Balıkoozdun Sanjırası

(Otor han, je arabdar kelgenge çeyinki kırgızdardın tarıhı)

Kol jazmanı köçürüp, basuuga dayardagan jana tüşündürmö bergen Turganbaev
Elebay
Akılbekov Alımbek jana anın uulu Alımbekov Turgunbekter tarabınan
jazılıp kalgan belgilüü manasçı Balıkoozdun sanjırası «Otor han» 2007-j. çıkkan
«Alımbektin sanjırasının» birinçi bölügü bolup sanalat. Sanjırada negizinen
Samarkand şaarın arabdar basıp alganga çeyinki (b. z. VIII k. başı) Talas, Fergana
örööndöründö jaşap, Sır-Darıyanın boyun güldötkön kırgızdar, işengen dini, başka
oguz uruuları menen bolgon karım-katnaşı, baştarınan neçendegen kıyınçılık
ötkörüp, birdiktüü handık tüzgöndügü jana arab halifatının payda boluşu tuuraluu
kıskaça maalımattar aytılat. Sanjıra jomok türündö jazılgan, birok anın
kaarmandarı je alar katışkan okuyalar tuuraluu köptögön jazma, dokumentalduu
materialdarga salıştıruu arkıluu baaluu maalımattardı aluuga bolot. Sanjıra
atayın tarıh ilimin okugan adister menen okuuçularga jana jalpı ele kırgız
tarıhına kızıkkandar üçün sunuş kılındı.
ALGI SÖZ
Öz tarıhın bilbegen, köñülünö bekem saktap, muundan-muunga ulantıp aytıp
kelbegen bir dagı ulut je el jok. Bolgonu kee birinin tarıhı kıska, keesi uzak
ubakıttı kamtıyt. Salıştırmaluu gana anın bizge çeyin kanday abalda (jazuu je
oozeki jüzündö) jetişi maanilüü. Eger ar bir eldin öz tarıhçıları (oozeki türdö
aytuuçu je jazma) bolbogondo, b. a. jalañ ele çet eldik tarıhçılarga tayanıp okulsa,
anda al eldin tarıhı kanday bagıtka karay önügöörün elestetüü kıyın. Oşondoy oozeki
tarıhçılardın biri Balıkooz (Bekmurat Kumar uulu) bolgon. Manaptan Sütöy menen
Jarbañ. Sütöydön Sarıseyit, Eşim, Tugur. Tugurdan Oljotay. Ayagı ötö çoñ
bolgonduktan uşul kişi «çoñ çarık» atanat. Oljotaydan Taylak. Taylaktan Irayımbek,
Kökül. Irayımbekten Çirkey (dagı bir belgilüü manasçı Şapak Irısmendeev uşul
Çirkey tukumunan). Köküldön Kurmanbek. Kurmanbekten Kumar. Kumardan Bekmurat
(Balıkooz). Andan Naymanbay.
Balıkooz boljol menen 1805/10–1880/90-jıldarı ömür sürgön. Özü jönündö saruu
uruusunan Ajıbek biy jana anın balası Nuraktı aytıp, «Nurak meni menen katar ele»
(teñ ele degeni), solto Kanaydın uuldarı Boşkoy menen Bütöştü aytıp, «jaşta bolsom,
eköö meni sıylaçu», «inim deçü» dep eskeret. Çaldıvar ayılının turgunu Sırdıbaev
Kutuş (Kuttukseyit) Sarıbay uulunun maalımatı boyunça Boşkoy 1805-j. tuulup, 1887j düynödön kaytkan. Nuraktın kaysıl jılı tuulganı tuuraluu azırınça tak maalımat
jok, birok anın dagı Boşkoy, Bütöştön kiçüü ekenin taktoogo bolot.
Jaş kezinen atasınan ajırap, 20 jaşka kelgende bolgonu jaman alaçıgı menen
bir töösü boluptur. Bişkek şarının turgunu Esenbaev Keldibektin maalımatı boyunça
al Manastı mından da jaş kezinen ayta baştagan.
...Anjıyanga attanıp,
Kökbeldin belin aşkamın,
Atımdı baylap arçaga,
Es alıp uktap jatkamın.
Uktap jatkan kezimde,
Katuu dübürt ugulgan.
Kadimkidey çuulgan;
Manas, Manas, Manas dep,
Kulagıma ugulgan.
Oşondo men oygonup,
Közümdü açıp karasam,
Tañ agarıp atıptır –
Tündögü körgön tüşümdün,
Belgileri bar eken.
Akılım neçen bölünüp,
Abaylap turup karasam,
Çoñ-çoñ attın takası,
Kalgan eken körünüp.
Oşondo üygö kaytkamın,
Irımımdı aytkamın.
Kalayık kalktı çogultup,
Batasın elden algamın.
Oşondon kiyin men özüm,
Manas aytıp kalgamın!
Birok al uçurda jalañ ele «Manas» aytıp ookat kıluu mümkün emes bolçu,
oşonduktan köpçülüktün keñeşin ugup, adegende saruudagı Ajıbek datkanın koluna
kelet. Al jönündö ömürünün ayagına çeyin ötö jıluu pikirde bolgon. Ajıbektin
kolunda jürüp turmuşu oñolup, kelinçektüü da bolot. Oşol tuşta Baytik baatırdın
atı ugula baştap, anı menen jakındaşıp ketet. Oşonu menen Ajıbekten uruksaat
alıp, Çüygö köçöt. Bul ubakta al dasıkkan manasçı-ırçıga aylangan kezi eken. Oşentip
anın Çüygö kelişi menen keleçektegi kırgız tarıh-adabiyatı çoñ utuşka ee boldu desek
bolot. Antkeni, al bul jakka kelgenden kiyin kat-sabattuu adamdarga jolugup, anın
sanjırasının kee bir jeri saktalıp kalışına sebep boldu. Özünün kat-sabatı jok,
birok kuyma kulak, ukkanın unutpagan kişi ekeni belgilüü. Sözdörü dagı dalildüü,
kulakka ugumduu, tilge jatık bolso kerek. Bir jıldarı tuugandarı çakırıp, Çüydön
Koçkorgo kelip, bir neçe jıl uşul jakta turup kalat. Törögeldi baatırdın ırçısı
Aytıkenin dañkı çıgıp turgan ubak eken. El eköönü aytıştırıp, sınap körmök bolot.
Aytıke oşondo Balıkoozdun külü bir jerge dodo bolboy, köçüp jürgönünö basım
kılıp kelip:
Sen şariyat jolun süylöysüñ,
Je çaar kitep okup bilbeysiñ?
Kudaydın sözün süylöysüñ,
Je kuran okup bilbeysiñ? –dep, dagı köp nerselerdi aytat.
Anda Balıkooz:
Men Anjiyanga barçumun,
Ar kanday buyum alçumun.
Anjiyanda moldo bar.
Meçitterge kirçümün,
Şariyat aytkan sözdördü,
Men da tındap bilçümün –dep, Aytıkenin ar bir sözünö joop berip, bul düynödö
köçpögön kişi bolbogonun da aytıp:
Köçköndün nesin kep kıldıñ?…
Sarı-Arkanı kıdırıp,
Çoñ İleni sıdırıp
Altay degen jerinen
Mangıt-muñgut elinen,
Nogoy köçkön boluçu!
Jayloodogu kozum dep,
Janış, Boobek dosum dep,
Özüñdün agañ keçöökü,
Çoñoy köçkön boluçu, –dep, akırı Aytıkeni jeñip alat.
Balıkooz kırgızdın oozeki tarıhın baştan-ayak jatka bilgen. Kolubuzdagı «Otor han»
kaçandır bir kezde «Manas» eposu menen tüzdön-tüz baylanışta bolup, anda andan
murunku okuyalar tuuraluu aytılat. Tilekke karşı, kölömü kança ekeni bizge belgisiz
boydon kalmakçı. Anın bizge toluk jetpey kalışına negizgi sebepterdin biri dindik
köz karaş bolgon. Munu Balıkooz özü: «Tolup turgan kezegim. Bir künü Aziret Aalının
tukumumun dep, Azizkojo degen eşen keldi. Han Ajıbek, Balık balam, ırdap ber eşenge,
Otorkandan baştap, Manaska çeyin dedi. Sokturup, jogorku ırlardı aytıp, Manaska
kelip, Manastı aytıp, eşenderdi koşo aytıp,murunku ırlardı jakşı ukpay oturdu
ele, kiyin musulman dini kirgendegi handardı aytkanımda, abdan kulagın salıp uktu.
Azizkojo eşen, ırçı, siz mından kiyin musulman dinine kirbegen handardı – elderdi
aytıp jürüüçü bolbo. Musulman bolgon, islam dini üçün uruşkan, talaşkan handardı –
elderdi aytsañ çoñ soopko kalasıñ. Janıñ janatı bolosuñ. Muhammed paygambar, Aziret
Aalı şeri – kudaanı koşup aytsañ dedi. Murunku butparas bolgon handardı, elderdi
aytsañ kaapır bolosuñ, künökör bolup, janıñ tozok boladı dedi eşen. Oşondon kiyin
ele korkup, koyup kalbadımbı» dep eskeret. «...Manastı aytkanda tüp atası Oroz biy,
anan Otorkan dep, birden-birden çuurtup oturup, Manaska alıp kelçü elem». Han
Ajıbek, «balam Bekmurat, emkiden kiyin, tüp atası Nogoy han dep baştay ber Manastı»
dedi. «Kuru murunku, bölök dinde jürgön atalardı aytıp, künökör bolbo, öz janıñdı
kıynap, musulman dinin talaşkan handardı ayta ber, soop bolot turbaybı» dedi han
Ajıbek. Oşondon kiyin Manastı tüp atabız Nogoy biy dep ayta berçü boldum. Töştük
han, katagandın han Koşoy, Kökötöy han, Bokmurun han, Koyoş han, Jügörü han, Ürbü
han, Jamgırçı han, Aydar han, Kökçö han, Buudayık han, Muzburçak han, han Şırdak,
kıpçaktardın er Tabıldı jalgızım, kıtaylardın kıl muruttuu Kojomjaş, sen
Sarınjı-men Bököy – uşulardı aytıp jürö berdim. Murunku handar, elder – balam
Alımbek – iri-iri bolup, kileñ-kileñ bolup aytılat, şaarluu-jergelüü bolup aytılat.
Men az ele bilem. Ötkön zamandarda eñ kızık, uzun bolup aytılçu eken.kırgızdın
Nayman handıgı buzulup, kayta kelgeni bar. Nogoydun hanı Ormambet han konuş çalıp,
kayta Edilge köçkönün aytat.kırgızdı öz jerine kondurup, bagış bolgonun, oñ-sol
bolgonun aytat.
Başı Kızılkıya santaştan,
Ayagı betegelüü Koytaştan – ak kalpaktuu kırgızdan.
Karkıra menen Kegenden,
Üçalmatı – Sarıtokum, Baygara menen Jambıldan.
Isık [köl], Çüy, talastık,
Aksı menen çatkaldık, anjiyandık, alaylık.
Adigine, Tagaylık – 30 uul, içkilik,
Karabagış, çoñ bagış,
Bugu, solto, sarıbagış,
Jediger, sayak, akbagış,
Moñoldor, çerik, kıpçagı – oñ atanat turbaybı.
Saruu, kıtay, munduzu,
Kuşçu, töböy, basızı
Satıkey, kañlı, teyiti – içkiligi koşulup,
Sol atanat turbaybı, -dep koşkon. Oşonduktan anı atayı çakırtıp alışıp, kündöptündöp uguşkan. Udaa aytkanda üç kündön, üç ayga çeyin sozup aytçu eken. Kiyinkiler;
«noopastay bolgon çoñ adam, sözü şirin» ekenin eskerişet. Tilekke karşı al aytkan
«Manas» j. b. çoñ jana kenje epostordun varianttarı bizge toluk jetken jok, birok
kezinde andan bir top manasçılar taalim alganı belgilüü (mis., Ş. Irısmendeev, öz
uulu Naymanbay). Ir-jomogunun köbün kırgız tarıhı menen tıkıs baylanıştırıp
aytkanın körüügö bolot.
Oşondoy bolso dagı jogoruda jazılıp kalgan Balıkoozdun sanjırasının
keleçegi dagı aldıda degen oydobuz.
Kol jazma solto uruusunun manabı Alımbektin öz oozunan ugup jürgön uulu
Turgunbek tarabınan köçürülüp, 1947-j. Kırgız SSR İAsının kol jazmalar fondusuna
(KJF) ötkörülüp, 1981-j. aga şarttuu türdö «Kırgızdardın kelip çıgışı» degen
ataluu berilgen. Alımbek manap bul sanjıranı 10 jaşınan tarta Balıkoozdun ugup,
jattap kalganın eskertet.
Kırgızda atı elge ugulup, köpçülükkö belgilüü tarıhçı-adabiyatçılardan başka,
azırınça atı jalpıga ança belgisiz neçen-neçen atuuldar çıkkan. Albette, uçurunda
alar zamandaştarına taanımal bolup, sayasiy bolobu, madaniy bolobu – koomduk
önügüügö öz alınça salım koşup kelişti. Oşondoy, öz zamanının bilimdüü
adamdarının biri Akılbekov Alımbek bolgon. Ata-tegi boyunça Tülöberdiden Kanay.
Andan Boşkoy. Boşkoydun birinçi ayalınan tuulgan baldarının biri Akılbek.
Akılbekten Alımbek, Mambetsıdık, Mamatbek, Mambetniyaz, Irayımbek. Akılbek dagı
öz zamanının aldıñkı adamdarının biri, dindi bekem tutkan ajı boluptur. «Jöö
barıp-keldim» deçü eken. Tuugandarının eskerüüsünö karaganda Boşkoev Akılbek
1904–5-j. kaza bolgon. Arhiv maalımattarı boyunça Alımbek 1862-j. tuulgan.
Alımbekten Aşımbek (1889-j. tuulgan), Turgunbek (öz atı Turganbay, 1891-j. tuulgan),
Temirbek (1896), Niyazbek (1899), Asanbek (1902), Kemelbek (1913). Asanbekten Ormon.
Temirbek menen Kemelbeginen bala jok. Niyazbekten Anvarbek, Şamil, Rauf.
Anvarbekti Temirbek bagıp çoñoytup, Asanbek Kuybışev şaarında kaza boluptur.
Kemelbek adegende Jalal-Abaddagı sovettik-partiyalık mektepte okup, 1930-j. ayagında
Taşkent şaarında okup jürgön jerinen NKVDga kızmatka alıp ketet. Anglis, farsı
tilin bilçü deşet. Kiyin KGBnın arhivinen izdelip, Pyatigorskde bolgonu taktalgan.
Birok, SSSRdin kulaşı menen izdöö ayagına çıkpay kalıptır. Aşımbekten Azizbek.
Turgunbekten Halil, Jamalbek, Najip, Zarif, Rafik, Raşid, Adambek.
Alımbek ilim-bilimdüü (tarıhçı Osmonaalı Kıdık uulu anı okumuştuu
[magrifat] ekenin eskertet), kalıs kişi bolgonduktan bir neçe jılı Oluya-Ata uezinin
Talkan boluştugunda boluş (1890–1893), biy (1893–1896) bolup iştegen. Bilimdüü
bolgonu üçün al zamandagı koomdun önügüü protsessine tuura baa berip; «progressiv
degen jol bar, adam balası oşol jolgo tüşpöy, oñolboyt. Bul fantaziyalık jol menen
jürö berse degi oñolboyt» degen filosofiyalık bütüm çıgargan. Köp kişilerge
kamkorduk kılıp, akıl-naasat körsötkön kişi bolgonu da aytılat. Albette, özülörü al
tuuraluu eç nerse aytışpayt, birok Sovet ökmötünün algaçkı jıldarında bular turgan
ayıldan köptögön sabattuu işmerlerdin çıkkanı arkıluu baamdasak bolot. Alardın
köbü Alımbekterge tuugan-tuuşkan boluşkan. Alar belgilüü koomduk işmerler –
Törökul Januzakov (Kanaydın Bayseyitinin tukumu) jana Jumagulov Alımkul
degender. Bir çeti Törökul Alımbektin kızın algan. Törökul menen Alımbektin uulu
Aşımbek oşol kezdegi kırgızdın eñ aldıñkı intelligentinen bolup sanalgan. Alar
jönündö kazak tarıhçısı A. Mahaeva özünün «Kazak-kırgız sayasi baylanıstarının
tarihı» degen emgeginde köp iret eskeret. Misalı, Bütkülrossiyalık sezdge şayloogo
kırgızdardın da dayar turuşuna jana alardı ene tilinde gezit çıgaruuga çakırgan
Törökul Januzakov, Kasımbek Galımbekov (tatar tilinde uşunday berilgen) sıyaktuu
kırgız koomduk işmerleri «Ak kalpaktuu kırgızga» degen makalasında: «...Rossiyaga
karagan bardık kalk 160 million bolso, sezdge 800 ökül şaylanışı kerek eken. Anın
içinde ak kalpaktuu kırgızdan – eger sanıbız eki milliongo jetse – on ökül
şaylanışı kerek. Ferganada 13 boluş, Jetisuuda 20 boluş, Sır-Darıyada 13 boluş
kırgız bar. Taşkenge kişiñerdi jibergile, ar boluştan birden-ekiden barsa bolot.
Karala turgan masele köp.Azır eñ kerektüüsü – kırgız tilindegi gazet çıgaruu. Azır
kazak tuugandardın moynuna minip oturabız»1 dep belgileşken.
Uulu Aşımbek dagı ubagında boluş bolup, 1916-j. ürkündö ak jelek sayıp,
talkan elinin köbün kaçırbay toktotup, aman alıp kalgan eken. Bilimdüü boluşkanı
üçün 1917-j. revolyutsiyadan kiyin Alımbektin özü bolşevikter partiyasının Pişpek
okrujkomunda Agitpromdun bölüm başçısı, uulu Aşımbek adegende partiyalık
jooptuu kızmattarda, kiyinçereek VKP(b) BKnın Orto Aziya byurosunda instruktor
bolup iştegen.
Sovet (jumuşçu) ökmötü bilimdüü, taasirlüü, aldıñkı adamdardan katuu
çoçuganı jaşıruun emes. Alımbek dagı oşondoy kişilerdin biri bolgonduktan,
tegeregindegileri andan birinçi kezekte kutuluunun kamın körüşüp, anın jolun
izdeşken. Bul jönündö jogoru jaktagı partiyalık organdarga Çüy kantonundagı
Kalinin boluştugunun Talkan ayılında 2 manap – Akılbekov Alımbek jana
Alımbekov Aşımbek ekenin (Alımbekov Gaşimbek, Kasimbek tuuraluu 20-k. başında
jarıkka çıkkan jergiliktüü gezit-jurnaldardan köp maalımattardı tabuuga bolot),
alar öz aylında ötö taasirlüü bolgonun, Abdıkerim Sıdıkovgo (atalaş tuugandar –
Boşkoydon Özübek, andan Sıdık) jan tartkanın, başka tuugandarı menen birge 740
koy, 230 jılkı, 88 iri müyüzdüü maldın eesi boluşkanı tuuraluu çagımdar tüşüp
turgan. Sovet ökmötünö mından artık şıltoonun keregi jok ele. Oşonu menen 1927-j.
13-martta Kırgız SSRinin OGPUsu tarabınan «mıyzamsız Keñeşke kayra şayloogo
jana kişi öltürüügö katışkan» degen jalaa jabılıp, 1927-j. 29-iyuldagı OGPUnun

Қazaқ-қırғız sayasi baylanıstarınıñ tarihı (HVІІІ ғasırdıñ ekіnşі jartısı – HH
ғasırdıñ bas kezі). A., 2007. 302-303-b.
Kollegiyasının Özgöçö Keñeşinin (!) toktomu menen 3 jılga kesilip (? kişi öltürgön
adam 3 jılga kesilgen), adegende Kazakstandın Ural guberniyasının Bököy uezine
aydalgan.
Möönötü ayaktaganda aga Kazakstan jana Orto Aziyanın 6 punktunda turuuga tıyuu
salınıp, başka, kaalagan jer tañdap alıp, jaşoogo «erkindik» berilip, akırında al
kişi argasız Rossiyanın Penza ş. turuuga uruksaat alat. 1930-jıldarı Orda şaarında
kaytış bolup, söögün uulu Aşımbek barıp, köömp kelgen. 1989-j. 16-yanvardagı SSSR
Jogorku Sovetinin Prezidimunun Ukazının negizinde 1-noyabr 1991-j. Kırgız
Respublikasının Prokurorunun korutundusu menen aktaluuga jatkan.
Emi Balıkoozdun sanjırasın atası Alımbekten ugup jürüp, esine alıp kalgan
jalgız Turgunbek (Turganbay) bolso kerek. Birok, öz sözünö karaganda anın Jamalbek
degen uulu ötö zeendüü bolgonu aytılat, oşonduktan çoñ atası Alımbek Balıkoozdun
sözdörün jazıp kaluunu adegende Turgunbektin uşul uuluna tapşırgan. Turgunbek;
«Jamalbek degen balama okup jürgöndö aytçu ele, balam, okup jürösüñ, uşunu jazıp
kitep kıl, boştonçuluk zamanga, kanday sözgö bolso da deçü ele» dep eskergen. Birok al
neberesi Uluu Ata Mekendik soguştan kaytpay kalgandan kiyin, anı kagaz betine özü
tüşürüügö argasız bolgon.
Kırgızdın ötkön tarıhın izildöödö mınday oozeki tarıh dagı öz ordun sözsüz
tabuuga tiyiş. Misalı, kırgızdın mınday sanjıraları menen jakından taanış bolso
«türktördün tarıhına tieşelüü jazma maalımattardın basımduu bölügü türk tilinde
jazılbaganın»1 jana «b. z. ç. 201-jıldagı okuyalardı (hunndardın padışası
Maodundun kırgızdardın jerin basıp alışı – T. E.) kamtıgan maalımatta kırgızdar
jaşagan aymak, oşondoy ele alardın kay jerde jaygaşkanı tuuraluu eç nerse
aytılbaganın»2, «kırgızdar azırkı jaşagan jerinde algaç XVI kılımda eskerilgenin,
birok alardın bul jerge kantip, kaçan kelişi tuuraluu maalımattardı körüügö mümkün
emestigin»3, «kırgızdardın esinde Ferganadan uşul aymaktarga kelgen uçurlar gana
kalganın; bul jürüş eski jurtuna kaytışı ekenin je andan murun dagı uşunday jer
kotoruular bolgon-bolbogonun eldin özü takır unutkanın jana Fergananı öz mekeni
dep eseptep kalışkanın»4 belgilegen V. V. Bartold başka bir jıyıntık çıgaruuga
argasız bolmok.
Tüzdön-tüz sanjıraga kayrılsak al jomok türündö jazılgan. Albette, murunku
sanjıraçılardın daremeti çaktaluu bolgonduktan alar tarıhtı mından artık jöngö
sala alışmak emes. Buga negizinen maalımattardın jetişsizdigi taasir beret. Başka
bir kemçiligi – atalgan sanjıra Kırgız UİAsının kol jazma fondusuna ötkörülgön
boyunça saktalgan emes. Kee bir depterler ordunda jok. Birinçisi 25-betten baştalat.
Munun toluk variantın akırkı jolu sanjıra izildööçü S. Zakirov paydalanıptır.
Misalı, Balıkoozdun sanjırasıbı je başkadan alganı belgisiz; «...köp ötpöy Edil,
Nuradagı nogoylordon Eñeşe boyluu Er Eşim degen çıgıp, kazak, kırgızga kelet. Al
handın tukumu eken – anı kazak, kırgız han şaylap alışat. Oşondo Er Eşim keñeşip
iş kılalık dep Sırdın boyuna Taşkenden tömön, Kökdöbö degen jerde keñeşme
çakırat: Al keñeşme soltodon Çaa, sarıbagıştan Sarıseyit, sayaktan Tügöl, Tüngatar,
bagıştan Köküm, Saruudan Töñtörük, Borkemik, kuşçudan Kaynazar, kıtaydan Kangeldi
bargan. Er Eşim eski salttı kayra kozgop, Otorhan, Barakkandardın (atayı
belgiledik) zañ-zakonun kalıbına keltiret. Oşondon ulam «Er Eşimdin eski erejesi»
degen lakap kalat. Er Eşim kazak, kırgızdardı baştap Orto Aziyanı otor kılıp algan

Bartold V. V. Rabotı po istorii i filologii tyurkskih i mongolskih narodov. /Sobr.
Soç. M., 1968. T. V. S. 19.
Bartold V. V. Rabotı po Sredney Azii. /Sobr. Soç. M., 1963. T. II. Ç. 1. S. 476.
Bartold V. V. Rabotı po Sredney Azii. /Sobr. Soç. M., 1963. T. II. Ç. 1. S. 509-510.
Bartold V. V. Rabotı po istorii i filologii tyurkskih i mongolskih narodov. /Sobr.
Soç. M., 1968. T. V. S. 221.
kalmaktardı talkalap kiret. Al «a» degende ele Taşkendegi kalmaktardı kubalap çıgat.
Taşken al kezde on eki kapkaluu çoñ şaar eken. Altı kapkasın kazaktarga, altı
kapkasın kırgızdarga berip, özüñör şaarga han şaylap algıla deyt. Kazaktar Uluu
jüzdön çıkkan Çançkulunun kara Baytigi degendi han koyöt. Kırgızdar akıldaşıp
oturup, bagıştın Kökümün han şaylaşat»1. Demek, bul jomok kırgız tarıhın baştanayak kamtıp, ordunda jok depterde söz boljolu uşul okuyalar j. b. arabdar basıp
kirgenden murunku oguz uruuları irandıktardın (dokumentte eren) kol aldında kalgan
uçurları jönündö jürüşü mümkün degen oy jaralat. Oşonduktan, taanışıp jatkan
kişige tüşünüktüü bolsun üçün baş jagı eskertüü menen Alımbekov Turgunbek jazgan
başka depter (№10 iş) arkıluu toluktaldı (negizinen atalgan depterler bir ele
okuyanı –arabdar kelgenge çeyinki kırgızdın tarıhı, Otor handın [köp jerinde «kan»
dep berilgen] emne sebepten aytılıp kalganın tüşündürüp jatıp, Balıkoozdu
eskergende Baytiktin bayanına ötüp ketkendikten, anı iretke keltirgen ilimiy
kızmatkerler uşul sebepten gana bul depterge başka iş № berip koygon türü bar).
El oozunda saktalıp kalgan oozeki tarıhtın tüpkü daregi kaçandır bir kezde bir
bolgon bir okuyanın negizinde jaralganı açık baykalat. Ança-mınça gana özgörüülör
bolboso, kiyin-kiyin ar uruular anı özdörünö ençilep, akırındap öz tarıhına mençik
kılıp karap kalıştı. Oşonduktan, azırkı mezgilge çeyin bul masele boyunça
birdiktüü köz karaştın joktugu mıyzam çenemdüü körünüş. Mınday körünüş akırkı
kezderde özgöçö küç alıp, ar uruudan çıkkan kee bir azırkı tarıhçılar öz uruusun eñ
bayırkı eldin başatı katarı körsötüügö araket kılıp kirişti. Misalga, alıs barbay
ele özübüzdü jana aylanabızdagı koşuna eldi alalı. Anda kırgızdar üçün bardık
eldin (al emes anglis, nemets, amerikalık indeets, yapondordun) tüpkü tegi kırgız (al
tügül mayda uruular – asıktar üçün asık, katagandar üçün katagan, töböylör üçün töböy
j. b.), kıpçaktar üçün kıpçak, uygurlar üçün uygur, özbekter üçün özbek bolup çıgat.
Bul jönündö köptögön tarıhtar jazılıp, bir-birine karama-karşı bir neçe köz
karaştar sunuştalıp kelet. Birok, murunku V. V. Bartold, A. N. Bernştam, N. A.
Aristov, S. M. Abramzon j. b., kiyinkilerden K. K. Petrov, Ö. Karaev, Yu. S. Hudyakov
sıyaktuu okumuştuulardın izildöölörün aytpaylı, kırgız tarıhına kızıkkandar
emnegedir bayırkı jana orto kılımdan kalgan jazma (mis., kıtay jana arab-pers)
maalımattardı bir-birine salıştırıp, taktoogo maani berbey kaldı. Bul masele
azırkı uçurda ötö kurç münözgö aylanıp ketti, psevdotarıhçılar jazgan diletant
tarıhtı («folk historiya»)2 teriştirüü üçün ötö kölömdüü kitepterdi jazuuga bolot.
Emi kırgız tarıh iliminin nakta önügüü mezgiline karasak, anda al jalpısınan üç
etapka bölünöörün köröbüz. 1) öz aldınça, je taza önügüüsü; buga negizinen bardık
manasçılar jana kee bir sanjıraçılar (mis., Balıkooz, Bala Ayılçı, Akılbekov
Alımbek, Osmonaalı Kıdık uulu) kiret. Kee bir obektivdüü jana subektivdüü
sebepterge baylanıştuu atalgan sanjıraçılar menen manasçılarga pers, çagatay, orus
j. b. tildüü okumuştuu-izildööçülördün taasiri tiygen emes. Territoriyalık jagınan
bul mezgil negizinen Ala-Too jana Altayga gana baylanışıp eskerilet;
Uluk-uluk, uluk too – akkan suusu tunuk too,
Oşol toonu jerdegen, oyon kırgız bolsun suu.
Isık-Köl başı Karakol, kün çıgışı Narınkol.
Uşul toogo ornogon, kırgız jurtu oñ menen sol.
Agıp jatkan Narınkol, körgöndörgö dayın jol,
Muzart beli uluk too, bayırkıdan kalgan şol.
Tüş jagında Kara-Too, tün jagında Ala-Too.
Düynö jüzü suktangan, türk ordosu uluu too.
Oñ çekede çoñ Altay, ayagında Gimalay,

Zakirov S. Kırgız sanjırası. B., 1996. 89–90-b.
Kara; Mokeev A. Kırgızı na Altae i na Tyan-Şane. B., 2010. S. 6-7.
Kaptalında Sarıkol, kaykıp jatkan keñ Alay,
Altışaar, Türkstan, Tarbagatay oñ tüştük,
Tün bagıtıñ Sarı-Arka, tüş tarabıñ Hindustan,
Bir tumşuguñ Ala-Too, Taşken, Talas, Kara too,
İle, Çüydü talaşkan, ilgerteden dalay joo1.
Bul jagınan alardan kalgan maalımattar kırgız tarıhı üçün abdan maanilüü
boydon kalmakçı.
2) Orus tildüü tarıhçılardın (özgöçö G. F. Miller, İ. E. Fişer, V. V. Bartold, Ç.
Ç. Valihanov) taasiri tiyişi. Buga tarıhçı B. Soltonoev, sanjıraçılar Togolok
Moldo, Talıp moldo; kiyinki muundagı tarıhçılardan A. N. Bernştam, K. İ. Petrov,
S. G. Klyaştornıy, A. M. Mokeev, V. P. Mokrınin sıyaktuu okumuştuular kiret. Atalgan
tarıhçılar menen sanjıraçılar negizinen jogorudagı okumuştuulardın köz karaşın
ulantıp, anı bekemdep kelişet, birok bul tarıhçılardın köz karaşı bir kılka emes.
Evolyutsiyalık münözgö ee bolup, ulam jañı teoriyalar menen toluktalıp jatat.
Territoriyalık jaktan bul etap negizinen Tüştük Sibirge (Altay, Kırgız-nor kölü,
İrtış-Enisey özöndörünün aralıgı, Minusa oyduñu j. b.) baylanışkan. Birok, bul
jerden Ç. Ç. Valihanovdun kırgızdar Eniseyden kelgen degen köz karaşka kümön
sanaganın eske albay koyuuga bolboyt: «...eldin özü andan tap-takır baş tartsa, köçüp
kelişin bilbese, esterinde kalbasa jana özülörünün mekenin bir oozdon Anjiyan
tooloru dep esepteşse, aylasız kırgızdardı anjiyandıkpı degiñ kelet. Çınında ele
tooluk (tüp nuskada «dikokamennıe») kırgızdar azırkı jerinde, b. a. Kaşkar
toolorunan Anjiyanga çeyin eçaktan beri jaşap kelişken» deyt2.
3) Musulman (arab, pers, çagatay), kıtay jazma maalımattarının kenenireek
kotorulup, koldonuşu jana arheologiyalık kazuulardın jañı jıyıntıktarı menen
koşo kırgız etnosunun nukura özgöçölüktörünö köñül bölüü: Buga tarıhçılardan Ö.
Karaev, S. M. Abramzon, Yu. S. Hudyakov; sanjıraçılardan Üsöyün ajını atoogo bolot.
Bular territoriyalık jaktan köbünçö Tyan-Şandın çıgışı, je Çıgış Türkstanga
basım jasaşkan. Al emi akırkı mezgilde jürgüzülgön köptögön köz karandısız
arheologiyalık izildöölör murun çıkkan jıyıntıktardı tap-takır jokko çıgarıp
jatat. Misalı, «A. N. Bernştam sunuştagan IX k. Tyan-Şandagı atı menen koşo
kömülgön söök kırgızdarga emes, türk tildüü başka etnosko tiyiştüü. Anday
katalıktardın ketişine S. V. Kiselev, L. A. Evtyuhova jana V. P. Levaşovalardın
kırgızdardın atı menen koşo kömüügö ötkön versiyası sebep bolgon. Al azır başkaça
karalat»3. Bul jerden S. V. Kiselyövdun eç kanday tüşündürmö berbesten L. A.
Evtyuhovanın «VII-VIII kılımdar» degen sözün bir kılımga jıldırıp, «VI-VIII k.» dep
koyuşun dagı belgiley ketüügö tuura kelet4.
Al emi N. A. Aristovdun emgeginde5 başka maalımattar arkıluu kolubuzdagı
Balıkoozdun sanjırası bekemdelet, bolgonu bul tarıhçı öz köz karaşın tak kese ayta
algan emes. Eger al okumuştuu Balıkoozdun özünön maalımat alıp kalganda, kırgız
tarıhına baylanışkan köptögön karama-karşı pikirler özünön-özü jok bolmok ele
demekçibiz. Albette, atalgan jana atalbagan sanjıraçı, tarıhçı-okumuştuulardın
(tarıhka ışkıbozdordu bularga koşo albaybız) emgekteri kırgız tarıhın okupüyrönüüdö anın ajıragıs bölügü bolup sanalıp, öz aldınça karaganda da kandaydır bir
deñgeelde sözsüz çoñ salım koşup kelgenin tanuuga bolboyt. Oşondoy bolso da tarıh

KR UİA KJF İnv. № 808. 123-b.
Valihanov Ç. Ç. Zapiski o kirgizah. //Sobr. Soç. v pyati tomah. A.-A., 1985. T. II. S. 51,
55, 57, 59.
Butanaev V. Ya., Hudyakov Yu. S. İstoriya eniseyskih kırgızov. Abakan, 2000. S. 137–145.
Azbelev P. P. Obşçestvo i gosudarstvo eniseyskih kırgızov v VII-VIII vv. //Vestnik
SPbGU. 2009. Ser. 12. Vıp. 4. S. 85, prim. 8.
Aristov N. A. Usuni i kırgızı ili kara-kırgızı. B., 2001.
ilimi eç kaçan bir jerge toktop kalbayt, izildenip bütö elek jana izildöögö alına
elek dagı köp nerseler bar. Alardın içinen jogorudagı birinçi etaptagı mezgilge
tieşelüü «Manas» eposu özgöçö orun eeleyt. Bizdin gana emes, düynölük tarıh üçün da
maanisi zor. Emne degende, al kırgız ele emes jalpı Orto Aziya elderinin tarıhının
uzak mezgili jana salt-sanaası, etnografiyalık özgöçölüktörü uşul eposto kamtılıp,
okup-üyrönüüdö da anın ajıragız bölügü bolup eseptelet.
Tarıh iliminin mildeti bolso oşol elde aytılgan tarıhtı başka maalımattarda
saktalıp kalgan kıyır jana tüz faktı, dalilderge salıştırıp izildep, taktap, bir
jıyıntık çıgaruu bolup sanalat. Oşondoy maanilüü maselelerdin birine kırgız
elinin çıgışı, kalıptanışı jana önügüü (genezis) maseleleri kiret. Antkeni, al
masele jalgız gana kırgız elin emes – territoriyalık jaktan bütündöy Borborduk Aziya
menen Sibirdin tüştük, tüştük-batışın kuçagına toluk kamtıp, bir neçe ulut,
ölkölördün tarıhına tiyeşelüü maselege aylangan.
Birok, koşumça material-maalımattarsız kırgız tarıhın «Manas» eposun toluk
türdö izildep çıguu mümkün emes. Misalı, «Manas» eposun izildöögö alışkan
okumuştuular da (E. Abdıldaev, İ. Moldobaev j. b.) kırgızdardın adegende Altayga
sürülüşün, jana andan kayra öz jerine köçüşün, je bolboso emne üçün Manas «bayırkı
jeri» – Enisey emes, basa belgileyli, teskerisinçe batışka – İle boyu, Karkıra, IsıkKöl, Soñ-Köl, At-Başı, Toguz-Toro, j. b. sıyaktuu kança degen belgilüü, kooz jerlerdin
içinen jalgız gana Talaska köçüp keldi degen suroogo joop taba alışpayt. Misal
keltirsek, «...ata-babasının jeri Anjıyan, Alayga köçö turgan bolot. Aydarkan
baştagan kazaktar Karkıra arkıluu Jıldızga karap, Sarıarkaga köçüşöt. Ürbü
baştagan kıpçaktar Barköl, Kerköldü basıp, Çüydün başı Keminge kelet. Koşoydun
keñeşi boyunça Manas Talaska kelip konot». Eposto kandaydır bir kıyın abal bolsun,
eldin ümüt-tilegi, oy-pikiri ergüü menen dañazalangan özgöçö ajayıp kooz jer
kırgızdardın ölkösü – Talastı sözsüz türdö kindik kanı tamgan jer dep aytılat.
Oşonduktan «Altayda tuulgan Manas elin baştap Talaska kelet. Atası Manas, jeri
Talas ekenin bilgen Semetey da Bukardan kaytat... »1. Bardık maselenin tüyünü uşul
jerde. Andıktan, kırgız elinin kalıptanıp, tüzülüşü kança izildöögö alınsa dagı
(teskerisinçe, izildenbese dele), jönököy logika arkıluu bul suroogo akırı bir künü
joop berüügö tuura kelet. Kolubuzdagı Balıkoozdun sanjırası azıraak bolso dagı
uşul sıyaktuu suroolorgo joop bere alat.
Köñül bura turgan dagı bir nerse, bayırkı kırgızdar kaysıl tilde süylögönü bizge
ali belgisiz2 bolso dagı, V. V. Bartolddun «enisey» teoriyası menen taanışkandan
kiyin kırgız tarıhında Eniseydi «Eensay», «Ene-Say»3, Minusa (Minusinsk) oyduñun
«Miñ-Özön»4 (je «Möñgü-Suu») dep burmalangan (lingvofrikalık metod) atalıştı
koldonuu adatka aylanıp, orto kılımdagı türktör darıyanı (suu, özön) «arık» je «ukuz»
deşi5 eske alınbay kaldı. Mahmud Kaşgarinin sözdügündö «say» – taştak jer6, b. a.
azırkı uçurda dele muz dooru je selden kiyin payda bolgon bayırkı suulardın nugun
«say» dep ataşat. Misalı, Koçkor öröönündögü bayırkı runa jazuusu saktalıp kalgan
jerdin atı «Kök-Say» bolgonu menen al jerde eç kanday suu akpayt. Enisey-Orhondon
tabılgan runa jazuularında (VIII k.) dagı darıya-suular «okuz» («ukuz») türündö keziget.

kara: Manas entsiklopediyası. B., 1995. 31-b.
Bartold V. V. Rabotı po istorii i filologii tyurkskih i mongolskih narodov. /Soç.
M., , 1968. T. V. C. 214.
Moldobaev İ. B. Epos «Manas» kak istoçnik po istorii gosudarstvennosti kırgızov.
B., 2004. S. 24; Kırgızdar: sanjıra, tarıh, muras, salt. /Tüz. K. Jusupov. B., 1991. 8-b.
Kırgız Tarıhı. //Entsiklopediya. B., 2003.
Divan Lugat at-Turk Mahmuda al-Kaşgari. /Perevod, predislovie i komm. Z.-A. M.
Auezovoy. A., 2005. S. 99, 172.
Oşol ele jerde. C. 858.
Togla suusu – «Toγla ügüz»1, Sır-Darıya – «Yençu-okuz»2, Bay-Buluñ I (E-42) jazuusunun
3 sabında azırkı Enisey (b. a. azırkı uraa-patriottor koldongon «Ene-Say», «Eensay»)
– «Kim ögüz»3 dep atalgan, demek Minusa suusu «Miñ-Arık» je «Miñ- Okuz»; Enisey –
«Ene-Say», al tügül «Aná-Suv» emes, «Aná-Okuz» bolmok. Mından tışkarı D. İsaevdin
köz karaşındagı Kırgızstandagı Jeti-Ögüz degen atalıştın maanisi bayırkı uygur
tilindegi «biyiktik» (idiz – idiz =ögüz)4 degen sözgö emes, Jeti özöngö (At-Jayloo,
Asantukum, Jeti-Ögüz; Aylanış, Arçalı-Tör, Teleti, Kaşka-Suu) baylanışkan5. Buga
misal, oşol ele Koçkor öröönündö Kara-Ögüz degen kiçine suu bar (Köl-Üköktün sol
kuyması), birok al biyiktikten agıp kelbeyt, suu aldındagı taştardın öñü karaljın
tüstö. Körünüp turganday neçendegen kılımdar boyu bul özöndün bayırkı atalışı eç
özgörüüsüz saktalıp kalganı menen M. Kaşgarinin sözdügü bolbogondo bul gidronimdin
etimologiyası ögüzgö (mal) baylanışıp kalmak.
Ekinçiden, jogoruda eskerilgen Kıtay dinastiyalık hronikalarındagı kırgızdar
tuuraluu eñ algaçkı maalımatta «[Maodun] tündüktögü hunyuy, tsyuyşe, dinlin, gegun
(kırgızdar – T. E.), sinlilerdin eeligin (vladeniya) bagındırgandan kiyin
syunnulardın ak söök jana martabaluu törölörü (sanovniki) [anın] biyligin taanıp»,
alar «Maodun şanyuydun akılmandıgına baş iygeni» belgilenet6. Vladeniya – jer,
territoriya (köbünçö kandaydır bir mamleketke karaştuu jer, territoriya). Birok
körsötülgön mezgilde (b. z. ç. II kılım) Enisey darıyasının ortoñku agımında eç kanday
mamleket je bolboso başka administrativdik tüzülüştördün bolgonu tuuraluu bir
dagı kabar jok7. Atalgan aymakta mamlekettik tüzülüş birinçi türk kagandıgının
payda boluu mezgilinde je erte türk dooruna (b. z. V–VI kılımdın orto çeni8) tuş
kelet. Al emi Külteginge arnalgan (VI kılımdın ekinçi jarımı) estelikte (kölömdüü
jazuu) kırgızdar negizgi (titulduk) ulut emes, kurıkan, otuz tatar, kıtañ, tatabdar
menen katar ekinçi darajadagı elderdin biri katarı süröttölöt9. Mınday faktılarga
sözsüz analiz berilişi kerek.
Üçünçüdön, oşol ele kıtay maalımattarında kırgızdar jaşagan aymakta adamdar
jaz, jay, küz, kıştı ajıratışı üçün ar bir üç ay jıldın bir mezgilin tüzö
turgandıgı körsötülöt10. Sibirde ar bir üç ay bir mezgildi tüzböyt. Demek, köptögön
kıyır faktılar, oşondoy ele hunndardın doorunda ele kırgızdardın öz aldınça
administrativdik tüzülüşkö ee boluşu koşumça suroolordu tuudurat, bolboso b. z. ç. III
kılımda Eniseyde öz aldınça eelik (mamleket, administrativdik tüzülüş) kalıptanıp
bütkönü faktı jüzündö dalildenişi kerek. Negizi tigil je bul eldin (uruulardın)
etnogenezin tak okup-üyrönüü üçün «ilimiy çöyrödö koldonulup kelgen jana murda

Orhon-Enisey tekstteri. B., 1982. 103-b.
Amanjolov A. S. Қazaқ tili teoriyasınıñ negizderi. A., 2002. 153-b.
Kormuşin İ. V. Tyurkskie eniseyskie epitafii: grammatika, tekstologiya. M., 2008. S.
131.
İsaev D. Jer-suu attarının sırı. F., 1977. 123-135-b.
Turganbaev E. Eşçe raz k problemam etnogeneza drevnih oguzov (na primere kırgızov i
kazahov). B., 2014. S. 24.
Taskin V. S. Materialı po istorii syunnu. M., 1968. S. 41, 136, prim. 111.
Azbelev P. P. Pervıe kırgızı na Enisee. //Vestnik SPbGU. 2008. Seriya 12. Vıp. S.
461-462; Azbelev P. P. Obşçestvo i gosudarstvo eniseyskih kırgızov v VII-VIII vv.
//Vestnik SPbGU. 2009. Ser. 12. Vıp. 4.
S. 78; Klyaştornıy S. G. Drevnetyurkskie runiçeskie pamyatniki kak istoçnik po
istorii Sredney Azii. M., 1964. S. 34-35.
Savinov D. G. Narodı Yujnoy Sibiri v drevnetyurkskuyu epohu L., 1984. S. 6-7.
Orhon-Enisey tekstteri. B., 1982. 64-b.
Kyuner N. V. Kitayskie izvestiya o narodah Yujnoy Sibiri, Tsentralnoy Azii i
Dalnego Vostoka. M., 1961. S. 58.
koldonulbagan arheologiyalık, antropologiyalık, etnografiyalık, anın içinde
folklorduk, lingvistikalık, oşondoy ele jazma (tarıhıy) kabarlardın bardıgı –
bolgon maalımattar menen materialdar toluk koldonuluuga tiyiş»1.
Dagı bir ökünüçtüü nerse – bul, sanjıralardı izildöö üçün dagı da bolso koşumça
maalımattardın jetişsizdigi. Andagı aytılgan okuyalar tuuraluu kırgız tarıhı
(Akademiyalık basılışı j. b.) eskerbeyt. Al okuyalardı birinçilerden bolup keñiri
izildegen L. Gumilev bolgon. Oşonduktan tüşündürmö negizinen anın emgegi jana N.
Ya. Biçurindin 3 tomduk kotormosu, N. V. Kyunerdin j. b. kotormoloru arkıluu berildi.
Birok, L. Gumilev dagı baştapkı kol jazmalardın jetişsizdiginen bayırkı
uruulardı maydalap, kenenireek karoogo umtulgan emes. Natıyjada, Borborduk Aziyada
negizdelgen 1-kaganattın (546–658) tuşundagılardı «türküt», 2-kaganattagılardı (678–
747) «kök türk», jalpı jonunan alardın baarın «türktör» dep atayt dagı, atalgan
emgegin jazuu maksatın tüşündürüp jatıp, «bayırkı türk elinin tarıhın jana alar
tüzgön derjavanı düynölük tarıhtın fonu arkıluu karasak, anda artında öçpös at
kaltırıp, alarga eç tieşesi jok bolso da öz atın köptögön elge muras kılıp ketken
türktör kaydan payda bolup, emne sebepten jok boldu degen masele çıgat. Bul maseleni
jalgız gana sayasiy tarıh, je sotsialdık mamilelerdi analizge aluu arkıluu çeçüügö köp
ele jolu araket jasalıp», birok alardan eç maynap çıkpaganın aytıp kelip,
«adamzattın tarıhına zor taasir tiygizgen bayırkı türktör çınında az sanda bolup,
Kıtay jana İran menen jakın turuşu alardın içki işterine oşonço taasir bergenin
eskertet da, andan arı 756-j. Tan imperatoru türktördü toluk kırıp salganın aytıp
kelip, birok «türk» degen at joyulgan jok. Al emes, alardın atı Aziyanın jarımına
tarap ketti. Arabdar Sogdiananın tündügündögü kaarman köçmöndördün baarın tegiz
türktör dep atay baştaganda, alar anı kabıl aldı... » deyt2.
Balıkooz bolso teskerisinçe negizgi uruulardı oguz (uguz) dep belgilep, bir
dagı jerinde türk menen uygurlardı atabayt. Bul jerden Balıkoozdun (je Alımbekov
T.) Abul Gazı Bahadur handın «Rodoslovnoe drevo tyurkov» degen kol jazmasın (Kazan,
1906) körsö dagı, anın tüpkü mañızı menen ança taanış bolbogonu körünüp turat.
Başkaça aytkanda, kırgız-oguzdar (kazak, koñurat, katagan, jediger, tayçık, mañgıt j.
b.) özünün türk ekenin bilişken emes. Mınday jagday kırgız tarıhı üçün ötö
maanilüü. Antkeni, salıştırmaluu türdö ilimde «türktör» dep atalıp jürgön
uruulardın3 sanjırasında Oguz handın (Uuz, Uguz) ısımı keñiri taragan. Al boyunça,
tüştügü Misir, batışı Barañga çeyin aymakta jaşagan eldi baş iydirip, zor imperiya
tüzgön uluu kagan. Kırgızdarda «Uuz kan» dep da aytılat. Uguz kandın eki ayalı bolup,
alardan törölgön baldar eki kanat el bolot. Birinçi ayalı asman kızı bolup, andan Kün,
Ay, Jıldız degen üç uul, Jer suluusunan Kök, Tag, Tengiz degen üç uul bolot. Abulgazi

Atalgan emgek. S. 16.
Gumilev L. N. Drevnie tyurki. M., 1993. S. 4.
Çınında kırgızdar jönündö anık kabar türktördön 6 kılım murda keziget, al emi
oguzdardın kaçan payda bolgonu belgisiz; mis., «Tokuz-oguzdar Orto Aziyada da turgan
degen maalımat azır orhon jazuuları menen dalildenip, natıyjada anın tokuz-oguz
(uygur emes) ekeni talaşsız boldu. Al jazuu arkıluu birinçi jolu özülörün türk
(kıtay tıbışı menen tukyue) dep atagan el oguzdar bolgonu körünüp turat» [kara:
Bartold V. V. Rabotı po istorii i filologii tyurkskih i mongolskih narodov. /Soç.
M., , 1968. T. V. S. 40; Rabotı po otdelnım problemam istorii Sredney Azii. /Soç., T.
II. Ç. 2. M., 1964. S. 203; İzbrannıe trudı po istorii kırgızov i Kırgızstana. B., 1996.
S. 404], oşonduktan «bayırkı türk tili», «bayırkı türk madaniyatı», «bayırkı türk
jazuusu» j. b. dep jasalma atoolor başka, alardan da bayırkı el, uruu birikmelerinin
tarıhtagı ordun açuuga bögöt bolup kelüüdö, antkeni türktördön murunku uruular dagı
uşul ele tilde süylöp, madaniy jana sayasiy turmuşunda türktör alardın tüzdön-tüz
ulantuuçusu bolgonu eske alınbay kelet.
boyunça Uguz kandın bir neberesi Kırgız kan. Manas eposunda Manastın tüpkü
atalarının biri Uguz han bolgon1.
Birok, jogoruda L. Gumilev körsötköndöy joyulup ketüü abalına jalgız ele türktör
tuş kelgen emes. Ulam bir neçe mayda handıktar jok bolup, anın orduna derjava, je
imperiyanın payda boluşun misalı, Çıñgız handın tuşundagı moñgoldordun tarıhı
menen salıştıruuga bolot. Eger Çıñgız han bolbogondo al jerde kança degen mayda
uruular ösüp, köböyüp, alar öz aldınça handıktarga tarap ketişmek. Kırgızdardın da
XIX kılımdın birinçi jarımında oşondoy ele abalga tuş kelgenin, b. a. tüştük jagı
Kokon handıgına karap kalsa, tündüktögü uruulardın ar kimisi öz aldınça boluuga
araket jasay baştaganda, Ormondun han kötörülüşü arkıluu köröbüz. Bul eç kaçan
toktobogon tarıhtın tataal protsessi. Birok obektivdüü, subektivdüü faktorlorgo
baylanıştuu Ormon han Çıñgız handay bolup, uruulardı biriktirüügö çaması jetpey
kaldı. Alardı dagı Balıkoozdun sanjırası arkıluu tüşünüügö bolot. Tarıhıy
arenadan köptögön uruular jok bolgon, t. a. başka uruularga siñip ketken. Jönököy söz
menen aytkanda tüpkü tegi, tili, kaada-saltı deerlik okşoş uruular obektivdüü
sebepterge baylanıştuu jılışıp, bir-birine aralaşıp, jaş muundar köböygön
sayın, jañı uruular da köböyüp, alar özdörünö ulam kiyinki atasının ısımın
berişet. Munu kırgızdın içindegi solto uruusu arkıluu karasak, anda alar XVIII k.
negizinen «bölökbay» – «talkanga» bölünsö, kiyinki kılımda «talkan» urugu da öz ara
bölünüp, «eşkojo», «kanay», «jayıl» j. b. atalıp, alarga kanaylar üstömdük kılıp
kalışkan. Kanaylar eşkojonu az jerden çaap ala turgan bolgonun Balıkoozdun özü da
eskeret. Al emi başka izildöölördö «...Tülöberdi (talkan bölükçösünön) manaptın
uuldarı atası (boljol menen 1758-jıldarı tuulgan – T. E.) ölgöndön kiyin
bukaralardı muras katarında ençilep bölüp alışkan. Bölüştürüünü uuldarının biri
– Çını başkargan. Al özünö beş köörük jana maake uruktarın algan. Eşkojogo –
jooçalış, şalta jana karasakal (akbuura urugunun bir bölügü) uruktarın, Karbosko –
asılbaş urugun bergen». Oşonu menen jıldar ötüp, 1867-j. talkan uruusunun çırçataktarının natıyjasında bayseyit negizinen Talas jakka oop, boşkoylor KaraBalta özönünön batıştı karay, kazaktın duulat uruuları öz ıktıyarı menen bölüp
bergen jerge kelişet (Çüy öröönündögü azırkı Panfilov rayonu). Körsötülgön
uruktardın manaptarı menen koşo alarga köz karandı bolgon jüzdögön malçı çarbalar
da jañı jerge koşo kelip, uşundan baştap Talas öröönünün jergiliktüü kalkının bir
bölügü da soltonun manaptarına köz karandı bolup kalat. Oluya-Ata uezdinin kuramında
soltolor jaygaşıp turgan eki boluştuktun payda boluşu, oşondoy ele Talas özönünün
öröönündö da soltolor jaygaşıp, jaşap kalışı uşul jagday-şart menen
tüşündürülöt2.
Bulardan tışkarı kee bir kol jazmalardagı maalımattar Balıkoozdun
sanjırasın bekemdey alat. Sanjırada kezikken uruulardın tüpkü tegi bir ekenin,
alardın bir tilde süylöşkönün köröbüz. Munu orto kılımdın kee bir tarıhçıları da
ırastayt (mis., İstahri, Marvazi, M. Kaşkari j. b.). Jada kalsa perster menen da
tilmeçsiz süylöşüügö mümkünçülügü bolgon. Oşonduktan, aldıdagı sanjıra alına
jaraşa kırgız tarıhına tier paydası çoñ degen oydobuz.
Artıkçılıgı bolso alar (manasçılar) aytkan sanjıralardın tazalıgında.
Başkaça aytkanda, alarga biröölördün pikirin, köz karaşın eske aluunun keregi jok
bolçu. Ukkanı ukkanday, körgönü körgöndöy saktalıp, sanjıra-jomoktun maanisi
baştapkı tegi boyunça kalgan. Demek, köptögön belgilüü okumuştuular tüşünö albagan
kee bir suroolorgo joop bere alat. «Oozeki çıgarmaçılıktın eñ mıktı ülgülörü
altaylıktarda, kırgızdarda jana tilin tak tüşünüügö joltoo bolgon kıyınçılıktarga

kara: Manas entsiklopediyası. 307-b.
kara: Abramzon S .M. Kırgız jana Kırgızstan tarıhı boyunça tañdalma emgekter. B.,
1999. 653 – 656-b.
karabay, balkim, amazonduk indeetster menen Avstraliyanın aborigenderinde saktalıp
kalgan. Birok al kıyınçılıktar eç nerse emes. Eñ başkısı alardı «artta kalgan»
etnostor dep karoogo bolboyt, eñ ele aldıñkı, b. a. ötö akılman karıyalıkka jetken
çagı»1.
Kırgız tarıhındagı eñ negizdüü maselelerdin biri – kırgızdardın nakta
musulman emestigi. Bardık maselenin tüyünü uşul jerden baştalgan. V. V. Bartolddun
pikirine tayansak eger kırgızdar bul aymakta bayırtadan beri jaşasa, anda alar
Muhammed Haydardın aldında toluk musulman bolup kalmak. Demek, aylasız
kırgızdardın Eniseyden kelişine makul boluu kerek! Oşonduktan, «...kırgızdar 1420jıldarda kol salıp turuşkan kalmaktar menen kelip,kalmaktar kayra ketip,
kırgızdardın kee bir uruuları bolso Tyan-Şanda birotolo turup kalgan»2. Birok,
Muhammed Haydar emgeginin bir da jerinde kırgızdardın başka aymaktan kelgenin
eskerbeyt. V. Bartolddu dagı tüşünüügö bolot, antkeni anın tuşunda azırkıday
arheologiyalık kazuular jürböy jana kırgız tilinin özgöçölüktörünö da köñül burula
elek bolçu.
Eñ negizgi artıkçılıgı kee bir okuyalardın başka jazma tarıhıy darekter menen
dal kelişinde. Misalga kıpçaktardın kazak, kırgızdın arasına siñip, Kaşkarga
kirip ketişin alsak bolot. Al okuyalar N. Ya. Biçurin menen K. N. Kyunerdin
kotormosundagı kıtay hronikaları menen da dalildenet. Kee okuyalar je tarıhıy
personajdar dagı başka arab-pers jazma maalımattarı menen toluk dalildenişi
mümkün, birok tilekke karşı, buga çeyinki kotormoçular öz eline tiyiştüü
etnostordun atalışına gana karap, oşolorgo tiyiştüü jerlerin gana kotoruuga araket
kılıp kelişti (mis., kırgızdar «kırgız», türkmöndör «türkmön» etnosuna j. b.) 3. Eger
al avtorlordun emgegi toluk kotorulup, tarıhçılarga sunuş kılınsa dagı köptögön
maseleler çeçilişi ajep emes ele. Oşonduktan Balıkoozdun sanjırasına tüşündürmö
berüüdö toluk emes bolso dagı aga tüzdön-tüz baylanışı bar tarıhıy maalımattar
menen izildöölör kıskaça körsötüldü. Antkeni kırgız elinin etnogenezin okup,
üyrönüü üçün biri-birine karama-karşı bolgon künü da aga tieşelüü bardık masele
köñülgö alınuuga tiyiş.
E. Turganbaev
Eskertüü: Kol jazmada orfografiya, punktuatsiya, stilistikalık erejeler deerlik
saktalbagandıktan, kee bir tüşünüksüz söz menen süylömdörgö (?) belgisi, okulbay
kalgan jerlerge --- koyuldu. Birok alar abdan az. Belgilüü sebepterge baylanıştuu
punktuatsiyalık belgilerden başka katalar oñdolgon jok, tüp nuskada kanday bolso tak
oşol boydon berildi. Al emi, sanjıranın içindegi kee bir okuyalar tuuraluu maalımat
buga çeyin jetiştüü türdö berilgendikten, alarga tüşündürmö atayı berilgen jok.

Gumilyöv L. N. Konets i vnov naçalo. Populyarnıe lektsii po narodovedeniyu. M., 2008.
S. 334.
Bartold V. V. İzbrannıe trudı po istorii kırgızov i Kırgızstana. B., 1996. S. 219220.
kara: Materialı po istorii kırgızov i Kırgızstana. B., 2000. T. 1-2; Hrestomatiya po
drevney i srednevekovoy istorii Kırgızstana. B., 2007. T. 1-2. Sost. T. D. Djumanaliev;
Materialı po istorii turkmen i Turkmenii. M.-L., 1939.
Otor han, je arabdar kelgenge çeyinki kırgızdardın tarıhı*
...Atam Alımbek ırçı-akın emes, birok eskiden kalgan ırlar, kazakça ölöñdör,
uzubekçe bayitter, jana lakap sözdör, el oozunda kalgan jana arabça, irança, türkçö
kotorulgan jazuuçulardın, şayırçılardın, tarıhçılardın, atı belgilüü bolup kalgan
adamdardın jazgan kitepteri menen, basmaga basılbay kalgan kitepteri menen köp
taanışkan adam. Bayırkı Egipet, Misir, Jupaniler (? japondor), balkim grekter,
indiler, pani (bani) israilder, kıtaylar jana Jorupa (? Evropa) elderinin adabiyatı,
madaniyatı, tarıhı menen taanış ele. Özü bilimdi jakşı körgön adam ele. Arapça
aptiek, kuran, çaarkitep, sopualdayar – Novai, Fuzuli kana okugan adam ele. Ar jurttun
bilimdüü adamdarı menen köp añgemeleşken adam. 1905-jıldan baştap gezit-jurnal
alıp, taanış bolgon adam, sayasi jagınan da taanış adam ele. Özü okubay kalganına
armanda adam ele. Orus kalkı [menen] köp añgemeleşken, orus jazuuçularının
baarının atın bilüüçü ele. Kogul, Turgenev, Puşkin,
Lermontov, Tolstoy,
Dostoevskiy, Krılov – uşulardın sözünön aytıp, koşup oturçu ele. Elden murun ele
orusta Lomonosov bolgon eken, jazuuçu deçü ele. Bregresib (? progressiv) degen jol bar,
adam balası oşol jolgo tüşpöy, oñolboyt. Bul fantaziyalık jol menen jürö berse degi
oñolboyt deçü, atam Alımbek. Orusça okubagan adam ele, birok özü köp kerektüü bolgon
orustar menen süylöşüp alçu.
Emi oşol adamdın mınabu sözün jazgan – Otorkan degen jomokko kire turgan, el
oozunda kalgan sözdör1, az ırları bar ele. Oşonu jazdım. Atam Alımbektin Otorkan
jönündö Balık ayttı ele degen, kiçine kezimde uktum ele degen, ırın. Otorkandın
jazuusunun içinde bar. Ekinçi atı çuulu Atılakan (?«ekinçiden» kiyin ütür jok,
oşonduktan Otordun ekinçi atın aytıp jatkanı belgisiz, eki jaktuu tüşünüügö bolot,
tuurası «ekinçi atı atı çuulu Atılakan» boluş kerek ele) bolmogunun sebebi – anı
oşol Atılakandın jönün jazgan jer bar, okup körösüzdör. Emi andan kiyinki sözdör,
ırlar, kırgızdın toguz kumalagı, çükö atkan Orozdun ordosu bolgondo jumuşun
borozker bol [degen] kalgan. Orozdunun 12 (? 2) kolunda kumalak kalat. Oşol Orozdon
kalgan söz, barsañ Otorgo bar. Otorçular, Otor degen söz Otor han bolgondo, Otor
şaarın salganda aytılıp kalgan sözdör deçü ele. Barakan kan bolgondo, 10 san Barakan
bolgondo, 10 san Nogoy bolgondo, ay aalamdı algan Alança kan bolgondo, 40 san Krım
bolgondo2, Boorker tuugan Boruuke bolgondo, koy üstünö boz torgoy jumurtkalaganda,
atı çuulu Atılakan1 atın çıgaram degende, el oozundagı sözdör.
*

Şarttuu türdö ataldı. Tüp nuskasında «Kırgızdardın kelip çıgışı» dep atalıp,
birok aga b. z. 18–20-kılımdagı başka okuyalar da kirip kalgan.
Otordun han boluşu jana anın şaar kuruşu tuuraluu kabar tömöndö keñiri berilet.
...Türküttör bir ele mezgilde çıgıştagı jürüşü iygiliktüü ayaktasa, batışta da
oşondoy ele jeñişterge ee bolgon. Tilekke karşı, mınday ötö maanilüü okuyalar
tarıhıy darekterde keñiri çagıldırılbayt, birok bul jürüştü jalpısınan
körsötüügö bolot. Batışka jasalgan jürüşkö Bumındın inisi İstemi han kol
başçılık kılgan. İstemi han mından murda da Bumınga jardam berip, mümkün özü
menen uruulaş ugorlorgo tieşelüü tündük altaylık on çaktı kol başçıga jetekçi
bolgon... İsteminin jürüşü 552-jıldan kiyin bolgon, antkeni arabdar bul kezde öz
aldınça uruu katarı Bumındın ölümünö baylanıştuu köñül aytıp, belek berişken, je
553-j. küzündögü jujañdar toluk talkalanışınan kiyin boluşu ıktımal. Jürüşkö
çıguunun eñ ıñgayluu uçuru – jujañdar toluk talkalangan 554-jıldın jaz ayı boluşu
mümkün. 555-j. alar «Batış deñizine» jetken, anı Aral deñizi dep tüşünüügö bolot.
...Tüksnaf başında turgan türküttör 570-jıldan 576-jılga çeyin Tündük Kavkazdı
bagındıruu menen alektengen. Vizantiyalıktardın jardamı arkıluu biylikte turgan
Guaram Bagradit alardın (türktördün – T. E.) arkası menen Kartlinin tagına ee boldu
(575-j.). Gumilev L. N. Drevnıe tyurki. M., 1993. 49-b. Köptögön manasçılar menen
Krım-krım bolgondo,
Urum-urum bolgondo2,
Uulu ölbögön Urumda jok,
Kızı ölbögön Kırımda jok.
Enesi ölbögön elde jok,
Atası ölbögön aalamda jok.
Katını ölbögön kalkta jok,
Ölböy kalgan saltta jok.
Ölümdün teñizinen sakta,
Andan kalsa tegizinen sakta,
Kandın kaarınan sakta,
Karakçının doomatınan sakta,
Bakpay balaañdan sakta,
Jakpay jaalañdan sakta,
Kapsalañ juttan sakta,
Karaözgöy bolgon doodon sakta,
Añdıgan uurudan sakta,

baarlaşıp, anın tarıhın manasçılardın (mis., saruulardan Alaş; sayaktan Kıştoobay
uulu Meder; bugudan Dıykambay, Akılbek; sarıbagıştan Naymanbay; belgilüülördön
Sagımbay Orozbakov, Tınıbek j.b.) öz oozunan taktagan tarıhçı B. Soltonoev
Manastın Jakıptan murunku ata-babaları 1) Tümön (kıt. Tumın–İli-han [İle
darıyasının atınan, başka variantı İli – el, derjava] 553-j. mart ayında ölgön, eñ
kızıgı kıtay hronikasındaTumın ölgöndön köp ötpöy anın kiçüü uulu Kigin
adegende jujañdardı, anan batışta İdunu, çıgışta Kidandardı talkalap, tündüktögü
Tsigulardı (kırgız – T. E.) bagındırganı aytılat (kara: Biçurin N. Ya. (İAKİNF)
Sobranie svedeniy o narodah, obitavşih v Sredey Azii v drevnie vremena. A., 1998. T.
1, 232–233 b.), 2) Böön han (Bumın), 3) Kara han (kıt. Toman, Biçurin boyunça Ögüz
(Oguz) han, bul jönündö 30-tüşündürmödö kenenireek maalımat berildi) bolgonun
belgileyt (kara: Soltonoev B. Kızıl kırgız tarıhı. B., 1993, T. 2. 135–136-b.). Atalgan
manasçılardın kıtay hronikası (Biçurindin kotormosu) menen taanış boluşu mümkün
emes. Demek, alar paydalangan algaçkı okuyalardın başatı bir ekenin tüşünüügö bolot.
San – on miñ. Mınday eseptöö 18-k. dele jürgön (kara: Kazahsko-russkie otnoşenie v
XVII–XVIII vekah (Sb. Dokumentov i materialov). A., 1961. Dok. №186).
Alança, Booruke, Atıla handar tuuraluu tüşündürmölör kiyinçereek berilet.
Başkaça aytkanda Vizantiya. İmperator Feodosiy ölgöndön kiyin Rim imperiyası
Batış jana Çıgış bolup ekige bölünüp, anın uuldarı – Gonoriy Batışın; Arkadiy
Çıgışın algan. 476-j. Batış Rim imperiyası kulasa, borboru Vizantium
(Konstantinopol – azırkı Stambul) bolgon Çıgış Rim imperiyası teskerisinçe küç
alıp, çek arası türktör menen çekteşip kalgan (kenenireek maalımat: Gumilev L. N.
Atalgan emgek; F. Simoktatta. İstoriya /Velikaya step v antiçnıh i vizantiyskih
istoçnika degen kitepte. Sost. A. N. Garkavets. A., 2005). Krım dep azırkı Krım jarım
aralı emes, Kara deñizdin çıgışı menen tündügü dep tüşünüü kerek. Türk atangan
eldin Krımdı alışı boyunça azırınça keñiri izildöö jürö elek. «Utugurlardın
koldoosu menen 576-j. türküttör Bosfordu alıp, natıyjada türktördün (türküt)
rimdikter menen soguşa baştaganı belgilüü bolup kaldı. Türküttördün çabuulu anı
menen ele ayaktagan jok. Alar Krımga kirip barışat, birok al jerden kayra artka
sürülüşsö kerek. Andan kiyin türküttör Batış Kavkaz arkıluu Vizantiyaga jetüügö
araket kılışat, birok tündük çek arası Kavkaz too kırkası menen çektelgen Egrisi
padışalıgının karşılıgına tuş kelişet. Munu menen Vizantiya üçün türk korkunuçu
joyulgan» (kara: Gumilev L. N. Atalgan emgek. 50-b.).
Abaysızda tiygen joodon sakta; oşondo kalgan söz deçü ele atam. Dagı başkaları
bar. Oşol Kutu Kunuga1 barıp, zıryat kıla barganda aytuuçu sözdör eken, bargan adamdın
tilegi dep koer ele. Kana (? kan) içme Karaç öltürülgöndö, 40 san Kırım koldon
ketkende2, 10 san Barakan buzulganda, 10 san Nogoy el bolgondo, Alooke han bolgondo,
kıpçaktın hanı Booke koşulganda,3 erteginin er Şooruk han, Bookekandın Tookesin

Tüşündürmö kiyinçereek berilet.
Krımdın koldon ketişi tuuraluu maalımattar da keñiri izildöögö alına elek.
Balıkoozdun «Kan içme Karaç öltürülgöndö», «10 san Barak han buzulganda» degenine
karaganda, anın «576-j. İstemi han ölüşü menen batış jaktagı jogorku biylik menen
tarduş han degen titul muras katarı Kara Çuringe (İsteminin uulu – T.E.) kalıp, al
alıska jürüş jasoonu toktotot. Krım jana kavkaz soguştarın oşol ele soguşta
jeñilüügö uçuragan anın kol aldındagılar jürgüzgön. Aga karabay, «baatırdıgı üçün»
Boke (baatır) degen ılakap ısımga ee bolgon Kara-Çurindin kadırı menen dañkına
mınday jeñilüü taasir tiygizgen jok. Birok, bul han baktısız bolgon; Kara-Çurin
degen ısım «kara balee» degendi bildiret (balkim ala oorusuna baylanıştuu bolso
kerek). Oşondoy bolso da biylik baskıçında biröönün kol aldında turgan abalına
karabay, Kara-Çurin başka knyazdardın eñ küçtüüsü bolgon» dep, Gumilev jazgan
okuyalarga kandaydır bir jakındıgı bar boluşu mümkün (kara: Gumilev L. N. Atalgan
emgek. 104–105-b.).
Alookeni türktördün bir hanı, al emi 10 san Barak han buzulup, 10 san nogoy bolgondo,
kıpçaktın hanı Booke koşulganda degen sözdörgö karaganda; 1) Bukaranı alıp, kayra
tarttırıp jibergen kıtayça Toremen, Dolobyan; pers-arabça Abo-han, Abruy; grekçe
Turum atangan han menen Barak handı salıştırıp karoogo bolot. «584-j. fevral, mart
aylarında Toremendin jogunan paydalangan Şabolio anın ordosun çaap algan.
Kırçıldaşkan soguşta Toremendin enesi ölöt. Bul okuyalardın artında
kıtaylıktardın turganı baarına tüşünüktüü ele. Oşonduktan Toremen alardın kanduu
duşmanına aylanat. Al batıştagı Kara-Çurin Türk-Tarduş hanga kaçıp barat. Balkim
Şabolionun açköz, aksımdıgına baylanıştuu ordodo naarazılıktar tuulsa kerek.
Toremenge Kara-Çoro jana kiçi handar Türksnaf (Tanhan-han, je Tamgan han) menen
Tegin-şad jardam kılıp, asker beret, alardan tışkarı özünün murunku aymagınan 100
miñ jooker çogulat. Anın küçün körgöndö Şabolionun jeñişten ümütü üzülöt. Al
emes, inisi Çulohou da aga karşı çıksa, tılınan kidandar kötörülüş çıgarat. 584-j.
küzündö Şabolio kıtaylıktar menen tınçtıkta turup, soyuz tüzüünü sunuş kılat. Anı
körgön Kara-Çurin Türk dagı 584-j. argasızdan suy imperiyasının vassaldıgın
taanuuga makul boldu.Bul soyuz Toremendin çıgışta baştalgan jemiştüü
jürüştörün toktottu. Anın askerin Şabolio talkalasa, tılınan Kara-Çurindin kol
aldındagı abarlar (Grumm-Grjimaylo alardı telesterdin uruusu dep esepteyt) sokku
urat. Alar karoosuz kalgan Toremendin stavkasına kapıstan kol salıp, anın ayalın jana
baldarın kolgo tüşürüşöt. Şabolionun askerin koştop jürgön kıtay armiyası
Toremendin üy-bülösün abarlardan tartıp alat. Tutkunga alıngandar Şaboliogo
ötkörülüp berilet. Anday baaluu belekke joop kılgan Toremen soguştun başında
basıp algan jerlerdi boşotup, Gobinin uluu çölündögü çek ara kalıbına kelet» (kara:
Gumilev L. N. Atalgan emgek, 110-112-b. 2) balkim adegende kıpçaktarga (syeyanto)
bagınıp, alar talkalangandan kiyin (al jönündö Balıkooz tömöndö kenen toktolot)
Altayga köçüp, küç algandan kiyin kırgızdar menen karluktardı (gelolu) talkalagan
Çebi han jönündö bolup jatat (toluguraak karasañız: Biçurin N. Ya. Atalgan emgek. 268–
271-b.; Gumilev L. Atalgan emgek, 229–231-b.).
Kıtay hronikalarına sözdün başına kelgen katkalañ ünsüzdördün jutulup
aytılışı (mis., hun – husyun – kuşan – usun), je tildin ıñgayına jaraşa özgörüp
turuşu (mis., Tsin – Çin – as-Sina – Tçen j. b.), ençilüü attardın kotoruluşu (mis.,
Çulu – taştak çöl, hou – biyliktegi ekinçi orun, = Çulohou = Çulohan j. b.), je ılakap
karmap alıp, öltürgöndö aytılıp kalgan ırlar. Bul ırlardın köbün Balık aytçu deçü
ele atam. Janış akın da jana Esenaman eski ırçı aytçu eken, el oozunda kalgan deçü
ele. Balık ramatılık aytçu ele dep, atam Alımbek ün salıp:
Nogoylordu çakırtıp – Otor şaarın aldırtıp,
Alookeni han kılıp – Karaç handı öltürtüp,
Kıpçaktardın Bookesi – sart dep uraan çakırıp,
12 ata uguzka1 – oyron salgan emespi.
Barakandın tukumun – birin kalbay kudurtup (? kurutup),
Mañgıt, kırgız, kazakka – bülük salgan emespi.
Erteginin er Şooruk, Ürkör handın tukumu – keñ Ürgönçtün2 hanı eken,
at menen berilişi jana ierogliftin özgöçölügü (mis., «tüz», «tuura» deş üçün buttun
izi tüz sızıkka takalıp turgan süröt tartılat) tarıhıy maalımattarda ötö köp
jolugat. Başka, arab-pers avtorloru tarabınan dagı ortoaziyalıktar koldongon ençilüü
attar toluk boydon tıbıştık özgörüülörgö uçuraganın (mis., Abul-Gazi han
«moñgoldordun tilinde aytılgan attardı tajikter on kün boyu jattay albayt, anan
kantip jaza alsın» dep eskertet (kara: oşonuku Rodoslovnoe drevo tyurkov. Kazan, 1906.
32-33-b.) eske aluu kerek.
«Türktör köptögön uruu, uruk, klan jana ar kanday türlördön turgan abdan köp el.
Keesi şaar-kıştak, keesi talaa menen çöldö turuşat. Alardın köp sanduu uruularının
birine guzzdar kiret. Alar on eki uruudan turup, birin tuguzguzdar, başkaların uygur
jana uhgurlar dep ataşat.Alar Maverannahrdın (arab tilinde «ma varaa-n-nahr» –
«darıyanın arkı öyüzündö jatkan jer» b. a. Amu-Darıyanın oñ jeegi – T. E.) bet
mañdayındagı talaa, bir bölügü Huvarezmdin mañdayında turuşat. Kaçan islam
ölkölörünö karay baştaganda, alardın bir bölügü islam dinin kabıl alıp, türkmöndör
dep atalıp kaldı. Anan alar menen islam dinin kabıl albagandardın aralarında açık
duşmandaşuu baştaldı.Alardın /türk/ katarına çıgış menen tündüktün ortosunda
jaşagan köp sanduu el – hirgizder da kiret. Kimaktar alardın tündügündö turat...»
(toluk karasañız: KR UİAnın kol jazma fondusu. İnv. №5176. №10 iş). M. Aufi
boyunça: «türktör köptögön uruu je bölükçölördön turgan – uluu el jana alardın üybülösünün köptügünö sanak jetpeyt. Bir bölügü çöldö, ekinçileri talaada turuşat,
ıñgayluu orundarda jaygaşkandarı dagı bar. Alardın içinen eñ köp tobun 12 uruudan
turgan guzdar tüzöt, kee birleri oguzdar, ekinçileri uygurlar dep atalat» (steppearch.konvent.ru/books/markvart1-00.shtml). Demek, Balıkoozdun sanjırası uygurlar menen
toguz oguzdardın bölünö elek uçurun aytıp jatat. M. Kaşkarinin emgeginde (1072–
1077) oguzdar öz aldınça bölünüp, 22 uruudan turat.

Ürgönç – 1991-j. azırkı Kunyaurgenç korugunda (Taşauzdan 105 çakırım alıs, tündük-batışta. Azırkı
türkmön tilinde Köneürgönç dep atalat) Kırk molla degen döbödö kazuu jürüp, b. z. ç. V-II kılımga
tieşelüü karapa idişter tabılgan. Uşundan baştap Ürgönç şaarının negizgi borboru uşul jer dep
eseptele baştadı. V. V. Bartold Bayırkı Han tarıhındagı «Yuegan», je «Yuetszyan» degen ieroglifke
salıştırgan (kara: Bartold V. V. Soç., T. III. M., 1965, 545-b.). İş jüzündö arabdardın ekspantsiyasına
çeyin Ürgönç jönündö nakta kabar bir gana Kesariyalık Prokopiydin (VI-k.) «Yustiniandın soguş
tarıhınan» degen 8 tomduu kitebinde keziget (kara: Velikaya step v antiçnıh i vizantiyskih
istoçnikah. 497-b.). Türkolog N. İ. Veselovskiy «Ündöşüp turganına karaganda Gorgonu Ürgönç
(Urgendj) dep karoogo bolot. Anın üstünö K. E. Zahau (venalık arabist – T. E.) Urgendj degen sözdögü
ayakı ndj kiyinki türk tilinin formasındagı koşumça ekenin (mis., aylardın atalışındagı besak +
ndj = besakendj, jimda + ndj = jimdanedj, j. b.) belgilegen» deyt. Birok, Persiyanın çek arasına
jakın turgan şaar ekenine ança işenbey, «Ürgönç anday bolmok emes, birok vizantiyalık jazuuçulardan
mından artık taktıktı kütüügö bolboyt, antkeni alar eftalitter jönündö başkalardan ugup jazışkan,
oşonduktan Ürgönç şaarının jaygaşkan jerin jañılıp kalışı mümkün» dep esepteyt (kara:
Veselovskiy N. Oçerk istoriko-geografiçeskih svedeniy o Hivinskom hanstve ot drevneyşih vremen do
nastoyaşçego. SPb, 1877, 11-b.). Gorgo menen Ürkördün ortosunda tıbıştık uykaştık bar ekenin tanuuga
bolboyt. Türktördün çıgışın karışkırga baylanıştırgan ulamıştar da ötö köp (kara: Biçurin N. Ya.
Atalgan emgek, T.1, 224–226-b.). 712-j. Ürgönçtü arabdar basıp alat, uşundan baştap al «Djurdjaniya»
dep atala baştagan.
Uguzdu sen buzduñ dep, Barakandın tukumun – tukum kurut kılam dep,
Kazak, kırgız, mañgıttı – mınça nege kuuduñ dep,
Sart uraandap çakırıp,
Kıpçaktardın Tookesin1 – baarın kılgan sensiñ dep,
Erteginin er Şooruk, koşun jıygan emespi.
Samarkanddı boşotup, kaytıp algan emespi2.
Tooke handı öltürüp, öçün algan emespi.
Sagın, Taşı hanıbız – Külmöskan menen Koçkordu3,
Kabatı menen öltürüp, Otordu algan emespi.
Sagınkan hanga boluşup,
Ürgönçtün hanı – Tayça han koşun jıygan emespi.
Jol çubay kep ugup, Sagın, Taşı ekööbü,
Kırgız, mañgıt, kazagı – Otordu aldı dep ugup.
Sagın handın tuuganı, Ürgönçtün hanı – Tayça han,
Baarın kılgan sensiñ dep,
Külmöskandın eleti – kıpçaktı çapkan emespi.
Katuusunan taş kalıp, jumşagınan kül kalıp,
Tayça handın kaarınan – keñ Kaşkardı aralap, kıpçak kaçkan emespi,
Kıpçaktı çaap, Tayça han – Otor kelgen emespi.
Sagın hanga koşulup – jon körsötüp nogoygo, kır körsötkön emespi.
Adölötkan çoçunup – bagınıp bergen emespi.
Ortosunan kek ketip – Kutu menen Kununu ortosuna koyuşup,
Adölötkan, Tayça han – Sagın hanga baş iyip,
Kalıñ kara el bolup – bata kılgan emespi.
Otorkandın döölötü – üç handıkka bölünüp1, tınçtık bolgon emespi,

Kıpçaktardın hanı, keede Booke, keede Tooke dep, almaştıra bergen.
Salıştırıp körüñüz; «Abu-l-Abbas takka oturgandın üçünçü jılında (je 752–53jıldarı – T. E.) arab jana başkalarga sokku berip korgongon Şureyk ibn Şeyh alFihrinin 30 000 kişisi menen payda boluşuna baylanıştuu Buharanın abalı oordop,
başalamandık baştaldı. Alar Abu Muslimdin suroo-joopsuz kan tögüp, tınımsız
kişi öltürüşün ayıptaşkan. Abu-Muslim alarga bet kelip... çabıştı, Şureyk ibn
Şeyhti öltürüp, Buhara menen Sogdanı ekinçi jolu alat dagı, duşman kelse özdörünö
çep kerek dep, Samarkanddın dubalın kayra kuruunu buyurdu (Al-Mutahhara ibn Tahir
al-Makdisi «Kitab bad al-halk v at-tarih». Hrestomatiya po drevney i srednevekovoy
istorii Kırgızstana. Sost. T. Djumanaliev. B., 2007. T. 1. 381-b.).
Koçkor han Otor handın tukumu. Balasagın handın tuşunda Otor şaarı anın kol
aldında kalgan. Al tuuraluu 2-bölümdö kenen maalımat berilet. Negizgi okuyalar Otor
şaarının aylanasında jürgöndüktön M. Kaşkaride eskerilgen Koçñar-Başı (V.
Minorskiy «Koçingarbaşi» dep tuuraraak okugan) şaarın azırkı Çımkent şaarının
çıgışı (Otrar şaarınan ança alıs emes) – Boroldoy toosunun batış betindegi
Koçkor-Ata mazarı dep eseptöögö bolot. Al oşol Koçkor handın atınan kalışı
mümkün. Antkeni, al şaar kişinin atınan kalgan degen añız azırkı küngö çeyin
aytılat (kara: Madeni mura: Kazaktın tarıh aytuu, saktoo dastürü jana anı
jañırtuu joldoru. Koçkorata konferentsiyasının materialdarı (2005-j. 26–27-may).
A., 2005. 7-b.). Munu kiyinki (XVIII k. 50-jıldarındagı) kırgızdar da jakşı bilip
(kara: Valihanov Ç. Ç. Sobr. Soç.. v 5 tomah. A., 1961. T. 1. 375–76-b.), bul jerdi ıyık
dep sanaşkan. Azırkı küngö çeyin ıyık mazar bolup eseptelet. Tyan-Şandagı Koçkor
ş. kaldıgı XI–XII k. tieşelüü ekeni eske alınışı kerek. Kara: Bernştam A. N.
İzbrannıe trudı po arheologii i istorii kırgızov i Kırgızstana. B., 1998. T. 2. S. 57,
304.
Otor hanı-Sagın han –Ürgönç hanı-Tayça han,
Adölöt hanga Sarayçuk – çıbık kırkıp üçööbü, bütüm kılgan emespi,
Oşentip köp ubak, islam dini kirgençe – tınçtık bolgon emespi,
Samarkandı talaşıp – araptar menen salışıp,
Beleke handay hanıbız – mayıp bolgon emespi,
Otor şaarın tarttırıp – araptarga aldırtıp,
Kultiken han2 eleti – araptardın zarpınan,
Kara janga küç kelip –kazak-kırgız koşulup,
Altay too menen naymanga – kaçıp, köçkön emespi,
Kultiken han joldo ölüp – anın uulu Kahaskan,
Kazak-kırgız eletke – başçı bolgon emespi,
Kahastaşıp uraandap – naymanga barıp koşulup,
Jatıp kalgan emespi.
Kazak-kırgız eleti, Kahas handı han kılıp, kahas deşip uraandap 3,

Sanjıraçı Adölöt, Tayça, Balasagındın üç handıkka bölünüşün ayak jagında
kenenireek beret.
Bul jerde söz Kultegin jönündö jürüp jatışı mümkün (kara: Zakirov S. Kırgız
sanjırası. B., 1996. 372-b.; Soltonoev B. Atalgan emgek. T.1. 43–44-b.).
Kıtay hronikalarında 8-kılımdan kırgızdı «hagas», «hyagas» degen atoolor kezdeşe
baştayt. Mahmud Kaşgarinin sözdügün köbü kırgız tiline tieşelüü (kara: Sultanaliev
İ. Mahmud Kaşgarinin «Divan lugat it türkü» jana azırkı kırgız tili. B., 2011).
Oşonduktan kırgızdardın Altay menen kandayça baylanışkanın lingvistikalık jana
arheologiyalık izildöölörgö salıştıruu arkıluu karoo zarıl. Mis., «...Kırgız-altay
tilderinde birdey kezikken başka, mayda okşoştuktarga toktolboy, leksika
tarmagındagı bir faktıga köñül buralı. Antkeni, kırgız-altay tilinde leksika,
fonetika jana morfologiyadagı okşoştuktardan tışkarı kırgızdın tagay, adigine
uruuları koldonup, birok içkilikterde kezikpegen özünçö söz tobu bar. Alar mına:
«sonun», «belen», «kaalga», «unaa», «kereez», «arga», j. b. Emi, birinçiden, bul sözdör
moñgol tiline kirgen bardık tilde (anın içinde jazuu tilinde da) keziget; ekinçiden,
kırgızdın jogoruda körsötülgön uruularınan başka azırkı altay, tuva, keede hakas
tilinde da jolugup, birok bular menen uyalaş başka elde koldonulbayt. Bul emne
degendik? Mınday sözdördün jalpı ortoaziyalıktarda jana batış türk tilinde
jolukpay, moñgol tilinde gana kezigip, kırgızdar menen altaylıktar anı moñgol
tildüü elden kabıl alışı tögüngö çıkpay turgan dalil bolup eseptelet. Anda, alar anı
kaçan, kaysı jerde kabıl algan degen jüyölüü suroo tuulat. Kırgızdar anı Orto
Aziyanı moñgoldor karatıp algan mezgilde kabıl aldı deşke negiz jok, emne üçün
degende, al sözdördü (jok degende kee birin) kazak, özbek, uygur, tajik, türkmön je
başka elder da kabıl alışı kerek bolçu. Moñgoldor alardı da basıp algan.
Oşonduktan adigine jana tagay uruuları atalgan sözdördü kırgızdar altaylıktar
menen alardan murda aralaşıp, sayan-altay böksö toolorunda jürüp kabıl algan degen
tıyanak çıgat. Al emi mınday sözdör içkilikterdin dialektisine kirbey kalışı –
içkilikter al tuugandarınan ötö oolakta kalganın, je kırgız eli moñgol tilin sözün
kabıl alıp jürgön mezgilde alardın alıskı tüştük-batış çeginde kalışkanın
dalildeyt. Bul faktılar başka faktılar menen da tüz baylanışıp turat. Fonetika,
morfologiya jana bayırkı katmardagı sözdüktün negizgi fondusuna kabıl alınıp
kalgan jalpı kırgız-altay tilindegi okşoştuktar altaylıktardın ata-babaları oşol
mezgilde kırgız elinin etnikalık uyutkusun tüzgön bayırkı kırgızdardın etnikalık
toptoru (saruu, döölös, munduz, teit, kesek [atalgan uruulardı avtor jañılış
koşup koygon türü bar –T. E.], bugu, sayak, bagış) menen bayırtadan beri jana uzak
ubakıt boyu çoguu turuşkanının jıyıntıgı bolup sanalat. Kırgız elinin kalıptanuu
tarıhına eñ akırkılardan, b. a. kırgız eli menen uzak ubakıt boyu baylanışkan
akırkı etnikalık top altaylıktar boldu, birok alardın kırgızdarga siñip ketüü
protsessi ayagına toluk çıkpay, altaylıktar bolgonu kırgızdardın etnografiyalık
turpatına jana tildik belgilerine gana açık taasir tiygizdi (sızgan biz).
Kebetesi, kırgızdardın içkilikke karagan bölüktörü (teit, kesek j. b.) kırgızdar
özünün uluu derjavasın tüzgön mezgilde alıskı tüştük-batışta, b. a. Ak-Suu, Turpan
çende turup kalıp, kara-kıtaylardın, je moñgoldordun sokkusunan ulam kırgız elinin
negizgi bölügünön bölündü bolup kalışsa kerek» (kara: Yunusaliev B. M. K voprosu o
formirovanii obşçenarodnogo kirgizskogo yazıka.//Trudı İYaL AN Kirg. SSR, 1956, vıp.
VI).
Moñgol çabuulunan 3 kılım murun, je 930–33-j. jazılgan İstahrinin emgeginde
«...Türkstandı alsak, anda toguzguz, hırhız, kimak, guz, jana hazladjdardın tili bir
ele til – bir tilden taragan» (kara: Materialı po istorii kırgızov i Kırgızstana. B.,
2003. T.1. 30-b.). Marvazi (XI–XII k.); türktördün talaası Maverannahr jana Horezm
jeri menen çekteşkenin jana kırgız, kimak, guz (buga toguz-guz, uygurlardı koşot),
karluk, peçeneg (badjanak), kıpçak (hifdjak) hazar, madyarlardı türktör ekenin
eskertip; «Kırgızdar köp sanduu bolup,kimaktar alardın tündügündö jaşayt» dep
belgileyt (kara: KR UİA KJF, İnv. 5176, № 10 iş; İnv. №116 (319). Mınday abalga A.
N. Bernştam da köñül burgan: «...Kallaur tarabınan Talastın baş jagınan bayırkı
türktördün runikalık şrifti menen jazılgan tört taş tabılgan. Bul mürzö üstündögü
taş menen andagı epitafiyalardın tüzülüşünün paleografiyası anık kırgızdardıkı, al
bizge eniseylik beyit taştarı arkıluu taanış jana bizge belgilüü orhon
runikalarınan keskin ayırmalanıp turat. Talas öröönündögü Kırgız Ala-Toosuna aşa
turgan bir kapçıgayınan tabılgan jıgaç tayakçalar menen jazılgan jazuulardın da
uşunday ele paleografiyalık özgöçölüktörü bar. Akırında, bularga kırgızdardın
paleografiyasına münözdüü Bahtı aylına (Kazakstan) jakın jerden tabılgan kıtay
küzgüsün da koşuuga bolot. Körsötülgön faktılar VIII-X kılımdarda Tyanşanda
kırgızdar salıştırmaluu köp sanduu ekenin (sızgan biz) jana bul alardın Enisey
menen Borborduk Aziyanın gana emes, Tündük Kırgızstanda jürüp jatkan tarıhıy
protsessterge da katışıp turuşkanın dalildeyt» dep, birok, ayagında «...tyanşandık
kırgızdar jergiliktüü uruulardın massasına siñip ketkendikten (köp sanduu bolso
başka uruularga kantip siñip ketet? – T. E.), öz aldınça jogorku deñgeeldegi sayasiy
küçkö ee bolo algan emes. Oşonduktan musulman avtorloru tyanşandık kırgızdardın
uruularına ança maani berbeyt. Anın üstünö alarga Eniseyde jaşagan kırgızdardın
negizgi massası belgilüü bolgon» degen jıyıntık çıgarat (kara: Bernştam A. N.
İzbrannıe trudı po arheologii i istorii kırgızov i Kırgızstana. B., 1998. T. 2. S.
214–217).
Emi, başka, öz aldınça dalilderge tayangan Petrov K. İ. (öz pikirinen teskeri
jıyıntık çıgarın baamdabay) evropalıktar menen kıtaylıktardı misal kılıp, taş
doorundagı adamdardın azırkı urpagı fiziologiyalık jaktan alardan ança ayırmalana
elektigin, birok azırkı Kırgızstandın territoriyasında jaşagan eldin
fiziologiyalık tüzülüşü bolgonu bir neçe kılım murun keskin özgörüügö duuşar
bolgonun körsötüp, «kırgızdardın tışkı kebetesi b. z. I miñ jıldıgında Eniseyİrtış suularının aralıgında kalıptangan. Sebebi, kırgızdar kazaktarga
salıştırmaluu tüştük altaylık uruularga jakın, antkeni, kazaktarga karaganda
kırgızdarda, kırgızdarga karaganda altaylıktarda moñgol rasasına tiyiştüü
elementter köbüröök saktalgan» degen tıyanak çıgarıp (toluk karasañız: Petrov K.İ.
Oçerki proishojdeniya kirgizskogo naroda. Fr., 1963), dagı köptögön antropologiyalık,
tildik, etnikalık, etnografiyalık j. b. faktılarga tayanıp, al kırgızdardın negizgi
mekeni Enisey-İrtıştın aralıgı bolgon degen köz karaştı jaktayt. Birok Petrov
keltirgen bul masele boyunça – jogorudagı j. b. faktılar arkıluu teskerisinçe
kırgızdın algaçkı mekeni Orto Aziya bolgonun körsötöt. Tömöndö Balıkooz «...islamga
Kutıypaga1 bagınbay – naymandarga bagınıp, kahas bolgon emespi.
İslamga kirbey köp ubak, oşol jakka barışıp – turup kalgan emespi.
Kazak-kırgız konuşu – 7 suu menen Sır boyu, boşop kalgan emespi.
Al konuşka kelişip, mında turgan uguzdar –konup algan emespi,
Kıtay, kıpçak, katagan –nogoy, mañgıt, jediger, jaylap algan emespi,
Kiçi-kiçi handıkka –bölünüp kalgan emespi,
İslam dini talaşıp, kıtay menen kalmakka –soguş açkan emespi,
Altaydagı kırgızdan köçüp kelgen Nogoy han menen Şıgay han,
Karabalta, Aksuuga ordo salgan emespi.
kirbey köp ubak, oşol jakka barışıp – turup kalgan emespi» deyt. «Manas» eposunda
aytılganday Altayga ketişi menen berki tuugandarınan ayırmalanıp, keskin
özgörüügö duuşar bolgondugun körüügö bolot (koşumça karañız: Karaev O. K. K voprosu
o peredvijenii kirgizov na Tyan-Şan i assimilyatsii mestnıh plemen v XIII–XV vekah
//Sovetskaya etnografiya. 1966. № 4). B. a. Petrov sunuş kılgan mınday ilimiy
jıyıntık arkıluu kırgızdar murun oguz uruularınan eç ayırması bolboy
(antropologiya, fiziologiya, lingvistika, ölük kömüü sıyaktuu j. b. kaada-saltı), Altayga
ketkenden kiyin rasalık, j. b. salt jagınan özgörüülörgö uçuraşı mümkün ekeni eske
alınışı kerek. Azırkı kezdegi arheologiyalık tabılgalardı salıştıruuda da,
başkaça, Balıkoozdun sanjırasın bekemdegen tüşünük jaralat. Je: «13–15-k.
kurgandardan tabılgan at-jabdık elementteri, ayrım kiyim türlörü, ayaldardın
koozduk buyumdarı 19–20-kılımdarga çeyin kelip jetet.Algaç izildöö uçurunda ar
bir tabılgan estelik moñgol tildüü kalk menen baylanışı barday tuyuldu. Körsö,
Borborduk Aziyanın çıgış aymaktarında, atap aytkanda, Zabaykale, Moñgoliya
aymaktarında uşul sıyaktuu estelikterdi izildegen okumuştuulardın pikiri arkıluu
çektelip karalıp jatkan eken.Birok Teñir-Toodogu andan murdakı 6–10-k-darga
taandık türk estelikterinde uşul ritualdık sööktün koyuluşu türk kalktarına
münözdüü ekenin arheologiyalık dalil körgözüp turat. Kiyin bul salt çıgış
türktörünün jerine kelgen moñgol tildüü kalkka taragan. Oşonduktan türk-moñgol
kalktarının madaniyatın izildöödö, uşul sıyaktuu tabılgalardı taldoodo moñgol
imperiyası ornogongo çeyinki madaniyattardı tak izildöö talap kılınat. Moñgol
imperiyası negizdelgenge çeyin, imperiyası küçöp turgan uçurda çarbalık-madaniy tibi
okşoş türk-moñgol kalktarının ortosunda madaniy alaka küç algan. Dagı bir misal.
Moñgoliyada mezgili tak anıktalgan, runikalık jazuu menen koştolgon estelik bar
(İhe-Ashet). Anda mandaş urunup oturgan türk jookerinin eki tarabında biyik baş
kiyimdüü eki ayal tartılgan. Baş kiyim Borborduk Aziya köçmöndörünün baş kiyimine
jakın. Oşol ele uçurda baş kiyimdin aldı tarabı kırgızdardın keptakıyasına
tüspöldöş.Mına uşunday baş kiyim, koy söögünün koyuluşu sıyaktuu misaldardı
taldabay turup, bir etnostun saltı, belgisi katarı karoo tuura emes bolorun izildöö
körgözüp oturat. Oşogo karabastan Borborduk Aziyadan Çıgış Evropaga çeyinki
aymakta joto jilik kezdeşken, ayaldardın biyik baş kiyimi (bokka) kezdeşken
estelikter birde moñgoldorgo, birde kıpçaktarga tieşelüü dep atalıp kele jatat»
(kara: Tabaldiev K. Enisey Isık-Kölgö kuyat, je Enisey kırgızdarı menen Teñir-Too
kırgızdarının tegi bir ekendigi arheologiyalık izildöölördün negizinde. //Ala-Too.
№1 2009). Demek, kırgızdar Altayga sürülgöndön kiyin Yunusaliev belgilegendey tili,
Petrov körsötköndöy antropologiyalık tüspölü, K. Tabaldiev eskertkendey ölük koyuu
saltı keskin özgörüügö duuşar bolgonun tüşünöbüz.
Kuteyba (Kutayba) ben Muslim al-Bahili, Abu Hafs – 705–715-jıldardagı
Horasandın namestnigi. 709-j. Buharanı alıp, 711-j. Hamdjerddin padışasın
öltürüp, Horezm hanı menen tınçtık kelişimin tüzöt. 715-j. omeyaddardın halifi
Sulayman ben Abdalmalikke karşı çıgıp, mayda uruulardın kelişpestiginin
natıyjasında öltürülgön (kara: İstoriya at-Tabari. Taş., 1987).
İçkilik kırgızkan (?) eken, han Şırdaktın katını,
Boz jorgonu1 minip alıp – Nogoy menen Şıgayga kaçıp kelgen emespi,
Nogoy handay Adılkan – jön jayın surap katından,
Han Şırdaktın jazıgı jok ekenin bilgen soñ – ülgü bolup kalsın dep,
Öltürgön eken katındı – Nogoykanday hanıbız.
Nogoy kandı bir ubak kıtay, kalmak koşulup – çaap algan emespi,
Nogoy-Şıgay hanıbız – kaçıp ketken emespi.
Balık ramatılık uşintip aytkanın çoñoyup kalganda, atam Akılbektikine kezek-kezek
kelçü ele, bölüm-bölüm kılıp uktum – uşintip aytçu ele atam... (Eskertüü: mından arı
sanjıraçı 19-kılımdagı Baytik baatırga tieşelüü okuyalarga ötüp ketken – T.E.)
*
«…Menin ıgıma baş iygen joldoştorum. Mına bul oturgan baybiçem. Mına bu
oturgan jalgız, erkekçe bakkan kızım, atı Razı (? Iraazı). Apañ baldardı köp taptı,
birok buyurgan jok. Baarı teñ toktobodu. 40ka kelgende uşul Razını tuudu. Toktoto kör
dep kudayga jalınıp, eger toktoso kudayga raazımın dep şert kılıp, atın Razı
koydum. Mına, Razı çoñoydu. Erkek adam kılgan işti bul da kılıp jür. Kız deçü emes
[elek], kız ekenin jañı bildik apañ ekööbüz. Mına bu Turta. Bul, kempirdin atasının
inisinin baldarı. Özü jaman jigit emes. Jaramduu jigit, 40ka jakındap, baldarı
dele bar. Ayalı da jaman kişi emes. Jakşı kişi. Özünün akılı da bar ele. Özü baatır,
joldoştukka turumduu, kişiçiligi bar, oyçon (? oyçul) neme ele. Kuday urup, napsi[si]
buzulup, 3-4 ay boldu Razını ber dep, özümdün jeenim dep, kempirdin inilerin juuçu
saldı. Razının kız ekenin anan bildik. Ayla kança, adam ölüp ketpeyt eken, çıdayt
eken. Emne kaalasa oşonu berem dep. Meyli oyuna emne kelse, salık kelse salsın, oşonu
berem dep. Anan men berbeymin dep joop kayırdım. Aga, Turta kolunan emne jamandık
kelse, ayabay turgan kılıgın bildirdi. Emi men Razını berbey koysom da koluman kelet
ele. Razı özü dele Turta menen salışuuga jarayt ele. Kuuragan kuu namıs meni Turtaga
baş iydirdi. Mına bu eki çal dele, 19 uruuluu koñurattın 2 jaşı dele, kuday alsın

Bul jerde Balıkooz (balkim Alımbek, je jazıp algan Turgunbek) jañılıp jatat.
Şırdakbek «XVII-k. kıpçak urugunan bolup, Üçükö, Tülkü, Jañıl mırza, han Tookeler
menen zamandaş, alar menen birge keñeşip iş kılışkandıktarı anık. Şırdak
Narındın tüştük-batış tarabında Çolok-Kayıñ degen jerde turgan eken. Korgonunun
dümürü azır dagı turat» deyt izildööçü I. Abdırahmanov (kara: KR UİA kol jazmalar
fondu. İnv. №116 (319).
*
Jogoruda eskertilgendey Otor handın jomogu uşul jerden (25-bet) baştalat. Kol
jazma menen bir az taanışkan soñ bul jerde Sarıbay kızı Razının (Iraazı) akılı
boyunça amal kılıp kolgo tüşürüp algan Orozdun uluu Otordun añgemeleşip jatkanın
tüşünüügö bolot. Orozdun uruusu kırgız, özü da başında kırgızga han bolgon.
Kırgız sanjırasında koñurattar Adigine-Tagay, alardın ejesi Naalı jana alardın
koñur kula tüstüü atına baylanışkan ulamış arkıluu aytılat (kara: Soltonoev B.
Atalgan emgek. T.1. 90–91-b.). Birok, andan murun bul uruu kıtay hronikalarında
eskerilgen. Anda türktördün (tukyue) tündügündö Byunma, Bila, Yeloçji degen köçmön
el jaşap, kımız içişken jana dayıma kırgızdar menen soguşup turgan. Alardın
mingiç atı negizinen kula (orusça – savrasıy) bolgonduktan, mamleketi da oşol at
menen atalgan (kara: Biçurin N. Ya. Atalgan emgek. T.1. 358-b.). Birok, bul atalış
adegende kıtay tiline, andan kayra orus tiline kanday abalda kotorulganı belgisiz.
Antkeni, Aristov munu «ala» (pegiy) dep okusa (Aristov N. A. Atalgan emgek. 150-b.),
kazakça «koñır», kırgızça «koñur», «küröñ» orus tilinde bir ele «koriçnevıy» bolot.
Kırgızda «koñur», «küröñ» eki başka maani beret. «İlenin batışındagı jerler Dulu
kaganga tiyip, çıgışı Delişi kagandın kolunda kaldı. Uşul uçurdan baştap batış
türktör (tutszyue) eki mamleketke bö lü ndü . Dulu kagan Tszuhe toosunun batışına
tü ndü ktö gü ordo dep atalgan ordo kurdu. Boma, Tszegu (kırgızdar – T. E.) sıyaktuu
kö ptö gö n mamleketter aga baş iydi. «Bo» ieroglifi «çaar, ala» degen maani beret,
Turtanı, oşondon kelgendi köröbüz deşti. Aga men narı oylonup-beri oylonup, eger
kagışıp ketsek mına bu 12 uruuluu tayçıktı1 eerçitip, erenderge2 kire kaçıp ketebi
dep, namısınan ıza bolup. Uruş çıgaraarı anık, andan çoñ soguş boloru anık, bayagı
Sarıbay3 kartayganda 19 uruuluu koñurattı, 12 uruuluu tayçıktı buzdu degen naamga
kalam dep, emne kılarımdı bilbey, Razının özü menen akıldaştım. Razı bir keñeş
oşonduktan «boma» ieroglifi kıtay tilinde «ala (çaar)», taza bir tüstögü emes attın
tüsün tüşündüröt» [Malyavkin, 1989. S. 323. komm. 954]. «Bomalar tszyegulardın
(hyagastar) tündügündö jaşayt.Türktördün çoñ beş uruusu turgan jerden ötsöndön
kiyin bomalarga jetesiñ. Alardın mamleketin sıtszin başkarat, türk menen
bomalardın eç ayırması jok. Attarı (jılkısı) bir tüstö – ala-bula bolgonduktan, eli
dagı oşondoy atalat. Attarı minilet, sütün saap alıp, anı kımız jasoo üçün gana
paydalanışat. Tstszyegular menen tınımsız soguşup turat. Sırtkı türü boyunça
tszyegularga okşogonu menen tilin tüşünüşpöyt (Kyuner, Atalgan emgek. S. 52-53]. E.
Şavanndın emgegine (Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux, 1903) tayangan A. G.
Malyavkin «Ninsya garnizonunan 60 li batışta Helan (Ala) tooloru jaygaşkanın, al
jerde jaşıl je kuuragan (ak) çöptör köp ekenin, oşonduktan tündüktö jaşagan el çaar
attı «helan» («ala») deşkenin, Helan uruularının (familiya) atalışı oşol jerdin
atınan kalganın» tüşündüröt (kara: Malyavkin, 1989. S. 152, komm. 167; S. 323-324,
komm. 954). Ferganadagı Asbara (İsfara) okruguna karagan aymaktın öz «Ala-Toosu»
bolgon (kara: İbn Haukal. Po izdaniyu De Goeje (BGA, II). S. 397-398. //Trudı
Sredneaziatskogo Gosudarstvennogo universiteta im. V. İ. Lenina. Arheologiya Sredney
Azii. IV. Taş., 1957. S. 27). M. Kaşgaridegi «kal aj» («haladj», «kalaç») degen sözdü
tüşündürüp jatıp, E. V. Sevortyandın sözdügündö «arka» jana «at» söz türk tilinde
«alaça», «alaşa» dep atalışın [Sevortyan, 1974. S. 136-137] misal kılgan Yu. Zuev
türktör «ala attı he-la (<hat-lat<*halat~alat~*ala-at» deşkenine baylanıştırat. Birok
türk tilindegi «kal aj» («haladj», «kalaç») degen söz attın öñü-tüsünö eç
baylanışpayt. Orto Aziyada attın tüsünö okşoş at menen bir gana koñurattar
(koñur+at – konrat, konırat, ungirat, hongirat) atalat. Fan Syuanlin, Tan Tsiyasyan
jana Yao Veyyuan sıyaktuu kıtay avtorlorunun tüşündürmösünö tayangan Yu. Zuev 19
uruudan turgan «tüştük hundardın» mamleketi tuuraluu eskeret. Alardın içine
yueçjilerge taandık «tsyantszyuy» (<khiang-gio) uruusu kirgen. Kıtaylık kiyinki
okumuştuular tarabınan «tsyanizyuy» menen «kantszyuydun» bir söz ekeni dalildendi.
«Ata-tegi boyunça Şi («taş») dep atalgan padışalar tak uşul uruudan dayındalgan»
(kara: Zuev Yu. A. Rannie tyurki: oçerki istorii i ideologii. A., 2002. S. 99].
Oguzdardın (ögüz, uguz) bir uruusu. Azırınça bul uruu tuuraluu tak kabarlar jok.
Eren – İren – toponim. Biröö aydaldı İrenge, biröö tüşüp ketti tereñge...
Geografiyalık jaktan İran ölkösün tuyuntat (Manas entsiklopediyası. 372-b.). Murun
Persiya dep atalgan.
Bul jerde söz oguz uruuların biriktirip, alardın başına Orozdun uulu Otordu han
kılganı jatkan okuyalar süröttölüp, aga demilgeçi katarı oguz uruularının içindegi
köp sanduu koñurat uruusunun bilermanı Sarıbay köp jolu eskerilet. Maanisine
karaganda oguz uruuları çaçırandı bolo baştaganda perster küç algan. Sarıbay jana
kırgızdar jönündö mından başka kabar yakut tarıhında da jolugat. Anda: «Eñ kızık
fakt, yakuttardın ulamışına karaganda alardan bir top murun Lenada atalışı
«kırgıs» sıyaktuu malçı el jaşagan. Legenda boyunça kırgıstar jılkısın alıp,
Lenanın ortoñku agımına Omogoy menen Elleyge çeyin köçüp kelgen. Mından tışkarı,
yakuttarda saktalıp kalgan ulamış boyunça alar İrkutsk jaygaşkan jerden üç miñ
çakırım alıs tüştük taraptan kelişken. Kırgız Sarabay-toyon jana anın ayalı, tatar
kızı – Saysar baldarın alıp, mekeninen tündükkö karay jönöşkön. Sarabay-toyon
azırkı İrkutsk turgan jerde ölöt» (İstoriya Yakutskoy ASSR, t.1, M.-L. 1955, 340-341b.).
taptı. Ata, sen Turtaga kolunan kelbey turgan bir salık salsañ bolo dedi. Men Turtaga
tiybeymin ata dedi. Al, ar-namıs kılıp, Sarıbay buzdu dep uyalıp, Turtañız, ras ata,
meni kaalagan jerime sizdi bere koet dep eç ubakta oyloboymun. Turta emne salık salsa
da çıdaymın deptir go. Aga ayla tabış kerek dedi, mına bu Razı. İi aylanayın balam,
aga kanday ayla kerek dedim. Razı, sizge makul kelse aga bir ayla bar dedi. Ayt aylañdı
dedim. Emese Turtaga Orozdun uulu Otordu alıp kelip ber de. Al Otordu de. Könbösö öz
ubalıñ özüñö de. Anan saga Razını bereyin de. Otordu karmap, je aldap alıp kele alat
deysiñbi. Oşentip, ubara bolup jürüp, koet da. Je Otordun koluna tüşüp, birdeme
bolot da dedi. Razının sözün mına oturgan eki çalıma jana 12 uruuluu koñurattın 3-4
jaştarı bar – baş bolup jürgön, baarın oşolorgo ayttım. Mına bularga da tuura
keldi. Bular barıp Turtaga sen emne bolso da çıdaymın dediñ ele, bizdin baatır makul
dedi. Salıgıma çıdasa, men salık salam dedi. Emne salık bolso da çıdaymın
deptir[siñ], anday bolso salgan salıgı Orozdun uulu Otordu karmappı, aldappı alıp
kelip bersin, bala kılıp alayın. Könbösö öz ubalı özünö, aytor alıp kelip berse,
kızımdı berem dedi. Oşogo makul boldu (? bolsun) deşiptir. Jok, al işke jarabay
turgan bolsoñ, koluñdan emne kelse oşonu kıl deşiptir. Biz saga Razını berbeybiz dep
açık aytışıptır, Turtaga. Turta emne kıların bilbey oturup, al özünün akıldaşa
turgan kişileri menen keñeşip, men alıp kelip berem deptir, öjör iyt (it ). Oşentip,
19 uruuluu koñurattın, 12 uruuluu tayçıktın iygi atka mingen jakşıları ubada
kıldık. Bizdin tilegibizdey bolboy, alardın tilegine kuday berip, jolu bolup, mına
balam Otor seni buyruk bolup, ubadama jettim dep, baylap-matap karmap kelip otur
dedi Sarıbay. Emi erteñ, kaçan toy bolot dep, kempirdin inileri kelip kalat. Emi
sözgö-ubadaga jıgıldık. Ayla barbı, berebiz dep aytabız da. Amal kança Otor balam.
Emi özübüzdün sözdön tüşölü. Seni kantip karmaganının baarın uktuk. 7 uruuda 7
baştuu Jeldeñdin aylına bargan ekensiñ. Bul ayar kaapır, seni kapısınan karmaptır.
Buyruk degen oşol balam. Ekööñördün joldo süylöşkönüñördü uktum. Al senden özünün
kılgan işin ayıp [dep] bilip – Turta keçirim suraptır. Sen aga özüñdün oylop jürgön
işiñdin çetin bildiripsiñ. Al saga ubada beriptir. Ubadaga tura turgan neme. Kuday
joluñdu boltursa, a Turta kay işke bolso da jaray turgan jigit degen eken Sarıbay.
Turta seni maktap keliptir, bir sır bergen jok joldo, el maktaganday ele bala eken dep.
Kuda kaalasa Otordu kan kılabız dep, başçılıkka jaray turgan bala eken dep jür» deyt Sarıbay.
Otor menen Turtanın joldogu süylöşkönün, Otordun emne oyunda bar ekenin
bilip, «balam Otor, kuda kaalasa mından arı ömürdü sen üçün sarp kılam» degen eken.
«Emi meyliñ balam, maga bala bol. Jalgız balasıñ. Meyliñ okunamın (ökünömün ) deseñ
da özüñ bil. Jok ökünböymüñ deseñ da özüñ bil. Üyüñö da barıp turarsıñ. Birok
turagıñ meniki bolsun. Jok, bala ökünböymün deseñ özüñ bil. Anda attap-tondop üyüñö
kaytaram» dep, Sarıbay sözün bütürgön eken. «Erteñ menen joop ber, tünü menen
oylongun» degen Sarıbay. «Uşunu menen (? men) köp oylonboy ele, eminesin oyloymun.
Men başçı bolmok oyum bar. Oşentip uguz elin1 çogultup, kan bolup, erendi
Samarkanddan kuup çıgıp, uguz elin boşotup alsam boldu da. Atam Orozdun ordosun
çoñoytup, Otor degen şaar2 koysom deçü emes belem, Toktorgo. Oşol müdööm bolo turgan

Azırkı uçurda oguz uruularına türk, azerbayjan, irandık türktör, kaşkay, karapapah,
şahseven, kızılbaş, sonkor, halaj, horasandıktar, bojnurdin, afşar, kadjar,
türkmön, truhmen, gagauzdar kiret. Kırgızdar bolso altaylık, tuva, yakut, hakas, çuvaş,
Borborduk Aziyanın türktörü j. b-lar menen birge ötmö (promejutoçnıy) uruular bolup
eseptelet (kara: Bizakov S. Vetvi odnogo moguçego dereva. A., 2002).
Demek, bul şaar adegende jön gana Ordo (Orozduku) bolup, Otor anı kiyin
keñeytip, Otor dep ataganın, şaar Sır-Darıyanın jeeginde jaygaşkanın belgilep
jatat. Orto Aziyanın tarıhın izildegen kiyinki okumuştuulardın içinde Ordu
şaarı jönündö birdey köz karaş jok. V. Bartolddun oyu boyunça Balasagun (bul şaar
bolbodubu. Bul jerden bala ökünsöm ele iş bütpödübü. Turta da koldo. Buyrup Arlandı
alsam, Jeldeñ da koldo jana başka kazak, türkmön, katagan, kıtay, jediger, kalça,
kıpçak, kurama, mañgıt1 özülörü ele makul bolup jürüşöt. Atam Orozgo senin balañdı
jönündö kenen tüşündürmö tömöndö berilet) şaarınan ança alıs emes, Çüy suusunun
jeeginde kara-kıtaylardın gurhanı turgan stavka Hosun-ordu (bekem, küçtüü ordo) dep
atalgan şaar bolgon (kara: Bartold V. V. Atalgan emgek. 122-b.). «...Tilekke karşı,
Makdisi (X k. ayagı) menen Mahmud Kaşgari (XI k.) bagıtın da, aralıgın da körsötpöy,
Balasagun şaarının janında (atayın belgiledik) kazılgan añı, dubalı jana
tsitadeli saktalgan Ordo şaarı bar ekenin körsötöt.Munu azırkı Krasnayareçka ş.
kaldıgı menen salıştıruuga bolot. Başka çeçim çıgara albaybız» (kara: Bernştam A.
N. T.2. 48-b.). Anın oyu boyunça X k. ayagında kapısınan ele murunku Sarıg Ordo ş.
aylanıp ketken? Kojemyako P. N. tak faktılar arkıluu kiyin anı jokko çıgargan.
«Gurhandar turgan Çüy öröönündögü stavkanı musulman jazuuçuları Balasagun,
kıtaylıktar Hus-ordo dep atagan» deyt (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek. 314-b.).
Tarıhıy maalımattarda 638-j. «batış uruuları İbi Dulunu han şaylap, al Hilişige
karşı soguş açat, birok andan eç maynap çıkpagandan kiyin bul eköö İle özönün
boyunda tınçtık kelişimin tüzüp, anın batışın Dulu, çıgışın Hilişi alat.
Uşundan tartıp Batış türk uruuları da eki handıkka bölünöt. Dulu-han öz ordosun
Tszihe toosunun batışına köçüröt da, anı tündüktögü ordo dep atap, aga Syaomi menen
Gyegu [Hyagastar] (kırgızdar – T. E.) koşulat» [Biçurin N. Ya. 1998. T. I. S. 292]. De
Gindin emgegine (De Guignes, «Histoire générale des Huns, Turcs, Mogols et autres Tartares
occidentaux») tayangan Aristov N. A. Tszihe [Tsou-ko] toosu Taraz şaarına jakın
jaygaşkanın körsötöt (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek . 221-b.). Al-Makdisi boyunça
Ordu şaarı «Sır-Darıyanın tömökü agımınan» orun algan «kiçireek şaar» (kara:
Materialı po istorii turkmenov i Turkmenstana. M., 1939. S. 185) jana anda
«türkmöndördün padışası» jaşagan (kara: Klyaştornıy S. G., Sultanov T. İ.
Kazahstan: letopis treh tısyaçeletiy. A., 1992. 133-b.). Ordu şaarı karagan okrugdun
başkı şaarı İsfidjab bolgonduktan (kara: Bartold V. V. 1897. S. 35], «türkmöndördün
padışası al şaardın başçısına belek» jiberip turgan. Antkeni, Şaş, İlak, Tus,
Nesa, Abiverd, Taraz, Sutnah başka (aga baş iybegen – T. E.) okrugdar bolup sanalgan
(kara: Materialı po istorii turkmenov i Turkmenstana. M., 1939. S. 202). Demek A. N.
Bernştam körsötköndöy Ordunu azırkı Krasnayareçka ş. kaldıgı menen salıştıruuga
bolboyt, antkeni Ordu şaarında jaşagan «türkmöndördün padışası» Taraz okrugun
attap barıp, İsfidjab «şaarının başçısına belek» jiberişi mümkün emes. V.
Bartold Suyab (azırkı Ak-Beşim) menen Tarazdın ortosunda 15 şaar bolgonun eskertet
(kara: Bartold V. V. 1964. S. 280-281]. Balasagın şaarına baylanıştuu kızıktuu bir
maalımat M. Kaşgaride eskerilet. Anda Şu degen türktördün padışası Balasagınga
jakın jerge şaar kurup jatkanda, A. Makedonskiy askeri menen kele jatkanın ugup,
çalgındap kelüü üçün 40 jookerin Hojend suusuna jiberet. Alar tün kata kelip A.
Makedonskiydin askeri Hojend suusun keçip ötkönün bildirişet (kara: Divan Lugat
at-Turk Mahmuda al-Kaşgari. /Perevod, predislovie i komm. Z.-A. M. Auezovoy. A., 2005.
S. 1051-1052). Demek Balasagun ş. Hojend suusuna jakın jerde bolgon. Azırkı
Tokmokton Hojenddke çeyinki aralık bir jagına 800–850 km. jetip, çalgındap kelüü
üçün uşul aralıkka 40 jookerin jiberüünün eç kanday kajeti bolmok emes.
Murunku oguz uruuları. Balıkooz alardı ak jana kara dep – eki uruuga bölöt. M.
Kaşkari oguzdarga 22 uruunu kirgizip (kara: Çorotegin T. K. Mahmud Kaşgari
(Barskani) jana anın «Divanu lugati t-türk» söz jıynagı (1072 – 1077). B., 1997. 126127-b.), Balıkoozdogu 12 uruunun biröönü da atabayt. Demek, kılım ötkön sayın uruular
özgörüügö uçurap turganın körüügö bolot. Balıkooz kıtay hronikalarında kezdeşken
uruulardın birin dagı körsötpöyt. Al emi, bir kezde ayabaganday küçtüü (oguz menen
kıpçak) uruulardın ar dayım bir-birine karşı turup kelişkenine basım kılgan S. P.
han kılabız dep jürgönü anık. Atamdın ordosun kelip, zıyarat kılıp jürgön uguzdun
aksakaldarı. Men köp oylonboy ele Sarıbayga makul deyin, uşul Sarıbaydı uşintip
kolgo alayın. Bala bolbosom, Sarıbay oñoy menen kolgo tüşpöyt, özü da jandatıp ubada
kılıp otur» dep, Otor uktap kalgan eken.
Erteñ menen Razı kelip oturgan eken. Otor tursa, kızça kiyinip, karasa ayaldan
başkaça eken. Koldon iş ötüp ketti (mından arı bir neçe sözdör sızılgan – T. E.)
…beti kolun juup, çay keldi. Razı çaydı eköö birge içip, Razının türün karap, bir söz
uksam dep oturganın baykap, Otor «Razı, men tündö baatır aytkan sözgö makul boldum,
ataña ayt. Al kişi kelgende aytaar sözüm bar. Al kişinin sözünö boyum eridi. Men
makul. Andan arkısın emne bolso da körö jatarbız dep (deyt) » Otor. Razı erte turup
kelip, «aytaar sözüm mına bu. Atam Turta jönündö bir top söz ayttı mıktap. Al kişi
dele Turtanın sırın bilet, birok Turta mınday – Turta anday dep aytuuga bolboyt da.
Antkeni, jer tar. Saga uşunu aytıp koyoyun dedim. Turta mitaam – ayar, napsisi jaman
kişi, aga işenbe. Al erenderge satılgan kişi. Sırıñdı aytpa», dedi Razı. «Mınabu
üy, men jata turgan üy. Tündö tınç uktasın, çarçap kelgen neme dedim. Mından arı
mende uşunda jatam. Jiydeli Baysındın1 añı köp bolot. 19 uruluu koñurat tamaşaluu
el. Anı aralap, Turtanı baylap-matap, alıp kelgenin köñülüñdön çıgaram» dep, tamaşa
kılıp, külgön eken Razı.
Otor Turtaga işenip kalgan neme ayran bolgon eken jana Razının sözünö tañ
kalgan eken – Turtanı jaktırbaganı kanday dep. Munun artın köröörmün degen eken. Al
Razı atasına Otordun makul bolgonun aytkan eken. Baatır üyünö kiyrip, «kana, makul
bolupsuñ, aytar sözüñ bolso ayt» deptir. Otor, «sizge bala bolmokko makul boldum.
Özüñüz aytkanday, atamdın jalgız balası ekenim ıras. Emi atam çıdabayt. Bul uuruluk
ugulbay koyboyt deysiñbi? Je özü kelipbi, je kişisi kelip kalsa emne bolot» degen.
«Kana (kanday) oyuñ bar» dedi Otor. Sarıbay, «ıras balam. Çıkkanıña kança boldu?»
«Bir ayça boldu» dedi. «Emese, al uşul kezde bülünüp jatkan kezi eken. Atañ Orozdun
özü kelgeni jakşı. Men tündö da ayttım. Emi [da] aytayın. Turtanı seni karmap kelet
degen uktasam tüşümdö jok nerse. Mına nasip bolup, kelip otursuñ. Men tek gana seni
mınça kelgenden kiyin, maga kandan bala bolsun dep bilemin. Köñülüñ kötörülsüñ, Razı
ekööñör tañ-tamaşa kılıp, 19 uruluu koñurattı aralap, köñül açsın dep oturmun. Al
bolboso eliñe ketireer elem. Atañ Oroz kelse, mına balañ. Maga da bala boldu. Ekööbüz
talaşıp jürmöy bolduk. Balañ eerçise alıp ket dep, bir çeti tamaşa kılıp – balam
Otor köñülüñö kelbesin – seni atañ Orozdun koluna tapşıram dep jana Oroz oñoy maga.
Menin kıynala turgan bir başka jerim bar. 7 baştuu Jeldeñ ekööbüz katarbız jana
biribizdin sır-sımbatıbızdı bilebiz. Ekööbüz eç kaçan araz bolgon emespiz, tattuu
bolgon kişibiz. İskipterge2 ekööbüz başçı bolup barıp, uguzdardı eerçitip,
Tolstov oguzdardın etnikalık kuramın analiz jasoodo orto aziyalık oguz uruularının
kuramında kıpçaktar da bolgon degen Raşid ad-Dinge tayanıp, oguzdardın kañlı,
kıpçak, karluk, kalaçtar menen aktivdüü assimilyatsiyalanıp ketkenin körsötöt (kara:
Tolstov S. P. Po sledam drevnehorezmiyskoy tsivilizatsii. M., 1948).
Bul kaysıl jer ekeni ilimiy negizde taktala elek. Köbünçö «Manas», «Alpamış»
sıyaktuu epostordo jolugat. Boljol menen Talas suusunun ayagı, Sır-Darıyanın boyu,
Baysın oyduñdagı Jiydelüü kölü dep tüşünüügö bolot (kara: H. Esbergenov, J.
Hoşniyazov. Etnografiçesie motivı v karakalpakskom folklore. T., 1988. S. 19, 138).
Skif uruularının tegi, taralışı tuuraluu toluk, tak jıyıntıktar çıga elek.
Mınday at menen aziyalık köptögön elder (uruular) belgilüü bolgon. Gerodot: «Bul
ölködö jaşagan birinçi adam Targitay bolgon. Andan Lipoksais, Arpoksais, Kolaksais
üç uul tuulgan. Lipoksaisten ahvat atalgan skif uruuları, Arpoksaisten katiar jana
traspiy, al emi Kolaksaisten paralat uruuları tarayt. Jalpı jonunan alar skolottor
b.a. ak sööktör (tsarskimi) dep atalat. Ellinder bolso alardı skifter deşet.Köçmön
skif uruuları Aziyada turuşkan. Kaçan massagetter küç menen sürüp çıkkanda skifter
masakıttarga1 uruşup, jeñip, köp oljo alıp kelgen kişibiz jana erenderge da ekööbüz
teñ baş iybegen kişibiz. Erenderge Aytak bar, üçööbüz bir bolup soguşup, eren menen
anan ıntımak bolup teñdikke jetkenbiz. Al bolboso erender aldı salık alıp, siler
jak jañıdan baş kötörüp kelatır, aldı salıktan – Oroz, Parman, Tarak, Jolon baş
bolgondon beri dedi. Jeldeñ maga – kelgen konoktu baylap alıp kelgeniñ emne dep –
maga taarınat. Menden jayın ukkandan kiyin al tak Turtanı men da baylap alam dep,
bala (balee) kılat. Oşon üçün senin atañ Orozdun kelgenin kaalaymın jana kasıstutu
(?) kişibiz, üydön bir daam sızganı kerek. Dagı aytar sözüm köp balam, oşol bala
bolgon özüñö. Mınabu Kutunu2 kökürögüñö üç ur balam Otor» degen Sarıbay. Otor,
«sizdi atam Orozdon kem körböymün» dep, [Kutunu] üç urgan eken. Sarıbay, «balam
[seni] Razıdan kem körböyün jana Razı ekööñör ömürüñçö joldoş bolgula» dep üç urgan
eken. Oşonu menen Sarıbay mal soyup, toy kılıp, eldi kaytargan eken jana kempirinin
inileri kelgen «Turtaga [Razını] kaçan beresiz» dep. Sarıbay, «bul iştin ayagı 2 ayga
çeyin bir jagına açılar, oşondon kiyin Oroz menen Jeldeñ kelbey koet deysiñbi,
alardı[n] ıgına jaraşa bolup kaytarıp, anan özüñör menen akıldaşıp, kanday toy
berebiz, anı özüñör bilesiñer» dep kaytargan eken.
Otor emi erteñ menenki Razının sözü jana Sarıbaydın ömürlük bala bol jana
Razı ekööñör ömürlük joldoş bolgula degeni kanday dep, oygo tüşkön eken. Sebebi, aga
Arakstan ötüp, kimmeriyalıktar jaşagan jerge kirip kelişti. Skifterdin kirip
kelişi (b. z. ç. 700-jıldar) jönündögü Gerodottun kabarı akkad darekterinen alıngan.
Massagetterdin kısımına baylanıştuu skifter azırkı Batış Türkstandı kaltırıp,
Kaspiydin tüştük jeegi, andan Araks arkıluu tüştük orus talaaların közdöy jılgan»
(kara: Velikaya step v antiçnıh i vizantiyskih istoçnikah. 42-43, 71-b.); «Skifter
negizinen tündükkö taragan eldin içinen ayabaganday köp el bolup sanalıp, bayırkı
tarıhçılardın kabarı boyunça tündük uyulga jetpese dagı eñ tüptö jaşagan elderge
çeyin jetişken. Gomer alardı kuralı jok, başkalarga karaganda çınçıl galaktofag
dep atasaGerodot jalpı jonunan skif; heroniylik Plutarh işenimsiz türdö kimvr
jana tevtondor deyt. Özülörü bolso ar kimisi öz atalışın öz tilinde aytışat. Al emi
alardın ısımın grek tiline kotorgondordun ar biri alardın tigil, je bul jaşagan
jerine karap ataşat... Alar Tanais suusunun başındagı jerde turuşkan. Kiyin al
jaktan çıgıp, Evropanı jaypap, uluu Meotidanın batış jeeginen orun alışkan. Köp
kılımdar ötköndön kiyin bir uyadan çıkkan sıyaktuu birinçi Skifiyadan başkaları da
çıgıp, ekige bölünüp, biri aziyalık savromattardı kaptap, Kaspiy deñizinin özünö
jetip, murunku atalışın unutup, savromat, massaget, melanhlen, amazondor dep atalıp
kalıştı. Ekinçileri Evropanı közdöy oop, sarmat, germandarga tieşelüü deñiz
jeekterin jaypap ötüp, oşolordun atı menen atalıp kalıştı» (kara: Velikaya step v
antiçnıh i vizantiyskih istoçnikah. 1010-1011-b.). Keede alardı saktar dep da ataşat.
«Bayırkı avtorlordun köptögön, ar kanday, toluk emes, üzündü-üzündü maalımattarı
boyunça saktar dep, bir gana belgilüü uruulardın kuramın emes, köbünçö Aziyanın
talaasında jaşagan köçmön eldi ataşkan» (kara: İstoriya Kirgizskoy SSR. Fr., 1968. T.
1).
Bayırkı grek avtorlorunun kabarına karaganda Kaspiy jana Aral boyunda jaşagan
apait, apasiak, kerkenit, augasiy (avgal, attasi) j.b. uruular tobu. Alardın tegi
tuuraluu tak ilimiy darekter jok. Ayrım okumuştuular «balıkçı», «padışa saktarı»,
«gergester tobu», «çoñ saktar ordosu», kee birleri «uluu getter» deşet. Negizinen
köçmön kalk bolgon. Massagetterdin padışası Tomiris Ahemenidderdin padışası
Kirdi jeñgen (kara: Tolstov S. P. Drevniy Horezm. M.,1948; Oşonuku ele. Po drevnim
deltam Oksa i Yaksarta. M.,1962; O skifskom narode sakah. İstoriçeskaya monografiya
napisannaya k dvadtsatipyatiletnomu yubileyu imperatorskogo russkogo arheologiçeskogo
obşestva. SPb.,1871).
52, 53-tüşündürmönü karañız.
karındaş bol debey jana dagı aytar sözüm bar deyt. Bul añgeme bolmoy boldu. Bayagı
kızdın Arlan kereti (?) tuura kelip jürbösün dep, meyli emne bolso da ubaktısında
körörbüz dep jürö berdi. Al Razı Otordu eerçitip, 19 uruluu koñurattı aralatıp, kuş
saldırıp, saadak tartırıp, Jiyde[lüü] baysındı – kelişken jer eken jana ölgöngö at
çapkan, bayge da köp, bir jatat – bir turat. Razının Sagızkan degen atı bar – Sagızkan
jöndüü kara at eken. Çapsa ele çıgat jana joogo minçü at eken. Andan başka
Sarıbaydın 60 tulparı bar eken. Razı özü atka tapçı, kuu eken. Otor kelgenden kiyin
baarın karmatıp, sayapkerge taptatıp koygon eken. Neçen türlüü jarak-jabdık kıldıra
baştagan eken. Munu atası bilip jürsö da eçteme aytpayt. 19 uruluu koñurattın
jaştarın ügüt kılıp, kamdap, dayarlap jür. «Kapıray, bul emnesi, emne üçün kamdanıp
jür» dep, Otor ar kaysını oylop, bu kalıbı bul Turtaga tiybeyt ko, bu kamınışı özü
da, atası da kuu körünöt. Sözü bir jerden çıgat. Munun artı kanday bolot Razı[nın]
maga tiygeni jürgön köñülü barbı» dep, Otor ar kaysını oylop jüröt da, körörmün
artın, biröö bolor dep toktotot oyun.
10-15 kün ötköndön kiyin Razı el jatıp kalgan kezde keldi. Otor oygoo ele.
«Çırak jagıp, turbaysıñbı Otor, men saga bir sır aytam, emne keñeş beresiñ? Sen
ekööbüz ömürlük joldoş bolboduk bele» dep, söz baştap «menin taykelerim keliptir –
atamdı, seni, meni, apamdı çıkırıp. Senin başıñdı kuttuktaybız dep. Bürsügünü
barmay bolduk. Turta keliptir, meni çakırıptır. Men körüp jürgön Turta emespi,
emnesine iymeneyin [dep], bardım. Seni surayt, aman-esen jatırbı, ar türlüünü aytıp,
senin joldo keletkandagı kılıgıñdı aytıp maktayt. İi, tüzük jigit körünöt dep
koydum. Meni imerip, tamaşa kılıp, erkeletkisi keldi. Men aga sır bergen jokmun,
emine aytsa makul dey berdim. Akır saga barmay boldum go. Sen azır şaşpa. Atamdı[n]
ubadasına jakın kaldı, saga bererine. Özüñ alıp kelgen Otordu bir jañsıl kılıp,
atası kelse koluna berip, ekööbüzdün kamıbızdı kılatko dedim. Oşondo Turta öñü
kubara tüşüp ayttı. Oroz oşo jakı uguzdun barın eerçitip kelet dep uktum jana 7
baştuu Jeldeñ 7 uruunu çogultup, koñurat, tayçıktı çaap – Sarıbaydı, Turtanı
baylap alam dep jatır deyt. Men, Otorun koluna bersek, aga dele bolboy çaap alam dese,
kudaydın salganın köröbüz da. Andan körö erender koluñda dedim. Maga işenip, sırın
ayta saldı. Erenderge[den] keçe keldi kişim. Alar kanday bolso da biz jardam [bere]biz
bir kişisin jiberiptir dedi jana Otordu konokko çakıram, başın kuttuktaym dedi
Turta. Uşunu menen kayttım».
Otor ıntaası menen kulagın salıp oturganın baykap Razı, «Otor, öz sözümdön
baştayın. Men Turtaga tiybeymin. Men seni körböy süygön kişimsiñ. Emi körüp
oturmun. Senin münözüñ, kılıgıñ, joruguñ maga jaktı. Menin sırımdı, jorugumdu
abdan bildiñ. Köp eminesin aytam. Meni ala turgan bolsoñ, saga men tiymey turgan
boldum. Atam Sarıbaydın sözün taanıdıñ, meni karındaş dep aytpay, joldoş bol
ömürlük degenin bildiñ» dep, Otordu karagan. Otor, «Turtanı kantebiz, ubadanı
kantebiz?» dedi. Razı, «Turtaga kamın da, amal menen bolgon jumuş. Men saga tiymey
bolçumun. Maktanganım emes, çınım. Maga ılayık jigit Otorgo deçümün. Emi bul
sözdün jayın uşu bıyıl atañdın ordosuna atam, apam üçööbüz barmay bolçubuz, zıyarat
kılıp. Aga mına, Turta kesebeyt (?), 4 – 5 aydan beri kesir bolup kaldı. Emi atam da
ayttı go. Ar-namıstan uyalıp, 19 uruluu koñurattı, 12 uruluu tayçıktı Sarıbay
buzuptur degen sözdön kısılıp. Razı menen akıldaşayın debedibi. Andagı sözdü özüñ
uktuñ. Emi menin oyum, Otordu aytsak, al Otordu karmap kelip ber degen sözgö bolboytko
dep oylodum. Meni bölök el menen kas kılganı jür dep oyloboybu dedim Turta[nı]. Je
bolboso, al seni karmatat dep oylogon jokmun. Öjör it ele, makul dep, karmap kelip
kalsa, özüm süylöşöm dedim. Mına özüm süylöşüp oturbayımbı. Eger makulmun deseñ,
mından arkı sözdü özüñ menen akıldaşam. Makul bolbosoñ, bölök kıla turgan işim köp
Otor. Anda kanday kılmakçısıñ, men makul bolbosom» dedi Razı. «Uşul atam
aytkanday, senin atañ Jeldeñbi [menenbi] kagışa turgan bolso, atam tik karmaşıp
çıgat. Anda uguz eli büt kolgo tiet. Alar seni alıp ele tınçıy turgan bolso, bizdin
kamdanıp jürgönübüzdü baykap jürsüñgo. Tek Turtanı aldap jürüp, een alıp çıgıp,
atıp öltürömün da, tura berem. Aga tayçık, erender kelip uruşat, jeñsem Jiydeli
baysında tura berem. Jeñilsem 19 uruluu koñurattı eerçitip alıp, 7suu, Altay, Arkaga
ötüp ketem» degen eken Razı.
Otor baatır kızdın kayratına tañ kalgan eken. Otor özünün başında Razını
alam dep jürgönün jana atası Oroz alıp berem dep aytıp jürgönün, Razını Sarıbay
erkekçe kütüp jürgönün aytıp jana Razının özünün erkekçe iş kılıp jürgönün aytıp,
Toktor Kantıkeni (?) alganın aytıp, aga atası Oroz eköö kuttuu bolsun ayta barıp,
Kantikeden Arlan kızdı ukkanın aytıp, Arlan menen anı ubada kılganın aytıp,
kanday bolup süylöşkönün aytıp, al Arlan kızdı körgönün aytıp, Turtanın karmap
alganın, kız menen kumarı kanbay, kolgo tüşüp ketkenin aytıp, emi oylogon işin bul
jerge kelgende, özünün hayran tañ kalıp jürgönün aytıp, Razının özünön bir söz çıgar
dep, kütüp jürgönün aytıp, al sözdü ukkanın aytıp, Otor sözün bütürgön eken.
Razı, «Arlan menen kılgan ubadanı men buzbaymın. Arlan maga joldoş bolot.
Men joogo attanıp ketkende, al üydü, ata-enemi, maldı-jandı, kelgen-ketken eldi,
özübüzdün eldi, baarın orduna keltirip, bagıp, karap turat jana jeti baştuu Jeldeñ
bizdin ıktıyarıbızdagı kişi bolot jana men saga tiysem erendi kuup, Samarkanddı
alıp, uguz elin boşottu degen naam gana kerek» degen eken Razı. Otor makul bolgon eken.
Razı kutu salgan boy tumardı alıp kelip, Otor üç urup, Razı üç urup,
kuçaktaşıp, töşökkö bir jatıp kalgan eken. Erteñ menen Otor, Razı turuşup, çayın
içip bolgondon kiyin, Sarıbay Otordu çıkırtıp «balam, keçe abañdın inileri senin
başıñdı kuttuktaybız dep çıkırıp keliptir. Oşogo erteñ abañ da, Razı da, men da,
törtööbüz teñ barabız dedi. Razı, Kögüçkön Kögalanı alıp kelip, Otor dosuña miñgizip
kör. Erteñ oşonu minip barsın, atın jañırtpaganıbız kelişpes» degen eken Sarıbay.
Razı Kögüçköndü alıp kelgen eken. Eer tokum tokutup, Otordun özünö ılayık
jarak-jabdık, şaymanı menen kamçıga çeyin kiyimi menen, jana zoot–kalkan dayardap
koygon eken. [Anı] kiygizip, Kögüçkön Kögalanı miñgizip Sarıbay, «balam Otor, sen
nasip bolup, kuday buyurup, bir sebep menen maga bala bolduñ. Men seni jañırtamın
dep bergen jokmun. Senin köñülüñ açılsın dep berip oturmun, menin balam bolduñ dep.
Balam, Sagızkan karalanı berbedi debe. Bu, Kögüçkön Kögala Sagızkan eköö bir
aygırdın balası. Kögüçkön bıyıl üç asıy. Sagızkan bıyıl altı asıy jana Razı minip
jürgön at. Bul Kögüçkön andan kem emes. Mingenden kiyin körösüñ jana kuday tilekti
berse balam, baarı seniki1» degen eken. Otor Sarıbaydın uşul aytkan sözünön Razının
aytkanının baarı ras ekenin bilgen eken. Ertesi 19 uruluu koñurattın jakşıları,
baatırları, biyleri, ırçıları, kerneyçi-surnayçıları baarı çogulup, atka minip,
kolomolu-kol bolup jönögön eken – şaan-şököt menen. Bayagı 60 tulpar minilgen baarı
Razının kamdap jürgön jaraktarının ar kimge alıp kelip berip atır. Sarıbay
Köktulpar degen atın minip, jaragın asınıp, joogo tie turgan kişidey öñdönüp,
eerçigen eline bir top kayrat söz aytıp «sak bolgula, uktabagıla» dep, «kanday zaman
bolot, özünün işengen baatırlar köbünçö siler etiyat bolgula, tobuñardı jazbagıla.
Arjagında katagandar Erjanga at çababız dep kabar beriptir. Oşogo barıp kaytabız –
bayagı Sarıbay erenden korkup, kelbey koyuptur debesin. Je tınç kelerbiz, je kagışa

«Kögüçkön kök ala», «Sagızgan karala», «Kök tulpar» degen ataluular «çaar» je «kök»
(«asman») tüs menen baylanışkan. Birok, Pazırıkta (Altay) jürgön arheologiyalık
kazuular «azırkı uçurda bul aymakka keñiri taragan boz, sur, kök (serıy), kara boz
(mışastaya, başkaça aytkanda – şerst zolno-serogo tsveta, inogda s burovatım otlivom,
griva, hvost i nogi çyörnıe, kak u savrasoy – T. E.), buurul (çalaya), ala (pegaya) tüstögü
attardın takır kezdeşpegenin, toru jana aga jakın tüstögü attar isklyuçenie katarı
gana kezdeşe turganın» anıktadı [Vitt V. O. Loşadi Pazırıkskih kurganov.
//Sovetskaya arheologiya. XVI. M.-L., 1952. C. 163-205).
jürgön – kagılışa kelerbiz. Katagan, kıtay, tayçık – baarı erendin janında bolup,
satılgan kişileri köp jana korkup, bagınıp kalgan el» dep, Sarıbay noyon küülönüp
jönögön eken.
Oşonu menen tayçıkka eki konup, bir top kepter boldu. Turta Sarıbayga
ayttırıp «Otordu erendin Noşat1 degen başçısı menin koluma ber dep jatır.
Berbeseñer Sarıbay, Turta senin eliñdi çaap, özüñördü mayıp kalabız dep jatır, buga
kanday joop aytabız?» deyt eken.
Sarıbay, «men tirüü turup, Otordu berbeymin jana munun atası, Jeldeñ, oşol
jakı uguzdun baatırları, jakşıları kol jasap kelatır» deyt. «Alarga emine joop
aytabız? Men Otordu atasının koluna beremin, emne kılat özülörü bilsin, menin
sırım maluşpo (?) anı özüñör bilesiñer» dedi Sarıbay. Al emi aytkanınan kaytpayt
dep, kıtay, katagan, tayçık elderi Turtanı jana katagan, kıtay, tayçıktın, erendik
bolup, bir daar jürgön kişileri koy deşet eken. Sebebi, Turta baş bolup jürgön, oşo
üç uruktun bir daar başçıları erender[ge] baylanışıp, oşol üç uruktun aldı salık
berip, murunku kalıbında salık berip jürüüçü eken. Oşol uruktardan Sır boyundagı
uguzdar menen baylatıp (kiyin jazılgan, mümkün – boylotup) erenderge baş iybey
jürgöndör da bar eken. Erenderdin Noşat, Kudaz-Kustam (?) degen başçıları bar eken.
Turtanın semirip, küç alıp jürgön kişisi oşo Noşat eken. Noşat da Turtanın
aylında eken. Otordu Turta koluña berem dep, ubada kılıp, alıp kelgen eken. Sebebi,
birinçi Sarıbayga işenbeyt. Sarıbay ıgın tapsa Turtaga Razını berbesin bilçü eken.
Başında Turta özünün aldatkanın bilip, Otordu koldon çıgarıp jiberip, emi emine
kıların bilbey, erender menen süylöşüp, ubada kılışıp, Otordu berip, kan bolmokçu
eken, oşol elge jana Otor kelgenden beri Razı Otor menen bir üydö jatat, bir turat.
Kayda barsa bir barat jana aytuuçular Otor menen Razını eç ayırması jok erdikatından, seni aldap jüröt dep da ugat eken.
Turta oşonu menen Razının taykelerinin birinin uşu Razını çıkırıp alıp
süylöşöt. Süylöştü. «Kana, maga kılgan baya künkü ubadañ raspı?» deyt. «Oşol sözüm
ras» deyt Razı. Anday bolso dep ukkan uşaktarın aytat jana atası Sarıbayga, «Otordu
koluma ber, erenderdin koluna bereyin» degende, aga Sarıbay bolboy koygonun aytat.
Emi sen maga tie turgan bolsoñ, Otordu karmap ber dep, erender anı özün[ö] kan kılmay
bolgonun aytat. Razı, «atam ayta beret. Menin birge jürgönüm dele ras, el aytkandan ele
aldap jürmün, seni kan kıla turgan bolso boldu. Sen Noşattı eerçitip, tündün palan
ubaktısında kel. Otor emne aytsam işenet. Talaaga aldap, eerçitip çıgam. Atam mas

Söz samanidderdin ökülü Nuh ibn-Asad jönündö jürüp jatat. Anın atası Asad
kadimki Mamundun öz kolu menen islam dinine kiret. Asaddın baldarı Nuh, Ahmad,
Yahya, İlyas jana Tahirilerdin tukumdarı da Mamun halifke kızmat kılışıp, 819–
820-jıldardan baştap Nuh – Samarkand, Ahmad – Fergana, Yahya – Çaç menen
Ustruşanga namestnik bolup kızmat kılışkan. 839–40-jıldarı Nuh ibn-Asad
İsfidjab (Sayram) şaarının başçısına karşı jürüş jasap, anı bagındırat jana al
şaardı köçmöndördön korgoo üçün bekem dubal soguuga buyruk bergen (kara: Negmatov
N. N. Gosudarstvo Samanidov (Maverannahr i Horasan v IX-X vv.) Duş., 1977. 18-19, 23b.). 224/838–839-j. Nuh ibn Asad Maverannahrdagı Hasan jana Uraşt degen jerlerdi
basıp algan, birok alar tınçtık kelişimin buzgan. Anı menen koşo İsbidjabdı alıp,
jüzüm, egindi korgoo üçün aylandıra dubal sokturgan (kara: İbn al-Asir. Al-kamil fit-tarih («Polnıy svod istorii»). Hrestomatiya po drevney i srednevekovoy istorii
Kırgızstana T. 1. B., 2007). Söz, albette Orto Aziyadagı Çımkent şaarının çıgışında,
Sayram suusunun oñ jeeginde jaygaşkan (arab geograftarı boyunça İsfidjab) Sayram
jönündö bolup jatat (kenenireek karasañız: Pişçulina, Prisırdarinskie goroda i ih
znaçenie v istorii kazahskih hanstv. S. 22-24; Kazahstan v XV – XVII vv. A., 1969;
Bernştam A. N. Atalgan emgek. 285-b.).
kılıp, özü kaytarıp otur» deyt. Anan, «siler karmap, alıp ketkile. Men özüm da siler
menen koşo ketem. Menin kaluuma bolboyt. Anda Otor üçün meni tik muuzdayt” deyt.
Turtanın moynunan kuçaktayt. Turta nietinen oop, janı erip ketip, “makul Noşattı
eerçitip barayın» deyt. Al Razı kelip, Otorgo Turta menen süylöşkönünün baarın
aytat. Otor Sarıbaydın üydön çıkkanda bir işti kıların baykagan, koluna köñüldögü
kişisi tiyse. Turta emes, oşol jakı uguz, ereni menen birigip kelse da, kaçpay
soguşarın tanıgan (?) bolçu. Otor, «atama aytalıbı?» deptir. [Razı] «Atama aytıp
keldim, ras kılıpsıñ dedi. Jür atama barabız, ekööbüzgö akıl körsötöt» deptir. Otor
eköö Sarıbayga kelgen eken. Sarıbay, «Otor sen ber jakta tur. Razı jalgız barıp,
arakka mas kılıp koydum, daroo jürgülö, atam bilip koet de, kööp turgan nemeler kele
beret. Otor sen saadagıñdı alıp, akırın mas bolgon kişi bolup jata ber. Razı, sen
Otordun janına kelgende, Turtanı tim koyup, janagı Noşattı atıp taşta. Otor sen
kıykır, janıña kelgenin. Meyli Turta bolsun, ata ber. Oşo ubakta özüm dayar bolom.
Aytor Turtanı tirüü tüşürüş kerek» degen eken.
Razı Turtaga körsötkön jerine Otordu koyup, özü ubada kılgan jerine bargan
eken. «Bol bat. Atam bilip koet, kur kırgın çıgat. Noşat begim erte, Otor mas bolup
kaldı, es alıp kalat. Eki kişige kaytartıp koydum. Erte alıp, sizdin şaarga barabız,
bolgula Turta begim» dep, moynunan kuçaktap, betinen öptürüp, alıp jönögön eken, kolu
menen Noşat. Turta kelse, eki kişi [menen] Otor jatır üstömönünön. «Al, tüşkülö»
degende, «karma» degende, Otor saadak menen tartıp jiberip, kıykırgan eken. Razı
aldan [kaçan] ubak ele Noşattı atıp taştagan eken1. Turta menen salışıp, oodarışıp
turu, karma degen atasının sözün [ugup] karmap atsa, murun ele atıp taştamak eken
oşentip, Turta[nı]. Razı, bala emespi, jeñ dep turgan kezde Otor Turtanı ırgıta
saygan eken. Sarıbay Otordun ünü çıkkanda, «uguz»2 dep uraandap kelip kalgan eken.

Nuh ibn-Asad 840–41-jıldarı İsfidjab şaarında jergiliktüü kalk tarabınan
öltürülgön (kara: Negmatov N. N. Atalgan emgek). Birok, bul jıldar Otor handın tuşu
boluşu mümkün emes.
Oguzdun tarıhıy adam bolgonunda şek jok. Orto aziyalık uruular uraandı negizinen
soguş uçurunda, kandaydır bir belgilüü, baatır ata-babalarının birinin atın
çakırıp koldongon. Mis., «Türktün jetinçi muununda egiz baldar – Tatar menen
Moñgol törölüp, atası İlli-han alarga Türkstandı bölüp, birinçisine çıgışın,
ekinçisine batışın bergen. Moñgoldun üçünçü uulu – Orto Aziyanı birinçilerden
bolup basıp algan bayırkı kol başçılardın biri Oguz-han – anın atası Kara-han,
anın atası Moñgol. Munu pers tarıhçısı Hondemir da eskertken» (kenenireek kara:
Biçurin N. Ya. Atalgan emgek. 224–231-b.). Tıbışı boyunça «Mode» Moa-Tun degen
maanide. F. Hirt boyunça Mao-Tun kıtay transkriptsiyasında «baatır« degen tüşünük
beret.Gun (hun) uruular birikmesin negizdegen Tumın menen Mode gundardın ak söök
uruularınan çıkkan. Gundardın bul belgilüü uruusu kıtay hronikalarında köp jolu
eskerilet jana al Huyan degen at alıp jürgön. Hu degen birinçi ieroglif bayırkı
mezgilde hio bolup aytılıp, B. Kalgren eskertkendey H – ünsüz tıbış. Biz «usun»
degen termin oşol ele kıtay transkriptsiyasındagı hyusyun formasında jolukkanın, al
mıyzam çenemdüü kusan = kuşanga ötkönün dalildöögö araket jasaganbız.Kızık jeri
K. K. Yudahin bizge ferganalık özbekterde ögüz (bık) hyukyuz dep aytıların eskertti. İş
jüzündö gun uruularının birikmesin negizdegen kişinin atı Mode, atasının atı
Oguz bolgon. Bulardın oydon çıgarılbagan nerse ekenin başka faktılar da dalildeyt.
Batış gun uruularının kabarında «Huyan knyaz» eskerilet. (kara: Bernştam A. N.
Atalgan emgek. 478–480-b.).
Türktön Tütük, andan – Elçe han, andan Bakay han, andan – Küyük han, andan
Alınça han, andan – Tatar, Mogul – eki uul. Moguldan – Kara han, Kara handan Uguz.
Uguz handan 10 uul bolgon. Altoo – uluu katından. 4 uul ekinçi katından. Bütün Aziya,
Kıtay..., Misir, Orustarga çeyin karattı. Kol aldındagılardı musulman kılıp, tek
Noşat menen Turtanın kolu – Noşattı atıp taştagan Razını közdöy – Turta kaçırıp
kalgan eken. Otor kelgenin saadagı menen jaylap, daroo atın mingen eken. Minip,
Razını izdep, ününön bilip, Turtanı ırgıta saygan eken. Sarıbaydın ünün ukkandan
kiyin barı ele kaçıp jürüp bergen eken. Sarıbay, «boldu emi, Turta tirüübü?» degen
eken. «Otor, sen tüşüp baylabasañ, men attan tüşö ala turgan emesmin» dep, Razı,
«menin sanıma nayza tiyip kaldı» degen eken. Otor attan tüşö kalıp, saadagın koluna
alıp, kaçpa dep, karap turgan eken. Ün menen Sarıbay kelip; «aylanayındar,
tirüüsüñörbü?» degen eken. «Tirüübüz, Razıga nayza tiyip kaldı» degen eken Otor.
«Kaerge?» «Sanıma». «Balam duşmandı öltürgöndö kişinin çılıy soo kalganı jakşı
bolboyt, Otor seni (?)». Otor külgön eken, «meni menen betteşken kişi jok» dep. «Al,
jürgülö» dep, kolunun baarı dayın Sarıbay Turtanı baylap alıp jönögön eken. Razıga
attan tüşürüp karasa, sanının etin eşip ketken eken. Balban kız attan jıgılbay,
Turta menen jakalaşıp, oodarışıp turgan oşol eken. Razının jarasına kıtaydın
kırma kızıl darısın kırıp, sürtüp, bekem tañıp, atı üstü jeñilbey, baybiçesinin
jatkan jerine kelip, min atka dep, mindirip alıp jürö bergen eken. Kayındarı biröö
da unçuga algan emes eken. Antkeni Sarıbaydın sırın bilet – eger birdeme dep aytsa,
je bul emne kılganıñ dep aytsa, birin kaltırbay kırıp keterin bilet.
Bu, bayagısı karmap kalıptır, unçukpay jatıp kalgan bir baleenin bolgonun
bilip, al emi Oroz bir ayça bolgon kezde, Otordon eç kabar jok, jürögü toktono albay,
Parmanga kişi jibergen eken, Toktorgo baram dep ketti ele dep. Keçikti, emne üçün
kelbedi dep. Oorup kaldıbı dep, jiberdim ele dep. Kelgen Orozdun kişisi Parmanga
Toktor atasına 7 baştuu Jeldeñdin ayılına ketken dep, bar bolgon sözdü aytat. «Jür
balam, baykuş Oroz çıdabay jatkan turbaybı» dep, balasın eerçitip, özünün kerektüü
kişisin alıp, Orozdun ayılına kelgen eken. Kelip, özünün jönün aytıp, emne kılabız
deşken eken. Arı akıldaşıp, beri akıldaşıp, kazaktan Taraktı1 alıp, mañgıttan
Jolondu alıp, jarak-jabdık menen köp kol bolboso da, ortoço kol menen jürüp kalgan.
Al Jeldeñ köçüp kelip konup, kızının jayın kempirinen suraptır, keçe kelgen bala
Orozdun balası eken, mıktı bala deçü ele. Alda jakpaptırbı, suraçı degen eken. Kızı,
«Orozdun balası ekeni anık eken, atı Otor eken. Al ketip kaldı. Üyümö barıp, atama
akıldaşıp, kişi jibertem dep ketti. Men makul boldum» deptir Arlan kız. Kelip,
kempiri[ne] aytkan; «ata balam, beker kılıptır, al balanı ubara kılbay, uşul jerden
çoñ toy kılıp, Orozdu çakırtıp albayt belem» degen eken.
Arlan kız juurkan-töşök kötörüp barıp karasa, Otor jok. Narı çurkap, beri
çurkap karasa, ıñ degen dayın jok. Küzdün baş kezi mezgili eken. Arlan kız kolunan
aldırgan börüdöy bolup, emne kıların bilbey, tüşündö körüp, aşık bolgon emesi
çanıp, taştap ketkenin bilbey, bir ıza bolup ıylap, atama aytpay kuday ursaçı dep,
emi kantem dep üşkürüp, erteñ menen baykaarmın dep, üyünö kelip, bir narı, bir beri
kaygırıp jatıp, tañ atarı menen bayagı taştın tübünö kelse, jerdin baarı kişinin
izi, uypalanıp jatkan çöp. Meni taştap ketmek emes ele, bir balee kişi kolduu bolgon
eken, bir eregişken kişi alıp ketken eken, öltürbösö boldu. Koy, munu atama aytayın
dep, çurkap kelip, bolgon işti apasına aytkan. Apası Jeldeñdi oygotup, bolgon iştin
baarın aytkan eken. Jeldeñ tura kalıp; «kuu bala aytpay, bizdi biröödün jalgız
balasının doosuna kaltırgan eken» dep, çurkap kelip karasa, bir top kişi alıp
ketkenin baykap, atın aldırıp minip, baldarına kabar berip, özü kıraakı menen iz
çalıp, tüşkö çeyin jañılbay kelip, andan mal basıp izden adaşıp, üyünö kaytıp
turbastan ömür sürdü. Oşonduktan «Tek turbas ata» degen atka kondu (kara: Sıdıkov O.
Kırgız sanjırası. Fr. 1990).

...Maykıdan Baktiyar, andan – uysun, andan Aksakal (abak), Jansakal (tarak), Aksakal. Taraktan Jalayır.
Aksakaldan Karaça biy (Bayzak Kojabek uulu Albani. Tarihi tanim. A., 1994. 94-b.). Uluu jüz kazaktarı
Arslan biydin eñ uluu uulu Bayçorodon. Bayçoronun eki uulu bolgon. Uysun, Uysul degen. Uysundan Abak
tuulgan. Uysuldan Tarak tuulat. Taraktan jalayır, şergeli kazaktarı tarayt (kara: M. Kıpçakov.
«Kırgız atındagı kitep» (Az kitab kırgız name) KR UİA İnv. № 139. 88 – 89-b.).
kelip, eki jakka öz baldarın çaptırıp, izdetip, Doron degen eñ kiçüü uulun «Aytakka –
türükmenge1 çeyin barıp kayt. Kuday bilet, Amu darıyaga çeyin izdep kel. Eren jakka
alıp ketpese boldu. Jayın ayt» dep, «Orozgo bolgon iştin özübüzdün eki jakka
izdetip, ubara bolup jatkanıbızdı bildir. Aldagı jalgız balası[nan] çıdap jatkan
emestir» dep, bir uulun çaptırdı. Jeldeñdin balası joldon jolugup, maanisin Orozgo
aytıp, ayılga jürüñüzdör, bir kabar bolup kalgandır dep, koldu alıp jönögön eken.
Jeti baştuu Jeldeñdin ayılına kelip, Jeldeñ kılmıştuu kişidey bolup, Orozgo iş
kılıp, özünün ayıptuu ekenin aytıp, kanday bolso da Otordu izdep taap, kimdin koluna
tüşsö da oşonu menen biri kalgança karmaşarın aytıp, jooptuu ekenin bildirdi. Emi
eki jakka jibergen kişilerin aytıp, jata bergile degen. Oşonu menen Oroz şaşpagan
adam eken, «kuday kaalasa eç kimge jazıgım jok ele, balam aman bolor, bir jerde
bagılıp jatkandır. Jeldeñdin kılıp jatkan işinin ayagın kütölü» degen
joldoştoruna. Joldoştoru da, oşol özüñkü makul, artın körörbüz, sabır kıluu kerek
deşken, konok bolup jata berişken.
Eki jakka jibergen kişileri kabar jok dep, kele bergen. Akırında Dooron
kelip, kabarın aytıp kelgen. «Aytakka bardım, Aytak ugup alıp, emine [bolup
jatkanın] bilbey oturgan eken. Menden jayın ukkandan kiyin, bir bala[nı] Jeldeñdin
ayılınan karmap kelip, Turta Sarıbayga berip, kızı Razını Sarıbay bermey
boluptur. Sarıbayga barambı, je silerge kabar jiberembi dep otur elem. Al bala
kimdin balası, Jeldeñdin öz baldarıbı, je başkabı dep, bileyin dep otur elem. Oy
Sarıbay, oñbogon kanday iş menen oylop kıldı eken dep, meni kayta-kayta jönöttü. Bar
ataña. Orozgo kabar bersin. Kamınıp kele bersin. Kabar bergendir. Katagandar
Erjandın aşına barabız dep, uşunu aytıp, Aytak, Turta erenderge işengen akmak, kız
alam dep da, biröönün jalgız balasın karmap kelgenin karaçı. Başına al balee bolorun
bilbeyt akmak. Sarıbay tirüü jandın kuusu. Kılgan işin karaçı, özünö joldoş taap
almak üçün. Sarıbaydın sırın men abdan bilemin, al erenderge satılbayt. Munun
ayagınan bir çoñ iş çıgat. Sarıbay uşu kündö ele kıların baştap koygondur, men
bilgen Sarıbay bolso. Sen kayt. Men Sarıbayga jaşıruun barıp, sırın bileyin dedi»
dep, «Aytak» dep, Dooron uşul sözdü aytıp kelgen eken.
Emi Oroz, Jeldeñ, Parman, Jolon, Tarak akıldaşıp, Jeldeñ, «kol jıynap
barıp, Turtanı baylap alam» degen. Aga Oroz, «Aytak emneni biler eken, oşogo jaraşa
bololu jana bala aman bolso boldu. Köp kol albasak da, kamsız barbaylı. Bizdin uşu
kişibiz jetet. Tört uruktun öñçöy – kele bakan baatırları jana çatagı jok bere salsa
çataktın emne keregi bar, uguz elin büldürüp. Men Jayıktı jakşı körörümdü
bilesiñer. Köp kol alıp barsak koñurat, tayçık, katagan, kıtay çoçup ketip, biz menen
ölgönçö karmaşat, erenderge koşulup alıp. Başıbız jañı kutulayın degende, erendi
dagı kaç (küç ) aldırıp, dagı bukara bolup kalıp jürböylü» degen eken. Parman kudası
Ayttın (? Aytaktın) Sarıbayga işengenin aytıp jana «Sarıbay erenge satılbayt
degen sözünö Aytaktın işenemin. Aytak bilbey aytçu emes ele jana Sarıbaydı maktaçu
ele. Sarıbaydın koluna el büt tiyse, emne iştese da jaray turgan kişi. Keçe
iskipterge Jeldeñ üçööbüz barganda, başçılıktı oşol Sarıbay kılgan. Özü sabırluu
baatır jana abdan uruştun adisin bilgen kuu, akılı köp kişi jana uşu jürgön
baarıbızdan önörü artık. Men oşol kudamdın sözünö karap, Orozdun akılın tuura
köröm» degen Parman. Jeldeñ, «Aytaktın oşol aytkanı ras. Sarıbay maktaganınday ele
kişi, özü kıla beret işti, kişige ayttırbayt. Oşol jakka barganda bilbegen jolu da
jok eken, jana eline aytsa da uga beret, jana özünün mezgegen işinen kaytpayt,
çıdamduu. Oylop iş kılat. Sen koluma tiyseñ, uşu jakı uguzdun jarımı koluma
tiyse, erendi bir ele kündö kubar elem deçü ele. Amançılık bolso, iştin bir kırdaalı
kelse, baştabay koyboymun deçü ele. Samarkanddı bir boşotsok bolor ele dep, arman
kılçu ele Sarıbay. Men Turtanı baylap alam degen maanisi, Turta menin aylıma kelip,

Türkmön
Orozdun balasın baylap alıp ketiş, Oroz menen joo kılıp, je Turta menen ortodo bir
iş ötsö eken. Uşunu ıza bolup, kolum jetken 7 uruunu jıynap Sarıbay, Turtadan
kelgendi köröyün dedim ele. Meyli ereni menen baarı bir körüşöyün dedim ele. Emi
silerge makul bolbodu. Kana, ılayıktuu koldu alıp, tınçtık bolso arjagındagı
Erjandın aşına çoguu barıp kaytalı» dep, Jeldeñ uşunu aytkan. Makul boluşup,
uguzdun bir kişisi 100 kişige tatıy turgan kele bakan baatırları jana [el] başkargan
başçıları, öñçöy savögöy sañlaktarı (?), ırçı, kerneyçi, surnayçı[ları] uguzdun
soguş uraanın salıp jönöşkön eken. Al Aytak bildirbey barıp, jansız kişi
jiberip, Sarıbay menen süylöşkön, tündö barıp. Sarıbay bolgon iştin baarın aytıp,
kızın Turtaga berbey turganın aytıp, kızın Otorgo berip, oşol uguz koluna eren
menen karmaşıp, Samarkanddı boşotup alıp, Otordu kan kılıp, bir özünçö mamleket
bolup, Orozdun Ordosun ortoluk kılıp1, Sarıbay, «Samarkanddan beri karay, erenge
jakın, oşol Sırdın boyun kan tura turgan kalaa kılıp jana Orozdun ordosun el bara
turgan Meke sıyaktuu turak kılsak»2 dep, «antpesek köçmöndüü elibiz oşondon ar kaysı

Eskertüü: «Orozdun ordosun ortoluk kılıp, özünçö mamleket bolup», Otor handın
tuşu jazılgan depterler ordunda jok (78-betten 125-betke çeyin). Birok, aralarında
aytılgan kee bir sözdördön ulam Otor handın tuşunda küçtüü handık tüzülgön dep
tüşünüügö bolot. «VII-k. orto çenindegi türktördün Fergananı basıp alışı menen anı
türktöştürüü baştalgan. Talas öröönündögü, demek Çatkaldagı «borborlorgo» tayangan
türktör Jeti-Suuga da, Taşkentke da, Ferganaga da üstömdük kıluuga jetişken. Bul
aymaktın baarı muruntan ele köçmöndör menen çekteşip turgan. Kıtaylıktar
Fergananı usundardın jeri ekenin jana jer iştetüü menen koşo jılkı, koy
östüröörün beker belgileşken emes. Şaş dagı oşondoy ele buferdik ölkö bolgon.
Fergana, Jeti-Suunun batışı jana Taşkenttin jaşıl talaalarına tayangan türktör
Talas menen Çatkal öröönü arkıluu Orto Aziyanın jer iştetüügö jaragan jerlerine
katuu kısım körsötüp – kölökö sımal Fergana arkıluu Usruşan jana Toharstandı,
Taşkent oazisi arkıluu Sogdiyanı, Talastın etegi Arıs, Çüy (iş jüzündö SırDarıyanın ortoñku agımı) arkıluu Horezmdi «üstüdön» közömöldöp turgan» (kara:
Bernştam A. N. Atalgan emgek. 111-b.).
Başkaça aytkanda kırgızdar j. b. atalgan uruular, anın içinde Orozdun ordosu (Otor
şaarı) da Sır darıyanın jeeginde turgan. Köptögön okumuştuular karahanidderdin
dooruna çeyin kırgızdardın Sır-Darıya emes, Tündük Tyan-Şanda turganına da makul
boluşpayt. Buga negizinen kıtay hronikalarındagı kırgızdardın dinlinder menen
aralaşıp ketişi tuuraluu maalımat (kara: Biçurin. T. 1. 358-b.) sebep bolgon. Birok, b.
z. III-k. redaktsiyalangan Üç dinastiyanın hronikasında («San go çji», 30-glava)
«...Tszyankundun (Kırgız) eeligi syundun (hun) hanı (şanyuy) turgan Ansişuy
suusundagı ordodon alıs, tüştügündögü Çeşıdan 5 miñ li alıs... Kee biröölör bul
dinlinderdi syunndardın tündügündö turgan dinlinder dep oyloşot, birok
Usundun batışında turuşkan tündük dinlinder alardın başka tukumu boluşu
mümkün (atayı belgiledik). Bulardan tışkarı syunndardın tündügündö Hunyuy,
Kyueşe, Dinlin, Gegun (Kırgız), Sinli degen ölkölör bar» (kara: Materialı po
istorii kırgızov i Kırgızstana. B., 2003. S. 15.). Demek, dinlinder hundardın
tündügündö jana usundardın batışında da turgan (kara: Pyankov İ. V. Junı i di,
arimaspı i amazonki //Zapiski vost. otdeleniya Rossiyskogo arheologiçeskogo obşçestva.
SPb, 2006a. T. II (XXVII). S. 215-238; Oşonuku ele. Zapadnıe dinlinı – pervıy
tyurkoyazıçnıy narod na territorii Kazahstana, //Aralo-Kaspiyskiy region v istorii i
kulture Evrazii. Aktobe, 2006. Ç. II. S. 13-17; Oşonuku ele. Problema dinlinov.
//Voprosı arheologii Kazahstana. Vıp. 3. A., 2011. S. 411–418; Kyuner N. V. Atalgan
emgek. S. 281. «Syagesı (kırgız) – bul bayırkı Tszyangun (bul ieroglif da kırgızga
tieşelüü ekeni anıktalgan – T. E.) mamleketi. Anın ordu İunun (azırkı Hami)
batışına, Yantsinin (azırkı Karaşaar) tündügünö, Ak-Toonun (Bayşan, Boşan – Ala-
turuktuu jerge meken kılbasak, bu kalıp menen el bolup baş koşo albaybız.
Samarkanddı jalgız kütüp turuu kıyın» degen Sarıbay Aytakka. «Uşuga makul de,
ölümdö joldoş bolgon kişi emes belek, alıs jerlerge barıp, bir naam kalsın» degen
eken. Aytak unçukpay makul bolgon eken. Sarıbay söz baştap, «Otor, Razı eköö[ñ]
tamaşa kılıp, oynop, 19 uruluu koñurattı aralap jür, balasın, men bala okundum (?),
anı köñülünö albasın. Orozdun balasın kan kılam jana Jeldeñ da köñülünö albasın,
menin kızım tiymey bolgon küyöösün Sarıbay karmatıp alıp, kızın beriptir degen
mayda sözdü köñülünö albay turgan bolup. Jeldeñ özü dele anday işti oyloboy turgan
kişi, men körgön Jeldeñ bolso. Otordu Jeldeñdin kızın al dep aytam jana menin
kızım at[ın] çıgarganı jürgön baatır kız. Al dagı Jeldeñdin kızın alsa jok debeyt.
Men kızımdı uşu Orozdun uulu Otorgo başınan berem dep jürgön oyum bar bolçu.
Turta akmak Otordu karmap kel dep aytsam ele makul debedibi. Köpkön al akmak eren
menen birgeleşip alıp, al akmak meni korkkonunan berem dep ayttı dep oylop jür.
Sarıbay emne oy menen aytkanın al it bilgen jok. Emi bilip jür dep ugam, Sarıbay
meni aldagan eken dep jana Turtanı men Otordu karmap alıp kelip ber deem (degenim )
al makul dep aytpayt dep oylogon emesmin. Makul dep barsa, Otor aga karmata koet dep
oylogon emesmin. Eger karmap kelse el maktayt [turgan] bolso, özümö jaksa Razını
berip, özümö joldoş kılıp alam dedim jana kara baskan Turta kara basıp, Jeldeñdin
ayılınan karmap kelgenin karaçı, bir oñbogon akmak da. Emi Sakeñdin Otor kolgo
tiygenden kiyin jana kuldu (?) uguzka beybaş bolorun bilbegen Turtaga kantip kız
bersin, Sarıbay emi katagan, kıtay, tayçık bolboso baarı uguz koluma tiydi [dep]
aytmak. Jeldeñ ekööñörgö aytkan sözdün ordu kelbedibi, emi kuda kaalasa erendi kuup,
Samarkanddı boşotuş kerek. Aytak uşunu bekem karma, je emne deysiñ»? degen eken
Sarıbay. Aytak, «tınç jatkan eldi büldürüp, özünö duşman taap, erendin tilin alıp,
büldürüp oturganın karaçı. Biröönün balasın kalıñga karmap kelip, oşol senin
kızıñdı tınçtık menen alam degenin karaçı, kelesoo Turtanı. Al emi men [maga]
Jeldeñdin Doroon degen balası keliptir. Aga ayttım, Orozko kabar bersin, jetiştüü
kol menen kelsin, Erjandın aşına baram dep. Köp baatırlık sözdü aytpay,
Sarıbaydın koluna barıptır. Men siler kelgiçe jaşınıp barıp, bilip turayın
dedim. Mına uşul iş üçün kelip oturmun. Emi senin oylogon işiñ[din] ordu kele
turgan boldu. Men makulmun. Biröödün çetine (betine ?) kamçı tiybey, joldoş bolobu.
Ekööbüzdöy kündö eren menen salışpay, alısta tınç jatkan nemeler özü koşulmay
boldu. Çek arada jatıp, kança azap körüp jüröbüz» degen Aytak. «Al kızdardın jayın
özüm bütürömün. Jeldeñdin sırın özüñ bilesiñ, kıyık kişi emes ekenin, anı oyloboy
ele koy. Kıla turgan işiñden kalba. Men joldoşmun jana Turta saga işenbey erendi
baştap alıp, koluna tiygen katagan, kıtay, tayçıktı eerçitip alıp bir işti baştaarı
anık, Erjandın aşında» degen eken Aytak.
Sarıbay, «azır ele eren menen sözüm bir dep maktanıptır Razıga. Razı azır
munabu Otordu atasına tapşırgandan kiyin berem dep jatırgo dep, aldap aytıptır.
Sır boyundagı uguzdar jana 7 uruu uguzdarı Jeldeñ, Oroz baş bolup kelatır dep uktum,
dep aytıptır Turta Razıga. Al da bildirbey kamdanıp jatsa kerek. Maga işenbeyt,
azır Razıga işenip tur. Razı aytıptır Turtaga. Balasın berse emnesi bar, aga bolboy
Too ?) janına (kaptalına) tuura kelet» (kara: Kyuner N. V. Atalgan emgek. S. 281.).
Eskertüü; N. Kyuner bul okuyalardı X-k. Sun dinastiyasının «Obozrenie Tanskoy
istorii» degen Van Gonun emgeginen kotorgon, birok anda kırgızdar jönündögü
jogorudagı maalımat jok. Birok, N. Aristov moñgol çapkınına çeyin ele Tyan-Şanda
kırgızdarn jaşap kelgenine bekem işengen (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek. S. 219–
20).
tiyse, kudaydın salganın körörbüz, je kuday aga berer, je bizge berer deptir Razıga.
Turta Jeldeñ menin ayılımdan baylap ketken nemelerdi Sarıbay, Turta eköönü teñ
baylap alam dep aytıp atat uktum deptir. Emi men öz işimdi kıla berem, jaydı özüñ
bilesiñ» dep, Kutunu köküröktörünö üç urup, Aytaktı tündö Sarıbay kaytargan eken.
Bul Aytakka jolukkanın Otorgo, Razıga aytkan emes eken. Otorgo, oşolorgo işenip iş
kılarının çekesin aytkan eken Sarıbay. «Senin atañ Oroz jana Jeldeñ oşol jakı
uguzdu jasak kılıp, alıp kelatır dep uktum» dep aytkan. Al Oroz 7 baştuu Jeldeñ
baldarı menen Parman, Toktor, Tarak, Jolon kolu menen neçe kün jürüp, Aytaktın
aylına kelgen eken, türükmender kele turgan konokko. Aytaktan uguşkan çak bolup,
dayın boluşup turgan eken. Anan tosup çıgıp, bölüp konduruşup, üydü bir tigişken.
Kütüşüp, 1, 2, 3 kün jatışıp, tıñdanıp 19 uruluu koñurattı közdöy jönöşkön.
Sarıbayga kabar berişken eken.
Sarıbay Turtanı baylap alıp, Noşattı öltürüp, üyünö kelgen kezi eken. Özü
kanday köpçülük bolso da dayıma kamdanıp, bar işinin bar çak okat (? ookat) ar türlüü
meyman kütö turgan saramjalın dayın[dap] oturçu eken. Sarıbaydın jana – 19 uruluu
koñurat – kızı Razının emne aytsa makul bolup turuşçu. Meymandar aylına kelip
jatıp kalgan eken. Sarıbay eñ çoñ aksakaldarın bir üygö kiyirgen. Sarıbay özü kelip
uçuraşıp, amandık aytışıp, Jeldeñ menen tamaşalaşıp, kartaybapsıñ dep,
başkalarına körüşpögöndügün aytıp, Oroz menen bir jolu körüşkön eken. Jeldeñ
özünö jaraşa söz aytıp, Sarıbay eköö kaljıñdaşıp turgan. Oşonu menen töşöktörün
saldırıp, koş aytıp çıgıp ketken. Aytaktı çakırıp, ekööbüz bir jatalı dep,
başkaları Sarıbayga baa berişip: «beren ekengo» deşip, «anık Sarıbay degendey ele
bar eken» deşip, «kapıray, bizdin çoguubuz üçün eşteme aytbayt ko» deşip, ar kimisi
ar kaysını Sarıbaydın aylında tre (?) etip, ün jok, mañk-mañk etken döböttördün
ürgön ünü gana bar, oşonço kalıñ kişi kelip konso da, eç bir kañıldagan dobuş jok
jana 19 uruluu koñurattın üy jasalgası, kiyimderi, adeptüülügü, sınıktıgı (?
sılıktıgı) özülörünön aşık ekenin moyundarına alıp jatışkan. Sarıbay Aytakka
bolgon iştin baarın aytıp, Aytak özü süylöşüp ketkenden kiyin özünö toodoy kayrat
bütüp, baştan-ayak baarın aytıp, Noşattı öltürüp, Turtanı tirüü baylap alganın
aytıp, Razının jaradar bolup jatkanın aytıp, Otordu, Razını erteñ joluguşturarın
aytıp, öz sözün emne boldu degen eken Sarıbay.
Aytak, «ümütüm senden uşul ele, men bul kelgen aksakaldardın baarın bayagı
seni menen ubada kılgan işke köndürdüm. Otordu, Razını, Arlandı baş koşturuuga
makul boluştu jana Otordu kan kıluuga da makul boluştu. Oroz ayttı, Otordu kan
boluş tuuraluu [adegende] men kelinderdi alayın, [anan] bir çoñ toy bereyin. Bütün
uguzdu çakıramın. Anan oşondo [kan] kılarsıñar jana Otor jaman-jakşını emi jañı
kördü. San (?) Erjandın aşında jana bütün uguzdu köröt jana erender tınç bolot
deysiñbi, Otor oşondoy jerde bir körünsün. Turta karap jatat deysiñbi? Aytak, senin
sözüñö karaganda Sarıbay [da] tınç jatat deysiñbi dedi Oroz. İşten süylöşö bergile
dep, Oroz jana tayçık bar, kıtay bar, jediger bar, kalça bar, katagan bar – alar emne
deyt Erender. Bir kuday berse, bir sıyra salgılaşıp alıp, anan kan kılgıla. Otor da
ısık-suuktu, jakşı-jamandı körüp, bışıp alsın. Menin silerge aytar sözüm uşul
dedi Oroz dep», Aytak aytkan eken. Sarıbay, «tabılgan söz» degen. «Oroz oşondoy
kıtmır oyçon kişi eken go» degen Sarıbay. Ertesinde turuşup, Sarıbay tarap kongon
eldi çogultup turup, sözdü başınan, bolgon iştin ayagına çeyin, iynesinen jibine
çeyin kaltırbay, tügöl kelgen konoktorgo aytıp, «mına, Jeldeñ seni bülükkö salgan
ayıptuu Turtañ dep, aldırıp kelgen Turtanı jana Orozgo, jalgız balamdı karmatıp,
Sarıbaydı[n] kordugu ay. Seni, senden kelgendi köröm dep açuulanıp, kuldu (küldü ?)
uguzka işim ak dep, çaap alam dep, je bolboso bara körörmün dep, kelgendirsiñ, mına
balañ» degen eken Sarıbay.
Al, el körgönü da, körbögönü da, Otordu köröbüz dep, kanday Otor boldu eken
deşip, tañ kalıp karap turgan. Irçıları kamdanıp, al, Razı atka mingenge darının
sebebinen jarap kalgan. Eköö aldında, soguş kiyim kiyip, çoroloru artında, Kögüçkön
Kögalanı Otor minip, Sagızkan Karalanı Razı minip kelişken. Şaan-şököt menen
elge salam berip, tartip menen birden körüşüp, Toktorgo, «payda (? kayda bolso birge)
jürçü elek, sen jalgız bar dep, saga jolukpay, seni koşo ala ketpegenime armanduumun.
Joldo jürgöndö jalgızdıktın azabın köp tarttım» dep, moynunan Toktordu kuçaktap
kalgan eken Otor. Toktor «oşo maga jolukpaganıñ jakşı bolgon eken, men koşulsam
mınday bolot bele? Mına senin joruguñ üçün bütkül uguz çogulup otur. Özüñ da bütün
maalim bolup aldıñ. Uguzdun beşiktegi balası da bildi, erenge büt ugulduñ» dep, dosun
kuçaktap, birinen-biri ajıraşpay koygon eken, el ajıratkan eken.
Turgan el Otor menen Razının eköönün kelbeti birine biri jaraşıp, eç
ayırması jok ekenin jana eköönün baatırlıgına kayratı birdey kelgenine tañ
kalışkan eken. İslam dini arap, eran madaniyatı, adabiyatı koşo kirip, munun ırı bar
eken. Kele-kele dini başka bolgondon kiyin jogolup, Mansuk (?) bolup kalgan. Anın
jayın islam dinin, arap, eren [jayın] jazganda tüşünüktüü bolor. Al turgan elge Oroz,
Jeldeñ, Parman, Tarak, Jolon, Aytak özülörünün oyundagı sözdörün aytıp kubanışıp,
«Turtanı emne kılabız?» deşken. Köpçülügü munu Jeldeñ menen Otor, Sarıbay bilsin
deşken.
Oşondo Otor aksakaldarga, «makul bolso[ñor] Turtanı boşotkondu makul köröm.
Turta da köptön çıga koet deysiñbi? Bir çetin maktık (?) joldo kelatkanda kerek kişi
ekenin bildim ele jana ekööbüz ubada kılıştık ele. Bul işin eç kimden körör jönü
jok, öz[ü] kılgan işin» degen Otor. Oşonu menen aksakaldar, çeçender, berender,
kıraandar, noyon baatırlar Turtaga bir top kep aytıp, meyli özüñ bil, erenge barsañ
meyli, bizde tursañ bayagı özübüzdün Turtasıñ deşken. Oşentip koe bergen eken.
Turta, «öz ayıbım özümdö. Men Otorgo kılgan ubadamdan kaytpaymın. Men uguz
eline ayıptuu bolgonumdu jañı bildim. Emi uguz elinen çıkpaymın. Erenge
barbaymın» dep, Turta eldi karagan. Katagan, kıtay, jediger, kalça, tayçık – bulardın
baş adamdarı da kelgen Turtanı surap. Anan Turta Kutunu kökürögünö üç urup bata
kılışıp, jaraşıp, bütün uguz Erjandın [aşın] közdöy, katagandı karap jönöşkön
eken.
Menin atam Alımbek aytçu ele, «murunku atalardan ukçu elem, Sarıbaydın
Otordu alıp, kayındarı – tayçıktı közdöy jönögönü: Oroz, jeti baştuu Jeldeñ bolup,
Parman, Tarak, Jolon 7 uruudan çıgıp, Aytakka – türkmöngö kelip, anan 19 uruuluu
koñuratka kelip, Sarıbay tosup alıp, kütüp, ertesinde Sarıbay söz süylöp, Otor menen
Razının elge kelip amandaşıp, oşondogu körünüşün – eköönün jana süylögüçtör
süylöp, Otor, Turtanı köp makul bolso boşotkula dep aytkan sözün, Turta ayıbım
moynumda dep, Otorgo kılgan ubadada turamın, uguz eline emi şermende bolgoymun dep,
kutunu kökürögünö urup, bata alıp jana kuldu (?) uguz eli bir jıl bolup bir jeñden
kol çıgarıp, Erjandın aşın közdöy jönögönün aytçu eken, murunku ırçılar. Bul
tarıhıy jomoktor-ırlar arap-eren adabiyatına karşı kele turgan bolgondon kiyin, je
kitep bolboy, je ır bolboy, timele jöö jomok bolup, oozdon oozgo kala bergen” deçü ele
jana jogorku atam Alımbek aytkan jerler eñ kızık bolup aytılçu eken, ırları deçü
ele. [Atam] oşondon kalgan ırlar dep, ün salıp, «»Balık aytkanın uktum 10 jaşımda,
atam Akılbektikine keldi, Balık ırdaganı. Kaysını aytayın?» deyt eken. Menin atam
Akılbek, «oy bayke, uguz elin kutkargan Otorkandan bir az baştap koyuñuz» dedi. Balık,
«oy Akılbegim, al [eskiden] kalgan jomok turbaybı. Murunku atalarıbız butparas
turbaybı, bir daar ırdap kelip – koygula, munu aytkan kişi künöökör bolup kalat
turbaybı, andan körö atabız Manastan baştayın dedi ele Balık, oşol esimde bar» deçü
ele atam Alımbek jana kazakka siñip ketken kuşçu – kuşçu içinde sabatar eken, kiyin
köçüp kelgen eken kırgızka – Janış akın, [oşol] aytçu eken ança-munçalap jana tübü
saruu eken, eki közü sokur akın Çöjö akın, kırgızka körömün dep kelgen eken. Al dagı
kazakka siñgen eken. Baytikke kelip ölöñ aytıp, saruuga Talaska barıp kaytkan eken.
Oşo kişi da aytçu eken deçü ele menin atam Alımbek jana munu keçe çıgatay (?
çagatay) ülüşündö (? ulusunan) çıkkan Abıl-Kazının jazmasınan kördüm1» deer ele
atam Alımbek. Munu kiyinki Ata-Meken soguşta kaza bolup ketti, menin Jamalbek
degen balama okup jürgöndö aytçu ele, «balam, okup jürösüñ, uşunu jazıp kitep kıl,
boştonçuluk zamanga, kanday sözgö bolso da» deçü ele. Oşondo Balık ramatılık
baştaganda da momintip baştaçu ele. Birine-birin ulaştırıp oturup Manaska alıp
baruuçu ele. Oşondo oyumda kalganı dep aytuuçu ele.
Atam Alımbek, «Joo erender, joonu jeñip kuugandar, algır kuştay kıraandar,
Uguzdan çıkkan berender, kol baştagan noyondor,
Al berendin jayın aytayın,
Samarkandı kutkarıp, Otor şaarın2 salgandar,
Uguz elin kutkargan3, Otorkanday berender,
(Otorkanday berender dep eki aytat eken),
Atası Sarıbaydan ülgü algan, ayaldan çıkkan er eken.
Saadagın kolgo alganda, irmegenin jazbagan,
Paaşasın aldap jaylagan, Turtanı aldap baylagan,
Otorkandın ayımı, Sarıbaydın kızı eken.
Al kıraandın içinde Razıday mergen bar.
Kereygi (keregi ?) elge belgilüü, kılgan işi ülgülüü,
Ayaldardın işmeri, aytkanı kata ketpegen.
Otorkandın ayımı, al kıraandın içinde,
Jeldeñdin kızı Arlan bar.
Sırdın boyun jaylagan, sıdıra bee baylagan,
Üyü sayın bozo bar, çoguluşkan joro bar,
Joro sayın biyi bar, çoko (ortosu ?) salgan ordo4 bar,
Kırgız, kıpçak, kurama, mañgıt [degen] eli bar.
Kırgızdan çıkkan Oroz degen begi bar,
Sırdın boyun güldötkön, ordo salıp türdötkön,
Üydö jatıp tilegen, tilegi kata ketpegen,
Otorkandın atası, batagöyü Oroz bar.
Karañgıda jol tapkan, jolgo kösöm er eken,
Oroz biydin dostusu, al kıraandın içinde,
Kıpçaktardan Parman bar,
Köpölök kuusa bir kuugan, köynök kiyse bir kiygen,
Atır töşöktö jatışkan,
Talaşıp emçek emişken,
atası menen atası (apası ?), tuubay jatıp dos kılgan,
Otorkandın dostusu, al kıraandın içinde Toktor degen noyon bar,
İçkenin şeker-çay kılgan, kiygenin makmal-şay kılgan,
Jiydelüübaysın jaylagan,
19 uruuluu koñurattın köñüldörün jay kılgan,
Masakıt menen iskipke,
Aytak, Jeldeñ üçööbü, attanışkan bir bolup, aytkanınan kaytpagan,
Kayra tartıp kaçpagan, kelbeti juttan (jurttan ) bir başka,
Al kıraan noyon başçısı, Sarıbay degen beren bar.

Çıñgız handın tukumu, Arab Muhammed handın uulu Abul Gazı Bahadur handın (1605–
1665) «Rodoslovnoe drevo tyurkov» degen kol jazmasın aytıp jatat. Balkim 1906-j.
Kazan şaarında çıkkan nuskasın körgön boluşu kerek.
Bul jerde söz Otor (Otrar) şaarı jönündö bolup jatat. Kiyin kenenireek
kayrılabız.
Balkim eftalitterden, je irandık samanidderden kutkarganın aytıp jatat
Ordo, Otor şaarı dep, birdey aytıla beret.
Kündö eren menen salışkan, ıgın abdan alışkan ayarlıgı bar eken.
Sarıbaydın dotusu (? dostusu),
Al kıraandın içinde türkmöndön Aytak attuu noyon bar.
7 uulu bar eken, jetöö teñ er eken,
7 baştuu Jeldeñ deer eken, 7 uruuga ee eken.
Arlan kızdın atası, al kıraandın içinde 7 baştuu Jeldeñ bar.
Jeldeñden tuugan al kıraandın içinde Dooron attuu noyon bar.
Erenderge jeeligip, başınan çoñ iş kılıp, aytkanımdı kılam dep.
Öz işine tutulup, ayıpker bolup uguzka, kılgan işin keçir dep.
Otorkanday adil kan, köpçülükkö kep aytıp, köbüñ bil dep, dep aytıp,
Keçirgile dep aytıp, keçirgen eken Turtanı.
Mıktı joldoş boluptur, Otorkanday berenge.
Al kıraandın içinde Turta degen noyon bar, kazaktardan Tarak bar,
Mañgıttardan Jolon bar, katagandan balan bar, jedigerden tülön bar…
Bulardın atın unutup koyupturmun,
Ana kalça, kıtay, kurama, bulardı aytıp kelip köşütüp»….
*

Al Karça (Karaça ?) biydin adamı Otordo1 turgan Küntuumaga bargan eken.
Kabarga keldim çakırıp. Sarman keliptir juuçu bolup, Balasagındın balası Taşını
eerçitip deptir. Küntuuma, «jakşı boluptur, sen bara ber, biz da uktuk. Bizdin katın
barat. Men erteñ baram. Mında, ordodo jumuşum bar. Oy, katın Maktım, emne üçün
tiybey jür[ösüñ] Koçkorkanga desem, özübüzdün Taşı jeendi taap algan turbaybı.
Agış bala koy (?) kelip jürçü ele. Oşol eköönün ordunda jürüp baş koşturmak
turbaybı. Sen barıp kızmatın kılış. Men erteñ baram. Sen emne üçün erteñ barasıñ?
Senin bir baleeñ bar. Koçkorgo ubadaga baylanıp jürgön» deyt eken, katını Erençe.
Küntuuma katınının sırın bilçü eken. Maktımdı Koçkorkanga tiesiñbi dep süylöşüp
jürgönün ayalı Erençe jaktırbay jürgönü özünö maalım. Oşonu üçün Erençeden
«Koçkordun atasının körü, Taşıga ele beremin. Koçkor da menin sırımdı bilet. Eger
bolboy, maga ber dese, koluñdan kelgendi kıl desem, men Taşını koşup alıp, bütün 10
san Parkandı (? Barak han) koşup alıp, bülük salarımdı [salarmın]» dep katını
Erençeni jönötkön eken.
Özü Koçkorgo baratıp, oy oylogon eken, «kıstalak, Koçkor birge öskön neme ele.
Uşul Otordun kandıgın al bilbeyt, men bilemin, ekööbüz tüpkülüktüü dos elek. Namıs
kılıp Maktımdı çanıp, Taşıga tiygenine ıza bolup, Taşını birdeme kılıp ber dese
emne kılalam. Anan, Taşını karmap bersem, Maktım Koçkorgo tiet deysiñbi?
Ekinçi[den], Karaça ölsö bul işten kaytpayt, kartayganda ıylatıp. Anı bozdotup
maskara bolgonum kanday jana Taşını karmap bersem, bul Koçkor özü öltürö albayt.
Adolot [? Adöölöt] kandan2 ruksat tiybey, eger Adolotkan öltürböy, koe berse, men emne
*

Jogoruda eskertilgendey 78-betten kiyin ele 125-bet, je Otor handın tukumu Taşı
(Kalı biydin uulu), Koçkor hanga tieşelüü uçur menen ulanat. Aytılıp jatkan
maalımattardı salıştırganda Balasagın han Otor (Ordo) şaarın Koçkor hanga
kaltırıp, özü başka jerge şaar saldırıp jatkan. Okuya Taşı barıp Otor şaarın
körüp, anı kayra özünöö aluuga araket kılıp jatkan jer menen baştalat.
Oşol ele şaar.
Adolot (Adöölöt) maanisi boyunça başka tilge kotorulbay turgan at, oşonduktan munu
kıtay hronikasında eskerilgen bir neçe Ado Peylogo salıştıruuga bolot. «...Bul
özöndö (Loşa, Leşa, azırkı Talas – T. E.) İsin uruuları (usun – T. E.) turup,
İsinderdin tutszyuesi (je, usundardın bir butagı) bar. Çjidenin biyliginen kiyin
(756–758) tutsişiler (türgöştör) bıtırandı boluştu. Sarı jana karalardın
tukumdarının baarı özülörün han kılıştı. Bir-birin çaap baştagandıktan, Kıtay
köp jolu kiyligişip, birok alardı jetkiliktüü türdö jöngö saluuga ubakıt bolgon
bolom? Üçünçü[dön], Karaçanı Adolotkan jakşı köröt. Karaça tak Adolotkanga barsa
emne kılam? Anık tilin alat. Baarın koe turayın. Balasagın kırgız, kazak, mañgıttı
eerçitip alıp kelip, uruş salsa anda kantem? Jolu bolup turgan neme bıyaktan Tayça
kan çıksa, Otordu alıp koyso, men şermende bolbogondo kim bolot? Arbakka çet (?)
bolom. Mümkün Taşı[nı] menin aytkanımday bolup, [kolgo] tüşürüp alsam jakşı.
Kolgo tüşürö albay kalsam menin atım kim bolot, jana Maktımdı eptep köndürüp
beremin dep, uşu küngö çeyin aytıp keldim. Buga emne joop aytamın jana kurç it ele,
tarpa-turpa baş salıp, zındanga salıp, barıp, kolu dayın neme Taşını Sarmansurmanı [menen] öltürüp, Maktımdı oljogo tüşürüp, kiçinekey Kökçönü1 çaap alıp,
ança-mınça eldi kan taloon kılsa kantem?» dep, Küntuuma bir jagına ooy albay, «emne
bolso da Taşını köröyün, sınıma jaksa elden-jurttan kalbayın. Taşı sınıma
jakpasa aga okşogon bala, Maktımga okşogon kız kayda kalbagan. Karaça ıylap kalar.
Koçkor menen dos elem, dostuguna jaragan bolom. Emi Koçkordun türün köröyün» [dep]
oyun bütürgön eken.
Emi Koçkor Maktım çanıp ketkenin ugup, ıza bolup, «Küntuumanı öltürüp,
karpa-kurpa barıp, Karaçanı çaap alıp, Maktımdı oljo kılıp, zorduk kılıp, ayal
kılıp alsambı, Taşını joldoş-jorosu menen kırıp, Adolotkanga kabar bersembi»
dep, «Adolotkan özümdü orundan kaltırıp, tigilerdin baarın boşotup, Balasagından
korkup uruş salıp, Otordu alıp, özümdü jıgıp alıp (? alam) deybi? Kim bilet,
Balasagındın dañkı kıyın ugulup jatır, kanday kılsam» dep, özünün atalarınan
kelatkan ayarı Bayzak kuu degen bar eken, oşonu menen akıldaşayın dep, Bayzaktı
çakırıp alıp, bolgon iştin baarın aytıp, emne kılam degen oyun aytkan eken.
«Maktım üçün aşık bolup, içim küyüp, ölüp baratam Bayzak» degen eken. Birge
öskön keçe ayardı – «Barakan bolgondo, senin atañ menin atam Kökçö menen bolgon eken.
Kan içme Karaçtı öltürgöndö batabız Alookekan senin atalarıñ jaragan eken (?). Emi
amalın taap Maktımdı alıp berbeysiñbi?» degen eken Koçkorkan. Kuu Bayzak, «özüñ
menen birge östüm ele. Mına ekööbüz teñ jigitçilikten ötüp, 40ka çamalap kaldık.
Atıñ çıkpasa jer örttö degen, menin akılıma könsöñ, Maktımdı koluña bir tiygizem»
degen eken kuu Bayzak Koçkorkanga.
Al Koçkorkan, «kanday kılasıñ?» degen eken. Kuu Bayzak, «senin kazır
Küntuumanı öltürüp, barıp çaap alam degeniñ menimçe makul emes. Sarman, Karaça,
Taşını[n], Agıştı[n] kanday baatır ekenin degi ugup jatırbız. Maktım da oñoy emes,
öñçöy baatırlar. Küntuumanı öltürüp, barıp alardı çaap alış oñoy emes, tirüü senin
jok. Tsyanyuandın tuşunda (758–780) Heysilerdin (?) kaganı Ado Peylo (tutszyuelerdin
Kara uruusunun kaganı) kıtaylardın sarayına elçi jiberüügö mümkünçülügü bolso»
(kara: Kyuner N. V. Atalgan emgek, 97-b.), Kara uruusunun hanı Adopeylo Yunın 758-j.
sarayga kabarçı atkargan. Da-li başkargan mezgilde, 766-j., gelolular küç alıp,
konuşun Suyye suusuna köçürüp ketet» (kara: Biçurin N. Ya. Atalgan emgek T.1, 306 – 307b.).
Kiyin jagında Kökçö Otor handın Arlandan tuulgan uulu ekeni aytılat. Kiyin
özünçö şaar saldırsa kerek. Negizinen karaganda orto kılımdagı şaarlardın köbü anı
saldırgan adamdardın atınan atalışı mümkün ekenin esten çıgarbaylı (Talas
aymagındagı şaarlar tuuraluu 63-tüşündürmödö kenenireek maalımat berildi). Kökçö
şaarı jönündö tak maalımat jok, birok Muhammed Haydar Dulatinin «Tarih-i
Raşidi» degen belgilüü emgegindegi (mis., A., 1999, 460-b.) Balhaş kölü murun Kökçö
deñiz (Kukça-Teñgiz) jana azırkıga çeyin Kökçö-Too bolup atalgan toonun atalışı
jön jerden bolboy, bulardın kandaydır bir baylanışı bar boluşu mümkündügün
körsötöt. Birok, Balıkoozdun aytkanı boyunça bul şaar Sır-Darıya emes, andan
alısıraak jerde jaygaşkan. Arab-pers tarıhıy-geografiyalık adabiyattarında orto
kılımda Sır-Darıyaga jakın Sütkent, Sıgnak (M. Kaşkari boyunça bul eköö oguzdardın
şaarı) Kök-Kesene şaarları keziget.
koluña oñoy menen tüşpöyt, je seni öltürüp, jolu bolso Otordu alıp, mındagı nogoydu
kırıp, al tügül Adolotkanga baş salat, atası Karaçtın öçün alam dep. Men ukkan Taşı
bolso, jolu bolbogon kündö da dalayıbızdı kırat. Andan körö Küntuumanı aldap,
Taşını kolgo tüşürüü kerek. Adolotkandı da aldoo kerek, je bolboso al kişi bul
işterdi jaktırbayt. Taşını, Küntuumanı, Agıştı kolgo tüşürüp alsak Balasagın
Adolotkanga barıp, aldına jügünöt» degen kuu Bayzak. «Maktımdı aga çeyin köndürüp
albappızbı?» degen eken kuu Bayzak Koçkorkanga. Al Koçkorkan, «kana, kanday kıluu
kerek?» degen. Kuu Bayzak, «Küntuuma kelgende sır berbe. Küntuumaga tiybegen
Maktımga oyuna ketpesin» dep, «Küntuumanı bizden jakşı bilesiñ. Oşonun közünçö
meni [menen] akıldaşkan bolup, Adolotkanga jiber. Men barıp, Adolotkandı kalp
aytıp, buzup keleyin. Küntuumanı kolgo tüşürüp, aldap alsañ Taşını, Agıştı kolgo
tüşürüp alış oñoy. Sebebi, Taşının atasın [ın] ordosun murdosun (?) süröttörün
körsün dep kelip, konok bolsun. Baarıbız bir Oroz, Otorkandın tukumubuz, tigi
Adolotkan menen Tayçakan dele akıldaşıp bir jürböybü. Ekööbüz dele oşondoybuzbu
(?). Küntuumanı özüñ işendir» degen eken kuu Bayzak Koçkorkanga. Koçkor makul dep,
Küntuuma kelip, salam bergen eken Koçkorkanga.
Koçkorkan kündögüsündöy ele Küntuumaga «kanday, Sarman, Taşı keliptirbi?»
degen eken. «Taşı keliptir. Men ukkan sözdü sen dele ukkandırsıñ. Maktımdı alam dep
keliptir. Agış kuu, özüñö dele aytıp jürçü emes belem. Maktımdı buzup jüröt dep
aytkanım keldi. Taşıga karındaşıñdı berbe deseñ, kaytarayın ket dep, emne aytasıñ»
degen eken Küntuuma. Koçkorkan, «maga tiybey, Taşıga tiyip algan nemeni men kantem
Taşını ketir dep emne kılam. Özüñ dele Maktım Taşıga emne mamile kılıp jatkanın
bilgendirsiñ. Köñülü Taşıda eken. Ekööbüz kança imergen menen bolgon jok Maktım.
Men koydum, Taşıga bere ber» degen eken Koçkorkan. «Anday bolso özüñ aytkanıñdıñ
barı – Maktım[dı] Karaça biydin özü dele Taşıga berüügö makul körünöt. Men timele
amal jogunan gana, kartayıp kalıp gana çıkırtıp otur[mun]. Al özüñö maalım
Karaçanın sırı. Al Adolotkanga gana karap jür. Al bolboso tigil köp mañgıtka baya ele
ketip kalmak boluçu. Maktımdı basıp dele, saga beret bolçumun» degen eken Küntuuma
Koçkorkanga.
Koçkorkan, «Küntuuma, sen maga kılmıştuu kişidey bolbo. Senin sırıñ maga
maalım. Akırı baarıbız bir kişinin tukumubuz, Taşı ekööbüz [da]. Taşının sırın
bil. Tayçakan menen Adolotkan eköö dele murunku kekti taştaşıp, eköö eki çoñ kan
bolup jatpaybı. Uşul 10 san Barakkan, 10 san nogoydogu mayda kandık, baarı ele oşol
eköönön korkot. Oşol ıntımagının sebebi emespi. Küntuumam, saga makul bolsoñ,
Taşıga işenseñ, ekööbüzdü aralaştırıp, biribizdin sözübüzdü biribiz uga turgan
kıl. Anın atası da kan bolup, Balasagın degen kalaa1 salıp japtaybı. Emi menin
sırımdı bildiñ. Mına Bayzak dagı oşonu makul körüp otur» degen eken Koçkorkan
Küntuumaga.
Küntuuma, «anday bolso Taşının sırın bilip, anan joobun aytayın» degen eken
– Küntuuma Koçkorkanga. «Uzabay ele aytasıñ [kaytasıñ] go» degen. «Makul» dep
Küntuuma jürüp ketken eken.
Koçkorkan Bayzakka, «sen barbay ele koy Adolotkanga. Al kişi bizge aldatpayt
jana keçigip ketet. Eñ bat barıp kelgende toktoboy 2 ayda kelesiñ, je bolboso 3 ayda
kelesiñ. Küntuuma maga işenip ketti jana Taşı bat ele ketem deyt. Jana bul işin bat
bütüübüz kerek. Maktımdı zorduk menen erte aluu kerek. Bolboso öltürüü kerek. Kolgo
tüşürsök Taşını da öltürüü kerek. Anan Balasagın, Adolotkan, Tayçakan – bul iş
bütköndön kiyin köröbüz alardı. Andan körü, sen kaysı [jerden kolgo] tüşürö turgan
[jeriñdin] kana jönün ayt» degen eken Koçkorkan Bayzakka. «Sen konok kılasıñ, mas
kılıp. Anda tüşüröbüz. Anda tüşpösö ordogo kirgende, eşigin bekitip koyup, anda
tüşüröbüz» degen eken kuu Bayzak.

45-tüşündürmönü karañız.
Koçkorkan, «makul, al ordonu zıyarat kılıp jürgöndö, Taşılar özü bolboyt ko,
anın janında kişi boluu kerek ko» degen. «Ras, sen bolboysuñ, sen oorup kalasıñ. Men
bolomun bizden» degen Bayzak Koçkorkanga.
Koçkorkan, «al jarak-jabdıgı menen kiret. Seni jana ordonu başkarıp turgan 3
törö bar. Alar anık bolot. Anan silerdi öltüröt jana 40 jigiti [bar] – Taşı,
Küntuuma, Agış – üçöö oñoy menen kolgo tüşpöyt ko?» degen eken Bayzakka.
Bayzak, «törölör ölsö ölöt da. Men saga kızmat kılgandan kiyin başımdı
saydım da. Ata-babam silerdin joluñarda ölüp da kelatat, tirüü bolup kelatat. İşi
kılıp silerden ookat kılıp, bergeniñerdi içip kelatırbız jana biyliktin biri
bizdin kolubuzda. Anan silerdin mınday işiñerge jarabasak, silerge kılıp jürgön
kızmatıbız aram da» degen eken kuu Bayzak. «Jana alar ordogo kamalgandan kiyin bat
ele kolgo tüşöt, sebebi alardın tışınan kaytarıp turuu kerek. 3-4 kündö kursagı
açıp, suusap, çarçap, özü jarak-jabdıgın taştap kolgo tüşüp beret. Meni öltürsö
meyli» degen eken Bayzak.
«Aylanayın Bayzagım, jaraysıñ» dep, kazınadan özü kötörgöndöy altın dilde
bergen eken Koçkorkan Bayzakka. Bayzak altındı kötörüp alıp, kubanıp üyünö kelgen.
«Menin tukumum uşunday iş bolboso, kaçan jarıgan elek. Koçkordun ölgönü, Taşının
ölgönü maga ne kerek. Kagıştırıp, uşintip altın tabuu kerek. Taşı menen ordogo
kamalganda je öltürör, anı da köröbüz ubaktısında» dep, Bayzak jata bergen eken.
Küntuuma kelip, Karaça, Sarmanga jolugup – «mına keldim men» degen. Karaça,
«Sarman, agañ (?) Kalı biydin balası Taşını eerçitip, karındaşıñ Maktımga juuçu
bolup keliptir. Kana, buga emne joop aytabız Küntuumaga» [deyt].
Küntuuma, «bizdin kız bolgon menen bir çeti Sarman ake özüñ koşo bile turgan
iş, Sarman ake. Maktımdı Koçkorkan maga ber dep surap jürgön bolçu. Men Maktım
tiyse bereyin degenim ras bolçu. Birok Maktım bolboy koydu. Koçkor basıp ber dep da
ayttı. Men aga Karaça biy Adolotkanga barsa, ekööbüz da emne bolobuz, it bolobuz da dep
joop aytıp jana Maktım abdan çoñoysun, anan özüñ da, men [da] bir jagınan bolup,
alasıñ da dep, uşu küngö keldim. Maktım maga sırın aytkan dele jok. Men özüm dele
bilip jürdüm – Agış mırzanın kelip-ketip jürgönünön. Mına, Taşını alıp kelip
kalıpsız Sarman ake. Men jok deyt belem, özüñüz biliñiz», degen Küntuuma. «Boldu, söz
büttü! Küntuuma konoguñdu kaçan jönötösüñ, özüñ kıla ber. Sarman ekööbüz özübüzdün
añgemebiz menen jata bereli» degen eken Karaça biy.
Sarman, «inim, meni sıylasañ seni kuday sıylasın. Kanıñda sözüñ bolso, emne
bolup jatkanın özüñ baykap kelgendirsiñ, anı jay süylöşöbüz. Taşı jeeniñdi
körörsüñ. Mına Agış iniñ. Özüñör bile bergile. Silerdi baş koşturayın dep gana
jürgön kişimin. Kalmaktı kuup, kazak-kırgız mintip öçööbüz (?) ortobuzdan Sagındı
kan kötördük, 7suu kandıgı kılıp. Sagın şaar saldı. Şaardın atın Balasagın1

Balasagın (Balasagun) şaarı. Algaç seljuktardın vaziri Nizam al-Mülktün
eskerüüsündö jolugat. Anda kaapır-türktör (karahanidder) 943-j. bul şaardı basıp
alıp, kiyin islamdı kabıl alganı tuuraluu aytılat. Demek, etimologiyalık jaktan
1218-j. moñgoldorgo karşılıksız bagınıp bergeni üçün «Gobalık» («Jakşı şaar»)
degen atalışka eç kanday tieşesi jok. Makdisi boyunça «berekesi tögülgön, köp eldüü
çoñ kıştak (naselennıy punkt)». M. Kaşkaride «Küz-Uluş», «Küz-Ordo» dep da atap,
«Balasagunda jaşagan el – sugdak» dep atalıp, Balasagın toolorunda Kulbak degen
takıba adam (derbiş) jaşap, al bir taşka «kudaydın kulu Kulbak» dep jazıp koygonu
eskerilet (kara: Çorotegin T. K. Mahmud Kaşgari (Barskani) jana anın «Divanu lugati
t-türk» söz jıynagı (1072–1077). B., 1997, 131-b.). Al kiyin Talas öröönündögü KulanSay, Terek-Say kapçıgayınan tabılgan (kara: Djumagulov Ç. Epigrafika Kirgizii
Vıpusk 3. Fr., 1987. S. 5-6). 1130-jıldar aralıgında Balasagundu kara-kıtaylar alıp,
1210-j. horezm şahı Muhammed Tekeş tarabınan talangan. Andan kiyin Mahmud ibn
Vali (16-k.) «Bahr al-asrar» («More tayn») degen emgeginde şaarda 40tan aşık çoñ
koyduk. Şaar kooz şaar boldu. Sagındı kan şaylagan jılında Karaça ekööñör jana
kalmak menen bolgon uruşta bolboy kaldı dep, kıstalak nogoylordun keeri dep, köp
kaygırdım. Emi da bolso dalay iş oyumda bar. Jay jata süylöşörbüz» degen eken
Sarman Küntuumaga.
Küntuuma, «ras aytasız. Menin üstümdön bir top – Maktım emes – dalay uşak
ugup jatkandırsız. İşten körörbüz. Mına Karaça biyge eki-üç ayttım. Kel ata,
Kökçönü taştap, keteli tuuganga dep. Biy eç iştin (işten) kabarı jok. Adolotkan
bolso men emne aytsam makul deyt. Sen Otordu özüñ bilesiñ. Kökçönü taştap ançamınça mañgıt bar, oşolordu korgop otura bereli, bir iştin kezegi keler degen Karaça
akem. Ar iş oydo bar dediñiz. Uşakka işenbey ele koyuñuz. Men içinde bolom. İçinde
emes, merçemi bolso başında bolom» degen Küntuuma Sarman baatırga.
Sarman baatır, «boldu aylanayın, men raazımın. Bar, işiñdi kıla ber» degen
eken. Küntuumanın eki üyü bar ele. Biri Otordo, biröö Kökçödö. Özünün jeri Kökçö.
Küntuuma kelgende Agış da keldi ele, çaldardın üstünö – Küntuumaga uçuraşam dep.
Küntuuma Balasagın katar kişi ele. Agış Taşı katar ele. Küntuuma Koçkorkandın
aytkan sözünö[nün] uçu-kıyırına jetpey, «bul emne dep aytkan sözü. Maga işenbey
ayttıbı, je özü aytkanday Maktım Taşı menen birge jatıp alıptır dep, köñülü aynıp
ayttıbı? Je Tayçakandı, Adolotkandı aytıp, misal kılıp oturat, bir jakşılık oygo
tüştübü? Je kuu Bayzak bir özöngö (? oyunga) salıp oturbu?» dep. «Meni kıskan jok.
soborduk munara jana 200döy kadimki meçitterdin bolgonun eskeret (kara: Materialı
po istorii Sredney i Tsentralnoy Azii H-HІH vv. Taş., 1988. S. 241-242). Ak-Beşimde
jürgön kiyinki arheologiyalık kazuularda mınça meçittin bolgonu anıktalgan jok. «A.
N. Bernştamdın pikirine tayangan L. R. Kızlasov Çüy otryadı adep iştey baştagan
jılı Balasagun şaarı Ak-Beşim boluş kerek dep eseptegen. Birok, 1953–54-j.
kazuulardın jıyıntıgı jana 1938–40-j. A.N. Bernştam çogultkan materialdardı
salıştırıp körüünün negizinde Ak-Beşim kalk jaşagan şaar katarı 6–10-k. (mından
kiyin emes) tieşelüü ekeni anıktaldı, demek anın 11–12-k. karahanidderdin borboru
bolgon jana jazma darekter boyunça 14-k. çeyin belgilüü bolgon tarıhıy Balasagun
şaarı boluşu eç mümkün emes» (kara: Kojemyako P. N. Rannesrednevekovıe goroda i
poseleniya Çuyskoy dolinı. Fr. 1959. S. 18-b; Kızlasov L. R. Rabotı Çuyskogo
arheologiçeskogo otryada v 1953–1954 gg. //Kratkie soobşçeniya İnstituta etnografii.
Vıp. XXVI, M.–L., 1957; Oşonuku ele. Raskopki drevnogo Balasaguna. //Vestnik MGU.
1953, № 11. 159–160-b.). Negizinen Balasagun şaarı bölökçö ataluular menen orto
kılımdın avtorloru arkıluu 8-k. beri taanıla baştagan. Anın birinde türkçö
«Beklig» («Beklelig») (jön gana çep, je şaar, sogdu tilinde «Semekna») atalgan şaar
keziget tüşündürüşkön (kara: Klyaştornıy S. G. Drevnetyurkskie runiçeskie pamyatniki
kak istoçnik po istorii Sredney Azii. M., 1964). İbn Haukaldın «Kanun al-Masudi»
jana Abu Biruninin «Kitab al-Atval» degen emgekterine tayangan Abu-l-Feda
Balasagun şaarın 91o 35′ (Kanun) – 91o50′ (Atval) uzunduk, 47o 40′ keñdikke
jaygaştırgan (kara: Aristov, Atalgan emgek. S. 314-315]. Taraz 89°50′ je Atval boyunça
44°25′ uzunduk, 43°35′ (Kanun) keñdikte; İsbidjab (Sayram) 89o50′ (Atval) - 89o20′
(Kanun) je 43o35′ (Atval) uzunduk, 43o 30′ (Kanun) keñdikte jaygaşkan (kara:
Hrestomatiya po drevney i srednevekovoy istorii Kırgızstana. 2007. S. 420-421).
Azırkı sistema boyunça Otrar şaarı kaldıgı 68°18′10″ uzunduk, 42°51′08″ keñdik;
Taraz – 71°22′00″ uzunduk, 42°53′00″ keñdik; Sayram – 69°46′13″ uzunduk, 42°18′07″
keñdik; Tokmok – 75°15′00″ uzunduk, 42°44′00″ keñdikte. Ayırması ança emes (boljol
menen 18-20° uzunduk, 5° keñdik), demek Abu-l-Fedanın bir gana Balasagun şaarın
jañılış berişi mümkün emes. Jogoruda eskertilgendey Balıkoozdun sözünö karaganda
bul şaar Sır-Darıya menen Talas suularına jakın jerde jaygaşkan dep tüşünüügö
bolot.
Maga oñutu keldi. Taşını köröyün dedim ele, sınayın dedim ele. Mınabu Sarman
baatırdın sözü şumdukko? Taşı sınıma tuura kelse Maktımdı erte jönötüü kerek.
Jakpasa Maktım degi ele bolboyt. İşi kılıp jönötüü kerek. Koçkorkan kalp ele
aytıp jatır. Tigine Taşıñ, men boluşpaym. Bar, bilgeniñdi kıla ber deyin» dep, eki
çaldın üstünön çıkkanda, oyun uşul sözgö bekitip çıkkan Küntuuma.
Agış Küntuumanın kalıñ oygo tüşüp jatkanın baykap, Taşının üstünö kelgen.
Agış kelse Taşı, Maktım, 40 jigit, 40 kız menen şapar teep, oynop jatkan eken.
Küntuuma keldi, bardım. Çaldar menen bolgon sözün baarın ayttı tügöl. Maktım,
«Küntuumanın türü kanday? Baykadıñbı?» deptir Agışka.
Maktımga Agış, «Küntuuma kalıñ oygo tüşkön kişi. Maga kanday jakşılıktı
kılıp jatırsıñarbı, Taşı ekööñör. Taşıga men barambı? Emne kılam?» – dep, estüü,
kuu neme kiçi peyildik kıldı. «Jok agay. Al emne degeniñiz. Biz barabız, siz jok
dele. Erençe jeñem menen üyüñüzgö barıp, keçe ele Taşını taanıştırıp, jeñe-küyöö
kılıp koygomun dedim. Al it şaşıp keterin dele, meni menen uruşup, sen kızdı
Koçkorkanga berem [dep] jürsün (?) anıñdı koy. Kız özü kaalagan, oşol jeenge tiet dep,
keçe ele uruşup ketken dep küldü, Küntuuma» dedi Agış.
Taşı, «anday bolso kamıngıla jigitter! Tayakege barıp, salam bereli, attardı
alıp kelgile», dep pormolonup, uruşka kiyçü kiyimderin kiyip, oñdonup, jigitterin
da pormolontup, Otordu basıp ala turgan kişidey bolup jönögön eken. Agış da, «ras
kıldıñ. Bul jerdegi el[di] Koçkorkan, başkalar da körüp jürgön. Tañ kalsın, jönü
başka turbaybı dep, Otorkan, Barakkan tirilip kalganbı dep tañ kalsın» [degen]. Agış
baş baştap alıp jönögön eken. Küntuumanın bormosu şaar bormo (? şaardın
forması), kandardın ordosunday ele. Uşu Otor kalaasındagı üyü da, Kökçödögü üyü da,
saltanatı da kelgen kişi ele, üy jagı da, iret jagı da.
Maktım Taşı menen Agışka, «abdan baykagıla, Küntuumanı sırın. Abdan
oyçon, kuu kişi. Bir karmasa çıkpayt ubadadan. Erençe jeñemdin sözünö karaganda
jaman emes Küntuuma. Men süylöşsöm kanday kuulanıp jatkanın baykaar elem. Siler
da bilesiñer. Birok murun körüşüp, işteş bolbogon kişisiñer» degen eken Maktım
Taşı menen Agışka.
Taşı, «artıgırak maktadıñ, agañdı körörbüz?» degen eken, tamaşa kılıp.
«Menin aytkanım ras. Küntuumanı kolgo tüşürbösöñör iş kıyın bolot» degen eken
Maktım Taşıga. Agış külgön eken, «bizge adam tügül peri-jin dele kolgo tüşör» dep.
Oşonu menen Küntuumanın üyünö kelgen. Kelip, salam berip (? beret) Taşı, Agış.
Taşı karasa, üy bormosu, ireeti, saltanatı – özülörü köçmön bolup jürgön nemeler tañ
kalgan.
Taşı, «kudaa kaalasa, atam Balasagındın salıp jatkan şaarı, üylörü uşunday
sonun bolotko» degen Taşı. Küntuumanın kuu kişi jana biylikke ılayık ekenin
baykagan eken Taşı. Küntuuma Taşını körgöndö, sürötün körüp jürgön Otorkan,
Barakkanday ele köründü. «Ay, bul çındasa Otor emes, 10 san nogoy, 10 san Parkandı (?
Barakkandı) bir zamatta ele alatko?1 Andan körö munun akılın köröyün?» dep, ar

B. a. murunku oguzdardı kayra çogultat ko degen maanide aytılıp jatat. 10 san nogoy,
10 san Barak handıktarı 6-kılımda Türk imperiyası, je andan kiyinki Batış jana
Çıgış Türk kaganatının taasiri menen joyulgan dep tüşünüügö bolot. Birok, Balıkooz
türktördü özünçö, bölök el katarı atabay (je uruulardın biri dagı «türk» ekeni
aytılbayt), jalpısınan oguzdar dep sanayt. V. Bartolddun joromoluna tayansak
türktördün özü oguzdun bir butagı boluşu mümkün (kara: Bartold V. V. Atalgan emgek.
184-b.). Oşonduktan, azırkı uçurdagı kazak, kırgız, kıpçak, uygur, j.b.u.s. türk tildüü
etnostordun tüpkü tegi bayırkı zamanda bir bolup (m., oguz, uguz), kılım ötkön sayın
alardın içinen jañı uruular jaralıp, alar dagı ulam köböyüp, küçkö tolgondo berki
uruulardan bölünö baştagan deşke bolot. Anan, alardı kayra biriktirüü üçün biribiri menen soyuzdar tüzülüp, bir-birine kol saluular jana bir handıkka baş
türlüü sözgö salıp, Taşını sınap oturganın, Taşı baykap oturgan eken. Küntuuma –
Taşı özü körgön ne bir ataktuu adamdardın içinen – eñ eski sözgö – Otor kan, Tarakkan,
Alança, Boorukekan, Atılakan, 10 san Parkan, 10 san nogoy, bulardın ortosundagı ötkön
işterdi abdan bile turgan. Küntuumadan artık kişi jok ekenin bildi Taşı. Küntuuma
arak alıp kelip, içip, süylödü. Eñ ayagı Taşıga, «emi kalgan sözdü erteñ süylöşörbüz.
Al sözgö çaldar da kerek. Sen aralap küyöösünböy, Maktımdı koşup alıp jürö ber.
Mına jeñeñ, muruntan ele senin kılıçıñdı çaap jürgön bolçu» dep, kaytargan eken,
Küntuuma Taşını. Küntuuma Taşının Otordu alıp, murunku atalarının çoñ
kandıgın ordun iştey turganın süylöşüp oturup bildi. Andan uşu jakı 10 san
Parkan, 10 san nogoy, baarı birikse da kaytpay turganın bildi jana uşu jolu
atasının ordosun körüp keterin bildi Küntuuma.
Küntuuma, «kalp aytpasa boldu Koçkor» dep, ar oygo tüşüp jatıp, erteñ menen
turup, Taşı menen Agıştı çakırıp alıp, Koçkordun aytkanın büt ayttı. «Meni
joobun bat ber dedi, anısı kanday ekenin bilbedim. Emneden şaşıp turganın özüm tañ
kaldım» degen eken Küntuuma. Taşı, «basa, anısı emnesi? Birge öskön sırdaş kişiñiz
emespi?» degen eken Küntuumaga. Küntuuma, «je bir aramdık oylogonu, je bolboso
senden korkkonu. Uruş salıp, Otorgo bir bülük salabı dep, kaysınısı ekenin bile
albay turmun. Kuu Bayzak degen bar içibizde. Al eski atalarıñdın ayarlarının tukumu.
Bul keçe Kökçönü atañ Parakan 10 san nogoygo kan kılıp jibergende koşup bergen
ayarlarının tukumunan. Karaçtı öltürgöndö, Alookekan Otordu alganda işke jaragan
ayar uşul kuu Bayzaktın ataları boluçu» degen Küntuuma.
Taşı emne kılsın, «iş kılıp ordonu körüp ketüü kerek. Bul jerden
Koçkorkandan korkup Taşı Otordu körböy, atasının ordosun körböy ketti degen sözdön
[namıs kılıp] – Koçkorkan öltürüp koyso da keregi jok» degen Taşı Küntuumaga.
Küntuuma Taşının bekemdigin körüp tañ kalgan.
Küntuuma, «jür emese, Taşı-Agış, eki çalga baralı» dep Sarman, Karaçaga
kelgen eken. Küntuuma Koçkorkandın sözünün baarın ayttı. Sarman, Karaça: «jakşı
boluptur. Taşı sen emne deysiñ?» degen eken. Taşı Küntuumaga aytkan sözün aytkan
jana uruş bolso uruş menen, uruş bolboso Adolotkan menen süylöşüp, ortogo kişi
salıp, atası Balasagın salgan şaarı bütköndön kiyin Talastagı nogoydu özünö karatıp
alıp, şaar saların jana Otordu jakşılık menen bolboso kıyratıp, Sarayçıkka çeyin
basıp bararın ayttı Taşı. Küntuuma [menen] Karaça, «jakşı, atañ Balasagın emne
deyt? Sagın jaratpay koyso emne deysiñ?» degen eken Taşıga.
Taşı, «oşol atam Balasagındın bulanı (? planı)» degen eken. «Mına, tayatam da,
Agış da, oşol üç uruktun öñçöy jakşıları, baatırları baarı birigip, kutunu ortogo
koyup bata kılgan. Bul sözdü aytkandır özüñüzgö?» degen eken Taşı, Karaça menen
Küntuumaga. «Emi anday bolso erteñ menen baram. Emne aytıp barayın Koçkorkanga»
degen Küntuuma. Taşı, «emne özü aytsa, makul dey beriñiz. İşi kılıp Otordu aralap,
ordonu kurup (körüp ?), zıyarat kılsam boldu. Atalardın sürötün – atam Balasagın
akırı özümdükü bolosuñ go dep, süröttörün atalardıkın talkalaybı, je örttöppü, jok
kılbasa, ömürlük kılıp saldım dedi ele. Uşul jerge kelip körböy ketkenim –
Koçkordon korkup, uyat emespi» degen Taşı oturgan Küntuuma, Karaçaga, Sarmanga,
Agışka.

iydirüülör jürgön. Sanjırada dal uşunday okuyalarga basım jasalıp, alar arkıluu
kırgızdardın türktör tüzgön handıktan murunku handıgın kayra kalıbına keltirüü
araketi tuuraluu bayan jürüüdö. Buga misaldı türktör birinçi jolu Tan imperiyasının
(b. z. 618–907) tuşunda jazılgan Çjou Şunun tarıhında, al emi kırgızdar bolso el
(ulut, mamleket) katarı b. z. ç. 203–201-j. gegun, 49-j. tszyangun; öz aldınça ölkö
(vladenie Tszyankun) katarı jogorudagı San Go Çjinin (b. z. 220–264) tarıhında
eskerilip kalışı arkıluu keltirüügö bolot.
Karaça, «balam Taşı. Otorgo barıp, sen azsıñ. Biz da azpız. Koçkor aldap, okus
mayıp kılıp koyup jürbösün? Şaarga bir kirseñ, sırtı bekem. Kayta çıga albay kalıp
jürbö?» degen Karaça biy.
Taşı, «men oşol şaardın içine eptep aldap kire albay jatpaymbı. Koçkor
ılayım ubadasına turbay, bir bülük baştasa boldu jana Otordogu eldin köbü – kırgız,
kazak, mañgıt dep oturbaybı, Küntuuma ake. Eger bülük çıksa, oşolordun baarı maga
kiret, [sebebi alar] nogoylordun zordugun körgön kişiler. Sebebi, alardın özülörü
jasagan şaar» degen eken Taşı oturgan kişilerge. Oturgan adamdar söz taba albay,
«özüñö makul bolso boldu» dep, Küntuumanı [Koçkor] emne aytsa makul dep ayt dep
jibergen eken Karaça, Sarman. Küntuuma jürüp ketken. Koçkorkanga bargan.
Koçkorkan Küntuumaga «keldiñbi? Kanday amansıñbı? Taşı aman-esenbi? Kana
bayagı söz emne boldu?» degen Koçkorkan. Küntuuma, «Taşı makul boldu. Menin dele
epteşip, aralaşıp ketmey bölök ters oy (?)» dedi deyt Küntuuma Koçkorkanga.
Koçkorkan, «anday bolso, konok kamın kılalı. [Taşının] öz şaarı. Kelip,
köñülün açsın» dep kubanıp, «jakşı boldu, baarıbız bir kişinin balasıbız» dep,
Küntuumanı «kaçan kelesiñer?» degen Koçkorkan. Küntuuma, «kaçan kele turgan
bolgondo kabar berem, bir kişi jiberem» degen Koçkorkanga. Al Küntuuma Kökçögö –
kalaasına kelip, «kanday kılsam? Kapıray, Koçkor sır berbeyt. Bul mintip emne üçün
kiçi peyil bolup kaldı? Tekeber ele, je Taşıdan korktubu? Emne makul dep, kel deyt.
Buzukuluk kine (? künöö) öz başında kalsın. Eptep, özümö Koçkorkan tiyse boldu. Anan
meni körüp al» deyt. «Kimge işenip bul işti oylop, kılıp jatat? Eerçitip jürgön
kişisi dele az. Jaragı mıktı eken, oşonusuna işenip jatırbı? Özü küçtüü körünöt,
oşonusuna işenip jatırbı? Taanıbagan Otordun içindegi el meniki bolot dep
oluyalık kılat. Otorgo bir kirip alsam boldu deyt, jana özüm tiybeymin deyt. İşi
kılıp, Koçkor tiyse degen oyu turat. Uşunday jürögündö kara jok nemebi? Je
kiçinesinen kalmak menen köp uruşup, kambıl bolup kalgan nemebi? Til alçu neme
körünböyt. Öjör neme körünöt. Bir ooz aytayın, men işenbeymin, barba dep Taşıga»
dep, Küntuuma sözün uşul jerge toktotup, Küntuuma çaldardın [alıp], Taşının üstünö
kelgen.
«Küntuuma, söz kanday boldu» [degende, Küntuuma], «bayagı ele men aytkan söz.
Taşı kelsin. Ekööbüz bir Otorkandın tukumubuz. Konok bolsun. Mına Otor atasının
şaarı. Mına ordo. Tañ-tamaşa kılıp jürö bersin. Karaça kızın mında jönötöt. Men
da barayın toyuñarga. Mına, kelsin Taşı, Karaça biy, Sarman baatır. Biz dayınbız dep
kakıldayt Koçkorkan. Mına Koçkordun sözü. Özüñüzdör sındagıla» degen Küntuuma.
Sarman baatır, «sen özüñ emne dep keldiñ? Barabız dep keldiñbi?» [deyt].
Küntuuma, «makul dep keldim, barsañar barmay bolduk dep kabar aytam. Birok, men
işenbeymin Koçkorkanga» degen Küntuuma. Taşı sebebi (?) Küntuuma, «sırın bilem,
aytor kanday kılsa da bir bülük baştayt» [degen]. «Anda barbaylıbı?» degen Taşı.
Küntuuma, «baruunun keregi jok. Maktımdı alıp kete ber. Al anık köt jagıñdan kuup
çıgat. Önörüñ bolso oşondo körüşösüñ. Biz bolsok senin joluñ bolsun dep tura
bermey. Eger senin joluñ bolboso, Sarman akenin üstünö kaçıp barmay» degen
Küntuuma.
Taşı, «bayakünkü aytkan sözüm söz. Silerdin ubalıña kalbaymın. Emne bolso
Otordun içinen körömün» deyt eken. «Taşı korkup kaçtı degençe, boldu menin sözüm»
dedi Taşı oturgandarga. Sarman, Karaça baş bolup, jasak menen barmay boluştu.
Küntuuma kabarga kişi jibergen Koçkorkanga. Taşını Maktım «koy» deyt, «Küntuuma
akemin aytkanına emne könbödüñ?» deyt.
Taşı, «kündö ele aytıp jürböyümbü. Ordonu, Otor şaarın körböy ketpeymin.
Sen korkpo. Azar (?) bolso kolgo tüşösüñ Maktım. Men oñoy menen kolgo tüşöt
deysiñbi? Kolgo tüşsöm Koçkor maga jalınat da. Andan körö senin tüşkönüñ jaman
goy. Meni körüp alarsıñ. İş çatak çıksa boldu. Otordu anık alam» dep, Taşı sözün
kıskartkan eken. Maktım [Taşının] bolbosun körüp «sak bolgula» dep, Taşının
kolunan ööp jönötkön eken.
Ordonun jayın aytuu kerek. Otor şaarı sırtı çoñ korgon, 12 kapkası bar eken.
Ar kapkanın temirden kılgan darbazası [jana] munarası bar. Ordo içinde Orozdun
ordosu degen söz oşol. Murun da aytılgan ele, Türkstan kalkının sıyına turgan
mekesi, islamdardın Mekesi sıyaktuu dep, hristiyandardın yursalımı (hramı ?)
sıyaktuu1 dep birinçi bölümdö jazılgan ele. Ordonun sırtı korgon bir türlüü kılıp,
ar türlüü sır menen oyumdar, ar türlüü güldün sürötün salgan eken. Muzdan jaltırap
turçu bir ajayıpkana, balkim muzey sıyaktuu eki darbazası bar eken. Birinçi kirgende
arıslan (arstan ?), pil, jolbors – ar türlüü tiştey turgan aybandardı tirüü baylap
koygon jana bir eşik ar türlüü ayban bar eken. Andan ötköndön kiyin Oroz, Otorkan,
Sarıbay, Jeldeñ, Aytak, Parman, Toktor, Dooron, Jolon, Tarak, Turta. Razı Sagızkan
karalanı minip, jarak-jabdıgın, saadagın koluna alıp, Kögüçkön karalanı Otorkan
minip, Sarıbaydın aylındagı kalıñ kolgo kelip, körünüp, amandaşıp turganı
salıngan topuraktan. Öñün oşol adamdardın özünün sürötündöy kılıp sırdap-boep,
altın kerek bolgon jerine altın salıp, kümüş kerek bolgon jerine kümüş, kavhar,
mervarit (?) şuru, ar türlüü asıl taştar kerektüü, ılayıktuu jerine salıngan,
jogorku atı bar adamdardın sürötünö2. Bulardın açık [kalgan] jerde sırtı bulganbay
turgan kılıp jaap koygon. Munu Otorkan özü kıldırgan eken. Andan arkısı baarı tam.
Oroz, Otorkandın, Barakandın özülörünün üylörü. Orozdun, Otorkandın joldoştoru,
baldarı, kızdarı, ayaldarı, kelinderi – uşulardın baarının sürötü, kiyimderi,
jarak-jabdıktarının baarı oşol çoñ üydün bölmölöründö eken. Munun baarın

...Hagas – bul bayırkı Gyangun mamleketi. Al Haminin (Komul – T. E.) batışında,
Haraşardın tündügündö, Ak-Toonun (? Ala-Too) janında. Hagastardın eeligi kaçandır
bir kezde hundardın batış çegi bolgonAjosu Kara-Toogo (Tsin-Şan) jakın jerde
turat (Kara-Too Otrardın urandısının çıgışında – T.E.). Eskertüü; N. Biçurin
Tsin-Şandı «Kara-Too», N. Kyuner «Küñürt», je «Karaljın-Too» [Temnıe gorı] dep
kotorgon (kara: Kyuner N. V. Atalgan emgek. S. 190–93). Turgan jeri joon mamılar menen
tosulgan. ÜyüMidiçjı (? meçet, musulman hramı dep tüşündürmö berilgen, birok b.
z. 648-jılına çeyin bul jerde meçit bolmok emes, jön gana sıyınuuçu jay boluşu
mümkün – T. E.) dep atalat» (kara: Biçurin N. Ya. Atalgan emgek. 360-b.). Bul jerden
Balıkoozdun (je Akılbekov A., Alımbekov T.) Biçurin N. Ya. menen taanış boluşu
mümkün emestigin eskerteli. Birok, eköö teñ birdey meçit, hram (ajayıpkana) ekenin
belgilep jatat. Al emi Zemarh boyunça b. z. 568-j. Sır-Darıya menen Kara-Toonun orto
çeninde, je Kara-Toodon akkan suulardın jeeginde atı atalbagan ayıl (seleniya),
şaarça (gorodok) bolgon (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek. S. 214). Eskertüü; N.
Aristov Zemarhka tartuulangan kırgız kızın eniseylik ekenin kümön sanap, anı
tyanşandık kırgızdardıkı dep boljoldoyt.
Eñ kızıgı Otrar şaar kaldıgınan 5 km tüştük-çıgışta jaygaşkan dagı bir
bayırkı şaar Kuyruk-Döbönü kazuuda 10,5x15 m paraddık zaldın dubalı tabılgan.
Anın beti süröttör jana jıgaçtın betine tüşürülgön frizder (gorizontaldık tilke
türündögü dubaldın jogorku bölügündö je imarattın içki je sırtkı dubalındagı
süröttük je ornamenttik kompozitsiya) menen koozdolgon. Anın bir bölügü örttö küyüp
ketip, birok 125x35 sm kelgen bir jıgaç toluk saktalıp kalgan. Anda ortodo bir erkek
menen ayal turgan top adamdardın releftüü körünüşü tüşürülgön. Erkektin beti ança
saktalgan emes. Ayal jalpak murun, tegerek kelgen keñ bettüü, badam köz türdö tartılıp,
başına taajı sıyaktuu kımbat jasalga kiyip turat. Okumuştuular jar körüü stsenası
boluşu mümün ekenin bojomoldoşot (kara: Baypakov, //otrarmuseum.kz/kz/.../348drevnij_i_
...].
Okumuştuular
Kuyruk-Döbönü
orto
kılımdagı Keder şaarına salıştırat [kara: Baypakov K. M. Srednevekovaya gorodskaya
kultura Yujnogo Kazahstana i Semireçya. A.-A., 1986. C. 25-26],
Barakan oñdotkon. Üylördün içinde kımbat baa buyumdar menen asemdelgen. Kiyinki çoñ
kandar – ay aalamdı algan Alançakan1, boorker tuugan Borukekan2, atı çuulu Atılakan3,

XV kılımdagı Mogolstandın hanı Sultan Ahmad handı kalmaktar «Alaça han»
(«Başkeseer han», «Kaniçeer han») dep ataşkanın eske alsak (salıştırıñız: «Alança»
– karakçı, «Alaça» – kaniçeer) kıtay tarıhındagı Şaboliogo okşoşot.
«...Türküttördün derjavası 558-j. tört, 576-j. segiz eelikke bölünüp ketken. Alardın
başkı hanın Menandr Arsila dep atayt. Anın türktör alıp jürgön «arstandı»
bildirgen Arslan degen ısımının özgörüügö uçuraganın oñoy ele tüşünüügö bolot.
Mugan handın 552-j. ölgönü tak, antkeni jañı kabıl alıngan mıyzam boyunça takka
anın bir tuuganı Tobo han ee boldu, oşonduktan Arslan degen ısım Tobo handın özdük
(jırtkıçtardın atınan kalgan) atı dep boolgoloogo bolot. -jıldın ayagında
türküttördün hanı Arslan Tobo han ölüp.., anın orduna darameti naçar, jooş Amrak
oturat. Köp ötpöy al tagın Şetuga boşotup beret. Şetu İl-külük-şad Baga Işbara han
(eldin [il – derjava] dañktuu, Baga – uluu, Işbara – küçtüü) degen titul algan.
Kıtaylıktar jakpagan adamına ılakap kılıp, jaman at koyuu adatınan jazbay, ayakı
«lo» degen müçönü «lio» (karakçı) degen ieroglifke aylandırıp jibergendikten, al
Şabolio dep atalıp, al han tarıhta uşunday, özünö jaraşpagan at menen kalat». (kara:
Gumilev L. N. Atalgan emgek. 58, 105–106-6.). Alança han tuuraluu koşuna elde da
köptögön añızdar kalgan. Alardın birinde türk tilinde süylögön 32 uruunun bir hanı
ala ooruluu bolup tuulgan balasının atın Alaça koyup, Sır-Darıyanın arkı öyüzünö
alıp barıp taştayt. Kiyin bala aman kalıp, dañkı çıkkanda eli köböyöt (Bayzak
Kojabek uulu. Atalgan emgek. 43-44-b.). Ala ooruusuna baylanıştuu atalganına karasak
anda jogorudagı Kara-Çuringe da salıştıruuga bolot (6-tüşündürmönü karañız).
Kırgız menen kazaktın Alaştan taraganı jönündögü da maalımattar köp (kara:
Soltonoev B. Kızıl kırgız tarıhı. B.,1993.164 b.). Kazak elinin sanjırasında
Türktün üçünçü muundagı uulu Alança han bolgon (Şakarim Kudayberdı-ulı.
Rodoslovnaya tyurkov, kirgizov, kazahov i hanskih dinastiy. – A., 1990. 12-b.). Alaça
tuuraluu legendanı A. İ. Levşin da eskeret (kara: Oşonuku ele. 146–147-b.).
Tobo han (türkçö Tabak han) 572-j. öz eeligin bölüp, çıgışın jeeni Şetuga, al emi
batışın bir tuuganına berse, al ölöör aldında anı Börü han (Börü – karışkır. Bul
knyazdı Menandr Bo han dep atayt. 576-j. utugurlar Bosfordu alganda al alardın
başında turgan. Demek, anın ordosu Kubanda bolgon dep boljoldoogo bolot) degen
titulu bar uuluna kaltırgan. Mugan handın uulu Toremendin (kıtaylıktardın
Dolaban jana grekterdin Turum degen atınan jaralgan türktördün titulduk atı.
Mından tışkarı al kıtayça Abo, persçe Abruy - Apa (uluu) degen tituldu alıp jürgön)
ordosu tündüktö, balkim kırgızdar menen çikterdin jerinde bolgon (Gumilev L. N.
Atalgan emgek. 58-b.).
Atı çuulu boluşu (jogoruda «Otordun ekinçi atı çuulu Atılakan bolmogunun
sebebi» degeninen ulam bular bir ele kişi bolgon degen tıyanak çıgışı da mümkün)
jana kılgan işterine karaganda birinçiden gundardın padışası Attilaga (misalga:
P. Paniyskiy. Gottordun tarıhı – Velikaya step v antiçnıh i vizantiyskih istoçnikah)
azıraak, ekinçiden İstemi kaganga köbüröök okşoyt. Batış Türk kagandıgın
negizdegen Bumındın bir tuuganı, 552–576-j. han bolgon. Vizantiya tarıhında
Silzibul, Dizabul, Stembis, arabdarda Sinjibu, kıtay hronikalarında Şedemi, «on
uruunun kaganı», Türk kagandıgının dinastiyasına tieşelüü eñ jogorku titul jabgu
(yabgu) kagan dep da atalgan. İstemi handın ısımı türk emes, ugorduku boluşu jön
jerden bolboy, ata-babalarının arbagınan ulam kalgan dep eseptelet. İsteminin kol
başçılıgı m-n türk uruuları adegende Borb. Aziyanın Jeti-Suu, Sır-Darıya, Aral
deñizine çeyinki aymaktı eeleşken. Türküttör bir ele mezgilde çıgıştagı jürüşü
iygiliktüü ayaktap, batışta da jeñişterge ee boluşkan. Tilekke karşı, mınday ötö
maanilüü okuyalar tarıhıy darekterde keñiri çagıldırılbayt, birok bul jürüştü
kan içme Karaçtın sürötün alıp taştagan. Alookekandı sürötü bar. Andan kiyin
kaysınısı kan bolso, oşonun sürötü bar. Uşunday ajayıpkana. Andan arı jana bir
kelişken üy. Birinçi üygö kirgende asemdelgen üy. Bir süröt je hayvanga okşoş emes,
je adamga okşoş emes körüügö abdan suluu. Törkü üydö üstün jaap koygon kutu bar,
jatkırıp koygon. Kunu Kutunu1 jumşap tura turgan jigiti bilçü (?). Emne bolso
Kutuga kabar aytıp dep bilçü jana Kutu emne bolso özü bilip turat dep bilçü, bilgenin
barıp Kunuga aytat. Kunu elge kabar aytat dep tüşünüüçü eken el2. Bizdin
atalarıbızdın dini uşunday. Munu jazganımdın sebebi Taşının Otordu, Orozdu
ölsöm da körböy ketpeymin degeni oşol ordonun koozdugu. Ordo Atılakandan kiyin
oñdogon emes, nogoy kandarı, bölök uruktardın eli, kandarı asemdik jagınan bolo
turgan nerselerden jardam kılgan eken. Jibekten, jündön kımbat baa buyumdardı alıp
kelip berçü eken, soop üçün. Balasagın sayakat kılıp Otorgo ustamın dep kelgende
Adolotkan Jançarkanga buyrup, bir oñdotkon eken. Andan murun Ürgönçtün kanı
erteginin er Şooruk degen adam bir oñdotkon eken. Mına bizdin murunku
babalarıbızdın şaarı, eli, dini uşunday eken, islam dininen, arap, eren madaniyat,
adabiyatınan murun. Okuuçular munu emne tıgıştırat dep sın koybogula. Sebebi, Otor
kanday şaar, ordo kanday ajayıp, kanday muzey ekenin bilsin dep jazıp oturmun.
jalpısınan körsötüügö bolot. Batışka jasalgan jürüşkö Bumındın inisi İstemi han
kol başçılık kılgan. İstemi han mından murda da Bumınga jardam berip, mümkün özü
menen uruulaş ugorlorgo tieşelüü tündük altaylık on çaktı kol başçıga jetekçi
bolgon... İsteminin jürüşü 552-jıldan kiyin bolgon, antkeni arabdar bul kezde öz
aldınça uruu katarı Bumındın ölümünö baylanıştuu köñül aytıp, belek berişken
jana 553-j. küzündögü jujañdar toluk talkalanışınan kiyin boluşu ıktımal.
Jürüşkö çıguunun eñ ıñgayluu uçuru – jujañdar toluk talkalangan 554-jıldın jaz
ayı boluşu mümkün. 555-j. alar «Batış deñizine» jetken, anı Aral deñizi dep
tüşünüügö bolot.Tüksnaf başında turgan türküttör 570-jıldan 576-jılga çeyin
Tündük Kavkazdı bagındıruu menen alektengen. Vizantiyalıktardın jardamı arkıluu
biylikte turgan Guaram Bagradit alardın arkası menen Kartlinin tagına ee boldu (575j.) (Gumilev L. N. Atalgan emgek. 49-b.), Birok, avtor türktör dagı oguz uruularının
bir butagı ekenin eske algan emes.
Orto kılımdın jazma darekterinde hoto (üy) jana hutu – müyüz (kara: Bartold V. V.
Atalgan emgek. 122, 198 j.b. better) türündö kezdeşet. Ekinçiden, Hudud al-Alamda
belgilengendey başka ölkölördön alınıp kelgen «ajıdaardın müyüzü» (şahi-i
ajdaza) dep atalgan belgisiz janıbardın müyüzü boluşu da mümkün (kara: Materialı
po istorii kırgızov i Kırgızstana, T. 1. 5-b.). Kırgızdar azırkıga çeyin maanisi ança
tüşünüksüz bolso da abdan baaluu nerseni «Kunu Kutuga tete» degen sözgö salıştırat.
Muhammed Bekran başkaça tüşüngön jana kotormoçu kotoro albay «Kutunu» «kuttuu»
degen söz menen çataştırıp salgan (kara: Materialı po istorii kırgızov i
Kırgızstana, t. 1. 57-b.]. Bul tüşünüktün çınıgı maanisine jakındata tüşündürmönü
V. Bartold bergen. Anın oyu boyunça «Balasagundan» ança alıs emes, Çüy ö. jeeginde
kara-kıtaylardın gurhanı turgan stavka Hosun-ordu (bekem, küçtüü ordo) dep atalgan
(20-tüşündürmönü kara). Eñ negizgisi Hosun-ordo başka eç bir jerde eskerilbeyt.
Jergiliktüü el Otordu (Otrar) «Kutunun ordosu» dep ataşı da mümkün, birok başka
tıbış menen özgörülüp kalgan. Arab-pers, kıtay tıbışında Kutunun (?«Midi-çjı»)
«hotogo», je «hotonun» «Hosunga» ötüşüp ketişi toluk mümkün.
Eñ kızıgı Kunu Kutu Balasagun ş. je kırgızdar menen tıkıs baylanışta keziget.
«Hutu – janıbarlardan alıngan zat. Anı kıtaylıktar jana çıgış türktörü abdan
baalaşat. Alardın tüşünügündö uu jakındaganda ele al terdey baştayt... men kelgen
elçilerden surasam, alar anı ögüzdün (buka) çeke söögü ekenin, al emi buka
kırgızdardın jerinde boloorun aytıştı» (toluguraak; Abu Rayhan Biruni. Sobranie
svedeniy dlya poznaniya dragotsennostey. /Perevod A. M. Belenitskogo. L., 1963., S. 195].
...Al kişi barıp Koçkorkan aldınan tosup çıkkan eken. Kuçaktaşıp körüşüp,
mından bargan elder, andan kelgender aralaşıp jatıp kalgan, Koçkorkanga konok bolup.
El tañ kalgan Taşının sürötünö. «Otorkandı kör, Razını kör, Barakandı kör,
Kümüşaydı kör, Taşını kör, özü-özü» deşip. Kümüşay menen Barakan[dın] jomok,
akılga sıygısız sözdörü köp, Töştükkö okşogon. Oşol sebeptüü anı jazgan jokmun.
Üç kün konok bolgon Koçkorkanga. Koçkorkan özü eerçitip barıp, ordonu
körsötüp, emi men kızmatım kılamın dep, janına kuu Bayzaktı koşup, «kanday jürsöñ
jürö ber» dep Taşıga aytkan. Taşını kırgız, kazak, mañgıt, kuramadan kalgan
Otordogu el başçıları, din başkaruuçuları jana eli konok kılat. Ordonu başkargan
5 uruktan 5 kişi turçu eken. İçi üç eşik eken. 5 uruk nogoy, kıpçak, kırgız, mañgıt,
kazak – uşul 5nön 5 kişi turçu eken başkarıp. Al beşöön törö deçü eken. Alardın da
darajasının uluu-kiçüüsü bar eken. Al konok bolup Taşı, janında kuu Bayzak bar.
Taşını küldürüp, peyline jaga turgan sözdü aytıp, kuulanıp jürgön. Birok Taşını
kuu Bayzak içinde jaratkan. Taşı oşondoy kişini jakşı körçü, ança-mınça sözdü
baykap, añduuçu emes eken, çoñ işterdi baykooçu. Koçkorkandın türü buzuk ekenin
baykap, «emne kılsa kılsın, anan körörmün» dep gana koygon Taşı. 40 jigitin,
Agıştın jarak-jabdıktarın boyuñardan taştabagıla dep koygon eken Taşı. 40 çoro
menen Agışka, «tobuñardı jazbay, sak bolup jürgülö» degen. Küntuumaga «siz emne
baykap jürsüz» degen Taşı.
Küntuuma, «janıñdagı Bayzakka işenbe. Koçkorkanga men işenbeymin.
Kamdanıp jürgöndöy körünöt. Sırttagı nogoy, kıpçak jana başka özünö karaştuu
mayda kandarga kabar berip jüröt, Taşı keldi, uçuraşıp kalgıla» dep. «Adolotkan
kabar berdi, Taşını uşintip sıylap jatırmın dep. Bilbeymin, oşentip [kabar]
berip jatırbı, je koluñar[dı], jasagıñardı alıp kelgile dep jatırbı, Taşı ıgı
kelse Otordu almak dep. Kim bilet, oşentip men işenbeymin» degen eken Küntuuma.
«Birok sen da kamınıp, jalgızdın jarı kuday dep» degen Küntuuma. «Anday
bolso kanday kıluu kerek Sen erteñ koştoşup kaytuuñ kerek. Men barıp, Maktımdı
saga berip, jönötüüm kerek. Emese bügün ordonu aralap, erteñ jönöö kerek» degen Taşı.
Küntuuma, «anday bolso men barıp, erteñ Taşı ketet dep aytayınbı, je ordogo
barayınbı, seni menen» degen. Taşı Küntuumanı «meni menen bol» degen. Küntuuma,
«bizdi oşol ordogo kamap koyup jürbösün» degen. «Kuu Bayzak jana 5 törö ordonu
başkargan jan. Oşol ordonun içinde jürgön kızmatçılar, jumuşçular. Oşonun
baarın kamaybı?» degen eken Taşı.
Küntuuma, «ariyne, baarın kamayt» degen. Taşı, «anda jakşı boldu. Meyli
jürögü batınıp oşonu kılsın, suu barbı?» degen Küntuumaga. Taşını «suu kördüñ go.
Baylap koet go, avızdagı (?) suu bar go» degen Küntuuma. Taşı, «siz barbay ele koyuñuz»
degen. Küntuuma işenbey kalat go dep ordodon çıkkandan kiyin baramın degen Taşıga.
Koçkor Bayzakka, «ıgı kelbedi kıstalak. Küntuuma Maktımdı jaşırıp jürüp,
Agıştan Taşını çıkırtıp, alıp bergeni az kelgensip, Taşını Koçkorgo işenbe dep
aytıp jürgönün karaçı. Taşı sak bolup, eç ıgın keltire albadık. Külmöskan jana
başkalar – aldı erteñden baştap – astı kelet Talastan. Berki nogoylor bolso aldı
kelip kaldı. Emi kanday kılabız?» degen eken Koçkorkan kuu Bayzakka.
Kuu Bayzak: «anday bolso başka ayla jok, Taşını eptep ordogo alıp barayın,
[oşondo] ordonu sırtınan bekitüü kerek» degen kuu Bayzak Koçkorkanga. Koçkorkan,
«»Küntuumanı jana dagı üç törönü koşo bekitüü kerek. Alar sırtta bolso el bölünöt
anık. Al törtöö eldi bölöt. Koñur sen emne deysiñ?» deyt eken Koçkorkan.
Koñurdun jayın aytayın. Koñur oşol Kutu Kununun eñ çoñ başçısı. Ordonun
sırtında çoñ mekemesi bar. Koñur oşondo turat. Özü din başı. Mınday aytkanda törö
başı. Mınday tüşünüügö bolot: İslamlardın Şayıhıl islam degenindey,
hristiyandardın metrpolit degenindey söz. Koñurdun amalı. Koñur özü Arlan kızdan
tuulgan. Otorkandın Kökçö degen uulunun tukumu. Koçkor dayım akıldaşıp tura turgan
kişisi jana tuuganı. Özü karıp kalgan kişi Koñur jana Koçkordu din jagınan Kutu
Kunu senin uşul kılgan işiñdi jakşı köröt dep küülöp jürgön eñ akılgöy kişisi
Koçkordun. Koñur, «abdan jakşı, men sırtın açpa dep koem, andan arkısın körö
jatarbız. Taşı, Balasagın köp köç ala elekte kurutuu kerek. Al eköö abdan küçünö
mingen künü Otorgo kol salbay koyboyt jana Parakandı ornotkusu kelet«» degen Koñur
Koçkorgo. Al Koçkor «»nogoydun törösü, kıpçaktın törösü emne bolot?» degen Koñurga.
«Koçkorkan ey, alar emne bolso oşo bolsun. Bayzak dele meyli meni öltürsö dep
oturbaybı» degen Koñur. Bayzak Taşıga kelet ırdap, küldürüp. Taşı, «Bayzak jür. Biz
erteñ jüröbüz. Barıp, ordonu zıyarat kılıp, körüp kaytalı» deyt Bayzakka Taşı. «Anda
jakşı bolot. Men barıp, törölördü kamdanıp tur deyin. Koñur çoñ törögö aytayın»
dep jürüp ketken eken kuu Bayzak.
Kuu Bayzak Koçkor, Koñur eköönö aytıp kelse, Taşı çaldarın, çorolorun,
Küntuumanı alıp oturgan [eken], kelip, attarın baylap, ordogo kirgen, attardı ordonun
jigitteri karap kalat. Taşılar ordogo kiret, eşik bekilet. Tamaşa kılıp jürö beret.
Al Koçkor ordonun tegeregin kol [menen] kurçatıp, özü Kökçönü közdöy jönögön eken.
Maktım [bir] baleenin bolgonun bilip, 40 kulaç çaçtı buup alıp, beldi bekem buup
alıp, erkekçe kiyim kiyip alıp, jarak-jabdıgın kolgo alıp Otorgo kelet. Çalkarkök
degen atı bar eken, minip alıp, saadagın baylanıp alıp Otorgo kelse, Otordun sırtı
tolgon el. Maktım kolgo [kelgende] kimdi kim baykap jatır, aralaşıp karasa, çuuldap
jürgön eldin sözün ugat: «Balasagındın uulu Taşını Koçkorkan ordogo bekitip
taştaptır. Koçkorkan Kökçögö barat deyt dep uktuk. Maktımdı alıp, Kökçönü çaap alat
dep uktuk» dep birine biri çuuldap aytıp jürgön eldi köröt. Attın başın kayra
tartıp jönögön. Oygo tüşüp, «Taşı kolgo tüşüp, atam, agam baarı teñ ajalı bolso
ölöt, ajalı jok bolso körüşörbüz. Bul men üçün bolgon çatak. Koçkor meni kolgo
tüşürüp almakçı. Men Koçkordun koluna tüşöyünbü, barıp karmaşayınbı? Jok. Al
bolboyt. Köpkö topurak çaçıp bolobu? Koçkor jekege degi çıkpayt. Andan körö köp
mañgıt, köp kırgızka, Balasagınga kabar bereyin. Mından başka ayla jok. Emi
Koçkorgo tüşüp kor bolup jürgönçö» dep, «kün çıgıştı közdöy jürö bersem tabamın«»
[dep] Kökçalkardı urup jönögöndö «kayda barasıñ?» dep kol surap kalat. «Men
Külmöskandın kolumun» dep jönöy bergen. Kol nogoylordun kolu eken, Koçkorkanga,
çakırganına jıynalıp kelatkan. Bir başçısı: «bul soo kişi emes. Munu karmoo kerek.
Koçkorkanga alıp baruu kerek. Atı, türü başka körünöt» dep, «tokto dep, kaçırıp
kalgan eken. Maktım «kelgeniñer soo kalbaysıñar» dep saadak menen tartıp kalgan. Kol
aga bolboy kuup kalgan. Maktım «köp mañgıt, köp kırgız, Balasagın kaydasıñ» dep
jönögön. Koçkorkan Kökçönü közdöy jönöp baratıp, Maktımga jolukkan kolgo jolugat.
Koçkorkanga alar aytat «türü, atı, jarak-jabdıgı kelişken bir bala jigitke joluktuk.
Karmaylı desek 2-3 kişibizdi saadak menen atıp taştap, atı kıyın eken, közdön kayım
bolup jogoldu. Kuugunçular artınan kuup ketti. Biz sizge kabar bereli dedik» deyt
eken, bayagı Maktımga jolukkan kol Koçkorkanga. Koçkorkan, «kanday at mingen, türütüsü kanday» deyt. Bayagı kol «kök at, mingeni. Türü-tüsü mınday» dep, aytıp bergen.
Koçkorkan, «al Maktım turbaybı. Kökçalkar degen atı bar, oşol» [dep] bir kişisin
«sen Kökçögö barıp bilip kel, Küntuumanın adamı bolup» dep, özü Maktımdın izine
salat. Maktımdı bayagı koldun bir daar adamdarı jetalbay, attarın çarçatıp,
Koçkorkanga jolugat. Koçkorkan demi kurup, bir dalay jerge çeyin barıp, kayta kaytat
üşkürüp-bışkırıp. Joldon Koçkorgo bayagı Kökçögö jibergen adamı jolugat. Eline
«Maktım keçe ele Otorgo ketken, jalgız özü Kökçalkardı minip alıp, jarak-jabdıgın
asınıp alıp» deyt eken, jibergen jigiti Koçkorkanga. Koçkor kapa bolup, «bir
jagınan Maktımdın küyütü, ekinçi [jagınan] Maktım kolgo tüşpöy kaldı jana çoñ
bülüktü baştap taştadım. Taşını, seni Maktım jakşı kördü dep ordogo kamap
taştadım jana jazıgı jok Küntuumanı, Karaçanı koşo kamadım. Menin özümö anık
dos kişiler ele, bul joldoşumdan ayrıldım. Alardın tilin Otordun köpçülügü alat
jana Külmöskan başka kandardı Taşı Otordu alganı jatır dep çıkırdım ele. Alar
kelip kaldı jana Adolotkanga da kalp aytıp kabar jiberdim» dep kapa bolup, «je
Maktım kolgo tüşpöy kaldı. Mendey it kişi boldubu (? bolobu). Taşını karmap
öltürsöm jakşı. Öltürö albay kalsam kantem jana Balasagın üç uruk eldi alıp, anık
soguş kılat. Adolotkan meni ayıpker kılıp karmap berse kantem?» degen oyu menen.
Uşintip, Koçkorkan baarın oylop: «koy, munun baarın baştap jürgön Koñur, kuu
Bayzak. Bayzak bolso jok. Koñurga akıldaşayın» dep, Koñurga kelip, oylogon oyunun
baarın aytat, baştan-ayak aytat. Koñur: «kanday kılmakçısıñ» deyt Koçkorgo. Koçkor,
«Maktım kolgo tiybey ketti. Taşını ordon çıgarıp, bizden ötkön bolso keç dep
aytabız» deyt.
Koñur, «al bolboyt. Taşı ordodon çıksa ele tak Otordu almakka baş salat. Azır
ıntımaktaşkan menen Maktım barat Balasagınga. Balasagın kol alıp kelet. Akır
soguş kılat. Andan körö Taşını Balasagını menen karmap öltürüş kerek. Al eköö
tirüü bolso tınçtık beret deysiñbi? Alardı öltürgöndön kiyin Maktım, Karaça,
Küntuuma özü ele kelet. Men baya ele künü aytpadım bele» deyt Koñur. «Külmöskan,
başka kandar seni kütüp tur. Alarga barış kerek. Oşolorgo Taşının ordogo
kamalganın aytuu kerek» deyt Koñur Koçkorkanga.
Kandar baarı çogulup, ar kaysısı ar kaysını aytıp, sözdü bir jerge koyup,
«Taşını ordodon çıgarbay karmaş kerek. Balasagın kol alıp kelet. Maktım oşogo
barat, başkaga barbayt» deşip başçıları, jıyılgan eldin sözü uşul bolot. Otor
şaarının sırtkı darbazaların bekitip, Koçkor baş bolup ordogo kelişet. Al Taşı
karasa ordo bekilgen. Sırtı kıykırık-çuulgan kol jas[...]. «Taşı kolgo tüştü,
jaragıñ taştap beril» dep bakırgan.
Küntuuma, «aytpadım bele Taşı» deyt. «Kaygırba agay, körörbüz. Kuday aga
berer, je bizge berer» deyt Taşı. Eerçigen çoroloru jana Karaça, Küntuumanın
kişileri, bayagı eerçitip jürgön ordonun başçıları 5 törönü jana kuu Bayzaktı alıp
«öltüröbüz» dep, Taşının aldına alıp kelet, baarın çogultup. Taşı, «ayıp eki-üç
kişide. Külmöskan, Koñur, Koçkor. Bul üçöönön başka kişi ayıptuu emes» deyt
oturgan Karaça, Sarman, Küntuumaga. Agıştın çoroloru ele, Taşının eerçitip jürgön
çoroloru. Taşının öz kişisi az ele. Çorolor, aksakaldar, «öltürüü kerek, akırı bizdi
öltüröt» deşet. «Koygula» deyt Taşı. «Eñ bolboso Koñurdun, Koçkordun ayarı,
akıldaşı kuu Bayzaktı öltüröbüz» deşet.
Kuu Bayzak altınga kızıgıp alıp, kılar işti kılıp koyup, öltürördü körgöndön
kiyin, etine tayak ötüp, «kuday meni ursaçı, altın jebey, taş jesemçi» dep, «emine
bolmoy boldum, altın alam dep. Kurugan kuu napsi» dep. Taşının jıluu sözü
çıkkandan kiyin «oo kuday bere kör» dep, «emkiden kiyin mınday işke joloboy
koybosom» dep özünö-özü karganıp, Taşının oozun karagan. Kuu Bayzak bul sözdü içinen
şert kılıp otur oylonup. Taşı köpçülükkö «korkpogula! Bügündük ookat bar. Erteñ
Taşının emne kılganın körörsüñör. Atam Balasagın üç-tört kündön kalbay kol alıp
kelet. Al kişi tölgösü [tölgönü] dalı menen bilip alıp, dal uşul kündö kündöp-tündöp
jürüp kelatır. Ölöbüz dep korkpoy ele koy joldoştorum. Men ölüp turup anan siler
ölösüñör. Andan körö kuu Bayzaktı koe bergile. Bul beçaranın kılgan kesibi oşol.
Ata-babasınan kalgan kaada. Mintpese buga ookat kaydan tabılat? Koçkor Taşını kolgo
tüşür, özüñ ölsöñ dagı dep, bir top altın bergendir. Koe bergile. A tügül sırtka
çıgıp, dagı jardam (?) Koçkorkanga barsın» degen Taşı.
Kuu Bayzak tura kalıp, «bir it boldum, özüñ aytkan altın üçün napsim buzulup.
Men Koçkordon, Koñurdan, Küntuumadan başka kişini körgön emes ekenmin.
Jaratılgan adamdın ar türlüüsü bolot turbaybı. Men körgön adamdar öz başının gana
abiyirin izdegen kişiler turbaybı. Jañıldım, jazdım» degen eken, «öltürsöñör da
ıraazımın» dep, kuu Bayzak sözün bütürgön eken.
Al Taşı, «men senin kanıñdı içem dep kelgen emesmin kuu Bayzak. Ordogo
zıyarat kılıp, atalardın kılgan işterin jana süröttörün körömün dep kelgemin jana
Koçkor, Koñur özü tiyişti. Eçkimdin akısı jok Otordo. Kuday buyursa Otordu alam.
Koçkor, Koñur tügül Adolotkanıñ tiyişçü bolso, anı da alamın. Tiyişpese özümö
bagıntıp ala turgan kılamın. Uşunu ayta bar Koñur, Koçkor, Külmöskanga.
Ajıdaardın kuyrugun bastı» dep kuu Bayzakka.
Taşı, «bar, kete ber» deptir. Berki 5 törönü da kuu Bayzak (?) 5 törö: «bizdi
işenbey öltürüp koyup jürbösün?» deyt 5 törö kuu Bayzakka. Bayzak Taşını karap: «men
emne jardam tiygizeyin» degen. «Maktımdın kabarın erte ber, kayerde [ekenin], anan
başka sözüm jok». «Sizge suu, ookat kerek emespi» deyt kuu Bayzak. «Oşol kelgeniñde
aytarmın (?)».
Berki 5 törönün, kıpçak, nogoydun törölörün boşotot. Üçöö kelip tünküsün ayar
emespi, kuu Bayzaktın anday tamdan tüşö turgan, çıga turgan dayın argamjıları,
ilinip kala turgan ilgiçteri dayın [bolot] janında. Kuu Bayzak çıgıp, tüşüp ketet.
Sakçılar karmap alat. Koçkorkanga alıp barat üçöön. Koçkor, Koñur: «kantip kutulduñ
üçööñ» deyt. «Kurusun Taşı. Eptep bizdi kutkara kör Bayzak, törölör silerdi altınga
toyguzayın, Koñur, Koçkorgo ayt dep, esi oop kaldı, emne kıların bilbey. Öldük dep
jatır. Eki-üç kündö ele kolgo tüşöt. Türü abdan jüdöp kaldı. Bir jagınan Küntuuma,
bizdin ubalıbızga kaldıñ. Karaça, üç törö bizdi ayta bar, keçirsin kan dep jatır» dep,
kuu Bayzak bir top kalptı aytat jana «Maktımdı Taşıga berbeybiz dep jatır
Karaçalar. Andan körö Maktımdı ala bersin dep ayttı. Küntuuma Taşının közünçö ele
ayttı. Bayagı Taşı jok, baatırsıngan. Korkup, öñü zamatta ele ketip kaldı» deyt kuu
Bayzak Koçkor, Koñurga.
Koñur, «men aytpadım bele Ordogo kamaldı, iş bütöt dep. Mına, iş büttü.
Balasagın özü alıp kelip beret, Maktımdı saga Koçkorkan» deyt Koñur. Oşonu menen
Maktımdın kaçıp ketkenin baykayt, bilet kuu Bayzak. Eki joldoşu menen üyünö barıp
jatat.
Al Taşı ertesi turup, «alıp kel, menin kurjunumdu alıp kel!» deyt
jigitterine. Alıp kelet kurjundu. «Atam Balasagın berdi ele» dep kurjundu sögöt.
Karasa bir top aybalka, andan köbürök uuçtap koyso tam buzar, jıgaçka saptap ala turgan
nayza sıyaktuu temir [bar eken]. Taşı, «atam başıña iş tüşsö, je bir çep buza turgan
bolsoñ, uşu nayzalardı saptap alıp ursañ, kanday taş bolso da, temir bolso da tütpöyt.
Jana aybalkalardı kanday temirge ursañ da kesip tüşöt dedi ele. Jana menin
kılıçım[dı], Agıştın kılıçın, Sarman tayatamdın kılıçın jana menin, Agıştın
çorolorunun kılıçın karap, özü ustalarga jañıdan sokturup berdi ele jana çoñ enem
Aysuluu, öz enem Baglan bir ookat kerek bolgon jerde içersiñ dep berdi ele» dep
«tügönböz kül azık» dep [kurjundu] sögüp, «mayda talkan togoloktop koygon jana kurut,
may – kül azıktan bir togolok sal. Kuruttu ezip suuga, jankazanga kaynatıp, içe ber
dedi ele» deyt Taşı. Ordonun karoolçuları, tazalap şıpırıp turgandarı jana
aybandardı bagıp turgandarı – baarı koşo kamalgan. Taşı baarın çıkırıp, bayagı
külazıktı ordonun çoñ kazandarına kaynatıp, bışırtıp, birin kaltırbay, ordodogu
adamdardın baarın çogultup, anın içinde azdap zıyaratka kelgen kişiler da bar ele,
baarına kül azıktan içirip, toyguzup alıp, «kana emne aytasıñar? Menin sebebimden
jazıgı jok adamdar da koşo kamaldıñar. Men az joldoş-jorom menen ele kalayın.
Siler çıgıp ketesiñerbi, emne kılasıñar?» deyt Taşı. Bayagı koşo kamalgan
adamdardın baarı teñ Küntuumanı, özünün başçısı – törölörün karayt. Küntuuma,
törölör, «kemege tüşköndördün janı birge degen. Biz dele bir kolomoluu kol bolduk.
Jarak joktugu bolboso, biz dele bul işke ıza bolup oturbuz» deyt. Taşı, «anday bolso
ordonu buzup, sırtka çıgalıbı, emne kılalı?» deyt. Otorluktar, «kayda barsañ bir
barabız. Biz seni keldi dep, özübüzçö konok kıldık jana kız berip oturbuz jana bir
urukpuz dep saga jan tartıp, nogoylorgo aram bolup oturbuz. Bizdi öz kişiñdey bilip,
iştey ber» deyt. Taşı, «sırtka çıgalı, ordonu çek kılalı. Janıbızga küç kelse,
ordogo bekinip turalı. Siler jaragıñardı alıp, bizge ündöp, çogultup koşula bergile.
Aldıñarda men boloyun. Kündüz buzbay, tündö buzalı. Ordonun başka jerin buzbay,
eşigin gana kıya çabalı. Oşol eşikti bek kaytarıp turalı» deyt Taşı.
«Makul, sen öl degen jerge ölöbüz» deyt otorluktar. Karaça biy, «anday [bolso]
jürgülö» dep, Kutu Kunu turgan üygö barıp, bata kılışıp: «ölsök-tirilsek bir jerde»
dep. Oşonu menen Taşı jaraktuulardı bir bölüp, jaraksızdardı bir bölüp, Karaçanı,
Sarmandı baş kılıp, «sizder azdır-köptür koluñardagı jarak menen, jaragı joguñar
mınabu taş menen urup kiyirbegile!» dep, taş üyüp berip, eşikti aybalta menen kıya
çaap, buzup, eşikti tozup turgandardı özü baştap – saadakçandar aldıda – Orozdop
uraan salıp, irettep algan kol jasagı [menen] soguşka kiret. Eki eşikti Karaça,
Sarman baş bolup kaytarıp tur. Taşı sürüp, Koçkordun kolun, kan turgan ordogo çeyin
sürüp, Koñur turgan mekemege kelip, ordonun eşigindegi mekemeni özünö karatıp alıp
alat. Ordogo karaştuu aybandardı baga turgan ookatı jana kandıkka karay turgan
ordogo zıyarat kılıp kelgen elden tüşkön düynö özünçö bir çoñ kazınada ele. Koñur
oşonu başkarçu ele. Koçkor jagı kan ordosun çep kılıp alıp, Taşı jagı zıyarat
kılçu ordonu çep kılıp alıp, soguşa beret jana Küntuuma, üç törö, bular özünün
kişilerin ündöp, jarak-jabdık menen toptop, koşula beret.
Al Balasagın birer kündön kiyin balası Taşı emne boldu dep, tölgö açıp,
dalısın karasa Balasagın[dın] balası Taşı bir işke kiripter bolorun baykap, özünün
sırdaş-muñdaş çoñ Koşoy degen adamı bar, aga jayın aytat. «Taşı bir baleege
uçuragan tur, oşogo kol alıp jürölübü?» deyt. «Meyliñ, emne aytasıñ andan başka»
deyt çoñ Koşoy. Balasagın «sen Koşoy, menin orduma kal, mınabu Balasagın şaarın
kaytarıp, 7suu elin başkarıp. Balkim joo kelip kalabı, je Balasagın jok, Taşı jok
deyt dep ugup, kalmak kelip kalabı» deyt çoñ Koşoygo. Çoñ Koşoy makul deyt.
Balasagın kol jasak alıp, Otordu közdöy Taşını izdep jönöyt. Özü jöö, murun jürö
beret, kolun köt jaktan kele bergile dep, Araştı başçı kılıp kolgo.
Sınooçular sizderdin oyuñuzdarga ketpesin, Manastagı Koşoy dep oyloboñuzdar.
Murun üç Koşoy ötkön kırgızdardan. Çoñ Koşoy, Manastagı Koşoy – katagandın kan
Koşoy, erteginin er Koşoy. Kezinde er Koşogo (Koşoygo ?) tegin be (ber ?) degen
Koşoy – Talkan biydin balası. Çüydögü kalmaktı kuugan er Koşoy – solto urugu.
Al Talastın Sayramga1, kalıñ mañgıtka kelse, mañgıttar kamınıp jatat.
Sagındı körüp alıp: «sizge kişi jibergeni jatır elek. Sarman, Karaça, Küntuuma,
Taşı, Agış – baarın Koçkor, Koñur aldap, Orjogo kamap koyuptur deyt. Kaçıp,
karmatpay bizge Maktım keldi» deyt. «Kana Maktım?». «Mına Maktım». Maktım
kaynatası Balasagınga kelip, amandaşıp, Taşının barganınan baştap, iynesinen
jibine çeyin aytıp beret. «Kelinim, çatak sen üçün bolgon çatak turbaybı? Kolgo
tüşpöy kelgeniñ jakşı boluptur. Taşını alar aldap, ordogo kamasa – Koçkorlor.
Taşı alardı aldap, eptep Otorgo kirip algan turbaybı. Biz sırttan, alar içten –
Otordu köp kıynalbay, bat ala turgan bolgon turbaybızbı? Erte koldu jıygıla! Bizdin
kol da kelip kalat» dep, Sagın kayrat bergen mañgıttarga. Özü emne kıların bilbey, je
kaçarın bilbey, je bararın bilbey, añ-tañ bolup jatkan mañgıttar[ga] kudayı berip,
Balasagın özü kelip, toodoy kayrat bütüp, mañgıttar: «uşunday da er adam bolot eken aa.
Kamalıp kalgan balasın maktap, men sırttan, Taşı içten dep, Otordu emi aluu oñoy
boldu dep jatkanın karaçı» deşip biri maktap, biri korkup, mañgıttar Balasagındı
eerçip alıp jönögön eken, Otordu közdöy. Arişta (?) eerçitip alıp, jasak koldu alıp

Sır-Darıyanın jeegindegi şaar. Kee bir kol jazmada (İsfidjab) aymak katarı (mis.,
İstahri,) eskerilse, İbn al-Asirde Sayram İsbidjabdın janındagı şaar. Sayram – Ak
şaardın atalışı, anı İsbijab dep dagı ataşat. Dagı bir variantı – Saryam.
[Sayram] sayram suv – «tayız, ança tereñ emes suu» (kara: Divan Lugat at-Turk Mahmuda
al-Kaşgari. A., 2005. S. 874). Başka jerlerde Çımkent şaarının janındagı Ak-Suu
(Bayşuy-he) jana İsfidjab bir ele şaar (karañız: Aristov N. A. Atalgan emgek. 236-b.;
Çorotegin T. K. Mahmud Kaşgari...). Al emi Tarih-i Raşidide Sayram bayırkı ubakta
İspidjab dep atalsa, İbn-Hauhal boyunça İsfidjab toodon 3 farsah alısta turgan
(Aristov N. A. Atalgan emgek. S. 236).
kelip kalgan eken, mañgıt, kazak, kırgız – üç uruk. Sayramdan çıgıp jönögön eken,
içinde Maktım da bar, kol başçılardın biri bolup. «Köt jagımdan kele bergile» dep
Balasagın adetinçe jöö jürö bergen. Balasagın kelse, Otor şaarının sırtı jık kol
jasak. Balasagındın anday jerde kim bolso, oşo bolup ala turgan kıyapattarı bar,
kiyip ala turgan. 17 jıl kıdırıp jürgöndögü taap algan önörünün biri oşol.
Balasagın koldon ötüp alıp, darbazanın birine kirip karasa, kan agıp jatkan soguş.
Ordo jakta Taşılar, kandın ordosu jakta duşmandar. Balasagın ordo jakka kelip
koşulgan. Şaardın eli ekige bölünüp, koluna jarak alıp, Taşıga baratkan elge
koşulup alıp, Taşılarga kelet. Sarman taanıp alıp, janına kelip, amandaşat. Karaça,
Küntuuma Sagındı körgön emes, taanıbayt. Taşı kelip, uçuraşıp bolup, Balasagın,
«süylöşüp turar jer emes, erteñ bizdin kol kelet. Biz ordo jagınan soguşup jatıp
kirebiz. Siler da çepti bekem kılıp alıpsıñar» dep kayra jönöyt. Karaça, Küntuuma,
«bul kim? Jaman kişi» deyt Sarmanga. «Bul Balasagın. Kolum erteñ kelet deyt. Özü
jöö, murun jol çalıp jüröt. Adeti, eç ubakta at imbeyt. Ayılda, bolboso jolooçu
jürgöndö, je uşunday kalabada dayıma jöö jüröt. Eç kimge koşulbayt. Duşmandın
kayda jatkanın, kayda turganın, emne kılıp jatkanın, kanday kılsa öñütün taap,
bilip, mına bu kol menen, mına tigi jol menen dep, baştap jüröt» deyt Sarman Karaça,
Küntuumaga.
Sagın, «men duşman jagı menen ketem. Menin kabarımdı erteñ uguzgula.
Maktım bizdin koldo» dep jürüp, duşman jagı menen çıgıp ketet. Duşman alı
keteyin dep kalganın baykayt. Kuu Bayzak, bayagı eki törö – üçöö bir bolup, kuu
Bayzaktı Taşıga jiberet. Ubada kılgan kuu Bayzak Taşıga kelip, özünün kalp aytıp
kutulganın aytıp, Maktımdın tirüü, kolgo tüşpöy kaçıp ketkenin aytat. «Emne iş
buyruysuñ» deyt kuu Bayzak Taşıga. «Koşul deseñ koşulayın, bayagı eki törö kolumda»
deyt Taşıga.
Taşı, «kuday buyursa alamın, Koçkor, Koñur, Külmöskan – üçöönü kaçırbay.
Kanday iş jakındaganda kabar ber. Özüñ uşintip kabar berip tur» deyt. «Kup bolot»
dep kuu Bayzak jürüp ketken. Al Balasagın[dın] kolu kelip, ordo jakı darbazanı
kıyratıp, özü baştap alıp, jarım kolun jöö kılıp alıp, darbazanı buzup kiret.
Kirip oturup, ordogo kelip, Taşılar menen koşulup, «Balasagın keldi!» dedirtip,
uraan saldırıp, kandın ordosun közdöy özü jöö, jasakka baş bolup, balası Taşı atçan
jasakka baş bolup at koet. Kuu Bayzak Taşıga kelip kabar berip turçu. «Külmöskan,
Koñur, Koçkor balan darbaza menen kaçmay boldu» dep kabar beret. Özü Küntuumanı
eerçitip, kan ordosuna jakındaganda kuu Bayzaktın kabarı menen Agıştı orduna
koyup, Taşı özü barıp, darbazanı tosup, üçöön teñ karmap alat. (Baraktarı tügöl,
birok kiyinki betke emnegedir adegende 164 dep koyup, anan anı kayra öçürüp, 165
dep koygon?) Otordun eli «alama-alaman» dep bagınıp, karap beret. Oşentip Balasagın
Otordu alat. Atasının orduna minet. Barıp, eldi çogultup, naasat aytıp, elde ayıp jok
ekenin aytıp. Ayıp Koñur, Koçkor, Külmöskanda dep, ayıbın moynuna aldırıp, darga
asıp, öltürtkön üçöönü. Kuu Bayzaktı atkez kılgan Balasagın. Otordu alıp, «kimdinkimdin zamanı, Balasagın, Taşının zamanı» bolup jatıp kalgan, Maktımdı Taşıga
alıp berip.
Otorkandın üçünçü bölümü.
Al Otorgo Adolotkan kelet. Adolotkan bargan kişige işenbey, az gana adam menen
kelet. Tayçanga (? Tayçakanga) Balasagın kabar bergen. Özü Otorgo kelgende Tayçakan,
«uşunday iş bolup, Otordo Balasagındın uulu mañgıt Karaça biydin kızın alam dep
kelse, Koçkor, Koñur konokko çakırıp, aldap ordogo kamap alıp, uruş kılıp jatır.
Aga Külmöskan baş bolup, til algan ar kaysı uruktardın mayda kandarın eerçitip alıp
ketti» dep ugup, Tayçakan Samarkandan arkı eldi jıyıp alıp (kiyinki bir neçe sap
öçürülgön?), Tayçakan katagan, kıtay, jediger, kalça uruktarın eerçitip alıp, baarın
kılgan 19 uruuluu koñurat, tayçık kılgan kıpçak dep (?), Külmöskandın eli kıpçaktı
çaap kelet eken1. Kıpçaktar[dın] bir daarı kaçıp, Kaşkarga ketet eken, sart-kıpçak
atanıp. Bir daarı kazakka kirip ketet. Oşol kıpçaktın bir daarı kırgızka kirip

Bul jerde dagı bir jolu Balıkoozdun Abulgazı handın sanjırasın ukpaganı je
okubaganı körünüp turat. Bul maalımattar kıpçak etnosun izildegen atayın
izildöölördö analizge alıngan emes (tilekke karşı). Tarıhıy maalımattarda, «İlter
tukumu turup, al handık Altay, Hingan, Gobi jana Kerulendi öz kuçagına alıp, andan
arı tündüktögü eniseylik kırgızdardın ölkösün bagındırgan. Alardın başçısı
İnançu-irkin özün Yençu Bilge kagan dep jarıyalayt». Al ölgöndön kiyin anın kiçüü
uulu Baçjo agasın öltürüp, biylikke kelet. Baçjonun kısımına çıday albagan oguz
uruuları 646-jılı imperator Taytszunga kayrılışat. Oşentip, sirlerdin kaganına
karşı Kıtay imperiyası menen «tokuz-oguzdardın» soyuzu tüzülüp, 646-jıldın iyun
ayında «uluu darajaluu elteber» Timudu jetektegen uygurlar menen tokuz-oguzdar
sirlerdi talkalayt. Sirler oor jogotuuga uçurap, «Baçjo kaçıp, birok uygurlar anı
kolgo tüşürüp, öltüröt» jana «anın uruusu toluk kırılgan». Uşunu menen sirlerdin
mamleketi özünün jaşoosun toktotup, köptögön kıpçak uruuları Kıtayga aydalıp, köbü
kırılıp kalgan (kara: Klyaştornıy S. G., Sultanov T. İ. Atalgan emgek. 122-124-b.). N.
V. Kyunerdin kotormosunda «Syeyanto (Sır-Tarduş) – tyele uruusunun özgöçö butagı
(tyele gundardın uruusu – T. E.). Bayırkı Yan dinnastiyası (349–360) Muyun Tszundun
tuşunda syunndardın (gun) şanyusu Helatou özünün kol aldındagı 35 000 tütün eli
menen kelip, Kıtayga bagıngan. Syeyantolor oşolordun tukumu. Sye uruuları menen
aralaş jaşap kalgandıktan syeyanto atalıp kalışkan. Kaganının familiyası – İlidu.
...juanjuandar talkalangandan kiyin tolugu menen tutszyuelerge bagınıp, eki butakka
bölünöt: Yuydutszyun toosunun çıgışında jaşagandar şibilerge, al emi Tanhan
toolorunda jaşagandar yehularga baş iygen (demek, şibiler menen yehular da
türktördün içindegi tutszyue uruularınan – T. E). Alardın başçısı – İnan. Tan
dinastiyasının tuşunda (627–649) imperatordun kabıl aluusunda bolup, imperator
kagan kılıp Bitszyanı dayındayt. Alar Damonun (Uluu Şamo) tündügündö, Tszipalun
özönünün tüştügündö jaşayt. Çanandan 14 000 liden aşıgıraak jerde. Kiyin tyele,
pugu, tunlolor çogulup, syeyantolorgo kol salıp, çoñ zıyan keltirişken. Andan kiyin
Bitszya-kagan ölüp, orduna anın balası Baçjo oturdu. Baçjo kızuu kanduu, tiyişkendi
jakşı körüp, kıtaylıktardı köp öltürdü» (Kyuner N. V. Atalgan emgek. S. 41-43, 45-47).
Oşonduktan, «...tan askeri anı talkaladı (kanday jeñiş bolbosun kıtaylıktar anı
özülörünö ıygaruunu abdan süyüşkönün ar süylöm sayın baykoogo bolot). Baçjo kaçıp,
kapısınan uygurlar tarabınan öltürülüp.., anın uruusu toluk talkalandı. Takka anın
kiçüü inisinin Bitszyagundun (Dumoçji atın algan) balasın oturguzdu» (kara: Biçurin
N. Ya. Atalgan emgek. S. 347–351; Gumilev L. N. Atalgan emgek. S. 221, 234). «.683-jılı
Çıgıştürk kagandıgı kayradan murunku kubatın kalıbına keltirgen. Anı küç-kubatka
keltirgen, kırgızdar menen jakşı mamilede turgan kaysı bir Gudulu-kagan degen
bolgon. Emne degende, kırgız jazuularında (Uybat) Gudulu-kagan (Taçam degen atı bar)
menen dostorço koştoşot jana al jerde kaza bolgon kırgızdın Gudulu-kagandın
askerleri menen kandaydır bir baylanışı bolup, türktördün kee bir uruularına kol
salıp, türktördün bir hanın öltürüp, al jönündö öz mürzösünö balbal ornotkonu
tuuraluu büdömük kabar aytılat. Buga tayanıp kırgızdar Gudulu menen birdikte
türgöştörgö karşı soguşka katışkan deşke bolot» (kara: Bernştam A. N. Atalgan
emgek. S. 204-205].
Kıpçaktardın çaçırandı boluşunun negizgi sebebin (je Tyan-Şanga kelişin)
moñgoldordun çabuuluna baylanıştırılat (mis., Şaniyazov K. Ş. K etniçeskoy
istorii uzbekskogo naroda (istoriko-etnografiçeskoe issledovanie na materialah
kipçakskogo komponenta). Taş., 1974. 44-b.). Al emi azırkı tarıhçılardın köbü kazak
elinin etnogenezin kıpçaktar menen baylanıştırışsa, kee bir kırgız tarıhçıları
dagı til, uruulardın en-tamgası, Manas eposundagı kee bir uruulardın atalışına
ketet1. Bizdegi kıpçak oşol kıpçak. Kazaktagı kıpçak oşol kıpçak, kazak[ka] attanıp
ketken. Oşentip, Daştı kıpçak kandıgı jok bolgon eken. Kırgızka kirgeni kırgız
atanıp, Kaşkarga kirgeni islam dinine murun kirip, sart-kıpçak atangan. Kan içme
Karaçtı öltürgöndö sart-kıpçak atangan. Sebebi, Otorkandın dosu kıpçak Toktor
noyondun uulu sartka2 Otorkandın ayalı Arlandın tuulgan kızı Kumarközdü algan sart.
Sarttı Parakan (? Barak han) kıpçak, jediger, kalçaga kan kılgan. Alardın uraanı,
«sart» dep uraandagan. Jana kıpçak şok, uruşçaak el bolgon deşet, murunku
karılardan kalgan söz bar. İslam dini kirgende Kaşkarda kalganı da bar, kayta
[kelgeni da bar]. Bul Fergana, Samarkan jakka kelgen bir daarı jogorku bölümdördö da
bar. Birok men kıpçaktın jayın dagı jazganım, sart atangandın sebebi uşul. Al
Tayçakan Otorgo kelip, Balasagın, Taşı tosup alıp, «kıpçaktı siler Otordu aldı
degenden kiyin men kıpçaktı çaap, çañın çıgarıp keldim» degen Tayçakan Balasagınga.
Sagın, «beker boluptur, kek kuup keregi jok ele. Bolor iş boluptur. Meyli
ötkön iş kaytıp kelbeyt, emi kuup keregi jok» degen Balasagın. «Adolotkan kelatır
dep kabar keldi, emne kılabız?» degen Balasagın Tayçakanga. Tayçakan, menin işim
kıpçaktı çapmay ele. Boldu. Atam erteginin er Şooruk Tookeni öltürüp, Samarkandı
boşotup algan. Mına menin işim büttü. Emne kılsañ özüñ bile ber. Adolotkandı
barıp nogoydu kıpçaktay kılsak da koldon kelgeni tur. Sarayçuktu basıp alsak dele»
degen Tayçakan Balasagınga. Balasagın, «Adolotkandın türünö jaraşa bololu» degen
Tayçakanga. Tayçakan Adolotkan kelgençe kolu menen jata bergen Otordo. Adolotkan
joldon, «Balasagın, Taşı Külmöskandı, Koñurdu, Koçkordu – üçöönü öltürüp, Otordu
aldı. Balasagın özü Otorgo kan boldu jana Tayçakan 6 uruktu jıyıp alıp, kıpçaktı --sulata çaap, kıpçaktar kaçıp, Kaşkar tarapka ötüp ketti. Kalganı Sır jakka, suuga
ötüp ketti» dep ugat. «Kayta kaytsambı? Kaytkan menen da Sagın, Tayçakan dayarlanıp
oturgan nemeler. Akırı kelip bülük salat da. Atalarıbız jalañ Karaçtı öltürböy,
kuldu, Parakan tukumun kuudu ele (?). Jana Külmöskan, Koñur, Koçkor, kılgan işteri
ayıp, özdörü tiyip otur. Barıp kaytayın. Balasagın usta bolup, ordonu oñdottu ele.
Tayçakan bolso ortobuzda eç kek jok, kız alıp-kız berip. Kökçö menen Ürkördün tukumu
ortobuzda eç çatak jok. Ras, Sartkandı tukumu [menen] Ürkörkandın tukumunun
ortosunda kek bar. Alooke kan Bookeni, Karaçtı öltürüp, Samarkandı alganda, bir dalay
Ürkörkandın tukumun öltürüp jibergen ele. Erteginin er Şooruk kan özünün Ürgönçün
saktap alıp kalgan. Ayagında Bookenin uulu Tookeni öltürüp, Samarkandı kayra
boşotup algan. Uşul kalıs sözümdü aytayın Balasagınga, Tayçakanga. Aga bolboso
meyli, özülörü bilsin, uruşpay, bagınıp bereyin, eldi kırbay. Meni öltürüp jiberer
bele» [dep], köp kolun kaytarıp, özünö jaraşa adamı menen Adolotkan jönögön eken
Otorgo. Balasagın, Tayçakan Adolotkan jay, kolun kaytarıp, ança-mınça adam menen
kelatır dep uguşat. Anday bolso dep, aldınan baarı – Tayçakan, Balasagın, Abak,
Karaça, Sarman, Taşı – dagı baş adamdarı kalbay, aldınan tosup çıgat. Körüşüp,
tayanıp, kırgızdardın kalıptanışına negizinen kıpçak uruuları taasir bergen degen
pikirdi sunuş kıla baştadı (misalga internet sayttardan Abdumanapov R. tüzgön
serverdi karap körüñüz).
Kırgızdardın başka sanjıraçıları kaltırgan maalımattar boyunça kıpçaktar «sart
kıpçaktar, saktoo kıpçaktar, toruaygır kıpçaktar, karakıpçaktar, too kıpçaktar,
japalak kıpçaktar, altıke kıpçaktar, kojomşükür kıpçaktar, şerden kıpçaktar» jana
«alardın ar birinen kuralıp, kurama kıpçaktar» dep atalıp, taralat (kara: M.
Kıpçakov. Az kitab kırgız name. KR UİA İnv. № 139).
K. P. Ostroumovdun anıktaması boyunça «bizge belgilüü sart tili degen atalış türk
tilder tobunda, birok kırgız, özbek, tatar jana türk (b. a. turtsiyalık – T. E.) tilderinen
ayırmalanın turat» (kara: Ostroumov N. P. Sartı. Etnografiçeskie materialı. Taş.,
1896.S. 32. N. Aristov boyunça irandıktar menen türktör aralaşıp, alardın tukumu
«sart» dep atalıp kalgan (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek S. 231).
amandaşıp, aralaşıp Otorgo kelip, jatıp kalat. Adolotkan oylop kelgen sözün aytat,
«ölgön öldü, kalgan kaldı. Emne aytasıñar?» deyt eken Balasagın, Tayçakanga.
Balasagın, «mından arı tınçtık menen jan saktaylı. Men uluu mamleketterdi körüp
keldim jana keçe, bir zamanda biz dagı uluu mamleket elek. Atabız Atılakan aşra (?)
çaap, andan kiyin atabız Karaç zalim bolup, aga atabız Alookekan Karaçtı öltürgönü
eçteme emes ele. Ayak jagın buzup ketken Bookekandın tilin alıp, el ortosuna kek
salıp, iştin ayagın uşunu menen tınık (tınım ?) kılalı. Kıpçaktar bul işten abıger
(?) (jabıger ?) çegip kaldı. Kaşkar ketkenin kayrıp alalı. Kırgızka kelgeni bar eken,
men aralaşıp jürö bergile dep, uruksat berdim. Kazakka kirgeni da bar eken. Aga da
kazaktar orun berişti. Menin oyumça Parakandın ubaktısında bir çoguluşup, çoñ
jıyın kılgan eken. Andan kiyinki çoguluş uşul çoguluş boldu. Oyuñarga ketpesin,
Balasagın çoñ kan boloyun dep oyunda bar go. Oyuñarga ketpesin. Menin izdegenim
tınçtık. Otordu tüzötömün, buzulup kalıptır. Murunkuday kooz bolboy kalgan jana
uygurça ilimkana açtıram jana ar kaysı jerine çoñ-çoñ munara saldıram. Sırtıniçin özüm körgön şaarlardın baarınan artık koozdoymun jana kolum jetken jerge
çeyin eldi oturuuçu kılam, 7suu jaktı. Sırdın baş jagının baarın kırgızdı, til
algan eldi oturukçu kılam. Maga Otordu oñdogongo altın, kümüş, temir jana başka
asıl buyumdardan, kımbat taştardan menin suragımça jardam beresiñer. Men bul kerek
dep kabar aytamın. Siler kerben jönötüp turasıñar jana adam kerek bolot, usta kerek
bolot. Oşolordu men suraganda jiberip turasıñar jana ookat, kiyim jagınan jardam
berip turasıñar» dep, Balasagın jana aytkan eken.
«Ürgönç kandıgı, Sarayçuk kandıgı, Otor kandıgı bolup, üç kandıkka
bölünöbüz. Jer çegin da bölöbüz. Samarkan içinde batış jagında Ürgönç kandıgı,
Aral kölünön ıldıy Kaspige çeyin Sarayçuk kandıgı, andan beri Sır boyu, 7suu,
Fergana Otor kandıgı bolsun deymin köbüñörgö» dep, Balasagın sözün bütürgön eken,
köpçülük jıyınga. Köpçülük Balasagındın oyuna ayran jana çoñ kan bolom debey,
kızıkpaganına tañ kalışkan eken köpçülük el. Tayçakan, Adolotkan jana başka el
başçıları jana çogulgan köpçülük jıyın el – baarı bir oozdon makul bolup, eski
kalgan adet, ereje menen iş kıla turgan bolup, ordogo kirişip, Kutu kununu aldıga
koyup bata kılıp, çıbık kırkıp taragan eken, çogulgan el üç kandıkka bölünüp. 10 san
Parkan (Barakkan ?), 10 san nogoy degen kandık jok bolup, Otor kandıgı, Ürgönç
kandıgı, Sarayçuk kandıgı bolgon eken. Otorgo Balasagın kan bolgon, Ürgönçkö Tayça
kan bolgon eken, Sarayçukka Adöölöt kan bolgon eken1. Orto Aziya, Edil, Jayık elderi
islam dini kirgençe, arap, eren madaniyatı, adabiyatı kirgençe tınç, bir jakşı üç
mamleket bolup jatkan. Koy üstün boz torgoy jumurtkalap jatkan el bolgon. Otorkan,
Parakandın zamanınday bolup, Taşı bek, arstan naam algan2 eken.
Bul elderdin bir-birine çatak bolup, öz ulutunan, adabiyatınan ayrılıp, özünün
tarıhınan adaşıp kalganı, islam dininin küçü menen arap-erendın madaniyatının eñ
jiñiçke (?), islam dininin solçul, katuu jagın karmap alışıp, özünün tarıhın,
adabiyatınan eren, arap, İndustan adabiyatın artık körüp, özülörünün tilin taştap,
arap-pars tili menen kitep jazıp jana kıskası atına çeyin utturup jibergen kazırkı
Orto Aziya eli, tatar eli attarının 100 purasentke (%?) jakını arap attarın jana
islam dininin kubatı, arap kalkın[ın] özülörünön aziz körgön tilin da, adabiyatın da –
Şaa naama (? Şahnaame) erendıkı, alib---, Miñ bir tün, arap jomogu, Korun Raşid3

53-tüşündürmönü karañız.
Jogorudagı L. Gumilev jana M. Kaşgari (Çorotegin T. K. Mahmud Kaşgari-b.)
menen salıştırıp körüñüz.
Harun ar-Raşid— 786–809-j. biylik kılgan, Abbasidderdin tukumunan çıkkan halif.
Hamiypa1, arap jomoktorun çogultup, kitep kıldırgan. Hamsa, Novai 70 prasınti (%?)
parsıça jazılgan, al dagı eren-arap, industan adabiyatı. Mından başka da adabiyattar
köp. Munu men gana bilgen iş emes. Muruntan da aytışıp, jazıp kelgen kişiler
bolgon. Birok köbü[nö] islam dinin başkaruuçular uruksat berbey kelgen. Al sözdör
jomok bolup, bir-biri jok bolo bergen. Köpçülügü Temir çolokton2 kiyin jok bolgon.
Birok bul sözdör kırgız-kazak elderinde, çaldarda, eski, ataktuu ırçılar, akındardın
kezek-kezek jerinen da bilinip kalgan. Kazır men munu jazıp oturganım – ooz
boştondugu zaman bolgon sebeptüü jazıp oturmun. Menin munum kitepte kalgan söz
emes. Bul söz atadan ataga (? balaga) kalgan söz. Atam Akılbek, Alımbekten kalgan söz.
Men bul sözdördü Istalından (Stalin) çıgargan jokmun. Konustutsiyası, ooz
boştondugu degen sebeptüü jazıp oturmun. Murunku zaman bolso bizdin atalarıbızdı
butparas kılıp, islamga karşı dep jaman körüşör ele. Ali da bolso bar, el arasında
bul kaapır boldu dey turgandar, kulagının sırtı menen uga turgandar. Sebebi, men
mından kiyin islam dininen, adabiyatınan Orto Aziya, tatar, nogoy, 6şaar – nayman
kandıgına kanday bagındırıp alganına kızıktuu jeri kelet. Jana Çıñgızkan
doorunda bat ele islam dinine, arap-eren madaniyatına kirip ketkeni bilinip turat.
Balasagın kan bolup, Taşını 7suu kandıgı kılıp, Balasagın şaarına koygon
eken. Balasagın[dın] Talas degen uulu dagı bolgon eken. Baglandagı (?) kazırkı
Jambılda, Talas suusunun boyunda «Tekturbas» degen oluyanın kümbözü bar. Munu «tek
turbas oluya» deyt, je bolboso «tek turbas ata» deyt. Bul arap Aziretaalının tukumu,
uşul jerde ölgön. Oşon üçün «Tek turbas ata» dep atanıp kalgan. Oşol Tekturbastın
janına Talas degen şaar salgan3. Talastı kan kılgan Balasagın. Andan tömön dagı
Talastın boyunda Tüymökent degen jer bar. Oşol jerge da kalaa salgan. Tüymö degen
Talaskandın kızı eken. Oşol jerde ölgön eken. Oşon üçün Tüymökent4 atalıp kalgan.

1) Halif (ar.) – orun basar, namestnik. Abu Bakr 1-halif bolgon. 2) Hanifa (hanif) –
Muhammed paygambarga çeyin ele kudaydın bir ekenine, İbraim (Avraam) paygambarga
işenip, sıyıngandar.
Aksak Temir, Amir Temir körögön (guragan – küyöö bala, kıt. Fuma Temur), Temirlan
(toluguraak karasañız; Materialı po istoriya kırgızov i Kırgızstana. S. 113–124).
Azırkı Taraz ş. Birinçi jolu Zemarh tarabınan eskerilgen. Tekturbas (Tekturmas)
Talas suusunun jeegindegi jer (kara: Bartold V. V. Atalgan emgek. 346–47, 384–385,
389-b.).
Algaç Skaylerdin «Türkstan» degen emgeginde eskerilet (kara: Bartold V. V. Atalgan
emgek. 382–383-b.). Bartolddun oyu boyunça Toymakent Sadır-korgondon alda kança
bayırkı çep bolgon. Monah Syuan Tszyandın maalımatı boyunça (629) O-su-po-lei-thing –
Osyubolaydan (Aşpara) Kin-lan-thing – Kulanga çeyin 70 li, andan Tu-kien-thing (?
Tüykent, Tüymökent) şaarına çeyin 10 li, Kulandan To-lo-se-thing (Talas) şaarına
çeyin 50 li (kara: Aristov A. N. Atalgan emgek. 232-b.). Demek, Tüymökent şaarı
çınında ele Talas (kıt. hronikasında Taraz emes, Talas – Dolas) şaarına jakın
bolgon. Uşul maalımattarga kiyin He Tsyu-tao dagı tüşündürmö beret («Şofanbeyçen»
1851-j. jazılıp, 1881-j. jarıkka çıkkan jana al «Usun uruuların izildöö tuuraluu»
dep atalıp, birok avtordun oyu boyunça usundar orustardın tüpkü tegi bolgon. Mından
başka al emgekte buruttar je kırgızdar jönündö da kızıktuu maalımattar bar). Anda,
«al azır Taşihandın çegi (bul jerde söz Taşkent aymagı tuuraluu bolup jatat. Birok,
He Tsyu-tao tayangan adepki tarıhıy bulakta bul kişinin atı boluşu da ıktımal je
munu jogorudagı Taşı hanga salıştırıp karoogo bolot. Misalı, Otordu – Otor han,
Balasagındı – Balasagın, Taşkentti – Taşı saldırıp, Taşı – Şaş – Çaç atalışı
mümkün – T. E.) tündük-çıgışınan kazaktardın (kasake) oñ kanatı menen; çıgışınan
kırgızdar (bulute – burut) menen; tüştük-çıgışınan namugan menen çekteşip,
Kaşgardan 1300 li alısta jaygaşkan. Han dinastiyasının tuşunda bul jer Dayuan
jana Kangyuydun çek arası bolgon. Tan dinastiyasının tuşunda Şi mamleketi
Talas şaarı Balasagındın uulu Talaskan bolgon jana Balasagın çoñ Koşoydu oşol
Talas menen bir [kan kılıp] koygon. Talastın başı eki ayrılat, biröö Karakol. Biri
Üçkoşoy atanat: Çoñ Koşoy, Orto Koşoy, Jılañaç Koşoy. Oşol Üçkoşoy oşol Çoñ
Koşoy jürgön sebeptüü atalıp kalgan. Al emi Jambıldan beri Taşakır1 degen jer bar,
çıgış jagında. Oşonu da Balasagın saldırgan. Mındayça aytkanda İle, Karkıra,
Kegen, Isık-Köl, Çüy, Talas, Narın – mına uşundagı tovolor (? toolor), suu boyundagı
jalçalar Balasagın saldırgan kalaalar. Munu kalmak salgan deyt kee biröölörü. Kalmak
salbay ele kırgızdın kanı, Otordun kanı Balasagın salgan. Balasagın mından başka
Talastan Otorgo çeyin, Çatkal, Çañdalaş, Aksı, Betegelüü-Koytaş, Anjiyan, Özgön,
Alay, Murgulan (? Margalañ) tooloru, Kokon jerleri oşol jaktın köbün oturuuçu
kılgan jana oşol jakı kırgızdarı aralaş bolgon, a tügül Isar-Gölöpkö çeyin. Murun
sart atanıp jürgön, kazır özübek atanıp jürgön elder – tajikten başkası – kıpçak,
kalça, jediger, kurama, mañgıt, alardı da oturukçu kılgan. Al Samarkandan tartıp
Ürgönçtö jürgön özübekter, katagan, kıtay, 19 uruuluu koñurat, 12 uruuluu tayçık,
karakalpak, bukarlıktın köbü, kara mañgıt, Parakan (? Barak han) alıp barıp, kiçine
kılıp Bukar şaarın saldırıp, oşol jakka alıp barıp koygon, karamañgıttı. Al
araptar, erendar kelgenden kiyin Taşkenden Talaska çeyin 7kent atalgan, islam dinine
kirgenden kiyin. Al 7 kaysı? 1) Taşkent 2: Kojokent (? Hodjikent) 3) Piskent 2 4)
(koşumça maalımattı 65-tüşündürmödön karañız) dep atalıp, azırkıday ele kol
saluu, talap-tonoolor jürüp turgan. Oşol özöndün batış jak başında Dalosı dep
atalgan şaar bar» (kara: Kyuner N. V. Atalgan emgek. 96-97-b.).
Je Akır-Taş. Akır-Taş jönündögü kabar N. Aristovdun emgeginde kenen berilgen.
Anda, anın kuruluşu budda (butparas) dinine (kırgızdardın dini butparas ekenin
Balıkooz jogoruda açık aytıp jatat) baylanıştuu bolup, al karluktar menen
karahanidderden murunku türktör salganın jana anı kuruu üçün mınday küçtüü
derjavanın başka elde bolbogonun tüşündürülöt. Munu menen koşo anı biyligi
Altaydan Gindukuşka jetken batış-türk handarının biri, je bolboso, «alar balkim,
je Dulu-han (638–653), je Sulu-han (715–738) gana» kurduruşu mümkün degen tıyanak
çıgargan (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek. 275–281-b.). Bartolddun emgeginde AkırTaş tuuraluu aytılgan ar kanday legendalar keltirilet. 1221-j. urandıga aylangan
şaar bolgon (kara: Bartold V. V. Atalgan emgek. 388 – 389-b.).
Taşkent ş. algaç iret Kıtay hronikalarındagı Kangyuy mamleketine baylanıştuu
Şi, Çşesi j. b. tıbışında jolugat. Köpçülük okumuştuu, kotormoçular anı taşka
baylanıştırışat. Kıtay tilinde «şi» («che») taştı bildirgenin, demek Tche tche,
Tche tchu, Tche Che je, arab-pers tilindegi Şaş tüz maanide taştuu şaar – Taşkent
ekenin Aristov dagı eskertet (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek. 92–93-b.). Birok
şaarga jakın aymakta taş kazıp aluu, degi ele taştak, taştuu jerler jok (kara:
Bartold V. V. Rabotı po istorii i filologii tyurkskih i mongolskih narodov. /Soç.
M., 1968. T. V. S. 79]. Al emi kıtay jazma maalımattarına tayangan Yu. Zuev – «Çjeşe
(Çaç, Taşkent) bul murunku Kantszyuy mamleketi bolgon», «Çaçtın başkaça atalışı
Şi-go «Taş padışaçılıgı», al emi padışasının atasının atı Şi (Taş), öz atı
[i]ne ([i]nel)» ekenin belgilegen (kara: Zuev Yu. A. Rannie tyurki: oçerki istorii i
ideologii. A., 2002. S. 94]. Tömöndö Balasagın ölgöndön kiyin Otor handıgına Taşı
han bolgonun köröbüz. Anıdktan bayırkı Taşkent şaarı «Taşının şaarı» (je kıtay
tilinde Ta [Tche] jutulup, Şi kalgan) degen tüşünük boluşu mümkündügün çetke
kaguuga bolboyt. Kojokent – azırkı Özbekstanga karaştuu şaar, Taşkent şaarınan 66
km. tüştük-çıgışta – Çarvak suu saktagıçınının jeeginde jaygaşkan. Pskent
Taşkent şaarınan 42 km. tüştük-batışta. Kızık jeri Dimaşkide (Notices et extraits de
la manuscripts de la bibliotheque du rui, Paris. 1838, T, XIII) eskerilgen İsfidjab ölkösünö
karagan şaarlarga Taraz, Nudjket jana Hodjenddin kirip kalışı N. Aristov üçün
tüşünüksüz boydon kalgan (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek. 258-b. 1-şilteme). Demek,
Sayram 5) Mañkent1 6) Karabulak Maşat2 7) Çolokkorgon. Mındagı elderdin köbü ak
mañgıt3. Özün unutup koygon kırgız-kazak da bar4. Al Balasagın Otordun sırtın
temirden kerege kılıp, için bışkan kıştan korgon kılıp bekittirgen. Al için
ordonu abdan kımbat baaluu nerseler menen jasagan jana kan tura turgan saraydı,
başka da üylör, ökmöt tura turgan, baarın asıl buyumdar menen, jibek jündön tokulgan
buyumdar menen jana asıl taştar menen jana altın-kümüş menen, oşol jogorku
[atalgan jerlerge] çoñ-çoñ fonarlardı koyup, jarık kılgan. Üylördü altımış
nerseler menen jabdıgan. Çoñ-çoñ munaralardı saldırgan. Balasagın oşentip özünün
köñüldögü işin 17 jıl el kıdırıp jürüp oylongon işin bütürgön. Oşol zamandın
kooz şaarı bolgon Otor. Barsañ Otorgo bar....
Balasagın Otorgo, Balasagın şaarına uygurça mektep açkan, kazır da bar dep
ugam. Fergana şaarına kele turgan çoñ suu bar. Oşol özöndün oozuna Üçkorgon degen
orto kılımda bul şaarlar bir biylikke (aymak) karaganın jazma maalımattar da
dalildep jatat.
Hordadbek boyunça Şarab. İsbidjab şaarınan çıgışka karay 4 farsah (20 çakırım,
Çımkent şaarınan 22 çakırım) jerde turgan.
Hordadbek boyunça Badukat (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek. 257-b.). Arıs suusunun
sol jeeginde azır da Karabulak degen çoñ ayıl bar.
Kara mañgıt, ak mañgıt bolup kandayça atalganı ali izildene elek. Birok, kıtay
hronikalarında tüsünö jaraşa bölüngön elder tuuraluu kabarlar bar (kara: Biçurin N.
Ya. Atalgan emgek. T.1. 303–307-b.). Marvazi boyunça sarı (şarı) öz aldınça çoñ uruu. «8kılımda batış tukiyuesilerdin arasında çır-çatak, kelişpestikter ayaktap, dulu jana
nuşibiler jönündö kıtay kabarı eskerbey kalganda, özülörünö özgöçö han tañday
baştagan kara jana sarı uruuları maanilüü orun eelep kalat. Bul jerde sarılardın
uruusu dep, sakalı sarı, öñü menen közü açık tüstüü usundardın tukumun, kırgızdardı,
nuşibilerdin aymagın oyloogo bolot, al emi çaçı-közü kara dulular kara uruuları
bolup kalgan. Balkim, jergiliktüü türk uruularına jatkan tukişiler dululardın
aymagında bolup, oşonduktan Soge dagı, Sulu dagı tegi jagınan kara uruularına
jatkan. Sogenin tukumun «tuugandarı» («rodoviçi») «sarılardın aymagına»
çegerişkenine karaganda handık biylikti talaşkanda alardı sarı (jeltıy), je
sapsarı (rıjiy) nuşibi uruuları koldoso kerek (kara: Aristov N. A. Atalgan emgek.
226-b.). Bul jerde «ak» tüstün tak kotorulbay turganı eske alınışı kerek. Mis.,
azırkı evropalıktar özülörün ak, kırgızdar sarı tüskö jatkırışat.
Sanjıraçı bul jerden Jetikenttin arabdardın koluna ötüşünön kiyin (8–9kılımdar), kırgızdardın çıgışka (başı Altayga) kete baştaganın belgilep jatat.
Jogoruda B. Yunusaliev belgilegendey «Kebetesi, kırgızdardın içkilikke karagan
bölüktörü (teit, kesek j. b.) kırgızdar özünün uluu derjavasın tüzgön mezgilde alıskı
tüştük-batışta, b. a. Ak-Suu, Turpan çende turup kalıp, kara-kıtaylardın, je
moñgoldordun sokkusunan ulam kırgız elinin negizgi bölügünön bölündü bolup kalsa»
(kara: Yunusaliev B. M. K voprosu o formirovanii obşçenarodnogo kirgizskogo
yazıka.//Trudı İYaL AN Kirg. SSR, 1956, vıp. VI), mından bir gana jıyıntık çıgat.
Mis., M. Kaşgarinin sözdügündö kezikken köp sözdü tüştük kırgızdar azır dagı dal
özündöy paydalanışat (koyön – tavışkan; ariş arkak – kolgo jasalgan kezdeme, ugut,
sigir – uy, avışka, öñ, j. b.). Natıyjada Altayga sürülgön kırgızdardın
antropologiyalık tüzülüşü, tili, kaada-salt, diniy köz karaştarı kandaydır bir
belgilüü özgörüügö duuşar bolup, al emi bul jakta kalgan kırgız, kazak j. b.
uruulardın (oguzdar) antropologiya jana tildik özgöçölüktörü ança özgörülböy, birok
islam dininin taasirine kirgenden kiyin öz ata-tegin birotolo unutup kalgan dep
tüşünüügö bolot. Misalı, azırkı özbek, türkmön, karakalpak, j. b. eli kırgızdarday
özünün geneologiyalık ata-tegin bilişpeyt, alar birinçi kezekte kaysıl uruudan (miñ,
jüz, kırk, kañlı, kıpçak j. b.) çıkkanına maani berişet.
kalaa salgan eken Balasagın. Oşentip eldin köbün, kırgızdı oturuuçuga aylandırgan.
Atası Otorkan, Barakkandan kalgan adet, erejelerdin baarın koldongon menen, öz oyu
menen da iş kıla berüüçü eken. Oşentip Balasagın köp jaşagan. Al ölgöndön kiyin
Taşı kan bolgon Otorgo. Taşı bir neçe jıl kandık kılıp, Taşı da ölgön. Orduna
Beleke kan1 bolgon. Oşol ubakta Muhammeddin paygambar bolup kalgan kezi2 eken.
Men bul azırak, kıskaça araptan Muhammeddin, kalıypa Aalının jayınan bir
az koşup ketüünü kerek kıldım. Sebebi bizdin bul jakka islam dininin jana arap,
iran madaniyatının, adabiyatının kirgeninen baştagım kelet. Bizdin din bul jakka
sanayı Hajariyanın3 53-54 inçi jıldarınan baştap kirgen.
Muhammeddin tukumu Kurayış4 degen arap kalkının ak söögü bolot. Mekede
turgan arap paygambardın uulu İsmaildı5 jana ayalı Bübü Ajardı6 koldoruna alışıp,
paygambar kılgan. Ibrayım azırkı Meke[de] turgan. Jerdi Adam ata, Hava 7 ene
kudaydın dırgıkınan (?) künökör bolup kuulgandagı meken üyünün ordu dep, uşul
jerden Adam[ga] Hava ene egiz – bir erkek, bir kızdan tuba bergen dep, Adam balası
uşul jerden köböyüp, düynögö tarala bergen dep, bir üy salıp, kuday buyurdu dep,
İsmaildi alıp kelip Pilistinadan (Palestina), araptardın içine koygon İbragim
paygambar. Oşentip, oşol jerge Meke şaarın jasatkan. İsmaildin tukumun arap eli
kurayış atagan. İbraim özü mekenin, üyün salgan. İşi kılıp Meke Aziyanın,
Afirikanın bir çoñ zıyaratkanası bolgon jana oşol Mekenin üyünö, sıyına turgan
jerine jana Meke şaarına İsmail tukumu birden-bir şayık8 bolo bergen. Neçe miñ
jıl ötköndön kiyin Mekenin şayıhı Abdımanap9 degen adamdan egiz eki bala tuulgan,
arkası jabışıp tuulgan deyt. Eköönün arkasın kılıç menen bölgön deyt. Biröönün

Mümkün söz Horasandın namestnigi Asad ibn Abdallah Abu Munzir tarabınan 737-j.
öltürülgön Taşkent şaarının padışası Beder tarhan (Tudun tarhan) jönündö bolup
jatat (kara: İstoriya at-Tabari. S. 256–58).
Muhammed paygambar 570-j. 29-avgustta, azırkı Meke şaarındagı Kaabadan 400 kez
alısıraak jerde tuulup, boljol menen 610-jıldan baştap paygambarlık kıla baştagan
(kara: Panova V. F., Vahtin Yu. B. Jizn Muhammeda. M., 1991. S. 43, 209).
Hidjra.
İsmail paygambardın tukumu. Al huzait uruusunun başçısının kızına üylönüp,
Mekege oturuktaşkan. Anın Fir degen çöbörösü Kurayş degen ılakap atka ee bolup,
andan kurayşitter uruusu tarayt. Firdin jetinçi muundagı tukumu Kusay bolgon (kara:
Panova V. P., Vahtin Yu. B. Atalgan emgek. S. 30).
Arabdardın ulamışı boyunça tündük arab uruularının tegi İbraim menen anın uulu
İsmail bolgon.
İnjilde İbraimdin ayalı Sara töröböy kalıp, özünün egipet faraonu tartuuga bergen
küñü Ajardı (ar. Hadjar, injilde Agar) küyöösü İbraimge nikelep koygon. Köp ötpöy
Ajar İsmaildi törögön. Birok, kee bir arab okumuştuuları (Muhammad Suleyman alMansur-puri, Ahmad Didat) Avraam (İbraim) menen Saranın bir tuugan ekenin, al emi
Ajar egipet padışalarının tukumu ekenin eskertişet.
Adam Ata menen Obo ene kuday-taalanın aldında katuu künöögö batışına
baylanıştuu alar beyişten gana kuulup çıkpastan, eköö eki jakka – Adam Şri-Lankaga
(Tseylon), Obo ene Kızıl deñizdin jeegi, Mekeden ança alıs emes – azırkı Jiyde portu
orun algan jerge tüşkön. Alar eki jüz jıldan kiyin Mekege jakın Arafat toolorunan
kezikken. Oşonduktan al too musulmandar üçün ıyık jerlerdin biri bolup eseptelet
(kara: Panova V. P., Vahtin Yu. B. Atalgan emgek. S. 29).
Şeyh – arab uruuları klandarga jana uruktarga bölünüp, küçtüü klandardın başında
turgandar şeyh degen ardaktuu naamga ee boluşkan (kara: Panova V. P., Vahtin Yu. B.
Atalgan emgek. S. 13).
Kusaydın tuñguç balası Abdul-Dar, kiçüüsü Abd-i Menaf bolgon.
atın Aşım1 koygon, biröönün atın Umuyya2 koygon. Oşol ubaktagı munajımçılar,
tabarçılar3 uşul Aşım, Umuyyanın tukumdarı4 birine-biri duşman bolot dep aytkan.
Meke özü kumdak jer bolup, kalkı oşol zıyarat kılgan elden paydalangan jana oşol
zamandın çoñ bayları bolgon jana eki jaktan kelgen çoñ soodagerler köp kelçü şaar
bolgon jana Mekenin eli da, asırese kurayış urugu, sırtkı, ataktuu şaarlarga bara
turgan soodagerler da köp bolgon jana sırttan: ipranılardan (? iranılardan),
jupanılardan (? japoniya), ruumulardan (? rumiyler, je vizantiyalıktar), bani
israilden okugan adamdardan da köp baruuçu. Turup kalgandarı da bolgon. Aşım
atasının orduna şayık bolgon. Aşım ölgöndön kiyin balası Abdulmutalıp 5 şayık
bolgon. Abdulmutallıptın 4 katını bolgon. Oşol 4 ayaldan 11 uul tuulgan 6. Bir ayaldan
Abdulla, Abdutalıp, Hamza, Appas degen 4 uulu bolgon. Oşol Abdulladan Muhammed
paygambar tuulgan. Enesinin atı Amina. Muhammed tuulgandan kiyin, atası Abdulla
bir jılga jetpey ölgön. Enesi altı jaşka kelgende ölgön. Muhammeddi çoñ atası
Abdulmutalıp bakkan. Abdumutalıp segiz jaşka [Muhammed] kelgenden kiyin ölgön.
Muhammeddi Abutalıpka tapşırgan. Abdulmutalliptin orduna Abutalıp 7 şayık
bolgon. Alının atası uşul adam. Muhammed 25 jaşka kelgenden kiyin Hulid Vorkaka
ibni Napal (? Naufal) degen adamdar, okumuştuu adamdar oşol Meke şaarına barıp,
turup kalgan. Hulidden Kaliyça8 degen kız tuulgan. Al Kalıyça tul kalgan ayal, 40

Haşim. Arabça «nandı maydalap bergen kişi» degen maanide. Ulamış boyunça bir
jılı açarçılık bolup, Haşim nan bışırıp, maydalap, bölüp berip Mekenin elin
bakkan (kara: Ali Himmet Berki, Osman Keskioglu. Hatemül-Enbiya Hazreti Muhammed
jana (anın) ömür bayanı. Ankara 1997).
Bul jerde sanjıraçılar jañılıp jatat. Umayya (Omeyya) Abd-i Menaftın neberesi,
Abdul-Şamstın uulu. Başkaça aytkanda Abd-i Menaftan Naufal, Abdul-Şams, Haşim
degen üç uul tuulgan. Haşimden Abd al-Mutalib.
Mümkün islam dinindegi agımdardı aytıp jatat. Mis., mutazlitter – ar. i-tazala
«oboçolonuu», madjusiya – zoroastrizm, j. b.; al emi Muhammed paygambar tauhid –
kudaydın bir ekenine çakırgan.
Omeyadar (banu Umayya) – Umayyanın tukumdarı. 661–750-j. biylik kılışkan.
Haşim Siriyaga bara jatkan joldo, Jer Ortoñku deñizinin jeegi – Gazada ölgön.
Artında Şeyba degen balası kalıp, al bala kezin Yasribdegi (kiyinki Medina),
taykelerinin kolunda ötkörgön. Şeyba boygo jetkende anı Mekege alıp kelgen
Haşimdin inisi Muttalib bolgon. Adegende mekelikter Şeybanı Muttalibdin kulu
dep tüşünüşkön. Oşonduktan al Abd al-Muttalib – «al-Muttalibdin kulu» degen
ısım algan. Abd al-Muttalib neberesi Muhammed 8 jaşka çıkkanda kaytış bolgon.
(kara: Panova V. P., Vahtin Yu. B. Atalgan emgek. S. 32, 57).
Abd al-Muttalibdin 13 balası bolgon. Baldarı Abu Talib, Abu Lahab (öz atı Abd
al-Uzz. «Abu Lahab» – ar. «tozok otuna küyö turgan kişi» dep tınımsız duşmandıgı
üçün anı Muhammed paygambar atagan. Tarıhta uşul at menen belgilüü. Belgisiz
oorudan eti iriñdep, çirip ölgön. Eç kim (baldarı da) kömgüsü kelbey, köpçülük zorduk
menen kömdürgön). Abdallah (Muhammed paygambardın atası), Abbas, Hamza; kızdarı
Safiyya, Barra, Atika, Umm Hakim, Umayma, Arvanın ısımdarı kalgan.
Abu-Talib (529–619), Abd al-Muttalibdin uluu balası, Alinin (Aziret Ali) atası.
Ulamıştar boyunça ölöör aldında Muhammed paygambar anı musulman boluuga
çakırgan. Birok al Muhammedke «azır islamdı kabıl alsam, meni ölümdön korktu dep
aytışat» dep, baş tartkan. Başka kabarlar boyunça ölöör aldında ıyman aytıp, islamga
kirgeni aytılat (kara: Panova V. P., Vahtin Yu. B. Atalgan emgek. S. 254).
Bübü Kaliçanın (Hatiça, Hadidça, Hadidja bint Huvaylid) atası Huveylid, beşinçi
atadan (Naufal) kiyin Muhammed menen koşulat dep aytılat (kara: Hatemül-Enbiya....).
Murun eki jolu turmuşka çıkkan. Muhammed paygambarga çıkkanda 40 jaşta bolup,
619-j. kaytış bolgon.
jaşta. Özü çoñ soodager eken. Abdan altın-kümüş, kımbat taştar urungan bay ayal eken.
Anı Muhammed 25 jaşında algan. Bakkan atası Abutalıp arkaluu algan. Oşentip,
Muhammed 40 jaşka kelgende paygambar bolgon. Men bulardın kandayça paygambar
bolgonun jazgan jokmun. Menin mına bu tarıhı jomoguma kirişe turgan bolgon
sebeptüü gana jazıp oturmun. Al Muhammeddin oşol kurayıştan özünö süyünçülüü
(küyümdüü ?) 10 joldoşu bolgon, eger [özü] ölsö birge ölö turgan: Abubakr1, Ummar ibni
Hıtan2, Osman ibni Appan3, Alı ibni Abutalıp4, Zupayır ibni Abam1, Abu Ubayda

Tuulgandagı ısımı Abdallah. Abd-i Menaftın üç uulunun biri Naufal. Abu Bakr
Naufaldın Adi degen uulunan, Taym klanınan çıkkan. Öñü suluu bolgonu üçün adegende
Atik («asıl tukumdan»), kiyin Abu-Bakr atalgan. Hatiça, Ali jana Zayddan kiyin
musulman bolgon (kara: Panova V.P., Vahtin Yu.B. Atalgan emgek. 138-b.). Zubayr ibn alAvvam, Abdu-Rahman ibn Auf, Saad ibn Abu Vakkas, Talha ibn Ubaydullahtı
Muhammedke alıp kelip, musulman kılgan. Mekedegi bay köpöstördün biri,
paygambardan eki jaş kiçüü, anın jakın joldoşu. Paygambardın asmanga uçkanına
(al-isra va-l-miraj) kübö bolgonu üçün «as-Siddik» – «çındıktın kübösü» degen atak
algan. Eñ birinçi çınıgı halif (632–634).
Umar (Omor) ibn al-Hattab – munun islam dinin kabıl alışı Muhammed paygambar
üçün abdan çoñ jeñiş bolgon (anın islam dinine kiriş tuuraluu kızıktuu añgemeler
aytılat (kara: Panova V. P., Vahtin Yu. B. Atalgan emgek. S. 210–215). Uşundan baştap
musulmandar kudayga açık sıyına baştayt. Abu-Bakrdan kiyinki ekinçi çınıgı halif
(634–644). Mekege barıp, sıyınıp kelgenden kiyin, Medinadagı meçitte kuran okup
jatkanda, irandık kulu Abu Lulu kolduu bolup öltürülgön. Ölüm aldında jañı halif
şayloo üçün paygambardın altı saabalarınan (sahab) turgan Keñeş (Şura) tüzgön. Aga
Usman ibn Affan, Abdu-Rahman ibn Auf, Ali ibn Abu Talib, Zubayr ibn al Avvam,
Saad ibn Abu Vakkas jana Talha ibn Ubaydullah kirip, Usman ibn Affan jañı halif
bolup şaylangan.
Usman (Osmon) ibn Affan – Umayyanın tukumu, Abdul Astın neberesi. İslam dinine
Abu-Bakrdan kiyin (30 jaşında) kirgen. Üçünçü çınıgı halif (644–656).
Paygambardın eki kızına (Rukayya ölgöndö [624] paygambar aga Umm-Kulsumdu bergen)
üylöngönü üçün «Zi-n-Nurayn» («eki nurdun eesi») degen ısımga ee bolgon. 656-j.
birinçi halif Abu Bakrdın uulu Muhammed (Abu Bakr ölgöndön kiyin anın jesiri –
Asma bint Amisti Ali algan, oşonduktan Muhammed iş jüzündö Alinin kolunda
çoñoygon) jana Malik al-Aştar tarabınan öltürülgön. Anın kanı janındagı kuran
kitepke çaçırap kalgan. Usmandın ölümü menen halifatta köp jıldık grajdandık
soguş baştalat.
Abu al-Hasan Ali ibn Abu Talib al-Murtada («Tilek tilegen»). Kaaba kayra
oñdolgondon kiyin bir neçe jıl ötüp, Meke jana Hidjazdın aylanası katuu
kurgakçılıkka duuşar bolot. Oşondo köp bülölüü Abu Talib baarınan köbüröök jabır
tartat. Muhammed aga jardam berüünü çeçip... Abu Talibdin jeti jaştagı eñ kiçüü
balası – Alini asırap alsa, Abbas (Abu Talibdin inisi, abbasidderdin dinastiyasına
negiz salgandar uşunun tukumu) bolso ekinçi balası Djafardı özünö alat. Kee bir
kabarda Ali 10 jaşında islam dinin taanıgan. Muhammed Alini asıragan jok, birok
atalaş inisine öz balasınday ele meerim töktü, Ali bolso anı atasınan artık kördü
(kara: Panova V. P., Vahtin Yu. B. Atalgan emgek. 102-b.). Paygambardın kızı Fatimaga
üylönüp, Hasan jana Huseyn degen eki balaluu bolgon. Kurandı jana hadisterdi tuura
çeçmelegeni üçün paygambar «men bilimdin şaarı – Ali anın kaalgası» dep atagan.
Muhammed ölgöndön kiyin Medinadan eç kayda çıkkan emes. Usman öltürülgöndön
kiyin Şuraga kirip, törtünçü çınıgı – akırkı halif bolup şaylanıp, Usmandı
öltürgöndördön öç aluudan baş tartkan. Natıyjada, musulmandardın başkı klandarı
umayidder (omeyaddar) menen haşimitterdin ortosunda arazdaşuu küçögön. 657-j.
musulmandardın borborun Kufuga (İrak) köçürgön. 658-j. Siriyanın namestnigi, omeyad
ibni Jara2, Abdurahman ibni Aaub3, Saad ibni Bakas4, Ubaydulla ibni Talka5, Zıyad
ibni Sayid6. Muhammeddin uşul 10 joldoşu uşular. Bulardı arapça Aşırayı
Muppaşar7 deyt. Anın perovodu 10 süyünçülüü adam degeni. Sebebi uşul 10 kişini
Muhammed beyişisin (?) dep, kuday kabar bergen deyt. Al emi Muhammed 50 jaşında
Mediynege köçüp bargan eken Mekeden8. Köçüp bargandardı mahajırınlar9 deyt.
Mediynada turuuçulardı ansaarılar10 deyt islamilar. Men ne sebeptüü ansaarılar
degenin jazgan jokmun. Mına uşulardan baştap saanayı Hajariya deyt. Mına uşul
sanaga 1368-jıl boldu. Al Muhammed paygambar 13 jıl paygambarlık kılıp jana
halipalık da kılgan. Muhammed asker kuragan jana askerdi kaytarıp jürö turgan ayar
koygon. Ayar başı kılıp Baba Ummar11 degen adamdı koet. Adegende başçı kılıp
Ummuyanın tukumunan Amuru ibni As12 degen adamdı asker başı kılgan. Özü ölgönçö
Muaviya menen arazdaşıp, kurandın negizinde beytarap sottun çeçimin atkaruuga makul
bolgon. Muaviyanın kuulugu menen beytarap sot eköönü teñ haliftikten baş tartuuga
sunuş kılgan. 660-j. Muaviya özün halif şaylagan. Uşunday okuyalardan kiyin
haridjitter («bölüngöndör» je Aliden baş tartkandar) Ali, Muaviya jana Amr ibn alAs üçöönü bir ubakta öltürüünü çeçet. 661-j. ramazan ayının ekisi künü, Kufudagı
meçittin eşiginin aldında Abdu-Rahman ibn Muljam tarabınan öltürülgön. Muaviya
jarat algan.
Zubayr ibn al-Avvam. Asad klanınan, Paygambardın tuugandarı. Abu Bakrdın
birinçi küyöö balası. Muhammed paygambar ölgöndön kiyin Alige karşı kozgoloñ
uyuşturgan. «Töö üstündögü soguşta» (656) kurman bolgon.
Abu Ubayda ibn al-Jarrah – musulmandardın asker başçısı, Siriyanın namestnigi.
639-j. çuma oorusu menen oorup ölgön.
Abdu-Rahman ibn Auf – Zuhra klanınan, birinçilerden bolup musulman dinine
kirgen. Badra jana Uhud (Ohod) soguştarına katışıp, ekinçi halif – Umar ölgöndö
halif boluudan baş tartıp, Usmandı koldogon. Paygambardın jesirlerine kamkorduk
körsötkön.
Saad ibn Abu Vakkas – Zuhra klanınan, 17 jaşında musulman bolgon. Badra jana Uhud
soguştarına katışıp, 635-j. eñ jogorku asker baş bolup dayındalgan. İslam
tarıhında eñ birinçi kan tökkön adam.
Talha ibn Ubaydullah – Taym klanınan, Uhud soguşunda (625) paygambardı aman
saktap kalgan. «Töö üstündögü soguşta» kurman bolgon.
Zayd ibn Sabit – paygambardın katçısı. Kurandın ayattarın jazıp, paygambardın
buyrugu menen siriya (aramey) tilin üyröngön. 650–652-j. kurandı toptop jazuuda
negizgi roldu oynogon.
Bul jerde arab tilindegi atalışı ötö buzuluuga uçuragan. Birok, paygambar tirüü
kezinde uşul on kişini beyişke tüz bara turgandar dep atagan.
Mekedegi musulmandardın Yasribke köçüşü. 622-j. 12-iyulda baştalgan dep eseptelet.
Muhammed paygambar menen Abu-Bakr 622-j. rabi al-avval (24-sentyabr) ayında
şaarga jakın Kuba degen jerge kelgen. Uşundan beri Yasrib şaarı Madinat an-Nabi
(«paygambardın şaarı»), je jön gana al-Madina dep atalıp kalgan. 639-j. baştap al
jıl (622-j., 12-iyul) musulmandardın jıl sanagı boyunça birinçi jıl – Hidjra
bolup kabıl alıngan.
Muhadjirı – köçköndör.
Ansarlar – jardamçılar. Yasribdin turgundarının köbü evreyler bolgon. Paygambar
alardı uşintip atagan.
Jañılış atalgan sıyaktanat. Muhammeddin eñ birinçi asker başçıları –
musulmandardın birinçi tuusun kötörgön Hamza, je 636-j. çeyin asker başı Halid ibn
al-Validdi aytıp jatat.
Amr ibn al-As – talanttuu elçi, adegende musulmandarga karşı bolup, Efiopiyaga
kaçkan musulmandardı (kiçi hidjra – 615-j.) kaytarıp kelüügö araket jasagan. 629-j.
oşol kişi asker başı bolgon. Arap tarıhında belgilüü Amur As degen adam oşol jana
Muhammed özü koşulbagan askerdi bir jakka attandırsa Siriya dep atagan. Özü koşulup
attanganda «gızıva» dep naam koygon. Muhammed adep attandırganda Amur Astı baş
kılıp, Mediynanın janındagı jüüttörgö1 attandırgan. 125 kişi eken askeri. Jüüttör
Muhammedke ortodogu ubada-şartın buzgandan kiyin, Amur Astı baş kılıp
attandırgan sebebi oşol. Kıskası 11inçi jılı barıp, Mekeni karatkan. Oşondo 22
miñ asker menen bargan Mekege2. 13 ünçü jılı ölgön. Arapstandı bütün özünö karatkan.
Oşol 13ünçü jıldın başında Suriya (Siriya ?), Pilistinaga attangan, asker alıp.
Oşondo askeri 30 000 miñge (originalda uşunday?) tolgon eken. Joldon Tübük3 degen
jerden kaytkan. Sebebi oşol jaktı kalara obaa (? çuma) oorusu kaptaptır dep ugup,
munu kuday kabar berdi dep, barbagıla dep ayttı dep, askerine oşentip uguzup kaytkan
Muhammed. Oşondon kelip ölgön4. Al Muhammeddin 11 ayalı5 bolgon. Eköönü kız algan.
Biröö Ayışa degen Abubakrdin kızı. Biröö Marıya degen kızdı İskandariyanın
padışası Makukas degen adam belekke bergen. Bir kaçır, bir kılıç (? kılıçka, je

kiyin Halid ibn Valid menen birge islam dinin kabıl algan. Körünüktüü asker başı.
Egipetti bagındırıp, al jerde namestnik bolup, Usman halif bolgondo boşop kalgan.
Muaviya menen Ali beytarap sotko tüşüügö makul bolgondo Muaviyanın ökülü katarı
katışıp, 663-j. kaytış bolgon.
Evreyler.
Muhammed paygambar Mekeni 10 miñ askeri menen
hidjranın 8-jılı je
hristiandardın jıl sanagı boyunça 630-jılı alıp, öz kolu menen Kaabanı ar kanday
idoldordon tazalagan. Kaabada birinçi jolu azan çakırgan Bilal ibn Rabbah (Abu
Bakrdın murunku kulu – kiyin erkindik algan) bolgon.
Tabuk – Medinadan 500 km tündük-batışta jaygaşkan. Muhammed paygambardın
kolunda 30 miñ jooker bolup, al jerden vizantiyalık askerdin artka kaytkanın ugup,
Medinaga kaytıp ketişken.
Muhammed paygambar Mekege sıyınıp kelip, 2 jumadan kiyin hidjranın 11-jılı,
rab al-avval ayının 12inde (632-j. 8-iyunda) ölgön. S. Orozbakovdun variantında
«azireti Muhammed Mustafadan 475 jıldan kiyin türk elinen, Türkstan jerinen
Manas çıgat» (kara: Manas entsiklopediyası. 118-b.). Emi Sagımbaydın sabatsız ekenin
unutpay, anın esebi boyunça Manas 1107-jılı (632+475=1107) «çıkkan» (? tuulgan, er
jetken) desek, anda anın jaşagan jıldarı – Elyuy Abaoztsının segizinçi muundagı
ökülü, Jeti-Suuda Kara-Kıtay (Kidan, kıt. Si Lyao) mamleketin (1125–1212) negizdegen
Elyuy (? Joloy)-Daşinin (kıt. Çjunde, 1087–1143) mezgiline tuş kelerin köröbüz.
(Elyuy-Daşi jönündö kenenireek karasañız: Malyavkin A. G. Materialı po istorii
uygurov v IX–XIIvv., Novosibirsk, 1974; Vorobev M.V.,Çjurçjenskoe gosudarstvo Tszin
i Tsentarlnaya Aziya //Stranı i narodı Vostoka vıp. XI, M., 1971; Pikov G. G. Zapadnıe
kidanı. Novosibirsk, 1989). Demek, mından «Manas» eposunun çınıgı tarıhıy okuyalar
menen tüz baylanışta bolgonu tuuraluu logikalık jıyıntık çıgat.
Hadidjadan kiyin Savda degen jesir ayalga üylöngön. Andan kiyinki ayalı Ayşa – Abu
Bakrdın kızı. Kiyinki ayalı küyöösü Badradagı soguşta kaza bolgon Umardın kızı
Hafsa. 5-ayalı Hinda (Umm Salam). 6-ayalı tutkunga tüşkön Barra (Djuvariyya) bani
mustalik uruusunun şeyhinin kızı. 7-ayalı Zaynab – asırap algan uulu Zayd ibn
Harristin ayalı. Zayd bir kezde mekelikterge tutkunga tüşüp, Hadidjaga tuş kelgen.
Hadidja anı paygambarga bergen. Kiyin atası kelip, kara satıp almakçı bolgondo, Zayd
ibn Harris atasınan baş tartkan. Munu körgön paygambar üç kişini kübö kılıp,
asırap algan. Kiyinki ayalı kolgo tüşkön haybar uruusunun kızı Safiyya. Andan
kiyinkisi Abu Sufiandın kızı Umm Habiba.
10-ayalı Egipetti başkargan
Vizantiyanın namestnigi Mukovkis (Mukaukis, evropalıktar Kir dep ataşkan) jibergen
küñ Maryam. 11-ayalı Abbastın baldızı Maymuna degen jesir.
menen) oşol Marıya kızdı bergen. Marıyanı Muhammed algan eken. Andan İbrayım1
degen bala tuulgan. Al bala çoñoyup kelip ölgön. Kaçır Duldul oşol. Kılıçı Zulpukar
degen kılıç oşol Muhammed ölgöndön kiyin Alıga kalgan duldul, Zulpukar ençige.
Sebebi Muhammeddin Kalıyçadan eki erkek bala, 4 kız bolgon. Eki erkek bala ölgön, 4
kız kalgan: Fatima, Rukuyya, Külsüm, Zaynap2. Fatimanı Alı ibni Abutalıp algan.
Oşon üçün Zulpukar, duldul Alıga kalgan ençige. Al eki kızın Osmon ibni Appan
algan, biröö ölgöndö, birin algan. Bir kızın Abdurahman ibni Aaub algan. Muhammed
Ummuyya tukumunan Suulaba (? Umayyanın tukumunda mınday ısım eskerilbeyt – T.E.)
degen bay adam bar, oşonu zeket ber dese berbey koygon, kiyin baykot kılıp, çıgarıp
zeket bereyin dese da albay koygon Muhammed. Ekinçi Osmon menen tuuşkan Marvan
Karı3 degen jaş jigit bar. Osmon Muhammed ölgöndön kiyin kurandı çogultkan adam.
Oşon üçün Osmon ibni Appandı jamnil kuraan deşet. İslam tarıhında Osmon (?
Usman ibn Affan) Amuru ibni As Suupuyan (? Abu Sufyan, bul kişi jönündö «Uşakçı»
(«Jala jabuuçu») degen süröö jazılgan dep aytılat) Marvan (? Marvan I) Abu Jahıl 4
Sulaba Maavıya ibni Abusubuyan (Muaviya ibn Abu Sufyan – aralarında ütürlör jok?) –
uşular baarı Ummuyanın tukumu jana Halid ibni Valid5 kulu, Validdin balası.
Muhammed, Appas, Alı dagı başkaları bar, bular Aşımdın tukumu. Tarıhta banni
Aşimi, banni Ummuyya dep, ekige bölünöt. Muhammed Marvan karını jaktırbay
vısılke kılgan, Medinadan, 40 taş jerge. Ar taşı 8 çakırım bolot eken. Esep
kılganda 240 çakırım jerge koygon. Muhammed: «bul çoñ buzuk adam bolot, eger munu
aralaştırsañar banni Aşımi menen banni Ummuyyanı eki[ge] bölöt» degen eken, bayagı
10 süyüklü joldoşuna. Marvandı karı degeni, Muhammedke kuran 10 jıl Mekede
turganda, 13 jıl Mediynada turganda 23 jıldın padalında (?) kudaydan Jebreyil
arkıluu Muhammed paygambarga kelgen söz deşet islamiler. Muhammed ölgöndö kuran
oozdo kalgan söz eken. Muhammed özü ayalı Ayışaga jaşınan tarbiya kılıp Annas ibni
Malakka, Osmongo, Zubayır ibni Abamga, köpçülügün özü uşularga dayındagan eken,
kitep kılıp jazgıla dep. Mulla adam eken oşol, oşol Muhammed dayındagan üçün
Osmon çogultkan. Al Marvan kurandı tügöl jatka bilçü, oşol Muhammed[din]
doorunda. Oşol üçün Marvan karı atangan. Kurandı jat bilgen adamdı karı deerin
özüñör bilesiñer.
Al Muhammed oşol 10 kişisin çakırıp alıp, aytkan deyt. «Ökümöttü uşul
10uñardın keñeşiñer menen başkargıla, kay jerden eldi alsañar oşol jerge islam
dinin üyrötö turgan adamdı koşo dayındap algıla jana algan jeriñerge ogaz kılıp,
jatka ayta turgan adam tarbiya kılgıla. Mına men aldın [ala] bir top adamdardı dayın
kılıp koydum go. Siler oşonu köböytkülö!» degen eken Muhammed paygambar jana «men
ölgöndön kiyin men[in] ordumdu, haliyfalıktı talaşpagıla. Mümkün bolso Abubakrdı

İbrahim
Muhammed paygambar Kadiçadan 1) al-Kasim (uul), 2) Rukaya, 3) Zaynab, 4) Umm
Kulsum, 5) Fatima (kızdar), 6) Abdallah, 7) at-Tahir degen uuldardı körgön. Rukaya
menen Kulsumdu Abd al-Uzzdun (Muhammeddin atası – Abdallahtın agası) baldarına,
Zaynabdı Abd Şamsdın tukumuna bergen. Abd al Uzzdun özü Abd Şams tukumunan Abu
Sufian degendin karındaşın algan. Abu Sufiandın çoñ atası Omeyya (Umuyya) bolgon.
Oşonduktan anın tukumu omeyaddar dep atalıp kalgan (kara: Panova V. P., Vahtin Yu. B.
Atalgan emgek. S. 97– 99).
Umayyanın uulu Abdul Astan Affan, Hakam, Usayd degen üç uul. Affandan Usman
(Osmon). Hakamdan Marvan. Usman ibn Affandın halif bolgondo Marvan anın katçısı
bolup kızmat kılıp, 684-j. Damaskde halif bolup şaylangan.
Abu Jahl (ar. al-jahiliya – naadandık, madaniyatsızdık, çın atı Abul Hakam),
Mahzum klanının başçısı, Muhammed paygambardın duşmanı.
Halid ibn Valid – Muhammeddin duşmanı al-Valid-al-Mugiranın uulu, Amr ibn
al-As menen birge 629-j. islam dinine kirgen.
halıypa kılgıla!» dep kandidattıgın körsötüp ketken. Al janagı islam jolun
üyrötüüçülördü eşen naam koygon. Janagı Muhammeddi, kudaydı eerçigen adamdın
beyişi, anı eerçibegen adam tozoku bolorun, ölgön adam tirilerin, arasat maydan (?)
bolup suraların, oşondo Muhammeddi eerçigen adam künökör bolso da kudaydan surap
aların, kuldu (?) paygambardın içinde kuday Muhammeddi jakşı körörün, Muhammeddi
kuday asmanga, andan alıp barıp, Kav Kavsalın (?)1 degen jerge alıp barıp, bir tündün
içinde konok kılıp, 5 pars[tı] oşondo kudaydan belek kılıp ala kelgenin, al
meymançılıktı meraj2 ataganın, kayta kelse töşögü jıluu jatkanın jana oşol 5
parstı kılsa kuday, Muhammed paygambar jakşı körörün, eger kılbay koyso jaman
körörün, bilip, ayta turgan kişilerin Madaah koygon. Al sözdü kutpa3 deyt. Al 5 pars
kaysı 1) Kuday bir, andan başka kuday jok. Muhammed paygambar oşol kudaydın
jibergen elçisi, adam balasın kuday taanıta turgan. 2) 5 maal namaz. 3). 12 ayda bir ay
orozo karmaş. 4) 40 dildege dünüyöñ jetse zeket beriş. 5) 3 miñ somgo küçü jetse
Mekege barış. Mına Muhammeddin kudayga barıp, meyman bolgondogu adam balası[nın]
pendesine alıp kelgen ozuypası, balkim islamiler sıylıgı deyt. Al Muhammed kiyin
10 adam içinen Abubakrdı halıypa koet. Abubakr 3 jıl halıypa bolot. 16ınçı jılı
ölöt. Abubakrdın doorunda Muslıy Matıl Kazap degen jana Abdurahman (?)4degen adam
paygambarlık daaba kılat. Arabstandan anı Abubakr öltürüp, jok kılat. Abubakr da
Amuru ibni Astı asker başı kılat. Janagı 10 adamdın içinen Osmon ibni Abaan,
Aalı ibni Abutalıptan başkası 8 adam kurayıştan banni Aşım, banni Ummuyya
tukumuna atalaş tuugandarı bolot, Abubakr, al dagı Sulabadan zeket berse albay
koygon. Marvan karını Abubakr da 40 taş jerge narı jıldırıp koygon jana
Muhammed çıgıp, kutba aytçu jerden Abubakr bir kadam tömön tüşüp aytkan eken. Al
andan kiyin 17inçi jılı Ummar ibni Kıtapa (? Hattab) halıypa bolgon. Bayagı 9
adamdın çoguluşu menen Ummar halıypa bolgondo Arabistandan başka jerdi algan
emes. Ummar asker tartibin abdan oñdogon deyt. Asker başı kılıp Aziret Ali ibni
Abutalipti koygon deyt. Al Ali ibni Abutalip özünön kiyin 4 komanda koygon deyt.
Amuru ibni Astı Misir, balkim Egipit, Afrika jaktı karatuuga asker başı kılgan.
Mavıyya ibni Abusubuyandı5 asker başı kılıp – tündük jagı Arabistandın Suriya,
Palastina, Şaam, Ruum betine, oşol Orto deñiz jaktı karatıp aluuga Maavıyanı
koygon deyt. İrak, Ajam, Arabistandın çıgış jagın karatıp aluuga Saad ibni Okastı

Balkim Muhammed paygambardın İerusalimdegi Masdjid al-Aksa (al-Aksa meçiti –
musulmandar üçün eñ ıyık meçitterdin üçünçüsü) bargan tünkü sayakatın (al-İsra)
aytıp jatat.
Al-isra va-l-miradj.
Hutba – beş maal namazdın aldında el başıga (gosudar) arnalgan duba (İstoriya atTabari. 377-b.).
Balkim Araviyadan çıkkan jalgan paygambarlardı aytıp jatat. Musaylima (622–633)
Yamamdan çıkkan jalgan paygambar. Mından başka Tulayha, Sadjah degender bolgon.
Ekinçisi birinçi halif Abu Bakr uulu Abdur-Rahman ibn Abu Bakr boluşu mümkün.
Antkeni al islamdı baarınan keç kabıl alıp, aga çeyin musulmandarga karşı soguşup
kelgen.
Muaviya bani (ibn) Abu Sufyan – Abu Sufyandın uulu, Meke musulmandardın koluna
ötköndö atası menen birge islam dinine kirip, Muhammed paygambardın katçısı bolup
kızmat kılgan. Siriyanı çuma kaptap, al jerdin namestnigi Abu Ubayda ibn alJarrah, asker başı Yezid ibn Abu Sufyan kaza bolgondo, halif Umar tarabınan
Siriyanın namestnigi bolup dayındalgan. Omeyaddardın tukumunan çıkkan 1-halif
(661–680). Musulman tarıhında 1-jolu uulu Yeziddi muraskor (halif) kılıp
dayındoogo jetişken.
(? Saad ibn Abu Vakkas) koygon deyt. İran, Oogan, İndustan, Turkistan 1, ana[n] tooluu
jagın karatıp aluuga Halid ibni Oliddi (? Validdi) koygon deyt. Ummar, Alı
törtöönün üstünön karagan Alı klavni komon dubauşe (? glavnıy komanduyuşçiy) bolgon
deyt. Ayar başı Baba Ummar bolot. Mına uşintip Ummar halıypalıgında İrandan
ança-mınça jer, Oogan, ana tooluu Türkistan, mından başka jerdi karatıp algan. Orto
deñiz jagın, Afrika jagın, İrandın köp jerin, İrak, Ajamdı (?) büt karatıp algan,
Aziret Alının darajasının kötörülmögünün dooru uşul ubak. Alının Zulpukor degen
kılıçı bar eken. Bir şiltegende eki jüz miñ kişinin başın kesçü eken. Duldul 2 bir
aylık joldu bir kündö basçu dep, jana çapsa kılıç ötpöyt, atsa ok ötpöyt jana pirşahımardan dep atagan fantaziyalık dooru uşul, aşıra maktagan Alının.
Al Ummar ibni aşım, ibni Ummuyya tukumunun birine-biri kunu karşılıgının
sebebin ibni Ummuyyalar işten türtüp, Ummardı Abu Lulu degen kulu öltürgön.
Ummardı öltürgönü eç işke aşpay ele, orduna Osmon halıypa bolgon. Ummarda Marvan
karını andan narı 40 taş jerge jıldırıp koygon eken jana Sulabadan baykot kılıp
zeket albay koygon eken jana kutpanı Ummar da Abubakrden bir kadam tömön tüşüp
okugan eken. Arap halıypalarınan Ummardan eldi-jerdi köp karatkan adam bolgon emes.
Oşol karagan jerdi bat ele islam dinine kiyrip algan. Algan jerine-eline janagı
jolun üyrötüüçü eşenderdi jakutpa aytuuçu madahlardı (?) jana sultan, amir sayıp,
gazı kuruş degen soguş amaldarın jana eşen, kojo, şayıh, zahid, avliya, dubana,
kalandar, ıymam, derviş degen dini amaldarın jana mir magzum, hakim, alim,
musandib, ulama, muddaris degen ilimi amallarıktı (? darajalar) koşo ala kirgen eken
jana ilim, arap tili, arap albutu (? alfaviti) madaniyatın, adabiyatın, tarıhın, kay
jerdi, eldi alsa, oşol jerge, elge jogorku aytılmış işterdi ala kirgen arap
hanıypalıgı, dini islamiler jana kee bir el özünün tüpkü tarıhın bile albasa arap
eşenderi, kojoloru, «senin tübüñ arap» dep, eldin koluna şejire kılıp jazıp bere
salçu eken. Anın dalili – arap tarıhçıları, eşender, kojoloru atabızdı kırgızbay
kılıp, kırk kızdan tuudurup, al kırk kızdı Şaa Mansur dep, avliyanın (? oluyanın)
köbügünön bina kılıp, andan özü arap Muhammeddin sabaası Ukkaşadan taratıp,
oşonun tukumu kılat. Oşonu menen biz kırgız taza gana arap bolobuz jana bizdi bir
sebep menen kadimki Irak (İrak ?) jerinen köçürtüp alıp kelip, Hojent, Çañdalaş,
Çatkal, Kokon tooloruna turguzup, Ak uul, Kuu uuldu tuuguzup, kırgız eli kılat. Mına
arap tarıhı, dini islamdın kılgan işteri. Meesi bar adam kayran kala turgan iş.
Fantaziya. Bizdin tildi, kıyamattı, eski adabiyatıbızdı kaydan aldık? Bulardı, munu
araptar, eşender, arap tarıhçıları kaydan alıp kelip berdi? Tañ kalasıñ. Bilgen
adamga al ukmuş emespi.
Emi Şaa Mansurdun jayın jazıp ketüünü makul kördüm. Arap halıypası
Appastın tukumu, Abdulla Sabanın uulu Jaapar Mansur davanıkı (?) halıypanın
zamanında Appasi halıypaları Bagdatta bolgon. Baarı teñ oşol Bagdat şaarında Şaa
Mansur3 degen avliya ötkön kişi. Oşol Şaa Mansur bir amirdin kızına aşık
boluptur. Al kızdın atı Anal eken. Şaa Mansur bayagı aşık kızın ırdap, köçödö
«Anal da hak, men da hak» dep ırdap jürö beriptir. Anı ulamalar ugup, Japar Mansur
davanıga barıp, «men da kuday, Anal da kuday» dep ayttı dep, çıkırttırgan eken
Jaapar Mansur davanıkı[na]. Şaa Mansurdu alıp [kelip] surasa, bayagı «Anal da hak,
men da hak» degen ırın ayta bergen imiş. Oşol sebeptüü «özüm da kuday, Anal da
kuday» degen söz dep, darga tartuuga öküm kılıptır. Aligi dale bayagı «Anal da hak, men

Basranın namestnigi Abdullah ibn Amirdin işmerdüülügü menen 650–52-jıldarı
halifattın çegi çıgışka karay Derbent, andan Oks (Amu-Darıya), çıgışınan
Gindukuştan İndiya menen çekteşip kalgan.
Zulpukor menen Duldul ulamıştarda gana aytılıp, jazma maalımatta eskerilbeyt.
Balkim abbasid Abdallah ibn Abbastın çöbörösü Bagdad şaarın negizdegen alMansurdu aytıp jatat. 775–785-j. halif bolgon.
da hak» dep ayta beriptir deyt. Oşon üçün Japar Mansur davanıkı [Şaa Mansurdun]
ölügün örttötüp jiberiptir. Örttösö külü dele bayagı «Anal da hak, men da hak» dey
beriptir. Oşonun külün akkan suuga saldırıp jiberiptir. Bayagı suuda dele «Anal da
hak, men da hak» dep, agıp jürö beriptir. Köbük [bolup] agıp kelip oturup, bir
padışanın kızının sarayına agıp kelip bir havuzga (?) toktoptur. Oşol jer dele
«Anal da hak, men da hak» dep, ayta beriptir. Anı kızdar ugup, padışanın kızına
aytışıptır. Padışanın kızı kelip, karasa havuzda eçteme jok. Köbüktönüp jatkan
gana köbük bar. Andan başka eçteme jok. Joldoşu 40 kız eken, bayagı joldoştoruna
aytat, «oy tobo oy, mına bu köbük tattuu eken» deyt. Kızdardın baarı jalayt. Bayagı
«Anal da hak, men da hak» [degen] söz toktolot. «Mına uşul 40 kız booz bolup, uşundan
kırgız bolot» dep, arap tarıhçıları, eşenderi karañgı kırgızdın başın oorutup,
«sen Muhammed paygambardın sabası, Ukaşanın tukumu, Şaa Mansurdun tukumusuñ»
dep, başın oorutup jürgönü oşol. Kazır da kırgızdın eski, birdeme bile turgan
çaldarı jana eskiden kalgan moldoloru dale «Ukaşanın, Şaa Mansurdun, 40 kızdan
bina bolgonbuz» dep, ottop jürgönü dale bardır.
Emi, jana kazak[tar dagı] Anas ibni Malaktın (?) tukumubuz deyt. Anas ibni
Malaktın jayın men jogorku betterde jazdım, a kazak içinde jürgön törölör
«Abubakrdin Bodono tay, Borboltay degen uulunun tukumubuz» deyt. İlgerki Kutu Kunu
başkargan Tarak d[egen] biydin uulu erkek Sovogoy (?) Otorkandın Razıdan tuulgan
Sıñlak kızdı Soovogoy alganı (?) jogoru jakta jazılgan ele jana din biyi bolgon[u]
aytılgan ele jana Bodonotay-Borboltay degen arapta at, ısım bolboyt emespi. Nogoy,
özübek – baarı Azıret Alının başka – Muhammeddin çoñ joldoştorunun – oşonun
tukumu bolup alışat. Mına kızık, bul jerdegi oşol ubakta jaşap jürgön eldin
tukumu kayda ketti? Jer juttubu? Kim juttu? Eç kim jutkan jok. İslam dini, arap
adabiyatı, arap tarıhçıları, eşenderi juttu. Mına uşul sözdü da koştum.
Saaba1 degen söz Muhammed paygambardın öz askerin jana joldoştorun aytat. Al
Osmon halıypa bolot 11 jıl saanaga 37inçi jıl. Osmongo da Azret Alı asker başı
bolot. Osmon Muhammed paygambardın murunku öz orduna barıp, kutpa aytat jana
sulabadan zeket alat jana Marvandı alıp kelip, özünö sekretar kılat. Arañ jürgön
Ummardın janındagı adamdar jan[a] ibni Aşimilar kozgoloñ çıgarat. Abubakrdin
uulu munu işten (iştegen ?) akılgöyü Alı ibni Abutalıp deşet. Oşentip, Osmondu
joopko keltiret. Bayagı aytılgan Muhammeddin çoñ saabaları da koşulat. Kozgoloñ
çıgaruuçular aytat, «Muhammeddin orduna barıp hutpa ayttıñ, Abubakr, Ummar aytkan
jok [ele]» deşet. Ekinçi[den], Sulabadan Muhammed zeket algan jok ele. Andan Osmon
zeket aldı. Üçünçü[dön], Marvandı Muhammed vısılka kılgan ele. Aga [koşulup]
Abubakr, Ummar – eköö teñ 40 taştan narı jıldırdıñ deşet kozgoloñçular. Aga Osmon
rkavzaga (?) kelip – raavza Muhammed paygambardın beyiti – oşonun janına munarga
çıgıp, kozgoloñçularga joop beret eken. Osmon, «men Muhammed paygambardın orduna
barıp hutpa ayttım. Abubakr bir kadam tömön tüşüp ayttı. Ummar andan bir kadam
tömön tüşüp ayttı». Anın joobu «bir kadamdan ulam bolgon halıypalar tömön tüşüp
ayta berse, jerge tüşüp ketpeybi?» degen. «Mından kiyinki halıypalar uşu men turgan
orunda ayta beret» deyt. Osmon jana «Sulabadan zeket aldım. Asker açarçılıktın
sebebinen aç boldu. Oşon üçün din islamdı kaytarıp turgan askerge alıp berdim»
deyt. Üçünçü[dön], «Marvan tuuganım» dep, munaradan tüşüp ketken. Azret Alı, bayagı
çoñ saabalar ortogo tüşüp, kozgoloñçulardı toktotup, Osmon menen süylöşüp,
«Abubakrdin uulu Muhammeddi Misirge, Egipetke – Amuru ibni Asettı orduna
kaltırıp, Muhammed ibni Abubakrdı jiberseñ basılat» deyt, Osmongo Alı. Çoñ
sahabalarga Osmon makul dep, Muhammeddi Misirge, Egipetke jiberet. Amuru ibni
Asst orundan (ordunda ?) kaltırıp, bir adam jiberet, bayagı tüşürgön kagazdı berip,
Osmon «Amuru ibni Asett Mediynaga kaytsın» dep. Muhammed ibni Abubakr Osmondon

Sahab.
prikazdı alıp, Egipitti közdöy jönöyt. Egipitke kirip bargan jerde bayagı kişi
jolugat. «Bul kişi Osmon jiberem degen kişiden başka» [deyt]. Bayagı kişini karmap
alıp karasa, janındagı kagazın[da] Osmondun möörü basılgan. Amuru ibni Asska
Muhammeddi barar menen öltür degen kagaz. Oşonu menen Egipitke barbay, Muhammed
kayta kaytat. Kayta kelip, «mına Osmondun kagazı» dep, Mediynaga Muhammed eerçigen
joldoştoru menen çoñ çatak çıgargan. El karasa Osmondun möörü bar, çatak çoñoyup,
Osmon, men munu bergen emesmin deyt. Anday bolso Marvandı ber, biz çoñ jazalaybız
deyt. Marvan Osmondun jibergen kişisin bekitip koyup, Osmondun möörün uurdap,
basıp, jibergen deyt. Osmon Marvandı bersin dep aytkan sözgö joop berbey koygon
deyt. Oşogo bani Aşımiler koşulup, Ummarçılar, Abubakrçiler jana köpçülük el
koşulup, Osmondu kamagan deyt. Aga Aziret Alı eç kimisine koşulbay, üyündö jatıp
algan deyt. Aziret Alı köp katın algan adam eken, 18 uulu bar eken. Osmondun eşigin
kaytargan adamdarga koşulup, kaytarıp turgan deyt, Azret Alının 18 balası. Köpçülük
Osmondu tuşunan tamdı buzup kirişip, Osmondu kuran okup oturgan jerinde öltürgön
deyt. Kuran kan bolup kalgan deyt. Al kuran ali dele, oşol jakı muzeyde dale bar
deşet. Marvan kaçıp ketken deyt, Maavıya ibni Abusubıyanga. Mavıya Şaamda turuuçu
eken1, oşol jakı özünö karatkan elge başçı bolup. Oşentip Osmon öltürülgön eken.
Orduna eç çatagı jok Alı ibni Abutalıp halıypa bolgon eken deyt. Alı ibni
Abutalıpka Mavıya ibni Abusupyan Osmondun kunun kuup, Mediynaga özünö karaştuu
jerden köp asker alıp kelet. Aga Amuru ibni Aset da – Egipit, Afrıka jaktı
başkarıp turçu – al da asker alıp Mediynaga kelet. Mavıyanın başkargan jagı Suriya,
Palestina, Orto deñiz jagı eken, özünün turgan şaarı Şam eken. Mavıya kelip, çatak
kılıp, «Osmondu öltürüüçülördü karmap ber, jazalaymın» deyt. Aga Mediynadagı çoñçoñ saabalar eki bölünöt. Zıyad ibni Saayıd «öltürüüçülördü karmap berüü kerek,
jazaloo kerek» deyt. Aga Azret Alı bolboyt. Karmala turgan adamdar eñ başı
Abubakrdin uulu Muhammed jana bani Aşımilerden da bar jana ummarçılar da bar.
İşi kılıp, mına [oşol] Osmondun ölümün sebep kılıp jana Ummardın ölgönün da
işke aşpay kalgan bolçu (?). Munu Marvandan körüüçü. Marvandı Osmon koşpogon dep
(?), uşul sözdü çıgarıp, «elden murun jazalansın. Uşul eki halıypanın ölümünö da
Marvan sebepker» dep, «Marvan karmalsın» dep, «Muhammed paygambar aytkan» dep,
«Marvan aralaşsa buzat» dep, oşonu üçün Muhammed kırsiver (? kıysıpır) kılgan
jana Abubakr, Ummar da kırsiver kılgan dep, Alı özü baş bolup bul sözgö çıkkan.
Mavıya baş bolup, «Osmondu öltürüüçülördü karmap berbeseñer bolboymun» dep bul
sözgö çıkkan. Oşentip, bani Aşım, bani Ummuya degen eki partiyaga bölüngön.
Muhammeddin 10 kişisinen tirüü kalganı Alı, Saad ibni Okas, Zıyad ibni Saaıd.
Uşintip eki bölünüp, bir jagı Mavıya, Zıyad, Amuru ibni Ass – bani Umuyya degen
partiya bolup atangan. Bir jagı Aziret Alı, Saad ibni Bokas, Halid ibni Volid – bani
Aşımilar degen partiya2 atangan. Uşintip Ami (? Ali) Maviya baş bolup 8 jolu
soguşkan. Mına bul soguştu arap tarıhında Anin soguşu3 dep atalat. Eköönün
ortosunan dalay adam ölöt. Artı[nda] eki jagı süylöşüp, ortogo adam tüşüp, biribirin jeñe albay, bütümgö kelişet. Azret Alı Medina, Meke – Arapstandın köp jerin,
Irak, Ajam, İran – uşul jakka baş bolup; Misir, Egipit, Afrika, Suriya, Palistina,
Orto deñiz jagı Mavıyaga – uşul jakka baş bolsun dep jana halipa naamı Azret Alıga
berilsin dep jana Mavıyanın kızı Asmani [Alinin] uulu Hasan alsın dep bütüm

Siriyanın namestnigi katarı Damaskde turgan.
Arabça «aş-şiyya» («partiya», «top» orusça «şiit») – başkaça aytkanda Muhammed
paygambar ölgöndön kiyin Alini koldop çıkkandar (al-Abbas, Salman al-Farisi,
Bilal al-Habaşi, Halid ibn Saiyd j.b.). Birok bular adegende dindik köz karaşta
emes, paygambardın muraskorun tandoodo bölünö baştaşkan. Akırındap muraskorlordu
taanuuda jana diniy köz karaş jagınan sünnöttördön alıstap ketişken.
Balkim 657-j. Siffin soguşu (azırkı Siriyanın Rakki ş. jakın) aytılıp jatat.
kılışat1. Kılgan adamdar Alı jagınan Saad ibni Bokas, Halid ibni Volid, Irak
jaktan bir adam – atın unutup kalıpmın – Mavıya jaktan Amuru ibni Ass, Zıyad ibni
Saad degen jana bir kişi Egipitten – munun atı da esimde jok – uşunu menen tınık
bolot.
Mavıya menen Alının karmaşının sebebinen, eköönün ortosunan, bul eköö
halıypalık talaşıp kırgın çıgardı dep çıkkan partiya bolgon – Havarıj partiyası.
Arap tarıhında Havarıj2 degen söz – oşo Alı soguştan tınçıgandan kiyin Irak,
Eran jaktı tügöl islam dinine kir[giz]gen jana Ummar zamanında Alı soguş ministri
bolup turganda Koofa (Kufa) şaarın saldırgan. Alının Hasan, Husayın menen 18 uulu
bar, Muhammed paygambardın kızı Fatimadan Hasan, Husayın degen eki uul bar.
Muhameddin jeeni bolgon sebeptüü bular abdan kadırluu eken jana Alı [özünö]
karatıp algan elden jakşı kızdardan köp algan. Oşol algan ayaldarına 16 bala bolgon.
Oşol kızdardın içinen Darıyka degen ayalınan Muhammed Anapiya3 degen uul tuulgan.
Bul kişi atası Alının soguşka ustalıgın toluk üyröngön kişi jana oşol 16 uulunun
köbün koşup jana bani Aşımilardın soguşka usta komandıların jana Abubakrdin,
Ummardın baldarın, jakındarın koşup, Abubakrdin uulu Muhammeddi Irakka,
Ajanga baş kılıp jibergen. Özünün uulu Muhammed Anapiyanı baş kılıp Eranga
jibergen. Erandın kalganın, Oogan, Kavkaz, Antoli, Türkstan, Kaspi, nogoy mamleketin
karatuuga özü üyrötkön. Soguşka mahr (maş ?), usta, adis askerlerin jana ilim okutuuçu
alimder jana ayarlar, din üyrötüüçü eşender jana Muhammeddin paygambarçılıgın
maktay turgan ogaz (?), hutpa ayta turgan maadahrlar (? mudjahir) abdan kanigi bolgon
adamdardı jibergen. Alı sanayı hajariyanın 45inçi jıldarı eki Muhammed baş
bolup atanıp çıkkan. Muhammed Anapiyanın turaktuu turgan şaarı Hırasan (?
Horasan). Berki Muhammed Bagdat şaarında turgan. Muhammed ibni Abubakr İndustan
tarabın koluna algan. Muhammed Anabiya ibni Alı Erandı büt, Ogan, Kordustan (?
Kurdistan), saljuku, turuklerin – kazırkı Turkiya turgan Purusadan (?) berki
jerlerin, Karadeñizdin bir çetin, Kavkaz, Kaspi deñizi, Sarayçuk – nogoy kandarı
turgan jerler. Turukmen, Ürgönç, Buhara, Kaspi kışlagı – uşulardı alıp, Samarkandı
aluuga Muhammed paygambardın atası menen tuuşkan Appastın uulu Kusan ibni
Appastı jibergen. Kusan ibni Appas kelip Samarkandı algan4. Beleke kan kelip

Aytılıp jatkan okuyalar negizinen tuura. Birok, bul jerde Asma bint Anis degen Abu
Bakrdın ayalı jana anın kızı Asma (anı Zubayr ibn al-Avvam algan) menen
çataştırılıp kalgan okşoyt. Çataktar Alinin Osmondu öltürüügö katışı bar bakma
balası Muhammed ibn Abu Bakrdı karmoodon baş tartuusuna baylanıştuu baştalat.
Bul ubakta Muaviya Siriyada küçtüü armiya tüzüügö jetişken. Keñeşçisi Amr ibn al-As
bolgon. Anın keñeşi menen uşul betteşüüdö Ali menen Muaviya eköö çırdı beytarap
sot arkıluu çeçüünü bütüm kılışat. Antkeni Ali bul uçurda toluk kanduu halif, al
emi Muaviya namestnik gana bolgon (137-tüşündürmönü karañız). Oşonduktan halifat
ekige bölünmök emes. (toluguraak karasañız: fon Gryunebaum G. E. Klassiçeskiy islam.
M., 1988; Masse A. İslam. Oçerk istorii, M., 1963; j.b.).
Haridjitter – ar. «bölüngöndör», Aliden baş tartkandardı uşintip ataşkan.
Muhammed ibn al-Hanafiya – birok, anın rolu ötö jogorulanıp kalgan.
Abbasidderdin geneologiyası boyunça Abbastan Abdallah ibn Abbas, andan Ali, andan
Muhammad, andan İbrahim, as-Saffah (Abu-l-Abbas 750–54-j. halif), al-Mansur
(754–75-j. halif) degen üç uul, al-Mansurdun uulu al-Mahdi 775–85-j. halif bolgon.
Birok Sa'id ibn Osmondun tuşunda Samarkanddı kurçoogo algan jerinen Kusam ibn alAbbas ibn Abd-al-Muttalibdin (b. a. Muhammed paygambardın atalaş tuuganı)
öltürülgönü tuuraluu maalımat bir gana Ahmad al-Balazurinin emgeginde keziget (kara:
Ahmad al-Balazuri, Kniga zavoevaniya stran. //MİTT, T. I. VII-XV vv. Arabskie i
persidskie istoçniki. M.-L., 1939. S. 72). Başkaça aytkanda keltirilgen faktılar bul
okuyanı kırgız sanjıraçıları öz oyunan çıgarbagandıgın dalildeyt. S. Zakirovdun
uruşup, jeñilip kaytkan1. Samarkandı alıp, Kusan ibni Appas Fergana jaktı jalañ
ogaz menen bir çetin korkutup, eşenderdi, madahılardı jiberip, bat ele özünö karatap,
islam dinine kiyrip algan.
Jana bizdin kırgız-kazaktın arasında söz bar emespi, sarttardı tamaşa
aytuuçu emes bele «Sart, sen Azret Alının kılıçınan korkup musulman bolgonsuñ»
dep. Oşentip, Otor kandıgına karagan Fergana jana Ürgönç kandıgı jana Sarayçuk
kandıgı, Samarkan, Buhara – bulardın baarı köp uruşa albay ele, bat ele ogaz menen,
dombutu (?) menen karay beriptir jana oşol ubakta araptar soguştun jañı, başka
türün tapkan zamanına jaraşa. Oşol ubaktagı eñ mahr (? maşkür) usta kalkı bolgon
eken. Eerçitken askerinin köbü eraniler eken jana kay jerdi alsa, oşol jerdegi eldi
kuday üçün, Muhammed üçün uruşsañ sen beyişi bolosuñ dep, ölsöñ şeyit, ölbösöñ kazı
bolosuñ dep, Kazat-kazat dep uraan çıgarıp, köp ubara bolboy ele karatıp algan jana
soguşka jogorku söz menen özü umtulup bara turgan kılıp koygon. Ürgönçtü talaşıp 19
uruuluu koñurat bir daar uruşkan. Jeñilip, bir azıragı Otor jakka, Beleke kanga
kaçıp kelgen, koñurattın köbü kalgan2. Eraniler Ürgönçtü buzup taştagan, murunku
kalaasın. Azır da eski ordu bar deşçü eski çaldar. Araptar Ürgönçtün orduna – Amu
darıyanın jogorku jeegine – Harazım (Horezm) şaarın salgan. Azerbayjan, Saljuku (?
Seljuk), turuklerinen, Kaspi deñizi, turukmen, Harazımga çeyin bir mamleket açkan,
Harazım sultandarı dep. Harazımdan beri, çıgış jagı; Isar, Kölöp, Buhara,
emgeginde toluguraak berilgen (kara: Zakirov S. Kırgız sanjırası, B., 1996. 75-b.;
İonina N. 100 velikih nekropoley. M., 2004. S. 73. http://lib.rus.ec/b/144743/read). AtTabarige gana tayangan V. Bartold Balazuri keltirgen mınday maalımatka
işenbööçülük menen mamile kılgan (kara: Bartold V. V. Rabotı po otdelnım
problemam istorii Sredney Azii. /Sobr. Soç., T. II. Ç. 2. M., 1964. S. 382). Samarkanddı
(Amu-Darıyanın çıgışın) jana Fergananı Kuteyba 705, 712–713-j. karatkan.
Beder tarhan menen 724–728, 735-j. Horasandın namestnigi Asad ibn Abdallah Abu
Munzir bir neçe jolu salgılaşıp, akırı Beder tarhandın ölgönü tuuraluu atTabarinin tarıhında aytılat (kara: Atalgan emgek. 253 – 258-b.).
V. Radlov «kongrat» uruuların kazaktardın Uluu jana Orto jüzdörünön tışkarı
kırgızdın oñ kanatına karaştuu «bugu, sarı-bagış» (tagay), «adigene» içinen
keziktirip, birok alardı kazaktardan bötön türk tildüü el ekenin, kırgızdarga kiyin
kelip koşulup kalgan dep belgilegen (kara: Radlov V. V. Kara-kirgizı. Originalnıy
variant: //İz Sibiri. Stranitsı dnevnika. M., 1989. S. 111, 112, 107]. Raşid ad-Dinge
tayangan S. Abramzon «moñgoldordon taragan kırgızdardın etnikalık tobu» dep
tüşüngön (kara: Abramzon S. M. Kirgizı i ih etnogenetiçeskie i istoriko-kulturnıe
svyazi. F., 1990. S. 58). Jogorudagı 18-tüşündürmönü karasañız bolot. Jıyıntıktap
aytkanda Balıkooz dagı B. Yunusaliev belgilegendey koñurattardın bir bölügü bir
kezde oñ kanat uruuları menen birge Altay tarapka jılıp ketişkenin aytıp jatat.
Karakalpak elinin kelip çıgışına tieşelüü jazma maalımattardı izildöögö algan
okumuştuular dagı (Jdanko T. A. Oçerki istoriçeskoy etnografii karakalpakov.
//Trudı İnstituta etnografii (TİE). M., 1950. T. IX. S. 121; Amanjolov A. S. Voprosı
dialektologii i istorii kazahskogo yazıka. A.-A., 1959. C. 16; Karmışeva B. H. Oçerki
etniçeskoy istorii yujnıh rayonov Tadjikistana i Uzbekistana. M., 1976. S. 211)
koñurattardı jergiliktüü türk elinen taragan degen tıyanakka kelişken. Attın tüsünö
tieşelüü slovo «konur» («koñur», «koҥır», «hongir») degen söz başka tilge tak
kotorulbayt. Misalı, «koñur» orus tiline «työmno-burıy» («kara küröñ») je «työmnoserıy» («kara sur [boz])» (Қazaқşa-orısşa sözdіk. A., 2002. S. 526; Slovar altayskago i
aladagskago nareçiy tyurkskago yazıka. 1884. S. 142], «smuglıy» («kara küröñ»), «kaştan
tüstüü»; M. Kaşgaride «kuñur» – «jeerde» (rıjey masti) Divan Lugat at-Turk Mahmuda
al-Kaşgari. A., 2005. S. 1010; tolukuraak karasañız: Turganbaev E. Eşçe raz k problemam
etnogeneza drevnih oguzov (na primere kırgızov i kazahov). B., 2014.
Samarkan, Fergana – bulardı Maavarun Nahar1 atagan. Munun sultandıgı Buharada
turgan. Nogoy kandarın, Sarayçuk sultandarı, amir sultandar köp bolgon. Kiyinçerek
Sarayçukka çoñ ilimiy medrese açkan, mektep. Araptar Buharanı abdan çoñoytkon.
Buharayi Şarif koygon. Buharanın janında, Kaspi deñizinde kıştak bar. Bani
Aşımılardın köbü, anı eerçigender kojolor atalıp, oşol Kaspi turgan kışlagında
jana Buharada oşol şayırçılardın aytkanı bar, «Buharayi Kaspi dini Markazı
Samarkan ruuhı zamin saykali (?)» dep Buharanı. Erandan berki şaarlardın eñ artık,
aziz şaarı dep atagan, şarif naamın bergen. İslailardın tarıhında, dini iliminde,
diniy kitepterde 7 şarif bar deşet. 1?) Meke şarif. 2?) Mediyna şarif. 3?) Kuddus
şarif. 4?) Şaam şarif. 5?) Misir şarif. 6?) Bagdat şarif. 7?) Buharai şarif.
Mına, Azret Alı halipa bolup turganda baştagan işteri. Azret Alı da adamdan
ölgön. Jogoruda jazılgan ele, Mavıya menen Alının karmaşkan sebebinen havarij
degen partiya çıkkan dep. Oşo havarijder 6 adamdı öltürgön. Ökümöttü kolgo alabız
dep 6 adamdı öltürmöy bolgon eken. Al[ar] jaşıruun jürüşkön, partiya bolup
jürüşkön. Alar öltürmöy [bolgon] 6 adam[dar]: 1) Alı ibni Abutalıp. 2) Saad ibni
Bokas. 3) Halid ibni Valid bir taraptan. Ekinçi taraptan: 4) Mavıya ibni Abu Subuyan.
5) Zıyad ibni Saaıd. 6) Amuru ibni Ass. Bulardı öltürüügö küyüköt (?) karmaşkan.
Alını öltürüü Kutama degen ayalga çıkkan küyüköt. Alı 10 jıl Mediynada halıypalık
kılıp, ölöör jılı Kopaga köçüp kelgen. Alını dayıma ibni Maljam 2 degen kulu karap
turçu. Kutama ibni Maljamdı azgırıp, «sen öltür Alını, men saga tiem» dep ubada
kılıp, ibni Maljam Alını namaz okup oturgan jerde kılıç menen çapkan deyt. Alı
jaradar bolup kalgan deyt. Maljamdı öltürtpöy koygon, Kutamanı öltürgön. Alı özü
uzabay, udaa ele ölgön. Jaradar bolgondon kiyin tak Mediynaga alıp bargıla degen
Alı. Mediynaga barıp, orduna balası Hasandı halıypa şaylatkan, özü ölgön. Hasan
bir jıl halıypa bolup turgan. Berki 5 adamdı küyüköt çıkkan adamdar – Mavıyanı
tünküsün, meçitten namaz okup çıgıp kele jatkanda öltüröm dep jañılıp, bölök
kişini öltürüp ketken. Berki 4 adam oşonu menen öltürülböy kalgan deyt. Sebebi,
jaşıruun partiyası bilinip kalgan jana Hasan, Mavıya eköö alardı kırdırtıp,
dayınsız kılıp jibergen. Al partiyanın atın havarıj koygon. Tarıhta havarıjdar
degen söz jana el arasında söz bar bolçu, bir jaman kişisin havarıj dep koyçu.
Hasandın alganı Mavıyanın kızı. Alı menen Mavıya eköönü bütürüştürgöndö
Mavıyanın kızın, Asma degen Alı balası Hasanga alıp bermey bolgon dep jogoruda
jazılgan ele. Oşol Asma atası Mavıyanın tilin alıp, Hasanga uu berip öltürgön3.
Oşentip, halipalıktı Mavıya koluna alıp, Mavıya halıypa bolgon. Baş taktı Mediyna
bolboy, Şam bolgon. Mına [uşintip] halıypalık bani Ummuyaga köçkön. Hasanga çeyin
halıypalıktı islam tarıhında halıypai Raşidain4 deyt. Al Mavıyanın kança jıl
halıypa bolgonu tarıhta maalım emes. Az ele jıl bolgon dep jazat5. Mavıyanın
halıypalıgında Arapstanda tınç bolgon. Mavıyanın orduna uulu Jazıd (Yezid)
halıypa bolgon. Al Jaziddin doorunda köbü çatak menen ötkön. Aziret Alının uulu
ımam Üsöyün Jazid menen halıypalık talaşıp, bir neçe uruş bolup, jeñilgen
Üsöyün. A tügül Mediyna şaarındagı çoñ saabalardın tukumu Jaziddik bolgon.
Mediynadan oşolorgo başçı bolgon. Zıyaddın uulu Abdulla ibni Zıyad, Ummar ibni
Saad – uşular Üsöyüngö karşı bolup, Mediynadan jeñgen. Oşentip, Üsöyün
Mediynadan köçkön. Abdulla [ibni] Zıyad, Ummar [ibni] Saad – eköö kabar bergen

Maverannahr.
Abdur-Rahman ibn Muljam, birok al kulu emes, haridjit bolgon.
Paygambardın neberesi (Ali menen Fatimanın uulu) al-Hasandı 45 jaşında (669-j)
Muaviya emes, anın balası Yezid ibn Muaviyanın tukuruusu menen öz ayalı Djada bint
al-Aşas uu berip öltürgön.
Hulafa ar-Raşidun – çınıgı bolup eseptelgen algaçkı tört halif uşunday atalat.
127-tüşündürmönü karañız.
Jazidke. Jazid buyruk bergen, tügöl karmap kelgile dep. Ummar [ibni] Saad kötünön
kuup, Karbalanın (Kerbelanın) çölündö jetken, iymam Üsöyüngö. Üsöyündü jürgülö
dese bolboy koygon. Ummar [ibni] Saad asker menen kelgen. «Koy, biz seni Mediynaga
alıp barabız. Halıpalıktı Jezidke beresiñ, sen özüñ atañ Muhammeddin orduna iymam
bolosuñ» degen. Aga Üsöyün bolgon emes. Oşentip, uruş çıgıp, Üsöyündi öltürüp, özü
72 jan eken, bölök tukum jok, baarı bani Aşimilar eken 1. İşke jaragandın baarı
uruştan ölüp, kalgan katın-balanı asır kılıp Şamga alıp bargan, Jaziddin koluna.
Jaziddin halıypalın Sadır aazamı oşol Abdulla [ibni] Zıyad bolgon (?)2. Asker
başçısı Ummar [ibni] Saad bolgon. Tarıhta belgilüü Abdulla [ibni] Zıyad, Ummar
[ibni] Saaddı İrandan baştap, Irak, Kavkaz, Horezm, Mavarın nahar, nogoy elderi,
uşulardın tarıhçıları eñ artık jamandap jazışat. Sebebi, Üsöyündü öltürüp, bani
Aşımilardı tutkun kılgan sebeptüü. Birok, amumu (?) islam tarıhı, arap tarıhı
sayamat talaş dep jazışat jana ösüp kelatkan islam dininin bir jiyirkeniç jeri,
ösüp kelatkan arap mamleketinin[e] bir çoñ zıyan tiygen dep jazışat. Bul jaktı
karatıp, islam dinine, arap mamleketine Muhammed Anapiya ibni Alı jana Muhammed
ibni Abubakr eköö algan. İndustan, Iraktan, Eran, Ogan, Harazım türklörünön jana
Anatoldon, Mavarın nahardan asker jıyıp barıp*….

Paygambardın akırkı neberesi Huseyn atası Ali tarabındagılardın çakırıgı
boyunça Kufuga bara jatkan jerinen, Evfrat darıyasının batış jeeginde, Kufu
şaarınan 80 km alıs tündük-batışta, Kerbela degen jerde öltürülgön. Anın janında
32 atçan, 40 jöö joldoşu bolup, 680-j. 10-oktyabrda alardı Saad ibn Abu Bakastın
balası Umar jetektegen 4 miñ asker kurçap kalgan. Paygambardın kanınan çıkkan
Huseyndi eç kim öltürö albay koygondo, kindit uruusunan çıkkan Malik ibn an-Nusayr
degen kılıçı menen çaap jiberip, oşonu menen baarı kırılgan. Huseyn musulman
tarıhında «Sayid aş-şuhada» («eñ başkı azap tartuuçu») bolup eseptelet. Söögü
Kerbelaga koyulup, uşundan baştap al jer şiyitter üçün eñ ıyık jer bolup kalgan.
Mümkün Zubayr ibn al-Avvamdın uulu Abdullah ibn Zubayrdı aytıp jatat.
Musulmandar Medinaga köçköndö (hidjra) al jerde birinçi bolup tuulgan musulman
bolgon. Enesi Abu Bakrdın kızı Asma. Oşonduktan adegende Muaviyanın uulu Yezidge
karşı çıkkan kötörülüşkö jetekçilik kılıp, andan kiyin Marvandın uulu AbdulMalikke karşı bolup, 692-j. Mekeni korgop jatıp, Kaabanın janında baatırlarça
kurman bolgon.
*
Kol jazmanın ayagınan kança depter jetişpey kalganı belgisiz.