayt. Buuday egip, jaşılça
östüröt. Japayı eçkilerdi karmap, alardın sütünön, etinen
jana jününön paydalanat. Kiyinçereek aralga kelgen jergiliktüü elden biröö menen dostoşup, anı jardamçı kılıp
alat. Kıskası, boş, een aralda mıktı, tartiptüü jaşoo kuruuga jetişti. Bolgondo da jalgız özü! Japjaş jigit bolup
turup!..

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Sunuuçu sözün mıntip ulanttı:
- Urmattuu mugalimder, din adamdarı, sottor, injenerler, advokattar, jumuşçular, mamlekettik kızmatkerler,
jaş Suominin jalpı baldarı, jarkın keleçegibizdin kooz
güldörü!
Siler da eldin içinen bir Robinzon bolup çıguunu kaalabaysıñarbı? Robinzon een kalgan aralda dilin tüşünbögön
bir jergiliktüü kişige bilim berip, anı menen dostoşuuga
jetişiptir. Siler çoñ şaarlarda, okuu jayları, gezitteri, teatr jana muzeyleri, basmakanaları bar şartta jaşap
turup, ulutubuzdun milliondogon jarandarı jönündö “Alar
karañgı jana kors. Koldorunan eç nerse kelbegen arakkeçter,
uurular!” dep arızdanasıñar. Munuñar tuura bolobu?
Emi Robinzondu elestetüüñördü ötünöör elem. Oşogo karap, jaşoogo jana adamzatka kanday mildetteribiz bolgonun oylongula.
Yarvinen sözünün ulandısında:
“Oşol konferentsiya menin közümdü açtı. Küçtüü jana
kelbettüü kanattarım payda bolgondoy sezile baştadı.
İçimde çoñ, taasirdüü kişi boluunun arzuusu oygondu. Kiçinekey Suomibiz üçün men da kanday paydaluu, çoñ işterdi
kıla alaar ekenmin degen oygo kabıldım.
Emne kıla alat elem?! Bolgon baylıgı 5-10 tıyındı tüzgön, şirindik satkan jaş jigit ölkösü üçün emne kıluuga
kudureti jetmek?!
Oşol kezde eñ jakın dostorum bolgon 3 jigitti da konferentsiyaga alıp bargan elem. Pikirimdi alarga açkanımda
ar birinin naarazılıgı menen betme-bet kele tüştüm. Dostorumdan biröö but kiyimi, ekinçisi temir, üçünçüsü bolso
jumurtka menen alekteneer ele. Jıyından kaytıp jatkanıbızda, alar “Ar biribiz ansız da kaarmanbız da, anday emespi? Birööbüz jumurtka satsak, başkabız but kiyim satabız.
Sen bolso jaş baldarga şirindik satasıñ. Biz kantip ele
Robinzon bolmok elek?” dep külüp jatıştı. Alardın şıl-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

dıñına çıdabay, men, kırk jıl el başçı bolgonsup süylöy
baştadım:
-Bul emne degeniñer, dostor? Men şirindik satışım
mümkün, birok emnege özümdün kesibimde, işimde bir Robinzon bolboyun? Men jalgız gana bal koşulgan şirindik
satuu menen çektelip kalbaymın. Balkim, ölkömdö aarı baguunu da jogorku deñgeelge çıgaram. Misalı, bul işimdi
uşunday nukka salam deysiñ, balduu şirindikter ölköbüzdö
jalgız gana baylardın çöntögünö ılayık boluudan çıgıp,
kolunda joktor da satıp aluuga küçü jete turgan abalga alıp
kelemin. Dostor, men çeçimimdi çıgardım. Sözsüz ölköbüzdün şirindik padışası bolomun.
Bul sözdörümdü ukkan dostorum biri-birin karap, külüşüp:
“Anday bolso, biz kim bolobuz?” dep suraştı. Men alarga:
“Birööñör but kiyim padışası, ekinçiñer jumurtka padışası boloorsuñar” dedim. Kiyin olturup alıp plan tüzö
baştadık. Üygö kaytkanıbızda tañ atkanga çeyin uykubuz
kelbey koydu. Uşul nerselerdi talkuulap çıktık.
Kiyin emne boldu deysiñerbi? Emne bolmok ele? Köp ötpöy azimdüülük, erk jana kayrattuuluk menen emgektenüünün
natıyjasında kıyaldarıbızdın jaşoobuzda orundalganın
körö baştadık.
But kiyim menen iştegen dosubuz akça çogultup, bilimin
jogorulatuu maksatı menen Parijge jönödü. Oşol jerdegi
sapattuulugu menen elge taanılgan but kiyim öndürüşündö
3 jıl iştedi. Al jerde ustalıgın arttırdı. Azır eki uulu
menen birge işteyt. Eköö teñ jogorku bilimdüü. Biröösü himiya bölümün okup bütürüp, Finlyandiyanın eñ çoñ teri aşatuu fabrikasında müdür bolup işteyt.
“Okunen jana uuldarı” firması jalpı Evropaga taanılgan. Okunen ustakanaları Finlyandiyanın ar bir şaarında
jana Evropanın çoñ şaarlarında bar. Londondun Pikadiliyasında, Parijdin Opera bulvarında Okunendin but ki-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

yim düköndörün jolukturuşuñuz mümkün. Oşol ustakanalar
jana düköndördü Okunendin kiçi uulu başkarat. Al Germaniyada universitette okugan. Frantsuz tilin Parij turgununday jakşı özdöştürüp, anglis tilin anglister menen işteşe ala turgançalık deñgeelde bilet. Moda menen alektengen
Angliya printsi Edvard but kiyimderdi Okunen düköndörünö
buyurtma berip tiktirçü. Prints Edvard Okunendin uuluna
“kesipteş” dep tamaşalap “Ekööbüz teñ printsbiz. Men Angliya hanışasının uulumun, sen bolso but kiyim padışasının uulusuñ” deçü. Keede, maanayı jayında bolgon kezde:
“Prints naamın alıp jürüügö sen menden da köbüröök tatıktuusuñ” deyt ele.
“Okunen jana uuldarı” firması jılına Finlyandiyada
okugan zeendüü 9-10 balanı tandap, okutuu üçün Germaniyanın
Virhov laboratoriyasına, Frantsiyanın Paster institutuna
jana Amerikaga, Edisondun janına jiberip turçu.
Uşul jerde konferentsiyada men ukkan Robinzon tuuraluu
dem berüüçü sözdördün jakşı natıyjasın körüp turasıñar.
Birok, albette bul gana emes. Sebetke salıp bazardı aylanıp
jumurtka satkan Tomas Gülbe bolso “Jumurtka padışası”
boldu. Angliya, Frantsiya jana Germaniyada atakka jetti.
Algaç Gülbe ayıldardı kıdırıp, işin jumurtka çogultuu menen baştadı. Ayıl-aymak üylördü aylanıp ar üydön
10dogon jumurtka satıp alçu. Akçanın orduna ayıldıktarga
da özdörünö jakkan şaardan alıp kelgen maydabarat nerselerden berçü. Uşul jol menen özü çogultkan miñdegen jumurtkanı çet ölkögö alıp çıgıp satçu.
Gülbe jañı jumurtkalardı gana satıp alçu. 3 kündük jumurtkanı da eski dep albayt ele. Ar bir jumurtkaga
“T.
G.” tamgaların, başkaça aytkanda Tomas Gülbe marka möörün
basçu. Uşintip iştegenine bir jıl bolgondo London, Parij
jana Berlindin ataktuu restorandarı “T. G.” möörü basılgan
jumurtkalardı talap kıla baştadı.
Finlyandiyanı kıdırıp jolkirege köp çıgaşa ketir-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

beş üçün Tomas uşunday sistema oylop çıgardı. Baştalgıç
klasstardın mugalimderi menen kat arkıluu jazışıp, ölkönün buluñ-burçuna jetken “tor” uyuşturdu. Sistema ötö kenen bolgonuna karabay, köp dele tataal emes ele. Gülbe ölkönü
aymaktarga böldü. Ar aymakka rim tamgaları menen nomur
berdi. Ayıldardagı mugalimderdi bolso nomur menen irettedi. Andan soñ mugalimge jumurtka tapşırgan üy-bülönün
atı-jönün bildirgen baş tamgaların jazdı...
Baştalgıç klasstardın okuuçuları mektepke jönöp jatıp bir kün murda keçinde çogultuşkan özdörünün jana koñşularının tooktorunun jumurtkaların alıp kelip mekteptegi jumurtka çogultkan mugalimge tapşırışçu.
Mugalim bolso bir kündö çogulgan jumurtkalarga sıya
menen kerektüü belgilerdi koyup, Gülbenin kampaları jaygaşkan Abo şaarına jönötçü. Al jerde jumurtkalar atayın
sandıkçalarga saman aralaştırılıp salınıp, kemelerge
jüktölçü. Bul sistemanın iygiliktüü iştegendiginen ulam
Parij, London, Breslav, Anvers jana Berlindin ataktuu restorandarının kardarlarına 2-3 kündük jañı jumurtkalar
jetip barçu.
Egerde bir jumurtka eski bolup çıga turgan bolso, Gülbenin firmasına tömöndögüdöy bir kat kelçü:
“15-aprel, VII, 15, M.” möörü bolgon jumurtka eski bolup
çıktı.” Firmadagı tieşelüü kişi 2-3 münöttük izildöönün
natıyjasında oñoy ele bul jumurtkanın VII nomurluu Kuopio aymagınan, 15-irettik nomurluu mugalimdin mektebi
arkıluu kelgen madam Makinenden 15-aprelde kelgendigin
anıktaçu. Mugalimge uşunday kat jazılçu: “15-aprel künü
madam Makinendin bir jumurtkası eski bolup çıktı. Bul
jagday dagı bir jolu kaytalansa, al ayımdan jumurtka albay koyörubuzdu eskertkile!”
On jıldın içinde Tomas Gülbe Finlyandiyanın “jumurtka
padışası” boldu. London, Parij jana Finsingende jumurtkalardı saktooçu jay mezgili üçün suuk, kış üçün jıluu

Bir ölkönün önügüü tarıhı

atayın kampalardı kurdu.
Finlyandiyanın ar bir aymak borborunda took fermalar
kuruldu. Al jerde jumurtka basuuçu tooktor bagılıp, ayıldıktarga arzan baada satılçu.
Jumurtkadan başka kapaz jana añçılık janıbarları
menen da alektengen Gülbe eçak milliarder bolgon. Eñ maanilüüsü bolso, eksport arkıluu Finlyandiyaga milliarddagan
akça kireşe alıp kelgendigi bolçu.
Tomas Gülbenin firmaları ar jılı kireşesinin belgilüü bir bölügün izildöö jana bilim berüü tarmagına bölöt.
Ayıldardagı bilimkanalarga 100 000 marka; zeendüü ayıldıktardı Norvegiya, Daniya jana Şveytsariyadagı fermalarga barıp tajrıyba taap kelüülörü üçün 100 000 marka; Fin
agartuuçuları çet ölkölördö izildöö jürgüzüülörü üçün
dagı 100 000 marka...
Uşul maksat menen Gülbe 8 jıldan beri jılına 300 000
marka berip turat. Bügünkügö çeyin eldin paydasına jumşagan akça 2,5 million, birok bul akça Gülbenin baylıgının bir çeti da emes...
Emi silerge tokoç satkan bir balanın kantip “Kıyam padışası” bolgonun aytıp bereyin.
Robinzondun okuyasınan algan sabagım arkıluu men da öz
işimdin Napoleonu boluunu çeçtim. Başta Finlyandiyanı,
kiyinçereek Evropanı tolugu menen bagındırıp, öz imperiyama koşup aluunu arzuuladım. Bul maksatıma sözsüz türdö
jetişim kerek ele. Karagılaçı! Biyiktikterdi bagındırgan adamga jaraşa turgan bul plan çındıgında kedey, sabatsız fin balasının planı bolçu.
Men planımdı işke aşırıp, maksatıma jettim. Birok, başında, albette kiçinekey biyiktikterdi aşuu menen
baştadım desem bolot. Sirop jasooçu işkana açtım. Basa,
bul kiçinekey fabrikam dale iştep jatat. Samankana je
kartöşkö kampasına okşogon bul fabrikam ötö jönököy ele.
Banktardın biröösünö barıp müdürünö joluktum da, “Men

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Finlyandiyanın “Şirindik padışası” bolgum kelet” dep aga
plandarımdı, maksattarımdı bir-birden aytıp berdim.
Meni ukkan müdür:
“Areket kılıp kör. Tobokel kılıp sizge kiçine kredit
açalı” dedi.
“Şirindik padışası” degen kulakka kooz ugulgan sözdü birinçi jolu oşol banktın müdürünün aldında aytkan
elem. Baştagan işimdi iygilik koştodu. Çıkkan sirop
tunuk, koyuu jana ötö tattuu boldu. Algaçkı jıldar siroptu alıp ayıldardı aylanıp, elge taratıp, orduna kartöşkö
alçu elem.
Kiyinçereek, Finlyandiyanın 5 jerinde uşunday fabrikalardı açtım. Andan soñ jañı iş açmay boldum. Finlyandiyanın tokoylorunda kulpunay köp bolot. Kışındası
ayıldardı kıdırıp elge sirop tarkatıp, anın orduna jaz
kelgende kulpunay alıp kete baştadım. Baldar kırlarga, tokoylorgo barıp terip kelgen kulpunaydı maga tapşırıştı.
Uşul jol menen kulpunay maga kızılçadan da arzanga kelip
jattı.
Ayıldıktar menen jumuşçular Yarvinendin kıyamın
nanga sürtüp jegenge könüştü. Kıyam-nan bul ayıldıktardın
tüşkü jana keçki tamagı ele. Antkeni kıyam arzan boluu menen birge daamduu da, tattuu da, paydaluu da bolçu. Kiyinki jılı Finlyandiyada kulpunay jakşı mömö berbey kaldı.
Men Orusiya menen Germaniyaga buyurtmalardı berdim. Orusiyadan Vladimir şaarının ataktuu gilastarı kele baştadı. İrlandiyadan bolso kuramında şekeri mol bolgon bir
kartöşkö türün alıp keltire baştadım.
Oşol ele kezde ayıldardı kezip, elge mömölüü darak bolo
turgan köçöttördü jana kartöşkönü tarkatıp, alardı kantip egüü, östürüü kerek ekenin üyröttüm. Asta-asta Finlyandiya menin bakçama aylandı. Finlyandiyanı bir dene sıyaktuu
körö baştadım. Miñdegen nerv jana kan tamır, andagı kan,
bulçuñ men üçün tınıguusuz iştep jatkanday sezildi. Ju-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

muşumdun mınday nukka tüşüüsü meni kubandırıp, ırahatka bölöp jattı. Esimdin baarın sirop, kartöşkö, kulpunay
jana gilas eeledi. Bul işimdi dagı algalatuunun jolun oylonçu boldum. Kıyam menen şirindikterdi jaktırgan önörpozdor menen akındar konstruktivdüü sındarı menen maga
ayabay jardamçı boluştu. Ar jasagan jañılıgım alardı da
kubantıp jattı.
Men bolso “Yarvinendin kıyamının baası kantsem dagı arzandayt?” degen oy menen alek boldum. Darıya jeeginde emgektengen kayıkçılar kündör boyu, toodogu kömür kazuuçular
bolso aylar boyu men jasagan kıyam menen azıktanışçu.
Angliyanın tokoy firmasının oşol kezde ubaktıluu
Finlyandiyaga kelgen müdürü jumuşçular tabit menen jep
jatkan kıyamga köz salıp, özü da tatıp köröt da:
“Bul kıyam kadimki padışanın dastorkonuna ılayık
eken. Mınday şirindikterdi kantip mınça arzanga öndürösüñör, tüşünö albadım” deyt da, artınan “Men 50 miñ idiş
kıyam buyurtma kılsam, maga da oşol baada bere alasızbı?”
dep suradı.
-Anda 2 % arzandatıp da berem,-dep joop berdim.
Yarvinendin kıyamı Angliyada atagı çıktı jana jakşı
tarkadı. Kiyinçereek Daniya, Gollandiya, Belgiya, Germaniya,
Frantsiya, jada kalsa Amerikaga da eksporttolo baştadı.
Menin işim köptögön bölüktördön turat. Ar bölümdün
başçısı katarı öz işinde adis bolgon okumuştuular iş
alıp barışuuda. Alar kez-kez ölköbüzdün içinde sayakat kılıp, ayıldıktarga kartöşkö, dolono, gilas jana kulpunaydı kantip dagı jakşıraak östürüp ürön aluunu ayıl eline
tüşünüktüü til menen konferentsiyalarda tüşündürüü işin
alıp barışat.
Azır bolso jay üçün suuk, kış üçün jıluulugu menen
atayın kampalarım bar. Ar jılı Mesina portunan bir keme
apelsin, Singapurdan bolso kürüç satıp alıp kelemin. Fin
jaştarı menin bul işimdin şıltoosu menen kaalaşınça

Bir ölkönün önügüü tarıhı

banan jey alışat.
Yarvinen eldik universitettin professorloruna kayrılıp, mınday dedi:
-Siler menden da jakşı bilesiñer. Şeker energiyanın
kampası jana den soolukka paydaluu azıktanuu üçün abdan
kerek. Jakşı jana jetiştüü azıktangan koomdo arakeçtik
azayat. Sebebi şirindik - açuunun, açuu bolso - şirindin
duşmanı. Arakkorlor şirindikti süyüşpöyt. Şirindikti
süygöndör bolso, araktı jaktırışpayt. Oşonduktan, Yarvinen kıyam kutularına “Arakka toskool” dep at koygon. Al kutulardın ar biri koyulgan dastorkondun körkü bolup ajarın
açkan. Bul kutuça kirgen üydögü bardık jaş baldardın jüzünön kubanıç menen jılmayuunu körö alasız. Üy-bülö başçısının künümdük tapkan akçasın alkogolgo karjılabay,
mına uşunday paydaluu azıkka jumşagandıgına ayaldar ayabay ıraazı boluşçu.
Yarvinen sözün mına mınday sözdör menen bütürdü:
-Portto Yarvinen markasındagı miñdegen sandıktardın
kemelerge jüktölgönün körgönümdö, jürögüm kubanıç jana
süyünüçkö tolot. Alardı özümdün askerlerimdey köröm.
Çındıgında askerler üy-bülölördün kubanıçı jana uluttun beypildigi üçün kızmat ötöşöt.
Men kıyalımda ar bir kutunu öz-özünçö baalaymın. Köptögön jıldardan beri emgegimdi azdekteymin. Jaşoomdun
baarına urmat menen karaymın, sebebi jaşoom maanisiz
jana paydasız ötkön jok. Finlyandiyada bolobu, başka ölködö bolobu adam jaşoosun tattuulaştıruuda maga tüşkön
işti kayrattuuluk menen orundattım. Mına uşulardın baarı üçün maga iştöö demin bergen janagı “Robinzon Kruzo”
degen atalıştagı süyüktüü kiteptin avtoru Daniel Defogo
da taazim kılam.
Oşondoy ele elge nurun çaçkan silerge da ıraazılıgımdı bildiremin. Uzaktan kelgen bir professordun jakkan
uçkunu silerdin kayratıñar menen öçüp kalbay, çoñ otko ay-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

landı. Siler menin ruhumdun çıragına may tamçılattıñar.
Çın dilimden çeksiz ıraazımın!
Sizder atkargan bul ıyık iştin akısı jön gana kuruk
“ırakmat” menen tölönböyt. Çarçabay-çaalıkpay dagı köp
iygilikterdin eesi boluşuñardı kaalaymın.
Jalpı tarıhtı okudum. Bir kança okumuştuular menen
da baarlaştım. Oylondum, oylondum... Dale oylonuudamın...
Körsö, jer jüzündögü elderdin köpçülügü dale adam-japayılıktan kutula elek eken. Bir gana ayırması, azırkı adam
-japayılar başkaça bolot eken.
Başka elderdin jerlerin zorduk-zombuluk menen basıp
algan asker başçılarına urmat-sıy körsötüp, alardı kökkö
çıgaruuların tüşünö albaymın. Uluu İskender, Kannibal,
Skipion, Tsezar, Uluu Karl, Napoleon jana da uşular sıyaktuu miñdegen asker başçıları başkalardın jerin basıp
algandan başka emne kılışıptır?! Bul basıp aluulardın
natıyjasında uluu mamleketter payda bolso da el muktajdıktan, açkalıktan ölüüdö. Milliondogon adamdar sabatsız
kaluuda. Ar jerde uuruluk, selsayaktık, uruş-jañjal jana
biri-birin jek körüülör, buzukuluk tuu çokusuna jetken.
Atasının baylıgı je diplomuna işengen kan sorguçtar, el
arasında sasıgan batkaktı basıp jürgön, sabatsızdık jana
selsayaktık batkagına tüşkön milliondogon eldin içinen
biröösünün da abalın oñdoonu oylop da koyuşpayt. Sabatsız,
arakkor jana aç jarandardan turgan çoñ mamleket astı sazdak bolgon jerge kurulgan biyik imaratka okşogonun alar
bilişpeyt.
Tarıh miñdegen jolu mınday tekeber baatırlarga sabagın berip kelüüdö. Alardın kataların neçen jolu jüzünö
urup körsötkön. Kuu Metternih, zordukçul Albanın ökümdarı kurgan zañgıragan imarattarı bir uruş menen kulabadı
bele?!
Tarıh alardı jaş baldardın kagazdan jasagan oyunçuk
kutuçaların buzgan sıyaktuu buzdu da, birok tilekke karşı,

Bir ölkönün önügüü tarıhı

eç kim alardan sabak albadı. Sayasatçılar dale eski talap
-tonooçuluk oyundarın ulantuuda.
Ar dayım mamleket çek araların keñeytüünü közdöyt. Birok keñeytilgen çek aralar içindegin eldin akılın, pikirin, jan düynösün jana materialdık deñgeelin jogorulatuunu oylonuşpayt.
Bizdin kiçinekey Suomibizdin çek arası mından keñ
bolo albayt. Men ölköbüzdö elibizdin sanının bargan sayın
ösüüsün kaalaymın. Suominin 2 million bolgon elinin jakşı tarbiyaluu jana bilimdüü boluusu köptön kütkön arzuum.
Oşondoy ele özdörünün jaşoolorunda jana da mamlekettin
ösüp-önügüşündö jakşılıktardın jana iygilikterdin kuruuçusu boluuların tileymin.
Yarvinen mına uşintip süylöp, jıyında olturgan mugalimderge urmattoo menen başın iyip, sözün bütürgöndügün
bildirdi.
Munu ugup olturgan Forsten Forsten attuu bir karıya
“Omiyin” dep koydu. Anın arkasında turgan eldin içinen
da “Omiyin, omiyin, omiyin...” degen ündör uguldu. Alar
Helsinki universitetinin professorloru bolgon Forsten
Forstendin üç uulu bolçu. Karıya özü bolso daraktardan kara
çakıç çogultuu menen janın bakçu.
Başkarma tike turup söz aldı:
-Yarvinendin bul maanilüü sözdörünön kiyin başka söz
süylöögö kajet kalbadı. Anın sözdörü el deñgeelinen bilimi
jana baylıgı jagınan jogoru bolgondorgo “Bizge jakın kelgile, bizge üyrötkülö!” degen açuu kıykırıktın maanisi!-dedi.
Bul saltanat bolgonun bolgondoy Yarvinendin süylögön
sözdörü menen birge Fin gezitterine tolugu menen çıktı.
Uşul kayrıluu Finlyandiyada oluttuu bir okuya boldu jana
jañıruusu köpkö ulandı. El oozunda uzak ubakıttar boyu aytılıp jürdü. Finlyandiya elin agartuunu samagan köñüldüü
mugalimder ordosu munun natıyjasında koomdogu köptögön
er-azamattardı jandandıra aldı.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Kee bir şaarlarda kolunda bar soodagerler eldik universitet üçün imarattarın berişti. Al turgay ayrımdarı
jañı imarattardı kurup berüügö söz berişti.
Bir kança mugalim, sot jana darıgerler jumuştarınan
kiyinki ubakıttarda kafe-barlarda olturup ısırap kıluudan baş tartıştı. Alar kayradan kitep menen dostoşuştu. Kımbat ubakıttarın kitep okuuga bölüştü. Eldi agartuu
üçün algaç özdörün oñdoonu tuura körüştü. Ar jerlerde talanttuu jazuuçular, sözgö çeçender ösüp çıga baştadı.
Bardık el çogulgan jerlerde, kafe-barlarda, oyun-zook,
köñül açuu jaylarında akça çogultulup, al karajatka eldin keregine jaray turgan kitepter satıp alındı jana eñ
alıskı ayıldarga da jönötülö baştadı. Kerektüü temalar
tandaldı. Bul temalarda eñ jakşı jazılgan kitepter üçün
belekter koyuldu. Jazuuçularga emgekterin basuu üçün jardam berildi. Elge kitepterdi uşul jol menen arzan baada
jetkirişti.
Jaşoosunun akırkı jıldarında ayabay kartaygan Snelman dostoru menen mintip baarlaşat ele:
“Finlyandiyanın azırkı abalı menen bala kezimdegi abalın salıştırganımda kıyalımda mınday bir körünüş jandanat:
Çoñ jana karoosuz, eskirgen bir üy bar. Bardık terezeleri jabık. Tıştan karaganda karalbay kalgan, taştalgan
üygö okşoyt. İçi kapkarañgı, çañ jana jele baskan bul üy
mazardı estetet. Akırı kündör ötüp bir kança jaş, küçtüü,
er jürök jana kayrattuu adamdar kelip pardalardı daroo
juup tazalap, terezelerdin çañın aarçıştı. Üydün içi kün
nuru, taza aba jana gül jıttandı. Bölmölörü toluk iretke
keltirilip, sırtı da oñdolup-sırdaldı. Emi al taştalgan
üydün içi da, sırtı da japjañı jana janduu abalga keldi.
Kadimkidey jaşara tüştü. Özgölör da bul üydön jelmoguz
körgönsüp kaçpay, teskerisinçe janına kelip, suktanuu menen tañ kalıp karap kalıştı.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Mına, uşunday koozduktu jana tüp tamırınan özgörüünü
ar bir mamlekette, ar bir şaarda, kala berse, eñ çettegi
ayılıbızda da jasoogo bolot. Al üçün bir gana añ-sezimi
janduu, ruhu oygoo jana düynö taanımı kenen, okuudan, üyrönüüdön, meenet kıluudan jadabagan, bardık sezimi menen
erkin bolgon adamdarga muktajdık bar.”

Bir ölkönün önügüü tarıhı

AYILDIK, JUMUŞÇU
JANA ÖNÖRPOZDOR
Snelman bala kezinen ele elge taandık maselelerdi jana
düynödögü önügüünü han saraydagı añ-sezim, “kojoyun” jana
“kul” tüşünüktörü menen aytılışına kıjırdanat ele. Sebebi, bardık tarıh sabagı kitepterinde padışalar jana
vazirler, ak söök üy-bülölördün intrigaları, oşondoy ele
barondor, generaldar, taanımal agartuuçu, jazuuçu jana iskusstvo adamdarı jönündö jazılgan. Alardın ömür bayandarı
aytılgan. Soguştar, han saray intrigaları, diplomatiyalık
kuuluktar, buyurtmaluu öltürüülör jana töñkörüştör eñ mayda tüşünüktörünö çeyin tüşündürülöt. Tarıh mugalimderi da
bir gana uşulardı aytışat, uşulardı tüşündürüşöt.
Ötkön köptögön kılımdar boyu başka-başka jerlerdegi
koomçuluktar jana el katmarlarının kanday jaşoo jaşagandıgı jönündö eç aytışpayt.
Milliondogon adam: jumuşçu, ayıldık, önörpoz kılımdar boyu tarıhtın izildööçü aymagının sırtında kaltırılgan.
Eldin sezimderin oygotup, logikalık jaktan önügüüsü
üçün araket kılgandardın sanı ayabay az. Je bolboso eldin
materialdık jana ruhiy jaktan önüp-ösüüsü üçün araket
kılgandar seyrek boluşkan.
Jaşıldandıruunu, mal çarbasın, kış, kagaz jana material öndürüünü dayıma örkündötüü jolunda boluşkan.
Birok jumuşçu karapayım eldin ruhun, maanayın, den soolugun, azık ookatın jana jaşoo şartın oñdoonu eç kaçan

Bir ölkönün önügüü tarıhı

oylonuşkan da emes. Eldin jaşoosun kanday bolso oşondoy
abalına kaltırışkan. Eldin problemaların oylonuu eç
kimdin işi emes sıyaktuu.
Ar dayım jana ar jerde eldi sabır jana çıdamkaylık
menen jalgız kaluuga majburlaşkan. Kıyınçılıktarga
jana jokçulukka çıdoo eldin tapşırması katarı kabıl
alına baştagan. Bir kança temada alardı kemsintişken. Ar
dayım jana ar jerde mınday dep sözdör aytılgan:
«El akmak jana añkoo. Jalkoo, kors jana aç köz».
Ökünüçtüüsü, bul sözdörgö mına bul sözdör da koşulup aytılgan:
«El sabırduuluk jana çıdamkaylıgı menen kıyındıgın
körsötüp jatışat. Suukka, aç kaluuga çıdaşat, arızdanışpayt».
Ar kim eldin bul sabırduu jana çıdamkaylık münözün
tolkundanuu menen aytışat. Eldin bul münözün çoñoytkondon çoñoytuşat.
Snelman eldin sabırduuluk jana çıdamkaylık darajasın kurulay çoñoytkon sayın çoñoytkondordu jek körüp
jana eldi da uruşat ele.
Özdörü üçün erkindik jana keñçilik, baktıluuluk kaalagan elge da, jokçuluktarga karşı sabır jana çıdamkaylık
talap kılgan çoñdorgo da açuulançu. Ünömdöö sayasatı deşet,
birok ökünüçtüüsü çoñdor özdörü molçuluk içinde, a el bolso çıdamkaylık menen alek.
Snelman mınday tataal abalga çıdagandıgı üçün elge da
açuusu kelet bolçu. Elge jasalgan ukuk tebelöölörgö karşı unçukpagandıktarına, añ-seziminin tömöndügünö, jaşoonun materialdık ruhaniy jardılıgına, adiletsizdikke
könüp alışına açuulanat ele.
Snelman açuulangan kezde mınday deçü:
«Milliondogon adam bir gana kara kursagın toygozuu
üçün jaşap jüröt. Tıtınıp iştöönün orduna jalkooluk
menen alek».

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Açuusu tarkagan kezde bolso mınday dep koşumçalayt ele:
«Birok kemçilik elde beken?»
Snelman mındayça salıştıruu koldonoor ele:
-Bak jana tokoy… Baktın içinde çıyır joldor açılgan. Joldorgo içke, sonun, taza kum tögülgön. Joldordun eki
beti güldör jana mömölüü köçöttör menen koozdolgon. Aydoo
jerleri ar künü suulanıp tegiz kırkılgan jaşıl çımdarga
bölöngön… Aylana kooz güldörgö orolgon… Çorgolordo suu…
Joldordun çekelerine oturguçtar ornotulgan… Bul bakçada
çeber bagbandın bar ekendigi karagan adamga ar bir jerdegi
ar bir köçöttön baykalıp turat.
Kelgile, tokoydu karap körölü. Tokoydun körünüşü
başkaça. Bul jakta bardıgı japayı, öz abalına taştalgan.
Uruktarı kaerge tüşkön bolso, daraktar jana tikenekter
oşol jerde ösö beret. Tokoylordun kee bir jerleri adam ötö
algıs jerlerge aylangan. Katuu şamalda jıgılgan darak
oşol jerde çiriyt. Tokoy içinde payda bolgon çıyır joldor adamdardın arı-beri kattaşı menen payda bolgon. Al
çıyır joldordun jakşırışı üçün eç kim alektenbeyt.
Mına, eldin elitası jogoruda aytılgan bakçaga okşoyt.
Bilim aluu, tarbiya, konforttuuluk, den sooluk, iskusstvonun
tattuu daamı ar dayım alar üçün.
Al emi eldin abalı bolso tabigıy abaldagı tokoygo okşoyt. Egerde kadırın bilişse anı karaşat. Birok anı janduu jana kerektüü bolgondugu üçün kadırlaşat. Tokoydogu
daraktar da, baktagıday ele daraktar bolgondoy, eldin içindegi ar bir adam da, elitadagı adamdarday ele bir adam. Alar
da jaratılışınan ele akılduu jana talanttuu. Eñ jogorku
ruhaniy abalga açık jana ıñgayluu. Bir gana alarga meenet
kılış kerek. Milliondogon adamdardın ar birine toluk
önüp-ösüülörü üçün mümkünçülük beriş kerek.
Snelman bardık ayıldık, jumuşçu jana önörpozdordun
je keñ eldin katmarın bardık taraptan oygotup, tuura jolgo bagıttalışın jana sabatının joyuluşun jaşoosunun

Bir ölkönün önügüü tarıhı

eñ negizgi işi katarı sanap, Finlyandiyada bilim berüünün
jana tarbiyaloonun jol baştooçularınan bolgon.
Al bardık jerde mınday sözdördü kaytaladı:
-Mamleketibizde eldin kalıñ katmarının sabatsızdık
içinde kalışına kaydıger karoo uyat! Özün madaniyattuu dep
sanagan ar bir adamdın bul maselege kaydıger karoosu - kılmış. Mamleket degeniñ, üstüñkü kabattarı keñ terezelüü, biyik şıptuu, jeldetilgen jana jarık, al emi jer tölöösü bolso karañgı, tar jana kiçine terezelüü bir çep emes da.
Snelman özgöçö mınday sözdördü da basa belgilegen:
-Ölköbüzdün elinin köpçülük bölügünün ilimsiz jana
madaniyatsız, bilimsiz kaltırılışı, özünçö kılmış.
Mamlekettin özün-özü kıyratuusu, talap-tonoosu degendik.
Japayılardın kembagal bolup, ölkölörünün baylıktarınan paydalanuunu bilbegendikterinen açarçılıktan
ölüşköndörün aytışat. Çındıgında, bir ölködö jaşagan ar
bir jarandın ee bolgon materialdık jana ruhiy potentsialdık küçünön paydalanuunu bilbegendik jana kaalabagandık
dagı japayılıktın jetken çegi.
Eñ jakşısınan jana eñ kımbatınan on million daragı
bolgon bir tokoydu köz aldıñızga keltiriñiz. Bul tokoygo eç
kim karabasa, tazalabasa, anı koorugan bagban kişi bolboso,
munun emne paydası bolot? Çopçoñ daraktar katuu şamaldardan kulaşat jana jamgır suularına nımdalışıp çirişet. Bul kooz tokoy karoosuzduktan çirkeyler mekenine,
batkakka aylanat. Tokoydun taza abasının orduna jüzdögön
ayant keñdiginde kelte oruusunun mikrobdoru uçat.
Snelman: «Tüşüngülö! Tüşüngülö! Tüşüngülö!» dep kayrakayra aytaar ele: «Ölködö iştegen, okugan ar biröösü, özünçö
çoñ baylık. Bulardın jep-içüü üçün jumşagan akçaların
esepteñiz. Jönököy bir abalda östürülgön ar adamdın ölköbüzgö emne payda alıp keleerin oylonuñuz.
Emi ölköbüzdögü arakeçterdin sanın karap körgülö! Egerde, koomçuluk tarabınan jakşı bir bilim algan bolgondo,

Bir ölkönün önügüü tarıhı

alardın ar biröösü mamleketibiz üçün iştegen çoñ bir küç
bolot ele».
Snelman Evropaga jasagan sayakattarının birööndö bolgon okuyanı ayta berer ele. Berlinde taanımal bir evropalık
jurnalist menen taanışıptır. Al kişi slavyan ulutunda
bolgonduguna karabay, emgekterin nemis tilinde jazat eken.
Oşol ubakıtka çeyinki gezitterge jazgan sansız makalaları jana türdüü broşyuraları menen avstriyalık nemisterdin Galitsiyadagı Lehterge, Moravyadagı çehter jana slovaktarga, Voevodinodogu serpter menen horvattarga üstömdük
kıluusunun tuura ekendigin dalildegenge araket kılıptır.
Bul satkın kişi, mındayça jazaar ele:
-Slavyan ulutu - ayal münözdüü nazik bir ulut. Bul uluttun elderi kıyaldanuunu jakşı körüşöt. Birok kıyalkeç
jana kuunak emes. Jaratılışınan jalkoolor. Köp ubakıttan beri köz karandı jaşagandıktarı üçün, öz aldınça iş
kıluunu bilişpeyt. Bular til albas, topoloñ bir el. İygilikke jetişpegen uçurlarında, adamzattı uyaltkan jana
madaniyattuu evropalıktardı jiyirkentken beçara jana
jalkooço bir jaşoonu tandaşat. İygilikke jetken uçurlarında, özgöçö sooda tarmagında makoo, aldamçı, parakor, aç
köz, kuu jana amalköy boluşat. Çoñ jana oñoy paydalardın
artın saya kuuşat. Tapkan-tutkandarın ısıraptık menen
jumşap jok kılışat.
Slavyandarga akılman jana katuu nemis tarbiyası kerek.
Slavyan ulutu koyuu jana jumşak jündüü, kir, sasık koydun
terisine okşoyt. Anı tazaloo üçün nemis teriçisine berüü
kerek. Oşondo gana andan jakşı jana ısık bir ton bolot.
Jetişeerlik deñgeelde akılduu bolgon bul satkın jurnalist jogorku bilimge ee. Evropa tilderin jakşı bilet jana jakşı süylöyt. Jazgan makalaları adamdı özünö
tartat jana taasirdüü jazılat. Makalalarının arasına
türdüü uluttun, kee bir kılımdarda jaşagan oyçuldardın,
tarıhçılardın jana adabiyatçılardın emgekterinen algan

Bir ölkönün önügüü tarıhı

jazuulardı da koşup jazat ele. Tilekke karşı, makalanın
maanisi durus emes bolçu. Sebebi al makalaları üçün Avstriya mamleketinen köp summada akça alat ele. Başkaça aytkanda kaleminin izin satat ele.
Bul satkın jurnalist da başka elderdey ele tabiyatında
jaman kişi emes. Başkaça aytkanda, jaman adam katarı jaratılgan emes. Kiyin napsisi üçün, köñül açuu üçün ayal, kumar, arak içken adam bolup kalgan. Mınday kir jaşoo üçün
albette köp akça kerek.
Bul kişi, jogorku bilimi jana ee bolgon talantın koldonup namısı menen adal akça tapsa bolot ele. Birok, mınday taza jaşoo üçün ruhtun aloolonup janışı zarıl. Pikir
tazalıgı jana jogorku adep-ahlak kerek. Kıskası, idealisttik münöz kerek.
Bulardın baarı satkın jurnalistke jat nerseler ele.
Avstriya universitetinde okup jürgön kezinde kara mürtöz
Metterniçtin tuura emes ideyası menen azıktangan bolçu.
Metterniç - eski ak üy “tülküsü”, Evropalık ministr kılıgındagı Vizantiya şakirti. Jeke kızıkçılıgına basım
jasoo menen baylık toptoo sayasatın jürgüzüp, bilip turup
belgilüü plandın negizinde, bardık evropa uluttarının
ahlagın buzgan. Al adamdardı özünö tartuunun jolun parakorluk menen işke aşırgan. Metterniçtin özgöçö para ala
turgan katçıları jana adisteri bolgon. Alar kimdi, kantip
jana emne menen satıp aluunu izildeşçü.
Metterniç ubagında parakorluktu jeñil jana oñoy payda tabuu jolu katarı, sıyluu iş katarı jaygan. Koomçuluk
içinde adep-ahlaktın abasın jutuu mümkün bolboy kalgan.
İntelligent sezilgen adamdardın negizgi bir bölügü dagı
Metterniç sayasatının kömür kıçkıl gazına uulanışkan.
Ökünüçtüüsü, jakşı bir maksattarga talapker bolgon jaştar da uşunday türdö tömönkü deñgeelge tüşüşkön. Jaştardın çoñ ideyaları jana jol körsötö turgan jol başçıları
jok ele. Pikiri jok jana maksatsız çoñoyuştu.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Uşuga baylanıştuu bizdin satkın jurnalist da uşunday
jaman atmosferada ösüp, ahlak sezimderin bütündöy jogotup algan. Al idealisttik iş araketterdi külkülüü jana
jasalma münöz katarı körüp, oluttuu karabayt ele. Jaşoodo
Şiller sıyaktuu jakşılık jana tuuralık izdegenderge tañ
kalçu. Jıl ötkön sayın bul satkın jurnalist, kinik filosofiyasın arkalagan bir filosof boldu. Nemisterdin urmatı üçün slavyandarga duşmandık kıluunu adatka aylandırgan. Mınday deer ele:
-Men jakşı jazamın. Oşol üçün nemister maga köp akça
tölöşöt.
Oşol sebeptüü kılgan işine ahlaktuu dep işenet ele. Aga
karşı çıkkan slavyan ulutçuldarına mınday dep joop berçü:
-Menden emne kaalaysıñar? Siler Florentsiya menen Venetsiyada italiyalık eki aykelçi Donatello jana Verroşionun aykelderin körgön joksuñarbı?
Oşol aykelder armiyada mayana alıp iştööçü asker başçılardın urmatına koyulgan. Bul şaarlar asker başçılarına köp mayana tölögöndügü üçün, alar da oşol şaarlar üçün
jakşı kızmat ötöp berişken. Eger Milan, Genoa, Piza, Verona jana Rim şaarları, bul asker başçılarına tigilerden da köp akça tölöşköndö, alardın kızmatın atkarışıp,
Venetsiya jana Florentsiya üçün soguşkanday ele bular üçün da
baatırlarça soguşuşmak.
Mına, men da jazma işinde oşolordoymun. Maga nemisterdin bergen akçasınan köp akça tölögülö, men da siler
üçün jazayın. Anday kıla albaysıñar. Anday kılgıñar da
kelbeyt… Menin çabuuluma çıdagıla jana özüñördü korgoy
bilgile. Men küçtüü duşmandar menen soguşuunu jakşı körömün.
Berlinge jasagan saparlarının birinde Snelman oşol
satkın jurnalist menen jolugup kaldı. Finlyandiyada jürgön kezinde bul jurnalisttin adabiy makalaların da, atın
da ukkan emes eken.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Berlinde biröösü fin, ekinçisi slavyan bolgon, nemister
aytkanday «Madaniyat alıp kelüüçü» eki meymandın urmatına dastorkon uyuşturulgan ele.
Tamaktanuunun ayagında, konoktor azayıp kalgan kezde,
Snelman bul madaniyat kuruuçu slavyandı elden een jerge
çakırıp, madaniyattan artta kalgan elder üçün da emgekteniş kerek ekendigin ayabay tüşündürdü jana aga ıklastuu
boluunu, öz jan düynösünün dabışın tıñşoonu sunuştadı.
Artta kalgan mamleketterdi bir gana joomart jana ulutun
süygön adamdar kutkarışaarın talıkpay tüşündürdü. Madaniyattuu jana önükkön ölkölördün janında eç kaçan özün
tömön körböö kerek ekendigin aytuu menen, mınday dedi:
-Misalga alsak, biz, finlyandiyalıktar, alardan sözsüz
ozup ötöbüz. Sebebi jalgız gana şaar kalkın okutuu menen
çektelbeybiz. Baştalgıç klasstar menen toktoboybuz. Eç bir
ayıldı mektepsiz jana kitepkanasız kaltırbaybız. Ar bir
ayıldıktı, balıkçını, otunçunu, ustanı jana bardık jumuşçulardın üy jana işkanaların bilim nuru menen jarkıratabız. Baldarıbızdan japjañı, küçtüü, bilimdüü jana
asıl bir muun östüröbüz.
Başında Snelmandı jakşı ukkusu kelbey jatkan janagı
jurnalist, ubakıt ötkön sayın anın taasirinde kalıp, köbüröök süylöşküsü keldi. Keç bir ookumda koştoşup jatıp «…
ökünüçtüüsü siz menen keçireek taanışıp kaldım» deptir.
Ertesi künü Snelman Suomige kaytat. On beş-jıyırma kün
kiyin beş saptan turgan kol tamgasız bir kat alat. Katta «Siz
menin jan düynömdü jañırttıñız, jakşı jakka burduñuz.
Azır bolso menin bul jaşoodo çıdap jaşay turgan ordum
jok. Bügüngö çeyinki jaşoomdu jek körüp oturam. Kaalabasam da jaşoomo çekit koygonu turam!» dep jazılgan ele.
Snelman kattagı jazuunu taanıy albaptır. Eç nerse tüşüngön jok ele. Venada çıkkan gezitterdin akırkı sandarın okup jatıp gana mınday degen jazuuga közü tüştü:
“Kaygıluu bir kırsık. Çoñ tragediya… Taanımal jurna-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

list bir avariyadan kiyin katuu jarakat alıp, üç saattan kiyin kaytış boldu”.
Oşondon kiyin kattın kimden kelgendigin toluk tüşündü.
Snelman bul okuyanı aytıp bütüp mınday dedi:
-Bul jerde, negizgisi, başka maani bar. Oturup oylonolu, özgöçölöngön talantka ee bolgon bir adam... Çoñ akıl…
Az tabıluuçu keñ bilim… Kıyın adabiyattık jöndöm jana…
Jıyıntıkçı?.. Jıyıntıgında oşondoy zor talant napsisine jana şaan-şökötkö mas, kumarpoz, arakkor, ısırapkor,
kalemin ijaraga bergen jana uruguna, ulutuna kıyanattık
kılgan bir adepsiz bolup jaşadı… Çındıgında bul adam
jakşı bir tarbiya alganda – jaş kezinde eldin akılın
jana pikirin çoñ sezimder menen aloolonduruudan alıngan
kanaattanuu sezimi önüp çıkmak. Uşul uluu sezim jaşoonu
ısırap kıluu rahatınan jogoru turaarı aytılganda, balkim
bul adam, öz elinin içinde madaniyattı aldıga süyrööçülördön bolmok.
Universitetti ayaktagan jogorku bilimdüü, tagdırı adabiyat menen çielenişken, ökmöt borborunda çoñoygon dayar
kadr. Dagı emne kerek?.. Mına uşunday kişi adam bolboso,
mektebi, kitebi bolbogon jana jaşoonun dagı jakşı, dagı
kubanıçtuu, dagı tartiptüü boluşu üçün emneler kılış
kerektigi jönündö eç bir söz ukpagan sabatsız kalktan emnelerdi kütsö bolot? Milliondogon adam dene jagınan, tüşünük jana adep-ahlak jagınan çirüüdö. Eç kim bul çirindinin jagımsız jıtın sezbey jatat. Je baarının jıt aluu
sezimi iştebeyt je baarı bul jaman jıtka könüp kalışkan
jana tabigıy abalga aylanıp kalgan. Aytıñızdarçı, bul iş
uşunday bolçu bele?
Milliondogon adam törölüüdö, alar türköy karañgılık
içinde jaşap ötüüdö. Aralarındagı köptögön tubasa zeendüü adamdar sabatsız jana karoosuz kaluuda. Milliondogon
kiçinekey bir tuugandarıbız kors, zaalım jana aşkazanının kulu bolup çoñoyuuda. Aytıñızçı, bulardın baarı tabi-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

gıy abalbı?
Snelmandın elge kayrıluusu tınbay ulanıp jattı. Katuu
aytuuları, çındıktı betke çabışı aramza, jalkoo akıldardı da oygotup, köñüldörgö ot jana dem berip jattı.
Darıgerler, ayıldık din kızmatkerleri, baştalgıç
klasstardın mugalimderi, mamleket kızmatkerleri türdüü
jerlerde kalktın jaşoosun izildey baştaştı. Gezit-jurnaldarda, türdüü kitepterde kalktın jaşoosuna baylanışkan makalalar çıga baştadı.
Bul makalalardın arasında özgöçö eki kitep köptögön
okurmandardı özünö tarttı. Alardın biröösü «Ayıl darıgerinin añgemeleri», ekinçisi bolso «Ayıldık din adamının kündölügü» attuu kitepter ele.
Bul kitepter basma sözdö özgöçö bir kozgoloñdun payda
boluusuna sebep boldu. Kee biröölör bul kitepterdi maktoo
menen kökkö kötörüştü jana mınday dep jatıştı:
«Eli üçün jürögü sızdagan jana okuu-jazuunu bilgen ar
kim bul kitepterdi sözsüz okuusu kerek. Bul kitepter «körlördün» közdörün açat. Jan düynösü karargandar bul kitepterdi okuganda andagılardan özün körüp, uyalganınan jüzdörü kızarat.»
Başka kee bir adamdar bolso bul kitepterge akaarat kılışıp, jazuuçularına naalat aytıp jatıştı. Akaarattarı
mındayça ele:
«Eki kitepte da fin eline karşı akaarat bar. Toltura
jalgan-jaşık jazılgan. Apırtılıp jok nerseler koşulgan».
Eki kiteptin teñ avtorloru fin elinin elita katmarına
karşı ündörünün jetişinçe kayrılıştı:
«Oygongula! Elibizdi kutkarıp kaluu üçün ar biriñer
işiñerge özgöçö joopkerçilik menen karagıla. Ölköbüzdün elinin köpçülük bölügünün joşoosu ayabay korkunuçta.
Ayıldıktar jana kara jumuşçular ölüp jatışat. Jan düynö jana materialdık jaktan karañgılıkta.»

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Jakşı niettüü jazuuçular boluşkan darıger jana din
kızmatkeri kitepterinde jalgan nerselerdi jazışkan emes.
Bir gana taasirdüü boluu üçün bolgonun bolgondoy jazışkan. Alar ayıl elinin jaşoosun bolgonunday çagıldırışkan. Makalanı okuganda taasirlengen kalk «Milliondogon
bir tuugandarıbızdın mınday jakır joşoosuna kandayça
çıdap tura alabız? Bul işte «künöökörü men emesmin» degenge bolboyt» dep jatıştı.
Taasirlengen ekinçi biröölörü «Mınday jakır jaşoogo
adamdar kandayça çıdap jaşap jatıştı eken? Bul jaşoo
Dantenin «Tozogunda» çagıldırılgan jaşoodon da beter
eken. Al çıgarmada adamdar künöölörünün ayınan kıynoolorgo duuşar boluşat. Birok bul adamdardın künöösü
emne? Dantenin «Tozogu» bolso jön gana genialduu oylonup
tabılıp jazılgan bir adabiy çıgarma. Al emi jogorudagı
kalkıbızdın jaşoosu bolso, ökünüçtüüsü, çınıgı bir jaşoonun dal özü.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

ELDİN DEN SOOLUGU MENEN
KÜRÖŞKÖN DARIGER
«Bir ayıldık doktordun añgemeleri» attuu emgektin avtoru bolgon darıger jumuşunun algaçkı kününön baştap körüp
bilgenderin jaza baştayt. Meditsinalık fakultetti kandayça bütürgönün, iş jaşoosun kanday biyik maksat jana
idealdarı menen baştagandıgının baarın jazat. Balalık
çagı jana jaştıgı jokçuluk, jakır jaşoodo ötüptür. Atası kiçinekey bir kıştakta ötükçülük menen tiriçilikterin
ötkörüşkön eken.
Bardık ele adamdardın jırgal jaşoodo jaşay albasın
bilet bolçu. Birok dayındalgan iş jayında körgöndörünö
işene albay çoçuy tüştü. Özün çınıgı aalamda emes, korkunuçtuu tüş aalamında jürgöndöy seze baştadı. Birinçi ele
jolukkan nerseleri, aga tarıhtagı eski doordu, adamdardın
ünkürlördö jaşagan jaşoosun estetti.
«Kandayça, men ölkömdün eñ jaman jerine keldimbi?» dep
oylono baştadı. Jaka belindegi ayıl kıştaktardı aylanıp körüp çıktı. Al jerlerde da abal dal oşondoy eken: kee
bir jerlerdin al ayıldan da jaman abalda ekendigine kübö
boldu. Jerpayı jok, dubaldarı birinin üstünö biri koyulgan taştardan bolgon üylördü kördü. Bul üylördün eşikteri
teşik-tüşük, terezeleri bolso jok eken. Eşikterinin teşikterinen şamal jana kar üydün içine kiret. Jamgırda
şıptarınan suu tamçılayt eken.
Bul jaktarda aynekti köpçülük bilişpeyt eken. Koldongondor az. Tereze delgen teşikterge mayluu kagaz je kezde-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

meden kagıp koyuşat. Keede bolso terini kerip koyuşat eken.
Taptakır açık kalgan teşikter da bolot. Bölmönün bir burçunda taş topuraktan jasalgan meş turat. Al jerden ot jagılganda bölmönün için köz açıştırgan tütün kaptap kalat.
Üstü baştarı da tütündön ış bolot.
Ayıldıktar dayıma bir ele kiyim menen işteşip, tamak
jeşip, oşonu menen jatıp uktaşat. Ay boyu juunuşpay, kir
da juuşpay könüşkön. Üstü baştarın büt bit, bürgö basıp
ketken.
Ayıldıktar trahoma oorusu menen oorup, suuk tiyip, natıyjada kurgak uçuk oorusuna çaldıgışat eken.
İçüüçü suu kuduktarı ajatkanalarının janında bolgondugu üçün suular dayıma mikrobduu bolup, içkelte ooruusunan eç arıla alışpaptır.
Baldardın arasında bolso içötkök, kızamık jana suuçeçek ooruları jayılgan. Miñdegen jaş baldar kiçinekey kezinde ele jaşoo menen koş aytışat eken. Eldin azıktanışı naçar jana jetişsiz. Oşentse da içimdikti köp içişet
eken. Mınday teñ salmaksız, naçar azıktandırılgan jakır
jaşoodo dülöy jana duduktar, közü azizder, mayıptar, akılsız jana akmaktardın sanı ulam köböygön.
Doktor bul ayıldardın içinen biröösün mındayça süröttöyt:
«Bul ayılga kirseñ, adamdı özünçö bir korkuu kaptayt.
Özünön, jaşagan jerinen, koomdon jana madaniyat degen nerseden uyalat. Özümçö oylonom: Bul jerden alısta, tee şaarda
teatrlar jana kontsertter, universitetter jana konferentsiyalar, filarmoniya jana artistter, parlament jana deputattar jana oşondoy ele akın-jazuuçular, okumuştuular,
sabattuu el, alardın jaşoosuna ıñgayluu şarttar bar.
Bul jaktarda bolso miñdegen adamdar tozok jaşoosun
jaşap ölüp ketüüdö.
Misalı, ayıldagı bir üygö kire turgan bolsoñuz, üç jaş
bala kızamık oorusu menen oorup, jaydak jerde jatat. Alar-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

dın janında ene tolgoo tartıp, jan keyitken ooru menen alpuruşuuda. Al emi mas bolgon ata bir çette üñküyüp oturat,
eger aga kayrılıp:
«Ey, uyalbaysıñbı? Üyüñdö uşunday baleket bolup jatsa,
senin içip mas bolgonuñ emneñ?» deseñiz, tömöndögü jooptu
alasız:
«Sen da bul jerge olturup karap körçü! Jön gana mas bolboston, janıñ keyip kıjaalattıktan ölmöksüñ. Bizdin jaşoobuzda başka bir tandoo mümkünçülüktün özü jok!
Başka bir üydö, başka bir keyiştüü körünüş:
Ene kurgak uçuk dartının ayınan kan kusup, başın jazdıktan kötörüügö da darmansız. Kelte oorusu menen küröşkön ata öz abalına kele albay jandalbasta. Eki ooruluu teñ
jerge töşölgön juurkan sımal ünsüz jatışat. Bul üydön kerebet da, divan da tabılbayt. Eki ooruluunun ortosunda biröösü 1, al emi ekinçisi 2 jaşta bolgon baldarı jatışat.
Eköö teñ janduu bir skelet sıyaktuu...
Aylanadagı koşunalarının eç biri ooruluular menen
alektenişpeyt. Alarga mınday jagday könümüş adatka aylanganday. Üy içindegilerdin ar biri öz darttarı menen
azap çegişüüdö...
Bir jerde kelte oorusu sıyaktuu juguştuu jana jiyirkeniçtüü ooru taray baştaganda, al jerge mamleket tarabınan
bir kança darıgerler jönötülöt. El buga açuulanıp «Emne
üçün bul ukoldordu paydalanıp jatasıñar? Baldardı daarılabagıla, andan körö ölüşsün. Aç adamdardın sanı azayat.
Siler çoñ adamdardı daarılagıla!» dep kıykırışat.
Jardam aluuga jana daarılanuuga ar bir üydön ooruluular kelişet. Kee birin ayıkpaçuday jara baskan, kee birin kotur baskan oorular kezdeşet. Al emi kaysı birinin
közdörün ak bassa, kee birleri rak ooruusuna çaldıgışkan.
Adam ümütsüzdükkö kabılıp, çarçoonun jana alsızdanuunun natıyjasında kaydıgerlik sezimi payda bolot. Töröp jatkan ayaldın janındagı üñküygön içkiç küyöösü ayt-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

kanday, adam mas bolup je sıgılıp ölüünü kaalayt.
Mınday okuyalarga saresep salgan darıger şaar eline,
sayasatçılarga, bilim jana iskusstvo çeberlerine, jurnalistterge kayrılıp mintip aytçu:
-Mırzalar jana ayımdar! Kaçanga çeyin mınday jaşınmak oyunun oynoonu ulantasıñar?
Ar dayım mekendi süyüü, el dostugu jana madaniyatka kızmat jönündö söz kılasıñar. «Uçurdun zamanbap adamdarıbız!» dep töş kagasıñar. Birok, ölkö jana ulut üçün, eldin
beypil, den soolukta jana adamça jaşay aluusu üçün emne
kıldıñar? Kee birleri eldin mülkünön milliondordu uurdap ölköbüzdü ayöosuz tonoşuuda. Eldin kazınasına kol salışuuda. Kay birleri üylördö, mamlekettik işkanalarda,
mektepterde, jogorku okuu jaylarda tonooçulugun ulantışuuda. Aylanadagı bolup jatkan okuyalardan kabarsızday,
şaar içinde beykapar jaşoolorun ötkörüşüüdö. A birok,
tilekke karşı, arı jakta el oorudan köz jumuuda. Araktın
artınan kuugan miñdegen adamdar aram tamaktın, araktın
kuluna aylanışuuda. Eldin tüpkü tamırı çirip, uluttun
uyutkusu tügönüüdö.
Keç bolup kala elekte mekenibizdi jana ulutubuzdu kutkargıla! El için aralagıla! Alardı daarılap, ilim-bilim
berip, tuura jolgo bagıttagıla!
Üylörün kanday saluunu, anı kantip jasalgaloonu üyrötkülö! Kalkka paydaluu, kün nuru tiygen jana taza abaluu, jıluu üy kurup bergile! Alarga çınıgı adamça jaşoonu üyrötkülö! Uşunday tatıktuu jaşoosu üçün jardam berip, şart
tüzgülö.
Kiteptin ayagında tömönkü sözdör orun algan:
«Ölkö - bul çoñ bir üy-bülö. Anın müçölörü - jalpı el.
Uluttun ar bir jaranı - silerdin bir tuuganıñar. Kalktın
ketirgen kee bir katalıktarına jana jetişpegendikterine alardın özdörü künöölüü, birok, köpçülük uçurda başkaruuçulardın je bolboso kalktın kaymaktarının kaydıger

Bir ölkönün önügüü tarıhı

mamilesinin natıyjası».
Adabiyat çöyrösündö darıgerdin kitebi jönündö bir kança talaş-tartıştar bolgon. Birok, koomçulukta kitep kerektüü kızıguunu payda kıldı. Mına uşintip öz maksatına
jetti. Finlyandiyanın bardık meditsinalık mekemelerinde
kesipteşteri tarabınan bul kitep tereñ izildendi. Rayonduk, oblustuk jana aymaktık kızmatkerler toptoluşup, bul
kiteptegi ortogo koyulgan maselelerdi izildep, talkuulap,
anda körsötülgön kemçilikterdi, ters körünüştördü joyuu
üçün sabak ala baştaştı. Bul temalar aylanasında ar jerlerde konferentsiyalar uyuşturulup, jañı dokumentter toptolo baştadı. Murunku kezderde süylöşülüp talkuuloodon
da korkuşkan je maani berilbegen kalktın bul jaman abal
-jagdayın baarı körüp, ınanıp, tüşündü.
Bardık jetekçiler, sayasatçılar jana bilim adamdarı
partiyalık at salışuusun, jeke kızıkçılıktarın bir jakka koyuşup, uluttun salamattıgın korgoonu kamsızdap, dagı
da jakşı şarttarda jaşoosu üçün koldon kelgen bardık iş
araketterdi körö baştaştı.
Ölködögü kurgak uçuk menen jabır tartkandardın jana
bul darttın natıyjasında köz jumgan adamdardın sanı
taktaldı. Bir jıldın içinde içkeltege, trahomaga kabılgandardın, karoosuzduktan jana açkalıktan ölgön jaş baldardın, tiş ooru menen jabırkagandardın, jarakat algandardın sanı taktaldı.
Bulardan başka alkogolduk içimdikter üçün jumşalgan
karajattar esepteldi. Arakeçtiktin ayınan payda bolgon
uruştar, jaraat aluular, adam öltürüülör, örttör jana uuruluktar açıkka çıktı.
Natıyjada, kelip çıkkan bulardın sanının köptügü eldi
korkuttu. Tak uşul natıyjalar adamdardın añ-sezimine bülük saldı. Sandardın köptügünön eldin baarı mınday korkunuçtuu körünüştördün tez ubakıttın içinde kayra öz kalıbına kelüüsün arzuu kılıp kütüştü.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Ökmöt, aymak jana aymaktık başkaruuçular, kiçi aymaktar, ilimpozdordon kuralgan darıgerler tobu tüzüldü. Tiş
darıgerleri, baldar jana ayaldardın ooruların anıktagan
adister baarı birigişip bütündöy ölkönün kalkın daarılay baştaştı. Alar bargan jerlerinde oorulardı darıloo
menen birge elge darttan saktanuunun erejelerin, ooz jana
tişti taza karmoonu üyrötüp jatıştı. Karoosuzduktun natıyjasınan ar jılı köptögön jaş jetkinçekterdin köz
jumuusun aytıp taldoogo alıştı.
Ayıldagılar da az-azdan adam jaşoosunun materialdık
jana maraldık baaluuluktarın tüşünö baştaştı. Beş-on
jıldın içinde köptögön ayıldın aylanası jakşı jakka
özgörüügö bagıttaldı. Üylör malkana sıpatınan arılıp,
adamdardın köñülü jay ala turgan kuttuu mekenge aylandı.
Ayıldıktar dagı da jakşı, dagı da jıluu kiyimderdi
kie baştaştı. Mamlekettin eñ önörlüü uzdarınday, alar
da kiyim tigüüçü jaylarda kürmölördü, çepkenderdi, şımdardı, iç kiyimderdi jana but kiyimderdi çıgaruuga belsenişti. Bardık kiyimder üçün eñ sapattuu jana eñ jaraşıktuu kezdemelerdi tanday baştaştı. Andan soñ bul
çıgarılgan kiyimder ölkönün bardık tarabına jönötülüp,
arzan baada satıla baştadı.
Kıştak jerinde mınday kiyimderdi kiygen adamdardın
köñüldörü kötörülüp, kubanıçtarı koynuna batpay süyünüştü. Kırk jamak bolup kuralgan eski kiyimderdi el kiyüünü
toktottu. Mından kiyin jay aylarında da jılañaç adamdardı keziktirüügö mümkün emes ele. Jötölüülör, sasık tumoolor, astma jana suuk tiyüü keskin kıskardı. Kurgak uçuktun kurmandıktarı da teñ jarımına çeyin azaydı. Jaş
baldardın ölümü jokko ese ele. Trahomanın kelip çıguu sebebi anıktaldı. Köptögön jerlerde kalk arasında mınday
oorunun bar ekeni da unutuldu. Ayaldardın da salamattıgı
jakşırıp, den soolugu bekemdeldi. Törölüünün sanı keskin
köböydü. Mına uşintip böböktör çıñ denelüü jana den soo-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

lukta törölö baştaştı.
Ölködö jumuş menen kamsız bolgondordun sanı da bir
kançaga köböydü. El dagı da köp kireşe tapkandıgınan jakşı tamaktana baştadı.
Akır ayagında bütündöy mamlekettin salamattıgına kam
körgön darıger bul düynö menen koş ayttı. Kalkttın salamattıgı üçün küröşüp jaşagan darıgerdin ölümü ölködö çoñ
bir kaygını jarattı. Miñdegen ayıldardın jaşooçuları
janazaga katışuu üçün çoguluştu. Ayıldıktar kelbettüü, den
sooluktuu er azamattarın janazaga katışuuga jiberişti.
Bul azamattar kalktın salamattıgın korgogon darıgerdin tabıtın öz jelkelerinde kötörüşüp uzatıştı. Mınday
katar tizilgen jigitterden kuralgan saptardı körgön şaar
eli, alardın ar birin bir arçaga, al emi jalpı körünüştü
kalıñ arça tokoyuna okşotuştu.
Kabırdın janına kelgende, ayıl jaştarının biri tabıttın başına kelip tömönkü sözdördü aytkan ele:
-Biz kıştaktardan, elet jerlerinen çogulup senin kabırıña keldik. Birok, kabırlarga koyuluşu adatka aylangan
güldördü jana gülçambarlardı alıp kelgen jokpuz. Bizdin
Suominin içindegi sen östürgön gülbakçañdan elderge ülgü
boluu üçün biz özübüz tandalıp jiberildik.
Ulutubuzdun meenetkeç bagbanı! Jatkan jeriñ jayluu
bolsun! Biz üçün jasagan ülkön emgegiñdi ar dayım estep
jüröbüz, eç kaçan unutpaybız.
Sen eldin darıgeri eleñ. Jüz miñdegen ayıldıktardı
daarıladıñ. Uluttun tamırlarına taza kan berdiñ. Bizdin
denebizdi jiptey bügüp küçkö tolturduñ. Ölköbüzgö kançalagan baatırlardı jana er azamattardı kastarlap tartuuladıñ. Bizge den soolugu çıñ adam bolup, jakşı iştöönün
ırahatın üyröttüñ.
El senin atıña aykel-estelik turguzuunu kaalaşat. Albette, sen buga ılayıksıñ. Birok, senin eñ sonun jana janduu
estelikteriñ bizbiz. Biz baarıbız jañı jaşoonun urukta-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

rıbız. Ayal-erkek - baarıbız mekenge, kalkka kızmat üçün,
kayrat menen iştegen janduu estelikpiz. Salamattıkka jetişken elibizdin jürögündö ubakıt ötüşü menen senin taasirdüü elesiñ dagı da ısık jana taza boydon kalat.
Sen Tsezar da emessiñ. Sen Napoleon da emessiñ! Bir karış jer da basıp albadıñ, bir tamçı kan da tökkön joksuñ.
Birok ölköbüzgö oylongon, okugan, küçtüü iştegen bilekterdi, deni sak uul-kızdardı tartuuladıñ...
Ulutunun salamattıgı üçün üzgültüksüz uluu bir işti
çın dilinen iştegen bul uluu baatırdın emgegi tübölükkö
eskerilsin.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Keçil Mak Donald
Keçil Mak Donald jazgan kitep taasirdüü çıktı. Köptögön jıldar boyu ölködö koldon kolgo ötüp, eldin oozunan
tüşpöy jürdü. Diniy okuu jaydın studentteri bul kitepti
özdörü üçün dayıma janında jürüüçü bir çöntök kitebi katarı kabıl alıştı. Eç kaysıl dinge işenbeybiz degender
dele Mak Donalddın kitebin köñül koyup okuşçu. Bul kitep
fin diniy kızmatkerlerinin jana fin elinin ruhaniy
önügüüsündö çoñ taasir kaltırgan.
Kiyinçereek bul kitep “Kün kitebi” degen atka kondu.
Kiteptin avtoru keçil Mak Donalddın jaşoosu da kitebindey ele abdan kızıktuu bolçu. Ata-tegi Şotlanddardan
ele. Şvetsiyada törölgön fin atka mineer üy-bülönün tarbiyasın alıp östü. Protestanttık mazhabdı karmangan bul uruu
işenimder aralık soguştarda ölkölöründö kuuguntukka duuşarlangan.
Şotlandiyadagı graf üy-bülösü bolgon Mak Donalddar diniy çöyrögö taandık boluuları menen atagı çıkkan. Alarda
ar bir üy-bülödön eç bolbodu degende bir balanın keçil bolup çıguusu adatka aylangan ele. Bul uruudan çıkkan ar bir
keçil jogorku deñgeeldegi bilimdüülügü menen ayırmalanıp turçu. Hristian kitebi İnjildi tereñ izildep çıkkan
Mak Donalddar üçün din jalgız gana ımırkaydı suuga çaykoo, nikelöö jana janaza rasmisin ötkörüü ele emes bolçu. Alar jalpı eldin ruhaniy ustattıgına jana nasaatçılıgına mildettenişken. Dayıma semiz, “maga emne?” degen
kaydıger katolikterge karşı küröşüü menen alek boluşkan.

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Alar katolikter tuuraluu “eldin parazitteri”, “aramza kızmatçılar” jana “diniy çagımçılar” degen pikirde ele. Önügüü jana jakşı jakka özgörüü üçün küröşköndörgö kömök
körsötüp, alar menen dostoşuşar ele. Asıldıgın jogotkon
çirköö iliminin aruulanuusu, oñoluusu jana kündölük jaşoodo koldonuluusu üçün küröşüp, oşogo jaraşa iş çaralardı ötkörüşçü.
Lyuterdin reformaloo tolkunu Şotlandiyaga jetkende,
Mak Donalddar protestanttıkka ötüşöt. Ötö berilgen katolik bolgon hanışa Mariya Styuart çaranı Lyuterdi ölködön
aydap çıguudan izdedi. Mak Donalddar kaçıp, padışa Gustav
Adolftun ölkösü bolgon Şvetsiyaga jaşınıştı.
Oşol kezde okugan adamdardın sanı az bolgonduktan, alar
bilimdüülügü menen daroo ele koomdo öz abroyun tabıştı.
Mak Donalddar köp ötpöy ele padışanın üy-bülösü menen da
jakşı mamile tüzüştü. Bul jagday şved aristokrattarının
kızganuusun jarattı. Talaş-tartışka sebepker boluunu
kaalabagan şotlanddar jañı jurtu bolgon Finlyandiyaga köçüp, jaygaşıştı. Alar şved aristokrattarının arasında
ak kargaday akşıyıp ayırmalanıp kalıştı. Birok, Fin
elin özdörünö boordoş katarı körüp, alardı jaktırıştı.
Mından da maanilüüsü, finder da alardı jaktırıp, jıluu
kabıl alıştı. Jada kalsa Fin ölkösünün buluñ-burçunda
jaşagan ayıldıktardın da Mak Donalddardan toluk kabarı
bar ele. Alar jönündö söz baştaşkanda ele kubanuu menen
“bizdin Mak Donalddar” deşçü.
Mak Donalddar Lyuter mazhabın tandoo menen birge, dinge
bolgon bekem mamilelerin da korgop kalıştı. Üy-bülönün
ar müçösü ıyık kitepti okup tüşünçü. Ar üy-bülödön bir
balanın sözsüz türdö keçil boluu saltın da ulap jatıştı.
Uşintip Snelman zamanında Luka Mak Donald keçil bolgon ele. Luka fin, şved tilderi menen birge nemis, frantsuz
jana anglis tilderinde da erkin süylöçü. Kiyinçereek orus
tilin da üyröndü. Germaniyanın eki bölök universitetin-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

de doktorluk ilimiy darajasın korgogon. Filosofiya jana
ekonomika tarmaktarında adis ele. Birok aga koşumça astronomiya menen geologiyaga da kızıkçu.
Lukaga Helsinki universitetinde diniy ilimder kafedrasın jetektöönü da sunuştaşkan. Parlamentke el ökülü
boluunu da ubada kılışkan. Oşentse da al jalgız gana eline
paydası tiygen keçil boluunu kaalaganın aytıp, bul sunuştardın eç birine makul bolbodu.
“Oylonsoñçu! Uşunday mümkünçülüktü ötkörüp jiberbe”
degen dostoruna jılmayuu menen uşintip joop bereer ele:
“Men bolbosom dele karera kıluunu eñsegen başka keçilder bar emespi?! Al da kalsa, din bul karera kuruu jeri
emes da. Din - kızmat kıluunu gana talap kılgan institut.
Sayasatka aralaşkan keçilder, da demagog keçilder da din
“denesine” ooru bergen bir jara sımal boluşat. Menimçe
eñ jogorku darajaluu karera bul fin eline kızmat kıluu
karerası.”
“Birok, uşunu da unutpa...-deşçü dostoru, -sen grafsıñ,
aristokratsıñ, jogorku deñgeeldegi madaniyattuu insansıñ...
anan elet jerinde boluunu eñseysiñ. Ayıl jerinde akılıñdın, ahlagıñdın jana başka bardık kütüülörüñdün joobu
katarı saga jalgız gana kara ılaydı sunuştaşat. Al jerde
adamça jaşoo jok...”
“Sözüñör tuura bolso, anda menin ayılga daroo baruum,
men oylogondon da zarıl eken... Darıger den soolugu jayında bolgondor üçün emes, oorukçandar üçün özgöçö kerektüü
emespi? Demek fin eli biz oylogondon da köp oorukçan. Jaz
jana jay mezgilderinin aylarında belime baştıgımdı
asıp alıp, Finlyandiyanı kezip çıktım. El çogulgan jerlerde kalk menen baarlaştım. Tün-kün debey toolordo çabandar menen, tokoydo kömür kazgandar menen joluguştum. Eñ
mıktı malçılar oşol jerlerde jaşaşat. Alar özdörü ele
bukalarday çoñ bolboston, sezimderi da örçüböy kalgan.
Uşunu aytayın, elibiz üçün korkup kaldım. Özümdön uyal-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

dım. Madaniyatıbız üçün bul ötö uyala turgan abal.
Elibizdin deerlik köpçülügünün ekonomikalık, akıl-es
jana ahlaktık jaktan içinde turgan kooptuu abalı ar bir
joopkerçiliksiz din adamı üçün ötö uyattuu jagday.
Mınday jogorku sezimder menen süylöp jatkan Lukanı
dostoru tañ kaluu menen ugup jatıştı. Al sözün uladı:
“Men munun baarın körüp-bilgen soñ, eç nerse kılbay oltura berüügö ıraazı bolo albadım. Unçukpay olturuuga da eç
bolboyt ele. Men dobuşum jetkenge çeyin kıykırıp, kanday
kooptuu abalda bolgondugubuzdu baarına jetkirüüm kerek.
Elibiz tereñ ölüm uykusuna kabılgan. Bul uyku ötö korkunuçtuu. Bul uktoo künöönün dal özü!”
Luka Mak Donalddın kitebi jan düynönün kıykırıgı,
kooptuu abaldın eskertüüçüsü ele. Kitep ötö tereñ sezimder
menen gana jazılbay, anın adabiy jana madaniy deñgeeli da
jogoru bolçu. Maydandagı korkunuçtuu abaldı usta sürötçüdöy kıldattık menen tartıp koygonsuyt. El Dante süröttögön
“Tozokto” jaşap jatkan ele. Dantenin tozogunda adam balası
ömür boyu azap körüp jaşap, kapalanıp, kaygırıp, anan dagı
oşol kaygısın unutuu üçün arak-şarapka kayrılıp, aga berilip, anı menen uulanıp, adep-ahlaksız süylöp, bala-bakıralarının da adep-ahlagın buzup, keleçek muundardı da
östürö koyboy tamırına uu kuyup çiritişet.
Luka Mak Donald kiteptin baş sözündö, bir kezder kemede
Afrikaga sayakat kılgan uçurda özü körgön japayı insandardın turmuşunan mına mınday söz kılat:
“Japayı afrikalıktar oşol kezde maga adam kelbetindegi aybandar sıyaktuu körüngön ele. Emi tüşünüp jatam, körsö
men alardın abalına boorum oorugandan dagı köp kadırese
jiyirkengendikten oşondoy oylongon ekenmin. Özümçö tekeberlenip “Biz madaniyatıbız menen bulardan alda kança
aldıda ekenbiz” degen işenimde bolçumun. Azır bolso antip oylonboym. Öz elime aralaşıp jaşap körgöndön kiyin, oşol Afrika japayıların kün ötkön sayın köbüröök

Bir ölkönün önügüü tarıhı

sıylay baştadım. Antkeni bizdin elibizden bolgon kee bir
boordoştorubuz alardan alda kança kors, ahlagı tarabınan
da alda kança tömön.”
Luka kitebin eldin içindegi misaldar menen ulantat.
Eldin jaşoosun bir teatr ustasına okşop sahnalaştırıp,
köz aldıbızga sunat. Okurmandı ayıldın kumarkanalarına,
işkanalarına, üylörünö jana bazarlarına sayakat kıldırgansıyt. Bul sayakat uçurunda oşonçoluk köp nerseni körsötöt deysiñ, kastık, jalgan, köz boyömoçuluk, uuruluk, jan
düynö jardılıgı, taş boorluk, menmensinüü, arakeçtik,
uruş-jañjal, ayaldarga jana baldarga bolgon zorduk-zombuluk... bulardın baarı eldin jaşoosunda jay taap, adatka
aylangan kadimki oorular bolgonun körsötöt. Bul abaldın
jaman nietten emes, eç bütpögön kedey-kembagaldık jana
anı menen ulangan azaptın natıyjasında çıkkan alardın
joobu bolup jatkanına işendiret. Antkeni ar bir insandı
öz aldınça tarazalasañ, al ruhaniy jaktan, ahlak jagınan
tömön bolboşu mümkün. Birok naçar jaşoo şarttarı jana
alarga bolgon adamdıkka sıybagan mamilenin jana tömön
sanap, kor körüünün natıyjasında uşul abal payda boluuda.
Ruhtarı jamandıkka tolgondon kiyin, alar özdörünön tömön
turgandarga küçün çıgaruuda.
Uşul azaptuu abaldan kutuluu katarı arakeçtikti tandaşat da, bir az da bolso uşul beçara abaldarın unutta
kaltırışkansıyt. Birok bul alardın maselelerin çeçpey,
kayradan ogo beter tuñguyukka türtöt. Mas bolgon soñ alar
akıl-esteri menen koş aytışkan abalda zor meenet kılıp
tapkan akçaların akırkı tıyınına çeyin paydasız nerselerge korotup tügötüşöt. Ogo beter korstonuşup, aybandık
sezimderine kul boluu menen jaşoolorun ulantışat. Uluu,
aruu insandık sezimder alardan kaçıp, jandarına jakındabay kalat. Akıykattuuluktu da, adilettüülüktü da, Jaratkandı da esterinen çıgarışat.
Mak Donald “Men Kıtayda da bolgonmun...” degen sözdör

Bir ölkönün önügüü tarıhı

menen kitebin ulantat.
“Kıtay elinin jaşoo şarttarın da, jan düynölörün da
izildep, taanuuga mümkünçülük jana ubakıtım boldu. Tañ
kala turgan, sırduu jana oşol ele kezde korkunuçtuu el desek bolot. Alardı Kudayga işenbegen kalk katarı taanıybız,
birok çındıgında alardın dele tüşünüksüz köptögön özdörü
işengen “teñirleri” bar. Bolgonu alarda ıyıktık tüşünügü
jana sezimi jok. Biröölör jasap koygon buu, elektr, şamal
menen iştegen maşinalar sıyaktuu boluşat, birok ruhtarı
joktoy sezilişet.
Mekenderin da aybandık sezimder menen süyüşkönsüyt.
İtter öz köçösün, börülör öz iyinin kanday sezimde süygön
bolso, alar dele mekenderin oşondoy ele sezim menen süyüşöt. Munu instinkt dese bolot, ruhaniy sezim emes.”
“Mınday praktikalık ateistter bizdin elibizde da köp,
jüzdöyt, miñdeyt...-deyt Mak Donald. -Kep alardın tolugu menen Jaratkandan kabarsız boluularında emes. Alar
Kudaydı sözdörünö eç koşuşpayt. Alardın kündölük jaşoosunda Jaratkandın ordu joktoy. Hristiyanbız deşet,
birok je İsa paygambardı taanışpayt, je jaşoolorunda
momunduk sapatınan bir iz da jok.
İsanın atı eç maani tuyuntpagan bir attay unutta kalgansıyt. Kandaydır bir sebep menen kurgap, suu akpay kalgan
darıyalardın ordu darıya atalıp jürö beret emespi? Bizdin
kurulay hristiyandarıbız da uşunday. İsasız, Kudaysız,
dinsiz hristiyandar!
Maselenin tañ kalaarlık jagı, jüzdögön çirköölör bar.
Ulam jañıları da kuruluuda. Çirköölördö miñdegen keçilder bar. Mayram sayın saltanattar uyuşturulat, ımırkaylar suuga çaykalışat, künöökörlör çokunuşat, diniy ırlar
atkarılat. Birok munun baarı bekerge. Bul çirköölör karıkartañdardın ele jerine aylangansıyt. Diniy saltanattarga eldin köpçülügü maani da berişpeyt. Diniy kızmatkerler özdörünün jumuşunan başka bardık jumuştu atkaraar

Bir ölkönün önügüü tarıhı

abalga kelişti. Bul abalga eç bir jan köñül da burbayt.
Adamdar unutta kaltırgan dagı bir nerse uşul: Hristiyan
keçilder İsanın apostoldorunun jumuşun ulooloru kerek
bolçu. Alardın mildeti jalgız gana çirköödögü rasmiy saltanattar emes, kalktın ruhaniy jana köñülgö karagan jagı
menen iştöölörü kerek!”
Söz kezegi kelgende “Sizderge bir nerse aytayınbı?” dedi
Mak Donald. “Bul kooz sıyınuu jaylarıbızdı estegen sayın darıyalardın jeegine kurulgan suu tegirmenderi esime
kelet. Eptep bir imarat kurulat. İçine tegirmen taşı jaygaştırılat. Taş çoñ tegirmen çarkına ulanat. Suu akkan
sayın çark da aylanat. Çark bolso taştı aylandırat. Birok
tegirmen taşına dan taştagan bir jan jok. Jada kalsa janaşıp, barıp da koyboyt. Taştandı abalında unutta kalıp
kete beret.
Bizdin Fin çirköölörü da maga unutta kalgan, koldonuudan çıkkan tegirmen sıyaktuu sezilet. Çark aylangan sayın taştar da kıçırap aylanuuda, birok buuday dandarı
taştalbagandıgı üçün natıyjada un jok. Bilimdüülör jana
eki jüzdüülör doorunda İsa paygambar aytkanday: Ösüp turgan jana kuuragan anjir daragı jönündögü misalday...
Oşol sıyaktuu ele bizdin navaykanalarıbızdın eşiginde nanga okşogon jıgaçtan jasalgan nerse asılat. Kasapkanalardın eşigine da jıgaçtan jasalgan maldın eti sımal
nerse asılat. Bular sırtınan nan menen ettey körüngönü menen çındıgında alar jıgaç bölügü gana. Albette alardı jegenge bolboyt, alar jön gana belgi boluşat. Kaygıruu menen
oylonomun. Fin çirköölörü jana din kızmatkerleri jıgaçtan jasalgan nan jana et sımal!..
Bilemin, menin uşul sözdörümdön kiyin çirköönün jüzdögön jasalma dindarları açuulanıp: “Bul din kızmatkerlerine akaarat, dinge duşmandık!” deşet.
”Men da alarga “Jalgançılar, eki jüzdüülör...” dep joop
bermekmin.” dedi Luka Mak Donald... “Men çirköögö akaarat

Bir ölkönün önügüü tarıhı

kılbaymın, birok siler çirköönü alsızdantıp, mayıp abalga alıp kelgendigiñer üçün kaygıramın. Men diniy kızmatkerlerge da akaarat kılbaymın, birok çınıgı keçilderdi,
ruhaniy düynösü kenen insandardı izdöödömün. Men alardı tuura bagıtka ündöödömün. Koomçulukka jana jaştarga
kayrılıp suranamın: “Kelgile, tegirmen taştarına buuday
danın tökkülö. Oşol dandar siler bolgula. Sıyınuu jayına
çın köñüldön kirgile, çañdan, kirden, jörgömüş jelesinen
tazalagıla. Eldin jürögündö öçüp baratkan din jalının
tutandırgıla. Milliondogon adamdın ruhiy jaşoosuna suu
çaçkıla!..”
Luka Mak Donald kiyinki sözdöründö adamdın jaşoosunda dindin ordu kanday boluusu kerek ekendigin ayttı:
“Din çirköögö adamdardı çogultup saltanattardı ötkörüü
gana emes. Çındıgında saltanattar kiyim sımal dene üçün
kerektüü nerse, birok eç kaçan denenin özü bolo albayt. Alar
dindin özögün tüzböyt.
Eñ algaç bir din boluusu kerek. Anın formulaları jana
anıktamaları kiyinki kezekte kelet. İnsandarda ıyman sezimin oygotkula. Dem aluu, içip-jeş, adamdar menen mamile
kıluu sıyaktuu ele, ruhaniy düynögö azık bolgon Jaratkanga
ıyman kıluu sezimin oygotkula. Bizde jalpısınan alganda
mektep okuuçuları mamlekettik sınaktarın tapşırgandan
kiyin mayramdoo maksatında çoguluşup kitepterin örttöşöt. Emne üçün? Bul emne degen? Munun maanisi mına mınday: Ruhaniy jaktan ölük bolup eseptelgen mektepteribiz
janduu tüşünüktün orduna okuuçulardı kupkurgak tüşünüksüz formulalar menen zeriktirüüdö. Sebebi okuuçularda
bilimge bolgon süyüü sezimi oygotulbayt. Alarga bilimdin
maanisin jana ordun üyrötüşpöyt.
Bilimge bolgon kızıguu, süyüü, umtuluu bolboy turup, bilim kaydan bolsun? İlimpoz kaydan çıksın? Sanattı tüşünüp, baalooçular bolboy turup sanatka muktajdık bolbogondoy ele...

Bir ölkönün önügüü tarıhı

“Men bir roman jazuuçusu emesmin,-deyt Luka Mak Donald, -menin kitebim boş ubaktıñızdarda kıyalga bölönüp
okuy turgan kitep emes. Meni silerge jibergen jaşoonun
özü. Jaşoobuzda atkaruubuz abzel bolgon köptögön işter bar.
Jaşoonun kıyınçılıgınan, tüyşügünön baarı naarazı.
Birok jaşoonu iretke keltirüü, dagı jakşı abalga alıp
kelüü üçün arekettengen eç kim jok. Baarı körüüçülük ordun eelegen. Jumuşçular, ofitserler, keçilder, ministrler,
mugalimder, kabarçılar, ayıldıktar, şaardıktar... emne
menen aleksiñer? Emne üçün eç kanday araket kılbaysıñar?
Emne üçün jaşooñordu iretke saluunu oylonboysuñar? Emne
üçün ısırapka jol koyup, kıyınçılıkta jaşaysıñar? Abalıñardan uyalbaysıñarbı? Ölkönü önüktürüp östürüü formulasın izdöö orduna, parakorluk, talap-tonooçuluk, kordooçuluk menen aleksiñer.
Emnegedir bul suroolor menen işkerge, darıgerge je
mamlekettik kızmatkerge kayrılsam eç künöösü jok, taza
adamday bolup, tañırkaşat.
“Emne üçün bizdin kemçiligibiz, jalkoolugubuz, jaşoobuzdun naçardıgı tuuraluu söz kılasıñ. Makul, ıraazı
bolduk, biz jalkoobuz, añkoobuz, uyatsız, arı jok adamdarbız. Makul, anda emne kılalı? Kanday kılalı?” deşip kuuluk kılışat.
Ayıldardı, şaarlardı, ölkönü başkarışat, mektepterde
okuuçularga sabak ötüşöt, konferentsiyalardı uyuşturuşat,
gezitterdin betterin toltura makalalar jazışat, adamdarga
akıl üyrötüşöt. Baarı akılduu, baarı bilimdüü!
Çın-çınına kelgende “Emne üçün jaman jaşaysıñar?”
dep suraganda baarı momoyuşup, eç nerseden kabarsız adamga
aylanışat.
Meştin için otun-kömür menen tolturup küygüzgönübüzdö “Men emi emne kılayın?” dep surabayt, aylanasın ısıtat.
Çırak da oşondoy, al da aylanasına jarık beret. Sizder da
uşul suuk jaşoonu ısıtuu üçün meş, karañgılıktı jarık-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

ka aylandıruu üçün çırak bolup daroo iş baştagıla.
Oşol üçün men ar türdögü dindarlıktan söz kıldım. Din
janduu bolboso, bilim da, önör da, filosofiya da, sayasat da,
tehnologiya da adamdardı jamandıktardan kutkara albayt.
Asmanda kün menen jıldızdar, deñizde balık, topurakta sööljan, talaada çöp, üydö ene, ölködö ministr... baarı Jaratkandın bar ekendiginin belgisi. Baarı birge bir
üy-bülönü tüzüşöt. Bardıgı, bardık nerse biri-birinin
jakını, tuuganı. Biri-birinin joldoşu, dosu, kesipteşi, jardamçısı. Aalamga zıyan keltirseñ, aybanattarga da
jamandık kılgan bolosuñ, üy-bülö müçösünö da jamandık
kılgan bolup eseptelesiñ. Mına uşunun baarın men dindarlık deymin.
Tarıhta uşunday küçtüü uluttar jaşap ötkön. Er jüröktüülüktörü menen, uluuluktarı menen dañktalışkan. Birok
ayagında alar jalpı adep-ahlaksızdıktın kurmandıgı bolup kala berişken. Men silerdi jalpı çirip, jok boluudan
oygonuuga çakıramın.
Oşonduktan, ar bir okurmanıma kitebimdin ar bölümünün ar baragının ayagında uşulardı estetkim kelet:
Jaşoonu oñdoonu kaçan baştaysıñar? Siler, ey mırzalar jana ayımdar, jaşoogo karızıñardı kaçan tölöysüñör?

Bir ölkönün önügüü tarıhı

Kiteptin kadırı kançalık?
Kayra-kayra okugan sayın kayrat-küç koşulup, şık payda bolup, ideyalar jandanıp, jüröktö baatır ot sezim küçöp,
jaşoonun tereñindegi mazmundu adamdık biyiktik tüzöörünö tüşünüp kaluuga jetsek, mınday keremet küçtün eesi –
jakşı kitep bolup sanalat. “Bir ölkönün önügüü tarıhı” da
publitsistikalık stilde jazılgan dal oşondoy mazmunduu
jana maanilüü kitep.
Önügüünü özdörünön özgöçölöntüp baştagan adamdardın
az ele sabı ulam köböyüp, bir ölkönün deñgeelin ar taraptuu
kötörüp, jañıça jakşı nukka burgandıgına uşul kiteptegi
okuyalar dalil bolup beret.
Bul kitep mından 90 jıl murda, t. a. 1923-jılı orus tilinde jazılgan. Oşol ele jılı koljazmasınan serp tiline
kotorulup, kitep bolup çıgarılgan. Serp tilinen bolgar tiline kotorulgan. Orus tilindegisi birinçi jolu 2004-jılı
«Strana belıh liliy» degen atalışta basılıp çıkkan jana
betaçarı Helsinki şaarında ötkörülgön. Okuya bayandalgan
mamlekettegi eldin tiline - finçege 1978-jılı çıgarmanın tüpnuskası bolgon orus tilinen emes, türk tilinen kotoruşkan. Mına kızık!
Köptögön tilderge bayma-bay kotorulup, bir neçe basılışta jarık körgön. Bolgar tilinde 14 jolu, türk tilinde 16
jolu jarıkka çıkkan. Avtoru Grigoriy Spiridonoviç Petrov (1866-1925) kitepti jazgandan 2 jıldan soñ kaza tapkan.
Kiteptegi kaarmandardın biri tuuraluu kıskaça belgilep ötölüDarıger atak üçün iştebedi, ak dilinen iştedi,
akı aluunu da eñsebedi. Eldin baarı anın atının kim eke-

Bir ölkönün önügüü tarıhı

nin bilbedi, birok atı DARIGER dep koyulgan sınduu özgöçö
urmat menen darıger dep atap jürüştü. Al kaza bolgondon
kiyin da eñ jakın adamı, atası kaza tapkanday unutpay eskerişti.
...Alar armiyanı kantip oñdodu? Eldin jaşoo jagdayın
kantip jakşırttı? Madaniy deñgeeldi kanday joldor menen kötörö aldı? Ölkönü önüktürüünü emneden baştap, kantip bügünkü örkündögön turmuşun tüptöy alıştı? Biz dele,
kırgızstandıktar, ölköbüzdü oşol okşoş el sıyaktuu aldıga
kötörüp çıgarsak bolboybu?!
Uşul suroolordun baarının joobun Finlyandiyanın önügüü tarıhındagı sırlardı kamtıgan uşul kitepten oroşon
okuyaları menen koşo taba alabız.
Kimde-kim ölkönün önügüşünö je bolboso kiçimekeninin, a balkim kiçinekey mamleketi dep atalgan üy-bülösünün güldöp önügüşün kaalasa, bul kitepti maani berip okup,
mazmununan sabak aluuga tiyiş.
Bir ölkönün önügüü tarıhı
Kuştarbek KİMSANOV,
jazuuçu.