Alisa Suroolor Düynösündö

Kitep suroolor düynösünö, ar türkün ukmuştuu okuyalarga bay sayakat jasoogo
çakırat, suroolorgo joop izdep, alardı tabuu oyunun baştayt. Kiteptin
kaarmandarı: Alisa, anın dosu Dodo, pudel Gerkules, kosmostuk kelginder jana
köptögön çoñ jana mayda janduu jana jansız zattar — körgöndörün ar kıl
ölkölördün jana doorlordun okumuştuuları, jazuuçuları jana filosoftoru menen
talkuuga alışıp, nerselerdin tüpkü mañızına kıyaldanuu sayakatın jasaşat.

KİRİŞÜÜ:
SUROOLOR KANDAY BOLUŞAT?
Alisa jaykı kündördün birinde darıya kılaasında oturup alıp oygo battı. Al
keede, kıla turgan başka işi jok bolup kalsa, uşintip otura berçü. Azır bolso,
kanikul ubagı emespi. Alisa kök asman, akkan suu, uçkan kuş jana çımınçirkeylerdi karap oturup, mınday oygo keldi: «Düynödögü nerseler uşunçalık ar
türkün deysiñ, biri birine degele okşoboyt — tüsü, tüzülüşü, jıtı boyunça ar
başka; çoñ-kiçine, ölüü-tirüü, janduu-jansız, tikenektüü, odurakay jana sıyda
boluşat. Men bulardın kantip uşunday bolup jaralgandıgı jönündö birdeme
ukkam, birok anın baarı çındap ele oşondoy ekendigine kantip işenmek elem?»
Alisa uşul oylorunun akırına çıga elekte anın janına jıla basıp, uluu da
bolso dosu Dodo kelip kaldı. Anı bul at kaydan çıgıp, emne maani bereri jönündö
oylonboy turup ele uşintip atap algan. Jaşı Alisadan üç esedey çoñ ele, anın
degele bu düynödö bilbegeni jok boluçu. Alisa anı baarın — degele büt-büt baarın
bilet dep da oylogon. Birok, mına bul okuyaga kübö bolgon ar bir adam düynödö bütbüt-büt baarın bilüü mümkün emes ekendigine közü jetet. Dodo çındap ele köptü
bilçü, eñ başkısı, murda özü bilbegen nerselerdi bilip aluu kolunan keler ele. Al
emi mınday jöndömdün eesi boluş çındap ele, bir çoñ sırdın açkıçı kolunda
bolgon menen barar emespi. Anın azır, oygo batuunun eñ oor uçurunda janına kele
kalganına Alisa abdan süyünüp ketti.
— Aytçı Dodo, men atomdun tüzülüşü, atalık menen enelik, kün sisteması jana
ak söök bilimdarlardın naka öküldörü jönündö birdemelerdi ukkam jana okugam.
Munun baarına makul ele deyli, baarı jakşı, akılga sıyarlık, birok alardın
çınında ele oşondoy ekenin kaydan bilem? Men alardı eç kaçan körgön emesmin
da, emne üçün men munun baarına öz közüm menen körböy turup işenişim kerek? —
dep suradı Alisa.
— Kördüñbü Alisa, bir nersege işenüü, je işenböö adamdın özünön gana. Eç
kanday dalil surabay turup, emne aytsañ, oşogo işenüügö dayar turgan adamdar da
bar. Al emi ekinçi biröölörü öz kolu menen karmap körmöyünçö, öz közü menen kübö
bolmoyunça tük da işenişpeyt, — dep joop berdi Dodo.
— Birok, Dodo, misalı, atomdordu kantip köz menen körüügö, kol menen karmoogo
mümkün, alar eñ ele mayda, közgö, kolgo ilinbegen nerseler çıgar?
— Ooba, bul maanilüü suroo, Alisa, bul abdan oluttuu suroo. Kel emi, ekööbüz
mındayça makuldaşalı: sen adegende maga işenüügö tırış, anan sen ekööbüz
nerselerdin tüpkü mañızına kıyalıbızda sayakat jasap çıgabız. Andan kiyin sen
menden munun baarı kurulay fantaziya emes, jaratılış özü uşunday tüzgöndügün saga
kanday jol menen bolso da dalildep berüümdü talap kılasıñ. Sen suroo beresiñ,
men bolso, joop berüügö arakettenem. Sen içki tuyumuñ menen keñeşip, seni
işendire aldımbı, je jokpu — anı tüşünüügö dalalat kılasıñ. Bul ayagında
talkuuloo üçün kino körgön sıyaktuu iş bolot.
—Abdan jakşı, Dodo, men makulmun. Birok bir suroonu men saga azırtan ele
berip algım kelip turat. Aytçı, egerde kimdir biröö körülgön filmdi talkuuloogo
kalgısı kelbese, al akırın gana turup ketip kalsa bolot da, ee?
— Albette, Alisa, oşol kimdir birööñ kaalasa, ketse ketip kalar, birok sen üçün
anday jol jok — biz ekööbüz elebiz da, egerde biribiz ele ketip kalsak, anda
kanday talkuu bolmokçu?
Alisa munu menen makul bolboy koyö algan jok. Degele talkuu degen sözsüz
zeriktirme boluş kerek dep kim aytıptır? Ar kanday talkuunun sapatı barıp-kelip
ele al talkuuga katışkan adamdardın jeke sapattarı menen anıktalat. Kızık
suroolordu taap bere bilgen adamdar bar, bir nerseni kızıktuu kılıp aytıp
berüügö jöndömdüü, birok uşul saatta emne jönündö añgemeleşüü baarınan artık
ekenin dayım ele tüşünö berbegen adamdar da bolot. Oşonduktan jakşı talkuu bul
— eñ köp ar kıl adamdar katışkan talkuu. Alardın başına türdüü-türkün nerseler
kelet, alar bolso, oşol nerselerdin baarın aytışat jana talkuulaşat. Bayırkı
grekter talaşkan eki kişinin jeñilgeni utuşka ee bolot — antkeni al özünün
bilimin arttırıp alat degen.
Degen menen, kandaydır bir talkuu, söz, talaş-tartış baştalış üçün kimdir
biröö büyür kızıtkan kızıktuu bir suroo taştaşı kerek.
— Bilesiñbi, Dodo, men murda suroo berüü uşunçalık maanilüü iş ekendigin
oylobopturmun, al emi anı kantip berüünü da biliş kerek ekendigi jönündögü oy
başıma kelgen da emes. Menin suroolorum özdörü ele berile beret, alar tim ele
oozumdan atıp çıgıp turat, çıkkanda da uşunçalık tezdik menen çıgat — akılduu
je dödöy suroo ekendigi jönündö oy jügürtüügö jetişe albay da kalam — mümkün,
berüügö arzıbagan uyat suroodur.
— Alisa, sen akılduu suroonu dödöy suroodon ajıratıp aluu dayım ele oñoy
dep oyloysuñbu?
— Kandayça, Dodo, özüñ dele eñ soñun bilesiñ, keede bolot go: suroonu berip
koyup karasañ tegerektin baarı külüp jatat.
Dodo ökünüç menen üşkürdü da, tabışmaktuu jılmayıp koydu, anan mınday bir
okuyanı aytıp berdi.
Missionerler Afrikadagı bayırkı abalında saktalıp kalgan bir uruu
adamdarınan suraşıptır: «Şamal emneden bolot? Ay kaydan jaraldı? Jıldızdar
nelikten jımıñdaşat? Aksakaldar köpkö çeyin unçuguşpayt, joop bergileri
kelbeyt, akırı mınday suraktan kutuluunun başka aylasın taba albagandıktan,
mınday deşiptir: «Al abaltan ele oşondoy bolup kelgen jana dayıma bolo beret,
oşonduktan «emne üçün», «nelikteñ» degen suroolordu eñ bir dödöy kişiler gana
beret».
— Eh, Dodo, meyli, dödöy ele boloyun, aytçı, basa, şamal kaydan çıgat? Men
murda emnegedir bul jönündö oylonbopturmun, bul jönündö başka biröölördün da
suraganın körgön emesmin.
— Emne, Ay jönündögü suroo kızık emespi? Jıldız jönündögüçü? Çagılgan
menen kündün kürkürögönü jönündögüçü? Nelikten çagılgan dayıma iyri-muyru
bolup tüşöt? Dagı suroolor jönündö — degele suroolor kandayça bolot?
— Jok, Dodo, mintken jarabayt. Sen maga dayıma adegende bir işti bütkörüp
turup, anan ekinçi işke ötüü kerek dep aytuuçusun. Men şamaldın kaydan çıkkanın
bilgim kelet. Egerde jaş balada bir nerseni bilüü üçün kızıguu payda bolso, anı
oşol zamat kanaattandıruu kerek go, tuurabı?
— Bul dagı bir başka suroo, Alisa suluu, bolgondo da abdan oluttuu suroo, a sen
bolso anı suroo emes, joop sıyaktuu kılıp aytıp jatasıñ. Kel, mınday kılalı:
şamal jönündö bir az kiyinçereek süylöşölü, azır bolso, sen menen birge degele
suroolor kanday boloru tuuraluu oy jügürtküm kelip turat.
— Makul, Dodo, keçirip koy. Sen ekööbüz başında sözdü akılduu jana dödöy
suroolor jönündö baştabadık bele, andan kiyin gana sen maga aligi bayırkı şamal
jönündö aytıp berdiñ. Oşentip, men baştadım. Suroolor: dödöy, majes, külkü
keltirerlik, balaça, akmaktay, orunsuz, kızıktay, odono, çakırık...
— Emneni çakırat?
— Emne — emneni?
— Emneni çakırat? Emneni, je kimdi çakırat bul suroolor?
— Bilbeym, Dodo, koyö turçu. Alar jön ele bir nersege çakıruuçu suroolor —
andaylar çakırık taştayt. Demek, men ulanta berem. Suroolor: akılsız, zöökür,
kıçıkı, köyrön, çımçıma, kuru çeçen, akılduusungan, talkalagıç...
— Tokto. Toktoy tur, Alisa. Kanday balaket. Kelçi, men aytıp köröyün. Oşentip
suroolor: maanilüü, tataal, oluttuu, maselelüü, tematikalık, izildööçülük,
jeteleme, koşumça, taktagıç, maşıktırma, tereñ, ilimiy, turmuştuk,
filosofiyalık...
— Suroolor: kargaşaluu, kara saattuu, köz açırbas, ıñgaysız, maanisiz, kokus,
«orunsuz»..
— 0, Jaratkan! Alisa! Bul emne degen? Emne üçün senin başıña dal uşul sözdör
kelet? Orunsuz degen söz tübündö emneni tüşündüröt — tuura emes degendibi? Anda
tuura suroolor kanday atalat?
— Men saga, aytkanımdı öz kulagım menen ukkanga çeyin emne aytarımdı eç
kaçan özüm bilbeym dep tüşündürdüm go, Dodo, «Emne üçün?» degen da suroo emespi.
«Emne üçün, kaçan, kayda, nelikten, kantip, kandayça?» jana da «Bul emne?», «Munu
kandayça tüşünüügö bolot?», «Emnesi menen ayırmalanat?»... Dodo, baykaşımda
men toktono albay baratam.
— Alisa, sen ekööbüz suroo bezgegi menen oorup kaldıkpı dep korkom,
bilişimde bul oorunun darısın ali eç kim taba elek. Menin oyumça, biz
suroolordun tak açık-aykın, tak aytılgan, tübölüktüü, ubaktıluu; aldamçılar,
krokodilder jana selsayaktar jönündö; ay, bölükçölör, jıldızdar... tuurasında
suroolor bolorun tüşünsök gana bul oorudan sakayıp ketebiz dep oyloym.
— Dodo, men korkup jatam. Tezireek, tamaşalap jatam de da, toktotçu.
— Men eç kanday tamaşalagan jokmun, Alisa. Suroo bezgegin ilim sakayta
albayt, birok bayırkı tabıptar anın taasirdüü darısın kokusunan açıp alışkan.
Al mındayça: adegende, misalı, mınday suroo beresiñ: «Emne üçün kar ak da, suu
tunuk?», je dagı: «Emne üçün ak buluttar ak da, kara buluttar kara?», je dagı bir:
«Ölüü nerse tirüüdön kantip ayırmalanat?»
— Dodo, men senden suranam, toktotçu. Bulardın baarı men üçün da abdan kızık,
birok korkup jatam, menimçe, sen oşol suroo bezgeginin korkunuçtuu talmasına tuş
kelip kaldın okşoyt.
— Korkpo, Alisa. Suroo berip alasıñ da, aga joop berüügö arakettene baştaysıñ.
Bul nerse eki gana nerse menen bütüşü mümkün: birinçisi — oşol zamat ayıgıp
ketesiñ, je bolboso, bul oorunun önököt türünö tuş bolosuñ, mına oşondo al seni
ömür boyu, tee... jetkençe, artıñdan kalbay, keede bir az basıla kalıp, keede
epkindep küçöp ketip koştop jürö beret. Sen ekööbüz ar kanday: balaça tuura emes,
orunsuz jana da soñun, akılman, ötkür... suroolordu koyöbuz talkuulaybız.
— Koy, büttü, büttü, Dodo, birinçi baptı baştaylı. Albette, suroodon
baştaybız. Akırında aytıp koyöyun, kantken menen kay bir maanilüü nerselerdi
tüşünüp aldım: suroolor Alisaça, Dodoço bolup da bölünöt.
1-BAP
DÜYNÖ EMNEDEN TURAT?
— Dodo, aytsañ, bardık telolor, zattar, buyumdar — baarı birdey
bölükçölördön turup kalışı tañ kalarlık ee? Sarı tüstüü ıpısık kün, mupmuzdak
agın suu, şak-butaktuu darak, menin süymönçüktüü üyküçügüm Gerkules jana da men
özüm — koyçu, degi uşunun baarı tüpkülügündö birdey, ortok, bölükçölördön
turabı? Uşuga kantip işenüügö bolsun?
— Anda emese, Alisa, ekööbüz makuldaşpadık bele. Kel emi, bardıgına öz közübüz
menen kübö boluuga araket jasap körölü.
Alisa özünün ötkön jaşoosunda — murdagı kitep boyunça — ar kanday türgö
kelip, türdüü-türkün kubulup turuuga, özgöçö tulku boyun özgörtüügö könüp bütkön.
Dayıma ele je çoñoyup, je kiçirip turuuga tuura kele berçü. Düynödö bardık
nersenin, jada kalsa anın özünün da baarına ortok bolgon kipkiçinekey
bölükçölördön turarın mınday kubuluusuz körüügö mümkün emes ekendigin tüşünçü.
Birok Alisa kayra kaytkıs çeçimge keldi: bul sapar eç kanday samsa, kozukarın,
belgisiz birdeme kuyulgan şişe idiş degender jarabayt — bul aşmaltayı çıkkan
alhimiyanın baarı anın köñülünö kaçan ele kök taştay tiygen (Alisa dayıma ele
çınıgı biykeçterdey sılık-sıpaa süylöçü emes, birok süylögöndö eç kaçan jaman
sözdördü koldonçu da emes, anday sözdördü jek körçü).
Özünün turpatın jana başka köp nerselerin özgörtüp kubuluunun akıl-es arkıluu
jasalçu bir gana jolu bar. Al — kıyalıy elestetüü jöndömün bir az köbüröök
iştetüü. Mına emi Alisa menen Dodo darıya kılaasındagı bayagı süylöşüp
oturuşkan jerinen kol karmaşkan boydon uçup çıgıştı, jol kata ulam kiçireyipkiçireyip oturuşup, darıyaga ıldam, birok bir kalıpta uçup kelişti.
Dodo menen Alisa bölükçölör düynösün körüü üçün emne sebepten suunu tandap
alışkanı tak belgilüü emes, birok bir bojomoldun tuura çıgıp kalışı toluk
ıktımal. Evropa tabiyat taanuusun negizdegen Millettik Fales dal uşul suunu
bardık nersenin negizin tüzgön zat, başka nerselerdin baarı kelip çıkkan eñ
jönököy başat dep eseptegen. Grekçe bul «stoyheyon» — «algaçkı negiz, element»
dep atalgan, al emi orus tilinde buga eñ ele jakın «stihiya» degen söz bar.
Falestin okuuçusu jana dosu Anaksimandr bul oygo tayanuu menen, bardık
nerseler öz aldınça turganda eç bir sapatka ee bolbogon birdemeden turat dep
boljoldogon. Munu grekçe bir söz menen «apeyron» dep atagan. Düynönün közgö
körünüp turgan köp türdüü nerseleri kandaydır bir jol menen mına uşundan gana
jaralat degen. (Basa, öz ordunda jetişerlik deñgeelde bek turgan nersege gana
tayanıp, andan türtülüp çıguuga mümkün emespi).
Birok Anaksimandr köp ele aldıga jütkünüp ketken ele — anın dosu jana
okuuçusu Anaksimen, arttı közdöy kıldat bir kadam taştadı: al bardık nersenin tüp
negizi, eñ jönököy element bolup aba eseptelet degen bojomol ayttı. (Aba közgö
körünböyt (turabı?), bardık janduu nerseler üçün (bardıkpı?) aba zarıl, kantken
menen bul turmuşta bar nerse, kaydagı bir oydon çıgarılgan apeyron emes da).
Anaksimen özünün dosun abdan jakşı körgön, köp jagınan aga mildetker bolgon,
birok çındık izdep, al öz jolu menen ketken. Munu Anaksimandrdın özü da tuura
tüşüngön jana jaktırgan. Aba elebi? Mına dal oşol abanın özündö Alisa menen
Dodo ulam kiçireyip-kiçireyip, alga jıluu ulam kıyındap bara jatkanın sezip,
darıyanı közdöy uçup baratıştı.
Alisa adegende janınan ötkön kileygen bir petrodaktilge — bayırkı uçuuçu
kurbakaga okşogon Mokoçoñu körüp, korkkonunan jürögü oozuna tıgıla tüştü. Alisa
anı, albette, eç kaçan körgön emes, sebebi alar alda kaçan kırılıp jok bolup, bir
da ajayıpkanada saktalıp kalbagan. Al anın sürötkö tüşürülgön sölökötün gana
körüp, mintip oylogonu esimde: «Egerde adamdardın biri da eç kaçan munu
körüşpösö, anın sölökötü kanday ekendigin kaydan bilişti?»
Birok bul sapar anın ukmuştuu bojomol oy joorup oturuuga çaması jok ele:
adegende al çoçup ketti, anan sır bilgizböögö araket jasadı, andan soñ, esine kele
tüştü — bir jönököy ele tarançı çımçık emespi — kızda taanış ele nerselerdi da
adattan sırt köz karaş menen körö bilüü tajrıybası bar boluçu. Birok negizgi
kıyınçılık kanattuularda emes ele.
Elestetkile: Alisa darıyanı közdöy uçup bara jatat, eç kimge tiyiştik kılgan
jeri jok, oşentse da bir maalda kaptalına degele katuu türtkünçük jeyt.
Alisa tarbiyaçı jakşı kız, al, albette, mınday deyt:
— Apey, keçirip koyuñuz — birok eç kanday joop bolboyt, ıldam alıstap
baratkan çoñ, menmensingen, togolok şardı gana köröt.
Alisa uçup baratkan bagıtın argasızdan özgörttü da, başka bir belgisiz taraptı
közdöy sızıp baratıp, kapiletten dagı bir şar dese şar emes, kandaydır bir
kulaktarı bar şumurayga barıp urundu.
— Keçirip koyuñuz, — dedi Alisa janagı şumurayga, al emi tigi bolso zamatta
jitip jok boldu. Andan soñ Alisanın keçirim suragısı da kelbey kaldı:
meykindik tim ele jık-jıyma eken...
Jok, jık-jıyma deşke da bolboyt, eelengen meykindikten körö boş jatkan
meykindikter köp boluçu, albette, al batsill bakteriyası emes deçi, birok kandaydır
bir kulaktuu jana kulaksız şumuraylardı tim ele şıkap koygondoy ele. Keede
şarlar tuş kelet, keede bolso, karakatitsalardın eñ tataal türü... Mına uşulardın
baarı bardık oygo kelgen jana kelbegen bagıttarga tınımsız uçup, biri-birine
Alisaga urunup uçup jatıştı...
... Mına emi gana janında Dodonun jok ekendigin bile koydu. Alisanın abalı
ançalık ele adam süyünörlük emes boluçu: tuş taraptan bolgon türtkünçüktör
belgilüü bir bagıttı közdöy, degele kaydadır tüz uçuuga mümkünçülük berbey jattı.
Bul bölükçölör jamaatında urundudan urunduga çeyin gana jaşap, anın
ortosunda küü menen uçup gana jürüügö tuura keldi. Eç kim aga atayın jamandık
kılayın degen emes, Alisaga kelip urunganga çeyin anı eç kaysınısı körgön da jok.
A mümkün eñ ele ökünüçtüüsü uşundadır — alar üçün kızbı, je kandaydır bir
dardaygan segizdikpi, je akmaktay bolgon şarbı, alar üçün birdey boluçu. Bul
şumuraylardın jana karakatitsalardın baarına kayda uçuu, kim menen kagışıp
kaluu sıyagı, taptakır ele baarı bir ele.
Dodo da jakın jerde jok. Alisa uşunçalık kıynalıp, jalgızdıktın kusasın
tartkandıktan, ne bolso da dosun körüü üçün birin-ekin tuura suroolorgo joop
berüügö da makul ele.
Kıyınçılık başka tüşköndö Alisa dayıma özünö tömönkü suroonu berçü: Menin
orduma Meri-Enn bolso, emne kılmak?
Meri-Enn anın ordunda özün özü kanday alıp jürörün açık-aykın elestetüügö
jetişkenden kiyin gana al dayıma tiginin teskerisin jasoo kerek ekendigin
tüşünçü. Birok, tilekke karşı, ar bir abalda anın teskerisin jasoo degen emne
ekenin anıktoogo dayıma ele jetişe alçu emes.
Mına, misalı, Alisa Meri-Enndin uşul kırdaalda özün jogotup, dürbölöñgö
tüşörün ariyne kördü, albette, Alisaga antüügö eç kaçan bolbos ele, bul tüşünüktüü,
birok Alisaga bul şartta kantüü kerek ekeni taptakır tüşünüksüz boluçu.
Oşentip, bul suroogo takır joop taba albagan soñ, Alisa kapalanıp, segizdikter
menenbi, şarlar je karakatitsalar menenbi — kaysı bölükçölör menen köbüröök
türtüşüp jatkanın sanay baştadı. A emne üçün abada ar kanday şumduktuu nerseler
köp?
— «Emne üçün abada» degeniñ emneñ? Sen emne jönündö aytıp jatasıñ degi? —
dep, kapıstan ele segizdikterdin biröö suray salsa bolobu, — Mına biz baarıbız,
meykindikte uçup, türtüşüp jürgöndör abanı tüzöbüz, abanın özü oşol.
— Emne üçün alar mınçalık köp türdüü? — dep oylondu Alisa. Bölükçö oşol ele
zamat joop berdi:
— Ne degende, biz kandaydır bir jöp-jönököy nerse emespiz, biz molekulalar
jana atomdorbuz — deerlik tataal bölükçölörbüz.
— Mına saga, — dep oylondu Alisa, — körböysüñbü, alar tataal eken. Anda alar
emnelerden turat?
Alisa kandaydır bir tañ kalarlık nerse bolup jatkanın, bul tañ kalarlık
nersenin kandaydır üç katmardan turarın sezip jattı. Eñ tañ kalarlıgı molekula
anın oyun tüşünö koyup jatkandıgı da emes ele, Alisanı baarınan köp tañdantkanı
anın kaysı bir joldor arkıluu molekulalar menen kagışıp gana tim bolboston,
alar menen maalımat alışuuga ülgürüp jatkandıgı boldu.
— Demek, biz aba menen emes, molekulalar menen dem alat turbaybızbı, — dep
köñülsüz oylodu Alisa, — A emne, sözsüz ele dem alış kerekpi? Esimde, men
kaydandır bir jerden kislorod ömür üçün kerek degendi ukkam, birok emne üçün al
bizge taasir kılat, bul jagın jakşı elestete albaym...
Kardan turguzulgan başı jok çoñ aykel sülpöttüü bir bölükçö Alisaga urungan
soñ, ötö ele jaybarakattık menen andan alıstap barattı. Jaşoonun mınçalık
jayma-jay jürüşü janagı tez kelip urunup, kayra tez kaytkan, ayrıkça akırkı
uçurlarda karamança kutula albay koygon tiri ukmuştardan taptakır ayırmalanıp
turdu. Munu Alisa: «Ubakıt, dal uşul ubakıt gana bir şoykomgo uçuradı» dep çeçti.
Negedir anın agımı akırındagandıktanbı, je jön ele Alisaga kislorod jetişpey
jatkandıktanbı, — al emi kisloroddun emne üçün kerektigi tüşünüksüz boydon kala
berbedibi, — kandaydır baarı tuş tarapka kalkıp, süzüp jok bolup jatıştı.
— A emne üçün mınabu tataalsıngan molekulalar jerge tüşüp ketişpeyt? — dep
oylodu Alisa, akırkı erkin jıynap turup. — Kantip ele alar tüşpöy kalsın? —
kaydan-jaydandır Dodo kelip urundu aga. — Emne üçün tüşpösün, bulardın
tınımsız kılgan işi bir gana oşol bolup jatsa?
Alisa süyünüçtön öröpküp, dagı adaşıp ketpes üçün Dodonun kolunan bekem
karmadı da, kantse da ayttı:
— Degi bular kayda gana uçuşpayt — öydö, kaptalday, ıldıy da — birok anı
jerge tüşüü dese bolobu?
— Tuura, alar, albette, tuş tarapka uçup jatışat, birok oşol ele ubakta alar
dayıma tüşüp jatışat — jerdin tartıluu küçü taasir etip jatpaybı. Eger alar
tüşpösö, degele kaydadır belgisiz jaktarga uçup ketmek da. Salmaktın küçü dayıma
bardık bölükçölördü jerge tüşürüügö majburlayt, al emi bul akılga kooşpogon
çaldı-kuydu baş alamandık bölükçölördü bütkül kosmos boyunça tegiz aralaştırıp,
alardı dayıma tegiz çaçıp turat. Aytmakçı, «gaz» degen söz dal oşol «haos» degen
grek sözünön kelip çıgat. Haos — bul toluk iretsizdik, azır ele sen ekööbüz
ınanganday, gaz ançalık dele irettüü bolboyt.
Kantken menen bul türtüşmölördün baarı Alisanın esin eki kıldı. Al oturup,
oyun irettep alsa jakşı bolorun sezip jattı.
—Demek, kislorod — gaz, tetigi müçölörü çıgıp turgan taytak buttuular da,
balkim, kandaydır bir gazdı tüzöt, anda aba emne bolup kaldı?
— Aba bolso, al — gazdardın aralaşması, Alisa, — dep içki sezim negedir
akırın jana jooşuta aytkanday boldu. — Baarı jakşı, Alisa, baarı tınç, baarı öz
jayında. Kıyşayıp bir az uktap al. Aldıda dagı köp kızıktar jana kıyınçılıktar
bar.
Alisa adegende karşı bolup, koburay berdi — biz apeyron izdep, suunu közdöy
uçpadık bele, al emi mında bolso, Anaksimen özünün abası menen karakatitsalar
jana kömür kıçkıl gaz (ali eç kanday kömür kıçkıl gazı bolgon emes, kuday akı jok
boluçu, al jön gana çaalıkkandan aytıp jatat), birok közdörü süzülüp baratkan,
ubakıt jılbay ele akırın nımtırap baratkan. Ölçöösün eç kim albagan bir kança
ubakıt ötköndön kiyin Alisa Dodonun kolun bek karmagan boyunça uktap kaldı.
Kıñkayıp demekçi, bul jerde içki sezim köñüldögü kaaloosun akıykattık menen
çataştırıp aldı — al jerde — obodo, eç kanday kıñkaya koyçu jer jok ele — anın
orduna Alisa menen Dodo darıyanı közdöy, kandaydır keremettin küçü menen oşol
gaz aralaşmasının bölükçölörünö kabılboonun amalın kılıp, şar jana bir
kalıpta kaalgıp ketip baratışkan. Mümkün uşunday sıykırduu, oşol zamat uktatıp
salçu küçkö Dodonun añgemesi ee bolup jatkandır. Al akırın, birok ergüü menen suu,
bayırkı mezgilder, filosoftor jana okumuştuular jönündö aytıp jattı.
Arhimed Sirakuzada jaşagandıktan, suunun jayın abdan jakşı bilgen. Sirakuza
bizdin eraga çeyinki üçünçü kılımda, uşu azırkı sıyaktuu ele port, keme kuruu işi
önükkön şaar bolgon. Deñizde tee atam zamandan beri ele kemeler süzüp jürüşkön,
köp bolboso da ayrımdarı çögüp da ketişçü, eger oodarılıp ketse, büttü, deñizdin
tüpkürünö ketip, anın oljosuna aylançu. Anda-mında adamdar da çögüp ketçü. Al emi
suuga ırgıtılgan taş bolso tüz ele deñizdin tübünö çögüp kalçu. Oor jez idişter
abdan kızık çögör ele — alar adegende korabldar sıyaktuu ele süzüp jürö alışçu,
oodarılganda gana çögüp ketişer ele. Akırındap, içindegi abanı bulk-bulk ete
çıgarıp jatıp, suu tübünö ketçü.
Adamdar çöö-jayın özdörü tüşündürö albagan buyumdardı da jasay bilişken —
bul Arhimed üçün adamdardı akılga kelüügö çakıruu bolgon. Kudaylar adamdarga
alardın akılına baş iybegen: keme, kumura, je jönököy ele aşkanada paydalançu
idişti jasatıp, adamdar menen kolundagı oyunçuktay kılıp oynop, köñül açıp
jatkanday ele. Suu özü da tabışmak, anı jandıruu, kandayça tüzülgöndügün çeçüü
ayabay zarıl boluçu. Uşunun baarının emdigiçe atkarılbay kele jatkandıgı
(Falesteñ beri 300 jıl öttü) dagı Arhimed üçün andan beter — beytartiptik jana
mildetin atkarbagandık bolup körüngön.
Oşentip, kündördün birinde Arhimeddin akılına sıykırduu okuyalarga okşogon
jaktarı köp bir iş keldi. Sirakuzanın töbölü, Arhimeddin tuuganı Gieron
zergerlerden özü jasatkan taajısın aldı. Anı jasoo üçün eñ mıktı altındın bir
top ülüşü sarp kılıngan ele. Anı kiyip körüp, Gieron emnegedir altınının tuura
jumşalganına şektenip kaldı. Kıyazı, zergerlerdin kabak-kaşı jakpay kalgan go,
mümkün alardın közdörü oynoktop turgandır. Al emi töböldör ar zamandarda adam
tabiyatın mıktı bilgen insandar boluşkan, je özdörün oşentip sanaşkan. Kanday
bolso da, Gieron şek sanap kalgan soñ, Arhimedden uşul altın dep eseptelgen
tajıda kümüştün aralaşması barbı? degen maseleni çeçüüsün ötündü.
Arhimed bul maselege akıl-oyun büt ürödü. Munun özü bul maseleni kantip çeçüü
jönündö baş kötörböy oylonup jürüü degendik emespi. Albette, ergüünün boluşu
çıgarmaçılık işte belgilüü, al gana emes, çoñ rol oynoyt deçi. Birok adegende
maselege akıl toptop, egerim, kapilet kelip kalgan ergüü bolso, iş üstünön tapkıday
bolup akıl iştetip jürüü kerek.
Arhimed kaysı bir künü kül menen samındanıp alıp vannaga tüştü.
Egerde Alisa oygoo bolso, al mına uşul jerge sözsüz suroo bermek:
— Kızık go, kül Menen samındanuuga kantip bolsun?
Anda Dodo joop bermek:
— Al kezde samın çıga elek boluçu, azır al ançalık maanige ee emes. Andan
arkısın uk.
Arhimed vannaga çömüldü da, oyluu boydon kayra kötörüldü. Anan vannaga dagı
oturdu. Suu anın araketine jaraşa özgörö berdi: Arhimed oturganda öydö çıgıp,
turganda tömön tüşüp jattı.
Alisa mına uşul jerde sözsüz tömönkülördü aytmak:
— Emne eken? Suu vannadan aşıp tögülüp jatat. Bul şektüü taajı da egerde nakta
altından jasalsa gana suunu vannadan aşırıp jiberip, egerde anday bolboso, suu
ordunda kala beret beken. Ömüründö jok degende bir iret bir nerseni başınan
baştap ayagına çeyin oylonup körüü kerek da! Emne üçün uşunday bolup jatat, emne
üçün kaysı bir telolor çögöt da, kalgandarı çökpöyt, suunun özü kandayça tüzülgön
jana zergerler kança altındı kımırıp alıştı? Antpese, dayıma bir nerseni ayta
ele berişet: Arhimed jılañaç boydon Sirakuzanın köçölöründö «Evrikalap!»
kıykırıp, çurkap jürüptür. Aytçı, Dodo, çındap ele uşunday bolgonbu?
Dodo, çındıgında Alisanı uktap jatkanın, bulardın eç nersesin aytpaganın
esinen çıgarıp salıp, «evrika» degen söz bayırkı grekçe «taptım» degendi
bildirerin, albette, ataktuu okumuştuu jana padışanın tuuganının şaardın
köçösündö jılañaç jügürüp baratkanın elestetüü kıyın, oşentse, köñül ergigen
uçurda ar kanday bolup ketişi ıktımal ekendigin, kantse da, ulamışta dal uşunday
aytıların süylöp berdi.
Arhimed degi legendanın kişisi bolgon — anın ömür jolu, ölümü da janı
legendalardın jaralışına negiz bolgon. Arhimed rimdikter Sirakuzanı basıp
alıp jatkanda ölgön. Al bir masele jönündö tereñ oygo batıp, kumga çiyme tüşürüp
jatıptır. Rimdik jooker Arhimedge kılıç kötörö çurkaganda okumuştuu başın
kötörüp: «Çiymemdi buzup jatasıñ, arıraaktan ötçü, suranam» deptir. Turmuştagı
könümüş jönököy çındık menen dayıma ele dal kele berbese da ulamıştarda
kandaydır bir tereñ akıykattık bar. Arhimed ölörünö jakın kalganda
tuugandarınan mürzösünün başına tsilindrge tüşürülgön şar turguzup, anan alardın
kölömdörünün katışın jazıp koyuusun ötünüptür.
Alisa bul katıştın esebin çıgaruuga arakettenip jatıp oygonup ketti. Tagıraak
aytkanda, esep çıgarıp dele emes, munu çıgara bilgender kanday jol menen işterin
elestete albay jatıp, demek, akıykatın aytsak, tereñ, birok natıyjasız oy
jügürtüüdön ulam oygonup ketti.
— Albette, sözdü suyuktuktardın tabiyatınan baştoo kerek, Arhimed özünün «Suuga
çökpögön telolor jönündö» degen çıgarmasın dal uşundan baştagan. Arhimeddin
oyu boyunça, suyuktuk biri-birine en ele jakın turgan, birok tiybegen, birinen biri
erkin jılmışıp turgan kiçinekey bölükçölördön turat.
Alisanın abalı murdagıdan jakşırıp ketken jok. Kıstalış ubakta
jürgünçülör jık tolgon avtobusta baratkanday abalda ele.
Murda bolso, tınımsız ulangan türtkünçüktördön kutuluuga mümkün emes ele,
birok aralarında inertsiya menen bolso da uçuuga mümkün boluçu. Emi bolso tuş
taraptan: jogorton da, tömöntön da öñçöy şalpak kulaktar gana tegerenip, ooljup,
biyley kalıp jana kulaktarın kıymıldatıp baarı bir uçurda, tuş taraptan kaptap
— egerde avtobuska salıştıruunu ulantsak, bardık jürgünçülör bir eşikti közdöy
jütküngöngö okşop jattı.
Frantsuzdar aytkanday, ar kanday salıştıruu bir jerinen aksap turat, a bul
bolso degele köp jagınan aksap jatat, antkeni tigiler çını menen ele ıkçamdık
menen tuş taraptan agıp kelişti, birok eç kanday çıga turgan jer jok ele.
Antken menen kandaydır bir eşik, balkim bolso kerek, antpese, suunun
molekulası, apey keçirgile, şalpañ kulaktar, abada kaydan payda bolup kalsın? Suu
menen abanın çek arasına Alisa tüşündö uçup bargandıktan, anı abdan anıktap körö
albay kalgan.
— Dodo, maga bul jer ançalık jakpay turat, — dedi Alisa.
— Dayıma artıña kayrıla jür, birok artıña kaytıp ketpe, — dep, bir az
kooşposo da (kim bilsin) filosoftorço ün koştu.
— Menin artıma kaytayın degen nietim jok, Dodo, sen ekööbüz elementardık
bölükçölördü izdep jürböybüzbü, al emi bul jerde bolso, deerlik tataal, kulaktuu
molekulalardın öñçöy ele karbalastoosu jana türtüşmösü (mümkün — türtüşüüsü
jana karbalastoosu) eken.
—Sen da uşul kulaktardın eesisiñ da! — dedi kapıstan jandata türtüp ötkön
molekula, kıjırdana kulaktarın kıymıldatıp. — Sen özüñdü da küzgüdön karap
körsöñ! Senin özüñdö ele bilesiñbi, alardın kançoosu bar ekenin?
— Alar degeniñ kimder?
_ Biz, kim bolmok ele? Kolum bar, butum bar dep oyloyt, al emi elektronduk
mikroskop menen karasañ — karanday ele suu.
— Kantip, karanday suu?
_ Oşentip ele — adam denesinin seksen payızın suu tüzüp turat.
Je tokson payızın bele, tak esimde jok.
_ Kölömünün payızıbı, je salmagınınbı? — Dodo iş bilgi adamça taktadı.
—O koyçu emi sen, degele akılduusuñ. Kana emi, mınday tur, — molekula andan
arı çaypala, biyley jönödü.
Kantken menen suuda küzgü sıyaktuu kandaydır bir sıykır bar. Küzgü baldardı
jana akındardı sıykırlap salat, suu-küzgüdö çagılgan jeek boylogon jaratılıştı
çeksiz tiktep oltursa bolot. Al emi bir filmde ajal rezina kalpaktardı kiyip
alıp, koldu aldıga sungan boydon tigi düynögö ötüp ketet — al küzgügö suuga
tüşköndöy çömülöt.
Küzgü artındagı meykindikte Alisa alda kaçan bolgon, birok azır aga, eger
çındap ele elementardık bölükçölörgö jetkisi kelse, taptakır başka bir
meykindikke süñgüp kirişi kerek bolup turdu.
Alar Dodo eköö kölömü jagınan ayabay kiçirişse da emdigiçe tüzülüşü boyunça
deerlik tataal jandıktarga tolgon bayagı ele könümüş, taanış, kadimki düynödö
kalıp jatıştı. Al emi eñ elementardık nerselerdin düynösü kanday ekendigin
elestetüü degele kıyın bolçu.
Alisa menen Dodo jakın jerdegi kulaktarı jıltıldagan suunun molekulasına
uçup kelişti, korkunuçtan bürüşö kalıştı (ooba-ooba, Dodo da), anan: «Bir, eki, üç»
dep şıbırap, kıyalıy elestetüü jöndömünö basım jasaştı.
Alar közün açkanda aylanada eç kim jok boluçu.
Tuuraraagı, andan da jaman-alardı boştuk gana kurçap turdu.
Andan da tagıraak (mına uşunun özünön andan beter korkunuç arttı) — tee bir
çenin aluuga mümkün bolbogon ıraakta, ne ekenin ayrıp bilüügö mümkün bolbogon,
bir bar bolup, bir jok bolup turgan nerse baykalıp jattı.
Tüş körüp jatıp gana özündü uşunday sezgen kündör bolot — balkongo çıgasıñ da,
anın tozmosu jok ekendigiñ bilesiñ, tübü bolso, sırttı közdöy kıyşayıp turat,
tömöndö bolso, tee kaydadır jer bar, je taptakır ele eç nerse jok. Mümkün,
biyiktikteñ korkuu — çın-çınına kelgende, boştuktan korkuu çıgar.
— Boştuk menen çeksizdikte jogorku menen tömönkünün ayırması jok, — dedi
Dodo akırın, — kıymılga keltirilgen telo emne üçün kaydadır bir jerge misalı,
tetigi jakka je mına uşu jerge toktoorun eç kim ayta albayt.
Aristoteldin boştuk degen jok, boluuga da mümkün emes degenine emi gana
tüşünüp jatam. Jana da Nyuton meykindikti emne üçün «sensorium Dei» kudaydın
sezüü maydanı, başkaça aytkanda, kudaydın düynönü tuyuuda koldonuuçusu dep
ataganın da emi tüşündüm.
— Birok, Dodo, sen Kudayga işenbeysiñ da?
— Men işenbeym, al emi Nyuton bolso işengen. Al gana emes, teologiya boyunça
kitepter da jazgan. Kanday bolgondo da, kuday barbı, je jokpu, vakuum, boştuk, eç
nersenin joktugu — bul abdan tañ kalarlık, al gana emes, üröy uçurarlık nerse.
Basa, joktuktu nerse dep atoogo bolobu? Mına men emi gana Parmenid üçün tiginin
bar bolgonunun özü ele başka nersenin jok ekeninin dalili degen bütümdün kanday
kelişpes karama-karşılık bolup körüngönün emi gana akıl menen ele emes, bütkül
ruhum (Alisa uşul jerde ruh akıl-esteñ emnesi menen ayırmalanat dep surap
jiberip, Dodonun sözün bölüp albas üçün oozun alakanı menen şaşılıp jaba
kaldı) menen sezdim.
— Birok, Dodo, körüp jatpaysıñbı, tee alısta bir nerse jıltıldagansıyt,
körünöt da, kayradan jok bolup kalat.
— Andan iş jeñildep kalbayt Alisa, al kayra baş katırat: oşol bir nerseñ
kayda jogolup, anan kaydan kayra payda bolup jatat? Anan dagı — emne üçün al
jogolot jana emne üçün kayra payda bolot?
— Dodo, bilesiñbi, kel oşogo tüptüz uçup baralı da, özünön suraylı.
Uşintip turganda alardın janında bir nerse payda bolo kaldı da kayra
jogolup ketti. Alisa menen Dodo boş meykindiktegi azır ele jañkı okuya bolup
ötkön jerdi ayabay kunt koyup, karap turuştu. Alar uzakka kütüp, köz ayrıbay karap
turuştu, birok anı menen eç nersenin başı açılgan jok, kayra teskerisinçe, dagı
bir suroo kelip çıktı: eger çıdamkaylık menen kütüp tursa, bayagı bir nerse payda
bolup kayra jok bolgon jerde, kayradan dagı bir nerse payda bolobu je jokpu?
— Al, sıyagı, orundun özünön boluu kerek. Alisa, körüp jatasıñbı — tee alısta,
bir nerse tınbay jıltıldap jatat.
— Anda emne üçün biz aga tez uçup jetpey bul jerde kokoyup turabız?
— Adegende abdan tañdanuu zarıl, andan soñ okuya bolgon jerge sızıp jönöö
kerek, antpeseñ eç kanday okuyanı da sezbey kalasıñ, oşonduktan biz bul jerde
jogoruda sen eñ ele körkömdöp aytkanday, kokoyup turabız.
Mına emi — uçtuk.
Dayıma ele bardık jakta bir nerseler jıltıldap turgansıdı, birok bir jerde
bul abdan jış bolup jattı.
Alisa menen Dodo, özdörünün oyu boyunça, jakın barıp çındap ele oşol bölükçö
bolso, anın tüz ele suroo berüügö ılayıktuu aralıkta payda boluşun kütüp kalıştı.
Ubakıt zımıroodo, bölükçölör payda bolup jattı, ayrımdarı japjakın ele
jerden çıga kalıp jatıştı, birok baarı bir alarga suroo berüügö eç kanday
mümkünçülük bolbodu — alar kanday kütüüsüz jerden çıga kalışsa, tak oşondoy köz
irmemde közdön kayım bolup turuştu.
Alisa emnegedir Bibliyanın kaysı bir bölügündö bir kaarmandın Kündü
toktotkonun estey kaldı — anda salgılaşuunun jürüşü evreylerdin paydasına oop
jatkan, eger tün tüşsö ele, baarın kayra başınan baştoogo tuura kelmek.
Anın oyuna keçee jakındagı özgöçö bir şartta suunun molekulası menen bolgon
añgemeleşüüsü tüştü. Biri ekinçisi menen kandaydır tamırlaş ele.
Azırınça al uşunun baarı jönündö oylonup, alardı salıştırıp körüügö
arakettenip jattı, al kapiletten özünün ünün uktu, ün tömönkülördü ayttı:
— Dodo, kel ubakıttı toktotobuz.
Uşul söz oozunan çıgar menen tañ kalarlık bir iş boldu.
Alisa menen Dodo buga çeyin bardık uşul payda boluu menen jogoluulardın
birdey emes jıştıktagı jıltıldak bulutunun orto çeninde turuşkan ele. Alisanın
ünü çıgarı menen bulut jok bolup ketti da, alısta gana bir çekit katıp turdu.
Çındıgında bul jerde bizdin kaarmandar da katıp kalışı kerek ele. Anda
bayandoobuz da jürböy kalmak. Okurmandarga da katıp kaluuga tuura kelmek. Ubakıt
bul jerde kiteptin özünün kabıl aluu meykindiginde emes, kitep kaarmandarının
kıyalıy elestöösündö gana toktotulgan. Oşonduktan...
Alisa menen Dodo kol karmaşkan boydon intervyu alış üçün payda boluu menen
jogoluunun jürüşün toktotuuga majbur bolgon çekitke eendik arkıluu jönöştü.
— Keçirip koyuñuz, sizdin atıñızdı bilüügö bolobu?
— Meyliñiz. Men — Elektronos Leptonos Elementarusmun.
— Keçiriñiz, bu kaysı tilde?
— Bayırkı grek-latın-aralaşma tilde! Menimçe, mınday lingvistikalık
izildöönü seze berüügö bolboyt — siler emne, ubakıttı tübölükkö toktotup koydu
dep oylop jatasıñarbı?
— Ee, oşondoybu! Anday bolso aytıñızçı, sizder bul jerde kançoosuzdar?
— Biz bul jerde molekulanın tüzülüşü jönündö kepti tereñdetpeyli, egerde
suutektin öz aldınça atomun karap körsök, men anda jalgız ganamın.
— Kantip jalgız? Bulut kaydan?!
— Emneni aytıp jatasız, kaydagı bulut. Anın baarı çınıgı bulut emes, al
ıktımalduuluktun bulutu. Al emi suutektin atomunda leptondordon men jalgızmın.
— Ooba, leptondordon! Demek, dagı kandaydır bir başka bölükçölör da bar da?
—A alar, bul jakka uçup kele jatkanda, tee borbordogu zankaygan nemeni körgön
jok beleñer? Protonos Barionos Elementarustun özü al.
— Bul da grek-latınçabı?
— Albette. Birok şaşılıñızdar, negizgi surooloruñuzdardı beriñizder.
— Jakşı, anda. Joop beriñizçi, kayda jogolup, kaydan payda bolup jatasızdar
jana emne üçün?
Elektronos oylono baştadı, köpkö oylondu. Alisaga ubakıttın jürüşü
kaşañdagansıp ketti. Albette, anday bolboşu anık iş, antkeni, ubakıt ansız da
jılbay turgan. Akırında Elektronos tınçtıktı buzdu da, munu ayttı:
— Bul jönündö eç kanday tüşünügüm jok.
Uşul sözdü aytaar menen jok bolup da ketti. Zamatta aylana dagı bayagıday,
birdey emes tıgızdıktagı bulut jıltılday baştadı. Alisa menen Dodo munun
çınıgı emes, ıktımalduuluktun bulutu ekendigin bilişken, birok anın özü Dodo
menen Alisa üçün eç nerseni özgörtö almak emes.
Ubakıt dagı jürö baştadı, eñ negizgi berilgen suroo joopsuz boydon kaldı, uyat
ele, bayagı eköö kaparına albay kalgan borbordogu zañkaygan neme menen süylöşüügö
araket jasoo kerek boldu. Emi anı, oşo borbordu tabuu kerek ele.
Zañkaygan eme ordunda bolup çıktı. Alisa menen Dodogo anı menen añgemeleşüü
üçün öz kölömdörün bir top çoñoytuuga tuura keldi.
— Siz bul jerde jalgız zerikken joksuzbu? — Alisa zañkaygandan suradı.
Elektron bulutunun biliner-bilinbes jıltıldagında da Protonostun kandayça
kızargandıgı açık baykalıp kaldı.
— Emne kılabız, — dedi al, — çoñ atomdordo, albette, mından şañduuraak. Anda
bul jerdegidey kantip bolsun, yadrodo bizdeyler köp.
— Toktoy turuñuz, mırza Proton. Siz, bilişibizde, zaryaddalıp turgan boluşuñuz
kerek.
— Ooba, zaryaddaluumun, emne eken?
— Egerde siz sıyaktuulardın bir neçesin bir jerge toptosok, alar biri-biri
menen türtülüşöbü je jokpu?
— Siz degi emnege kıyıtıp jatasız?
— Eç nersege kıyıtkan jeribiz jok, jön gana bizdin oyubuzça, siz yadro dep
atagan nerse öz aldınça bir bütün kuram katarı ömür sürö albayt — protondor biribiri menen türtüşüp olturup, tuş tarapka çaçırap ketişet da.
Protonos andan beter kızarıp ketti.
— Siler emne, bilbeysiñerbi? Biz anda... kandayça kılıp munu akılduuraak
aytsa bolot... Biz al jerde jalgız emespiz da. Al jerde dagı neytrondor bar
emespi.
— Emne eken, neytrondor bolso emne? Türtüşüü al üçün joyulup kalbayt da?
Proton taptakır kızıl sırga malınıp kalgansıp, tömönkülördü küñküldödü:
— Türtülüüdön kubattuuraak küçtör bar. Mınçalık bolgon soñ, aytayın: biz al
jerde baarıbız bir-biribizge aylanıp turabız, munun özü biribizge biribizdi
şumduk bir küç menen tartıltıp turat.
— Açık - ayrımdıgıñız üçün rahmat, Proton mırza, atomdo dagı başka birööjarım barbı?
— Yadrodo başka eç nerse jok, al emi çet taraptarda jeñil baa elektrondor
şimşilep jürüşöt. Basa, alar da zaryaddaluu, birok taptakır karama-karşı
tartipte.
— Maalımatıñız üçün sizge abdan çoñ ıraazıbız, Proton mırza. Uruksat bolso,
eñ akırkı suroobuzdu bereli: emne, yadrolordo protondordun sanı menen
neytrondordun sanı birdeybi?
— Jok, — dedi proton, — tilekke karşı, anday emes. Anday kee-keede gana bolot,
anday bolup kalgan uçurlarda eñ turuktuu yadrolor payda boluşat. Başka uçurlarda
türkündördün kıyroosu jana tüzülüşü mümkün.
— Keçiresiz, mırza, birok türkündördün kıyroosu jana tüzülüşü biri-birine
ançalık kooşpoy turgansıyt.
— Eñ soñun ele kooşot. Siler bul akırkı suroo jönündö birdeme aytkanday
bolduñarbı?
Alisa menen Dodo mından arı suroo berüü bey adeptik ekenin tüşünüştü.
Jügünö, artı menen eendik arkıluu ulam küçögön ıldamdık menen sızıp baratıp,
küü menen elektronduk bulutka kirip ketişti.
— Bilesiñbi, Dodo, mına bul öçüp-januudan menin közüm tunarıp jatat. Çının
aytsam, men bayagı darıya boyundagı, sayakatka çeyinki oturgan soñun, jakşına jerge
jan-dilim menen kaytaar elem.
— Demek, sen jönököy bölükçölör jönündö jetişerlik bildim dep
oyloysuñbu?
— O, Jaratkan, albette, jok! Men jön gana çarçadım. Kel, sen ekööbüz bir az es
alalı, baarın talkuulaylı — sen özün mından arı emneni kanday kıluu kerek
ekendigin talkuudan soñ çeçebiz debediñ bele.
...Alisa darıya kılaasına oturup alıp oygo battı. Al keede, kıla turgan başka
işi jok bolup kalsa, uşintip otura berçü. Al kök asman, uçkan kuş jana çımınçirkeylerdi karap oturup mınday oygo keldi:
— Mına emi men bardık telolor birdey ortok bölükçölördön turarın bilip
gana tim bolboy, tüşünöm jana sezem. Men alardı öz közüm menen kördüm.
— Tüşündö, — dedi içki dobuşu, açık baykalgan jagımsız şıldıñ menen.
— Sen kanday türü suuksuñ, — dep kıykırdı Alisa, — uyalbaysıñbı! Sen dele
oşol jerde bolboduñbu, munun baarın öz közüm menen körgönümdü, özüm elektron,
protondor menen süylöşkönümdü bilesiñ da.
— Akıykattıktı adaşuudan kantip ajıratsa bolot?
— Mınday suroo bul bapka taandık emes!
— Oo, sen kanday jetişkendikterdin eesi bolduñ, Alisa? Mümkün sen emi
kerektüü suroolordu gana berip jürbö?
— Kanday gana jagımsız jana jaman eme bul! Dodo, aytçı buga!
Oşondo gana Dodo işendirüü jana dalildöö — bul taptakır ele işke aşpooçu
sıyaktangan kıyın iş ekendigin tüşündü. Al gana emes, sözdü emneden baştoo kerek
ekendigi da tüşünüksüz ele. Uşunday bolo tursun.
Kılımdardan kılımdar ötüp, muundar almaşıp, kündördün bir künündö
Frakiyanın Abderı şaarında Demokrit attuu bala düynögö keldi. Bala çoñoydu. Aga
jaratılıştın kantip tüzülgöndügü jönündö oylonuu jakçu. Anan al kiyin özünö
okutuuçu, uluu da bolso dosu bolup kalgan Levkippti jolukturuu ubaktısına tuş
boldu. Kündördün birinde al eköö toonun başına çıgıp alıp, janındagı toogo
jayılıp çıgıp baratkan koylorgo baykoo salıp oturuştu.
— Karaçı, — dedi Levkipp, — alıstan koylor tobu toogo soylop çıgıp baratkan
bir çoñ jandıkka okşop turat. Kandaydır bir bütün nerse emes, ayrım-ayrım köp
koy ekendigin bilgendigibizden gana...
Al kütüüsüz jerden unçukpay kaldı.
Demokrit ayttı:
— Mümkün biz bütündük kabıl algan buyumdar da, kiçinekey ayrım-ayrım
bölükçölördön turup jürbösün.
— Kiçinekeybi?
— Abdan kiçinekey.
— Egerde alardı daanaraak karap körsökçü?
— Bul emi baş-ayagı jok ele çeksiz ulana berbeyt da...
— «Bul» degenin emne?
— Bölükçölörgö ajıroo. Uşintip oturup sen ekööbüz andan arı ajıratuuga
mümkün bolbogon bölükçögö çeyin jetip barabız.
— Emne üçün mümkün emes bölüügö?
— Antkeni alar uşunday, andan arı bölünüşpöyt.
Al munu, albette, ene tili bolgon bayırkı grek tilinde ayttı, oşonduktan
«atomos» — «bölünbös» bolup kaldı.
— Emne, Dodo, bardık grek sözdörü «os» menen bütöbü? Atomos — atomdorbu?
—Köpçülügü, Alisa, abdan köbü, birok azırkı men aytıp bergen tarıhka eç kanday
tieşesi jok.
— Sen emne, sen maga bütkül TARIHTI aytıp bergin kelip jatabı?
—Jakşı anda, emese eki min jıldı ötkörüp jibereli.
— Köp-köp kılımdar ötköndön kiyin alıskı Jañı Zelandiyada — koy östürüünü
süygön jana bilgen jerde Ernest attuu bala töröldü. Aga da materiyanın tüzülüş
sırları jönündö oy jügürtüü jakçu.
Al jetildi. Okeandı kesip ötüp, Angliyaga kelip jaygaştı — özünün kindik kanı
tamgan, jalpı ayantı 269 min çarçı kilometrden turgan araldarı andan kiçireek,
ayantı baarı bolup 131 min çarçı kilometr bolgon başka kiçireek aralga almaştı.
— Mına oşol jerde, bütkül düynögö Kembrij degen at menen taanılgan
kiçinekey şaarda al tübölüktüü, buzulbas nerselerdi, eñ negizgisi bölünbös
atomdordu (erksizden jiberilgen kaytaloolorum üçün keçirim suraym) bıtçıtın
çıgara ajıratıp saldı.
Ernest Rezerford, je bolgongo jaraşa Ernest mırza Lord Rezerford atomdun
borbordogu yadrosu jana planetalar kündü kanday aylansa, oşentip aylanıp turgan
elektrondoru menen bügün baarıga maalım bolgon atomdun planetardık modelin
turguzdu.
— Birok, Dodo, biz andan planetaga okşogon eç bir nerse körgön jokpuz da. Anda
ıktımalduuluktun jıltıldagan bulutu gana bar boluçu, al da kiyin jalgız elektron
gana bolup kalbadıbı.
— Alisa, bizge başka nerseni körüügö mümkün emes boluçu, emneni tabuunu
eñseseñ, oşonu gana körösüñ. Al emi atomdun azırkı modeli atomdogu
elektrondordun abalın ıktımalduuluk tüşünüktörü arkıluu bayandap beret.
— Jok, Dodo, maga bul jakpayt, bul negedir akıykatsız da, men atomdun
çınında ele kanday tüzülüştö bolgondugun bilüünü kaalaym.
— Alisa, sen «çınında» degen sözgö kanday maani berip jatasıñ?
— Men emneni oylop jatkanımdı sen abdan ele jakşı bilesiñ, Dodo, munu
baarı ele bilişet. «Çınında» degen çınında ele, faktı türündö, akıykatta,
çınıgı degendi tüşündüröt — dagı kanday aytışım kerek.
— Açuulanba, Alisa suluu, andan körö, okumuştuular Düynönün tüzülüşü
jönündögü oylorun kaydan alışat degen masele jönündö tereñireek oy jügürtüügö
araket kılsañ.
— Kaydan aların men bilem, — dedi içki dobuşu. — Alar korooluu top koylordu
kunt koyuu menen karaşat.
— Eh, jagımsız ay, aylanı altı ketirdiñ. Men azır seni öçürüp koyöm.
— A sen oşentüünü bilesiñbi?
— Bilgen-bilbegenimdin ayırması kaysı, jadattıñ sen meni. Azır men bir
masele jönündö tereñ oygo batıp ketem, sen oşondo jogolosuñ. Biz sen ekööbüz bul
kitepte eç kimge bardık suroolorgo joop tababız dep ubada bergen emespiz. Kel, men
saga azır bir abdan jaşıruun sırdı açayın, eger kaalasañ?
— Albette, kaalaym, men eñ jaşıruun sırlardı abdan jakşı köröm.
— Bul kitep, Alisa, bul kitep jooptordun kitebi emes, suroolordun kitebi. Anda,
albette, kandaydır bir maalımattar jandata aytılat, birok bul okuu kitebi emes,
Alisa, taptakır okuu kitebi emes.
— Jakşı, Dodo, okuu kitebi bolboy ele koysun, birok talkuunu kanday kılabız?
— Anı bolup öttü desek bolot. Sen «çındıgında emne bolgonu» jönündö suroo
bergeninde, men aga kandayça maani bererin tuuraluu suradım, mına oşondo ele
baarı işke aşkan. Talkuu degi emne üçün kerek? Körgönün jana ukkanıñ jönündö
tereñ oylonuu üçün kerek.
— Men negizinen makulmun deçi, Dodo, birok biz munu başında başkaçaraak
elestetkendey bolduk ele.
— Ooba, başkaça. Birok sen maga aytçı — Hristofor Kolumb kay jakka baruunun
jolun izdedi ele?
— İndiyaga.
— A emnege tuş boldu?
— Amerikaga.
— Mına oşondoy bolo beret.

2-BAP
EMNE ÜÇÜN ASMAN KÖGÜŞ
Kögüş asmanduu, kıymılsız çalkaygan ak buluttuu tatınakay ak jaydın künü ele.
Janga jagımduu, taza jana japjarık jaydın künü. Alisa menen Dodo darıya
boyundagı kök maysanda tee biyikke köz çaptırıp, çalkalarınan jatışkan.
Aba abalkısınday ele közgö körünböyt, birok keçeeki kündön beri al aba bolboy
ele gazdardın aralaşması bolup kaldı. Al gazdardın içinde emnegedir dem aluu
üçün abdan zarıl bolgon kislorod da bar ele. Al emi dem aluu bolso, öz kezeginde
emne üçündür jaşoo üçün abdan kerek eken. Anda kömür kıçkıl gazı da bar ele. Keçee
tüşündö al jönündö birdemelerdi körsötüp je aytıp jatkan bolso da, Alisa anı
menen ali jakın taanış emes.
Alisa estöögö arakettenip jattı — keçegi tüştö kandaydır bir ölgüdöy
ökünüçtüü nerse bar ele, emnegedir abdan ökünüçtüü jana suuga çılangan... Eh, ooba,
bayagı adepsiz molekula ayttı ele go...
— O, koyçu emi, — dep sooroto kübüröndü içki dobuş, — emne, suudan bolso,
suudan da, emne eken.
Sıyagı, Falestin oyu kantken menen köp jagınan tuura bolgon. Aylana-tegerekte
suu kança deysiñ! Al tim ele bardık jerde bar: deñiz, darıya, ak buluttar, kara
buluttar jana ayagında... Koyçu, tim ele adam çıdagıs. Deerlik seksen payız je
mümkün andan da maskara — tokson payız.
— Eç kanday dele şumduk nerse jok. Degi sen özüñdü kandayça elestetesiñ? Degi
senin tee tüpkü tegiñ kim ekendigi özünö dayınbı?
Bul içki dobuşu emne üçün anı menen mınday odono süylöşüp jatkanın Alisa
jakşı tüşünbödü, birok jek-jaatı jönündö kandaydır bir kızık nerse aytıp
kalbasın dep azırınça anı toktotkon jok.
— Bul jerde anın kanday tiyeşesi bar? Emne eken, maymıldar menen deyli...
— Maymılbı! Alardı, tim ele eki ata ötkön tuugandarım deseñ da bolot. Men tee
alıskı, deñizden kurgaktıkka kandaydır bir makuluktun jargaktardın jardamı
menen emes, birok ali alakandarı menen da emes, çıkkan mezgilin aytıp jatam...
Ooba Alisa, aytsa-aytpasa tögünbü, senin deneñdegi bardık suyuktuktardın negizin
dal oşol suu tüzöt, al universalduu eritkiç.
Birok Alisa kantken menen özün kemsingendey sezdi. Emne, al suu tolturulgan
baştık bele!
— Aytçı, Dodo, men çındap ele suu tolturulgan baştık baştanıp turambı?
— Emne üçün? Sen eñ ele sın-sıpattuu kızsıñ.
— Meyli, oşondoy ele bolsun. Men senin oyuñça suu tolturulgan sın-sıpattuu
baştıkka okşoymunbu, jokpu?
— Karabaysıñbı, Alisa, — Dodo kebelbesten joop bere baştadı, — bul eñ ele
tataal nersenin ötö ele jönököy modeli deer elem. Oşol ayabaganday tataal nerse
sensiñ. A emne üçün sende uşunday üröy uçurgan obraz payda boldu?
— Sebep degende... Mına aytçı, Dodo, egerde bulut suunun molekulalarınan tursa,
anda suunun molekulasın buluttun bölükçölörü deşke bolobu?
— Aytsa da bolor ele, Alisa, emnegedir aga til barbayt. Bulut bul jön gana suu
emes da, al özü ak, barpagay, asmanda kalkıp jüröt. Uşunun baarın suunun
molekulası dey salsak boloor bele?
Alisaga bul joop jagıp kaldı. Bulut kandaydır bir payız gana emes degele
tolugu menen suudan turat, oşentse da, Dodo suunun molekulasın anın bölükçösü dep
ataganga daabay jatpaybı. Tumançı? Al dele suunun molekulasınan turat emespi.
Kızık, tuman tarkaganda al emnege aylanat boldu eken?
— Anda taptakır ele kızıga turgan eç nerse jok. Aba körünböy ele turbaybı?
Tuman dele tarkagandan kiyin oşol sıyaktuu körünböy kalat.
Mında kandaydır bir oy bar boluçu, birok Alisaga içki dobuşu eñ negizgisin
ali toluk aytpaganday sezildi. Bu kanday?
— Jabıştıñ da kaldıñ! Adamdar ayrım-ayrım molekulalardı körüşpöyt,
körgöndü bilişpeyt, körö alışpayt. Sen andan körö teskerisinçe oylosoñ bolmok.
— Kanday, teskerisinçe?
— Jöpjönököy ele. Emne üçün sen buluttu je tumandı körüp jatasıñ?
—Kantip uşunday bolup kalat, — dep oylodu Alisa, — bölükçölör bardık jerde
bipbirdey da, alar tüzüp turgan nerseler uşunçalık ar başka? Adamdar, itter,
ösümdüktör jönündö aytpaganda da, molekulaları birdey bolgon suunu alsak: emne
üçün kar — ak, al emi suu — tunuk? Muz da — tunuk? Başkaça aytkanda körünböyt?
Terezenin taza aynegin biz körböybüz, biz alardın arı jagındagı başka
nerselerdi köröbüz. Aba da közgö körünbögön tunuk... A bulut bolso ak.
Dodo ündöböstön, akılın toptoy albay köktü karagan boydon jattı. Bulut akırın
jılıp barattı. Jana alardın biröö özünün kölökösü menen alardı japkanı jatkan.
Emne üçün buluttan kölökö tüşöt?
Dodonun jüzündö maanayı pas jana bir az argasızdıktın külküsü turdu. Egerde
jaş balada bir nerseni bilüügö ıntızarlık payda bolso, anı oşol zamat
kanaattandıruu zarılbı, je eñ jakşısı algaç bir azga kütüp turuu
kerekpi? Eger kütüp turuu kerek bolso, anda emneni kütüp turuu kerek?
Bulut Alisa menen Dodonun kak töbösündö aloodoy janıp turdu. Alisanın başı
bir az aylangansıdı. «Sen dayarsıñbı? Sen korkpoysuñbu?» dep akırın suradı,
bayagı türü suuk jana jaman emes, başka dobuş. Bul janında katar jatkan emes,
kandaydır içinde jaşap jatkan Dodo sıyaktanıp tuyuldu. «Men dayarmın, men
korkpoym, men kaalap turam», — dep oylodu Alisa, anan alar kögüş asmanga
atırılıp çıgıp, kitke bir az tüspöldöşüp ketken bulutka jakınday baştaştı. Jonu
kadimki ele kittikindey boluçu. Kölömü da kittikine jakın ele — suunun
molekulasının körktüü üymösü.
— Mınakey! — dep içki dobuşu kapilet zañk etti.
— Sen degi emneni aytıp jatasıñ? — dedi Alisa.
— Kristall da emes, suyuktuk da emes, gaz da emes jana buu da emes, üymö.
İçki dobuşu oşentip kıykırdı da, eç nerseni tüşündürböstön tınıp kaldı.
Dodo da eç nerse debesten Alisanı kütö, tiktep turdu. Alisa bolso, buluttardı
karap turdu, andan eç nerse özgörüp ketken jok.
Oşentip turganda kandaydır bir beytaanış dobuş biyik jana bek çıktı:
— Düynönü maksatsız tiktey berbe!
Bul kantse da köñül orutarlık iş ele. A dobuş bolso ulanta berdi:
— İçki körümüñdü iştet, Alisa, anık nerseden da şek sanay bil. Bulut, albette,
ak, asman — kögüş, kara buluttar — kapkara, emne eken? Aba senin aytımıñda
körünbös, al emi asman kögüşpü? Anda asman degen özü emne? Senin közdörüñ seni
aldagan jok Alisa, birok akıykattıktı aytıp turgan jeri jok.
Alisa, özüñdön özün bölünüp çıgıp, özüñdü özün sırttan karasañ, degi sen emneni
turmuştun anıktıgı, akıykattıgı, çındıgı dep esepteysiñ? Senin körgöndörün sen
bulardın bardıgın bilgendigiñ menen baylanışkan. Emne üçün buluttan kölökö
tüşöt? Emne üçün ay menen kün kızarıp batat? Kandaydır bir tereñ oylonulgan
tajrıyba jürgüz, bulut astında kıymılsız asılıp tura berbe.
Dobuş kandaydır alıstap, basañday baştadı. Alisa anı taptakır basılıp kalat
eken dep, çoçup, kütülbögön jerden özünön özü kıykırıp jiberdi:
— A sen kaysı, sırtkısıñbı, je içkisiñbi?
— Anın baarı tükkö turbagan nerseler, Alisa, baarı ele bir. İçinde emne,
sırtıñda emne bar ekenin añdap bilüügö dayım ele mümkün bolo berbeyt.
— Sen kimsiñ degi, atıñ kim? — taptakır kaltaarıy tüşüp, ünün bek çıgardı
Alisa. Dobuş joop kaytardı:
— Albert Parmenidoviç Odnokamuşkin.
Oşondo gana Alisa taanıp bilüü kızıkçılıgınan sırtkarı dagı kandaydır bir
nerseni işke çegüü kerek ekendigin tüşündü. Al kandayça atadı ele:
«oylonulganbı», je «oyun menen elestetilgenbi?» Emne, bul jerde eköö birdey ele
bolup kaldı beym.
Alisa akıl toktotup, bir baştan oy jügürtüügö arakettendi. Aba közgö körünböyt,
antkeni andan jarık ötöt, al emi bulut bolso, jarık menen kandaydır bir başkaça
mamilede bolot. Jarık Kündön çıgıp, bardık nerselerge jarık çaçat, alar jarık
menen kandaydır bir katnaşta boluşat, oşonduktan alar közgö körünöt.
— Köz körünö (Közgö körünö) nerse, — dedi içki dobuş, — tündösü eç nerseni
körüügö bolboyt.
Buluttar jarıktı emne kılat?
Akıl-es jana elestetüünün apaçık közü menen Alisa, Dodo eköö oygo kelbegen
jana elestetüügö mümkün bolbogon ıldamdık menen suunun molekulaların kıygap,
tepçip ötüp jatkan, alarga ali beytaanış bolgon, kipkiçinekey bölükçölördü
körüştü. Alar jalgızdan emes, top-tobu menen ele. Alar biri-birinen kandaydır
baykalbagan bir nerseleri arkıluu ayırmalanıp turganı menen, baarı bir gana
tekke kirgendigi aydan açık ele. Alardın ayırmaçılıktarı emnede ekendigin
Alisa içki körümü menen eç anıktap taanıy albay jattı.
— İçki körümün menen jete albasañ, sırtkı körümüñdü jumşa, —
Odnokamuşkindin ünü dagı kelip jetti.
— Parmenidıç, uksañ, — dedi dagı bir oroyuraak, birok jakşılık
kaalagansıgan ün, — kızga da kıyın bolup jatpaybı.
Dodonun ünü menen:
— Asıl nersege jetüü dayıma kıyın, — dedi meykindik.
Alisa menen Dodo bulut astınan uçup bara jatışıp özdörünün içki, sırtkı
körüü sezimderi arkıluu kiçinekey bölükçölördün toptoru menen suunun
molekulasının toptoruna barıp tiyip, algaçkı tüz bara jatkan jolunan çıgıp, uçuu
bagıtın kantip özgörtüp ketip baratkandıktarın jana andaydın ötöle köp
kaytalanıp jatkandıgın körüştü.
— Dodo, kantip uşunday bolup jatat: kadimki sırtkı körüü sezimibiz menen biz
jarıktı dayıma körö alabız da, anı tüzüp turgan kiçinekey bölükçölördü eç kaçan
körö albaybız.
— Jarıktı körüü bul fotondordu — oşol bölükçölördün özün kabıldoo degen
söz. Alar közgö tuşma-tuş kelgende aga kandaydır taasir etişet da, adamdarga — men
körüp jatam deşke mümkündük tüzüp berişet.
— Demek, biz bir nerseni körüp jatkanda fotondordu gana köröt ekenbiz da?
— Sen özüñ azır ele «biz alardı eç kaçan körö albaybız» debediñbi.
— Küzgügö karanıp jatkanda men emneni köröm?
— Suu tolturulgan baştıktı, — dedi jagımsız, jaman ün. Keede bölükçölör
molekulalar menen bet kelişkenden kiyin kaydadır jitip ketip jatıştı, beri
bolgondo Alisa alardın emne bolup jatkanın taptakır körö albay koydu.
— Dodo! Sen ekööbüz körbödükpü, ayrım fotondordun molekulaga kabıları
menen jogolup jatkanın. Mümkün, közdö da oşondoy bir nerse bolup jürbösün?
— Sen dagı boy kötörö baştadıñ, Alisa, — dep çımçıdı içki (je sırtkıbı jana
kançançı iret?) dobuş.
_A senin közündö, emne, molekula jokpu? Ooba Alisa, sen akıl-estüü nerselerdin
katarına kiresiñ, akıl-oy, an-sezim, tuyuu — dagı emnelerin bar? Oşentse da, sen
baarı bir molekuladan, deerlik tataal, albette, ar türdüü molekuladan turasın,
birok...
_Ay, suranam, keregi jok, dagı uşul jönündö...
— A men taptakır ele al jönündö aytayın degenim jok. Senin közüñdö, dep
jatam men, atayın bir uşunday molekulalar bar...
Alisanın bul jönündö dagı uga berüügö şaymanı kalbadı. Bir degende ele
baarın kamtıp ketüü kıyın, bul tuuraluu mınday makal da bar: «Jutaarıñdı oylop
sugun».
— Çın ele. Molekulalar janagı fotondordu jutup alışabı? Mümkün, kara
buluttar jarıktın baarın jutup alıp, oşondon ulam bizge anın eç nersesi jetpey
jatıp jürbösün?
— Oşogo ele jakın, Alisa, birok, bul jönündö bir az başkaçaraak aytışat.
Mınday söz bar — siñirüü...
— Sen alar anı jutpayt, siñirip alat degiñ kelip turabı?
Alisa kündön küçtüü agım menen kele jatkan fotondordun ayrımdarı buluttardı
tepçip ötüp, ayrım bölüktörü molekulalar tarabınan tuş tarapka çaçıratılıp, al
emi dagı bir bölügü kayda ekeni belgisiz bolup jitip jatkanın karap turdu. Alisa
Dodogo karadı. Al jılmayıp:
—Ooba, Alisa, munun anıgına jetüünün bir gana jolu bar. Sen dayarsıñbı? —
dedi.
Alisa menen Dodo bekem kol karmaşkan boyunça buluttun tereñin közdöy süñgüp
ketişti. Jönököy baykoo jürgüzüü alardın kızıkkan suroosuna joop bere albayt
ele, alar çınıgı iliktöönün joluna tüşüp kalışkan.
Alisa menen Dodo mınday oy jügürtüştü: kılmışkerdin kayda ekendigi
jönündö eç kanday maalımat jok bolso, al ar kanday boljoldonbogon ele jerden
çıgışı mümkün. Oşonduktan alar dal oşol boljoldonbogon bir jerge toktoştu da
suunun bir molekulasın baykoonun butası kılıp alıştı jana mildetterdi taktap
alıştı : Alisa molekulaga uçup kelgen fotondordun, al emi Dodo bolso, uçup çıkkan
fotondordun esebin aldı.
Turmuşta köp, al emi detektivdik romandarda ar dayım kezdeşkendey, başkı
okuya kütülbögön jerden bolup ötüp, kaarmandardın baykagıçtıgınan jana
körögöçtügünön gana közgö tüşüp kaldı: Dododo Alisaga karaganda bir foton az
çıktı. Birok, bul emneden bolgondugun baykooçular baamdabay kalıştı:
elektrondun toptomu jay jıltıldap jattı, al emi anın artında tee bir alısta
yadrolor termelüüdö.
Yadrolor degele eç nersege katışı jok, künöösüzdöy sezildi, alardan eç kim şek
sanagan da jok. Al emi elektrondun toptomuçu, mına uşular kantken menen şektüü
tuyulup, kandaydır bir ötö ele beykapar jıltıldap turuşkan. Anan da al abdan ele
simmetriyasız boluçu. Birok kay bir jerinen fotondu körüü mümkün emes boluçu.
Jep koyuştubu, kim bilet?
— Kıyazı, Alisa, ubakıttı dagı bir iret toktotuuga tuura kelet okşoyt. Sen anı
jasoonun jolun unutkan joksuñbu?
— Albette, unutkan jokmun, Dodo, degi men anı eç kaçan bilgen da emesmin. Kel,
toktotolu, egerde al fotondordu tabuuga jardam berse, jok degende...
Alisa sözün bütö elekte jıltıldak öçtü, elektronduk bulut közdön kayım boldu,
tintüülördün bet aldında çapçañ lepton payda boldu. Al tigilerge ötö ele taanış
sezildi. Birok, amandaşıp, suroo-joop alıp oturganga ubakıt jok ele (al
toktotulgan bolso da, je mümkün dal oşol üçündür), Alisa bir sekundanı da tekke
ketirbey, sılık-sıpaa suroo taştadı:
— Keçiresiz, emeleki fotondordu jutup jibergen Siz beleñiz?
— Menbi, je başkabı — ayırması kaysı — biz elektrondor biri-biribizden
ayırmalanbaybız. Birok siler jutup jiberdi dep emneni aytıp jatasıñar? Men
anı emneme jutmak elem? Menin içimde eç nerse jok, taktap aytkanda, menin eç
kanday «içim» jok, men eç kanday içki tüzülüşkö ee emesmin.
Sıyagı, küdüktüü eme özünün kılmış işine katışı jok ekenin, bolgondo da, en
tataal jol menen körsötküsü
keldi okşoyt. Bir jagınan alganda — ayırmalanbooçuluk, ekinçi jagınan — içki
tüzülüştün taptakır joktugu. Meyli, munun baarı uşunday ele bolsun, al emi
fotondor kayda jitip ketip jattı.
_ Demek, Siz anı jutkan joksuz? — Alisa, ne bar, ne
jok, taktap koydu.
_ Juttu emes, siñirdi, — dep joop berdi Elektron,
sıyagı eç kanday uyat-sıyıttı oyloboy turup.
_ Ayırması kanday? Anan kantip Siz, içki tüzülüşüñüz jok turup, anı kay jakka
kata saldıñız?
— Kimdin kimdi kayda kata salgandıgı ali belgisiz. Men bul jerde özümçö ele
jılt-jılt etip koyup turam, eç kimge katılbaym, anan kandaydır bir eme jetip
keleri menen men energiyanın başka deñgeeliñe ötüp kalam.
— Jakşı, Siz energiyanın başka bir deñgeelindesiz, a fotonçu, al kayda?
— Men anı siñirip aldım, men anı emi nur kılıp çaçıratam.
— Kantip ele uşunday bolsun? Demek, al kantse da Sizdin kaysı bir jeriñizde
da?
— Jok, antip aytuuga bolboyt. Al azır eç jerde jok, siler meykindik-ubakıt
menen uşul söödürök oyundu baştaarıñarda, anı emi uçurganı jatkamın.
— Meykindikti biz eç nerse kılgan jokpuz, — dep Alisa kayaşa ayttı. Elektron
anı kandaydır bir başkaça tiktedi ele, al özün ıñgaysız sezip ketti.
— Oo, Alisa dese, — dedi Dodo akırın. — Senin unutup kalbagandıgıñdı,
unutmak tursun senin anı eç ubakta bilbegendigiñdi men bilem, oşentse da bul
senin gana erkiñe baş iyet.
— Birok men...
Mına uşul jerde elektron közdön kayım boldu, kaydan ekenin kim bilsin,
foton payda bolo kaldı da, köz irmemde belgisiz bir bagıtka ketip jok boldu.
Elektron toptomu kayradan payda boldu, birok al murdagıga, uşul kiçinekey
sukbatka çeyinkige, köp okşoş emes ele: negedir bürüşüp, kölömü kiçirip jana
sırtkı tüzülüşü özgörüp kalıptır.
Çınında ele oygo türtö turgan nerse bar ele.
— İi, jakşı, — dedi Alisa, — bul kanday siñirip alsa, oşondoy nurga
aylandırıp çaçıratıp jiberdi, bar bolgonu başka gana bagıtka. Çaması, men ak
buluttun emne üçün ak ekendigin tüşünö baştadım, birok, kara buluttar fotondordu
kayda jogotup jatışat? Al jerde dele suunun molekulaları emespi. Tuura, alar al
jerde çoñ-çoñ tamçılarga jıynalışat, mümkün, iştin baarı uşu jerde
jatkandır? Demek, kara tüs — jok bolgon ak tüspü? Tagıraak aytkanda, ak tüstün jok
uçuru. Anda abanı emne kılabız? Egerde al körünbös bolso, emne üçün asman kögüş
körünöt?
— Buluttarçı — körünöbü?
— Albette, sen ekööbüz dayıma alarga suktanıp jürböybüzbü.
— Biz buluttu emes, kündün çaçırandı jarıgın gana körüp jatabız da.
— Jakşı, Dodo, jarıksız eç nerse körünbögöndüktön, biz anda dayıma kündün
jarıgın gana köröt ekenbiz da.
— Emi oşentse da, küzgüdön karanıp jatkanda emneni körösüñ?
Alisa akılın bir jerge toptodu. Jaşıl jalbıraktar, kızıl şar, kara üy küçük
pudel... Top ar kıl fotondordon turat... Bulut fotondordu çaçat, sebeleyt... Ar bir
telo ar başka bolup körünöt.
— Dodo! Sıyagı, men birdeme tüşündüm. Bizge kündün jarıgının fotondorunun
bütkül bir tobu taasir etse, anda ak tüstü körsötöt. Bulut fotondordun bir bölügün
siñirip alat, birok kalganın toptun sostavın buzbay turup çaçat. Abada jarık
çaçıragan uçurda foton tobunun sostavı kandaydır özgörüügö uçurayt. Mümkün aba
kögüş tüs berüüçü fotondordon başkanın baarın siñirip alat körünöt?
— Egerde bul oşondoy bolso, kün batardagı kızıl kündü, kızgılt sarı aydı körö
albayt elek.
— Ay, al emne, jön gana kündün nurun çagıldırabı?
— Aristotel aydı degele bir küzgü sımal nerse dep eseptegen. Birok, al
çagıldırıp gana tim bolboyt, başka telolor sıyaktuu ele betine tüşkön jarıktı
çagıldırat da, çaçat da, siñiret da. Al ançalık dele köp emes, bar bolgonu betine
tüşkön jarıktın jeti payızın gana çagıldırat. Aytmakçı, kara barkıt tüşkön
jarıktın eki payızın çagıldırat — körüp turasın, ayırmaçılık ötö dele çoñ
emes.
Oşentse da ay kee bir uçurlarda uşunçalık jarık körünöt!
Ay taptakır karañgı tündün fonunda gana «uşunçalık» jarık körünöt, Alisa,
anday ubakta en ele arañ jan jıldızdar da dap-daana körünüp kalat.
Alisa jıldızdardı tiktep oturgandı jakşı körçü. Kök, sarı, jaşıl jana
kadimki ele ak tüs berip, uşunçalık jaraşıktuu körünüşöt, köz kısıp jatkansıp
dayıma jıltıldaşat. Alardı jön ele karap oturgandın özü da kızık, al emi
alardı taldap karasañ, andan da kızıgıraak : tüsü jana kölömü boyunça salıştıruu,
top jıldızdardın, eñ ele belgilüülörün — Kassiopeyanı, Oriondu, anan, albette,
Çoñ jana Kiçi jetigenderdi gana ajırata bilçü. Alisa alardın eç bir ayuuga
okşogon jerin taba alçu emes, birok negizinen alar deerlik jakşı taasir kaltırçu.
— Dodo, emne üçün jıldızdar türkün tüstüü boluşat?
Uşul ubakta mezgil menen meykindikke birdeme boldu: Alisa menen Dodo
kayradan bayagı darıya boyundagı kadimki orundarında bolup kalıştı, karañgı
asmanda jıldızdar jıltıldayt, ay japjarık nurun çaçıp turat. Dodo asmandı
karadı da, içinen bir nerse dep kübürönüp koydu.
Jıldızdar keede asan-üsöndün bardık tüstörün kulpuntup jattı — birde açık
jarkıray kalıp, birde basañday tüşüp, al emi keede taptakır ele jogolup ketip
jatıştı. Çındıgında uşunun baarı, mümkün, jıltıldoo ele bolup sanalat.
— Aytçı, Dodo, emne üçün jıldızdar jıltıldaşat?
Dodo joop berbesten, küñküldögönün ulanta berdi. Alisa akırın kulak saldı da,
tüşündü: bul jön ele kadimki küñküldöö emes boluçu, bul özünçö jatkan iş ele, söz
Dodo jönündö bolup jatkan soñ, munu ırdoo dep atoo kerek boluçu. (Dodonun ugumu
jok gana emes, al dayıma notalardın arasınan jılmışıp ketkenge çeber ele,
anısı az kelgensip, ar jolu, ar kanday jol menen oşentçü).
Oşentip, Dodo ırdap jattı:
Aalamdardın arasında, jımıñında jıldızdın
Bir Jıldızdın atın ataym talbastan.
A men Anı süygön üçün oşentpeym,
Başkasınan çarçaym çamam kalbastan.
Eger meni araböktük kıynasa,
Jolun izdeym oşondon joop alıştın.
Andan şoola köp tüşköndön emes da —
Al turganda keregi jok jarıktın.
— Dodo, aytçı, ötünöm, emne üçün sen «jıldız» degen sözdü baş tamga menen
jazasın?
— A men eç nerse jazganım jok, jön ele ırdap jatam. Bul jerde jıldız
taptakır ele jıldız emes... jok birok, jıldız da deçi, bul emi ır da. Sen
metaforalar jönündö birdeme uktuñ bele?
— Eh, dagı bayagı grek sözdörü. Albette, ukkam, birok men azır anın emneni
tüşündürörün jetkiliktüü aytıp bere albasmın.
— Metafora bul maaninin ötüp ketişi, Alisa. Söz bul jerde özünün maanisin
saktap kalat da, dagı birdemelerdi koşumça tüşündüröt, je negizinen bayagı
kadimki maanisinen başka maanini bildirip kalat.
— Keçirip koy, Dodo, sen bul romanstı dagı ırdaysıñbı, je men suroolorumdu
kaytalap bere bereyinbi?
— Men, mümkün, dagı ırdayt elem, birok sen özüñdün suroolorun menen
lirikalık beypil maanayımdı kaçırıp jiberdiñ. Men bilem go, sen azır nukura
ilimiy birdemeni suraysıñ. Emne üçün kiçinekey kızdardın baarı ele uşunday
karanday akılgöylör?
— Emne deysiñ, Dodo, men emne, karanday akılgöy bekemin? Men anın emne
ekenin da bilbeym.
— Anday boluş üçün anın emne ekendigin bilüünün degele kajeti jok.
— Jok, Dodo, menimçe, senin munuñ kalıstık emes. Jana da sen emne üçün öñçöy
ele bardık kiçinekey kızdar jönündö süylöysüñ? Anan, men emne — kiçine
kızmınbı?
Dodo Alisanı karadı da, anan çeberdik menen özünön özü çıgıp, özün özü
tışkarıdan karap kördü, anan kalıstık kılbaganın tüşündü. Al gana emes, kalıstık
kılbagandan da alda kança jaman — kata ketirüügö ar kimdin akısı bar, birok,
dosun, bolgondo da jaşı kiçinekey dosun, bolgondo da karanday akılgöydü
taarıntuuga uşunday salabattuu adam, mırza jigit eç kaçan jol berbeşi kerek.
— Keçirip koy, Alisa suluu, men ırdap jatkanda, oygo çögüp ketiptirmin,
oşentip, özümdü gana oylop algan okşoym. Tuuraraagı, men jıldızdar jana ırlar
jönündö oylodum, oşentip jatıp özümö özüm taptakır çögüp ketiptirmin. Men
oylodum — biz jıldızdar jönündö aytabızbı je ırlar jönündöbü, en başkısı —
butuñdun astın gana karay berbesten, baştı dayıma biyik kötörüü kerek.
Uşul ubakta şıldıñdagan bışkırık uguldu jana şayır, birok kandaydır
eenbaşıraak ün:
— Ooba, silerdin süygön Falesiner dayıma başın jogoru kaykalatıp jıldız
tiktep jürüp kudukka tüşüp ketken.
— Dodo, bul emne dep jatat? Degi kim bul?
— Ukpay ele koy, Alisa, Fales eç kaçan antken emes, Ezoptun gana uşunday tamsili
bar. A tigi bolso sözdü kuykumduu aytış üçün öz atasına da ırayım kılbayt.
— Bul kim özü?
— Diogen, birok bayagı ak etkenden tak etip adam izdegen emes, Diogen Laertsiy
degen, eger Diogen Laereskiy desek, andan da tuura boloor ele. Basa, bul suroo talaştartıştuu, antkeni bul ısım emne, bul adam kayda jaşadı jana jazdı, anın
çıgarmalarının tek atalıştarı kanday, bul ançalık maanige ee bolboso da,
taptakır belgisiz.
— Dodo, aytçı, sen ömüründö jok degende bir jolu kandaydır bir jöp-jönököy
suroogo kıska jana tüşünüktüü joop bergen künün bolobu? — akırın, çın dili
menen, kıska suradı Alisa.
Dodo oygo çöktü, adattagıday ele tereñ, uzak oygo batıp ketti. Kuday jalgap,
kolun eeginen tarttı (emne üçün biz oylonup jatkanda başıbızdı köbünçö kolubuz
menen tirep alabız? Oylonuudan oorloşup ketebi?) da munu ayttı:
— Çının aytsam, bilbeym, Alisa. Koluman kelet dep ayta albaym. Degen menen
bul berilgen suroogo da karayt, Birok men araket kılıp köröm. Kel, mına uşul
jerden ele baykap körölü.
— Jakşı. Aytçı, suranam, Dodo, emne üçün jıldızdar jımıñdaşat?
— Tak aytkanda, sen emneni jıltıldoo dep esepteysiñ, Alisa? — Dodo jandama
suroo berdi da, oşol zamat katkırıp jiberdi.
Lyutsfer dep da atalgan çoñ, kögüş Çolpon jıldız, jımıñdabay ele bir kalıpta,
ıraattuu jarık çaçıp turdu. Bul ısım «jarık alıp jürüüçü» degen maani beret,
oşol ele mezgilde Satananın ençilüü attarının biri bolup eseptelet.
Kassiopeyden alıs emes jerde bayırkı egipettikter jön gana Gipopotam dep atagan
Çoñ jetigendin özünün jönököylügü menen közgö oñoy taanılgan çömüç sabı ilinip
turdu.
— Alisa, alıskı bir şaarga kelip, vagon terezesinen karaganında jımıñdap
jaynagan köp ottordu körgön künün boldu bele?
— Bolgon, albette. Sen jıldızdan başkalar da jımıñday alışat degeni
turasıñbı?
— Men andan da katuuraak aytayın dep turam — jıldızdar bizdin alardı
jımıñdak kılıp körüp jatkandıgıbız üçün eç bir künöölüü emes da.
— Men tüşündüm Dodo, ulantpay ele koysoñ bolot. Azır sen uşunun baarın
kılıp jatkan atmosfera degeni turasın.
— Senin jımıñdabagan jıldızdardı öz közüñ menen körgüñ kelebi?
— Azır alıskı sayasatka attanuu üçün ötö ele keç bolup kalgan jokpu?
— Biz ançalık dele alıs ketpeybiz da: azırınça ay astındagı düynönün gana
çeginde bolobuz. Sen dayarsıñbı? Kayratını jıydıñbı? Başka eç nersenin keregi
jok.
Alisa özünün kiçinekey kolun Dodogo sundu da, bürüşö kaldı.
Korkpo, buga bolgonu köz irmem gana ubakıt jetet. Oşentip, elestetüünün çeçüüçü
küçtönüüsün jasaybız...
Asman emnegedir taptakır ele kapkara körünüp ketti. Anı mından arı asman dep
atoogo bolor bele, bolbos bele — kapkara barkıt içilikte türkün tüstüü jıldızdar
bir kalıpta jıltırayt. Alar murdagıdan daanaraak jana çoñuraak sıyaktanıp
köründü. Kün menen jıldızdar bir ele mezgilde körünüp turdu jana da ülbürökkögültür eme tim ele japjakın jerde jarkırap turgansıyt.
—Sen öz planetañdı taanıdıñbı, Alisa?
— Bul Jerbi, Dodo? A emne üçün al kögüş?
— Mına uşunun özü baarına atmosfera künöölüü degendi bildiret.
— Eh, Dodo, men asmandı eç kaçan sırtınan turup körö elek boluçumun. Men
atmosferanı buga çeyin körgön emesmin, a asmandın tagdırına bolso, oşentip
kögüş tartıp turuu buyrugan. Kögüş asman, apapak kün, mına tak azırkısınday
sargıç, kümüş tüstüü ay. Bul dayıma uşunday bolup tura beret, «emne üçün»,
«nelikteñ?» mınday degen suroolordu dödöy kişi gana berüügö mümkün. Alisa
çındıgında ele eç bir jıltırabagan, başkaça aytkanda nur çaçpagan, jarık
tüşürbögön tünkü jıldızdı oyluu karap turdu.
— Dodo, aytçı, Ay muzdak bolgondugu üçün eç bir nur bölüp çıgarbaybı?
— A sen, Alisa, muzdak telolor takır ele nur bölüp çıgarbaganına işenesiñbi?
— Eger senin sözün uşunday bolso, men aga toluk işene albaym, birok biz öz
közübüz menen körüp jatpaybızbı...
Alisa uşul jerden maktana kaldı da, kayra oñolo kalıp, kayrattuuluk menen
sözün ulanttı:
—maselen, kadimki ele stul eç kanday jarık çıgarbayt.
Aytçı, Alisa, sen kaysı telolordu muzdak dep, al emi kaysılardı ısık dep
esepteysiñ? Sen ısık dep aytışıñ üçün telonu kança graduska çeyin kızıtuu zarıl?
Dodo, bul kalıstık emes. Suroonu birinçi men berdim. Bardık jerde kandaydır
bir tartip boluşu kerek. Mına, alsak, ay — anın muzdak ekeni suu koşpogon çındık
emespi?
— Jakşı, Alisa, men makulmun, tartip boluu kerek, Mına mende tartip mınday:
men adegende tigi je bul söz emne tüşündürörün bilip aluuga tırışam, andan kiyin
gana anı suroo berüü uçurunda koldonom.
— Oşondoybu? Egerde men oşol tartipti koldonsom, degele ömürümdö bir da
suroo bere almak emesmin. Men degele eç kaçan, eç nerseni ayta da, suray da albayt
elem.
— Azamatsıñ, Alisa, — dedi jagımsız jana jaman ün, — ıras kana bolot
bilermanga.
Dodo oygo bata tüştü, al gana emes, uyalıp da ketti. Balkim oşonduktan al deerlik
bir kalıpta jana salabattuu söz baştadı:
— Ay boyunça eseptelgen bir tündün içinde, Alisa (al emi anın uzaktıgı bolso,
jerdegi eki jumaga çamalaş kelet), ekvatordo aydın beti 125 gradus tselsiyaga
çeyin ısıyt. Al emi Ay boyunça eseptegen tündün içinde minus 150 graduska çeyin
barat. Kanday, senin oyuñ boyunça bul köppü, je azbı?
— Birok al özü oşonçoluk ısık emes da, anı kün oşonçoluk ısıtıp jatpaybı.
— Dayıma ele oşondoy emes, Alisa. Aydın da öz içinen çıgıp turgan jıluulugu
bar, birok al, albette, kündükünö jetpeyt.
Jakın ele aralıktan, kandaydır bir kosmostuk gippopotam ıñgıranıp, kürsünüp
jatkansıgan oor jana tereñ üşkürük uguldu. Andan soñ sözdör jañırdı:
— Negedir uşunun baarı ançalık sıpayı körünböyt. Taptakır jakın jerde
asılıp turup alışıp, meni jöndön jön ele talkuulap jatışat. Men, albette, eski
muzdagan kosmostuk telomun, birok taptakır ele sezimsiz emesmin da. Jana da
belgilüü bolgondoy, men ançalık muzdak da emesmin.
Açuusu kelgenine çıdabay Alisanın ünü baylanıp kaldı:
— Aytçı, urmattuu Ay...
— Selena, ırakım etiñiz. Je Selena Giperionovna dese bolot.
— Urmattuu Selena Giperionovna, — Dodo sözdü ilip ketti, — Sizdin jüzüñüzdü
bizge jerden turup karaganda nelikteñ bir turup kögültür-kümüş tüs, bir turup
sargıç, keede, keçiresiz köp tüspöldüü kızgılt-kürön bolup körünöt. («O, kuday,
kantip uşunçalık sılık-sıpaa süylöyt bu, men ömür boyu mınday süylögöndü üyrönö
albaym», dep oylodu Alisa).
— Siler, baykaşımda, silerdi bul uşunçalık tandantıp jatkandan kiyin,
menin tüsüm toluk boyunça agama köz karandı eken dep oyloysuñar go. Birok, iş
andan alda kança tataalıraak: çoñ eneden tüşkön jarık öz kezeginde menin sırtıma
kelip çagılıp, agamdın jarıgı menen aralaşıp ketet. Al gana emes, çoñ enem meni
agamdan taptakır tosup kalganda da baarı bir jarıgının kaysı bir bölügü anın
atmosferasınan menin betime kayrılıp jetip kelet.
— Aytıñızçı, suranam, Selena Giperionovna, sizdin özüñüzdün jekeçe
atmosferañız kaçandır bir kezde boldu bele?
Uran menen Geyanın neberesi oor kürsündü, ündöböy kaldı da anan joop berdi:
— Men anı jogotup aldım. Men andan ayrıldım. Albette, men çoñ enem sıyaktuu
ançalık çoñ, oor emesmin jana dayıma ele muzdap turçu emes elem.
Urmattuu ayımdın emneni aytıp jatkanın Alisa ançalık jakşı tüşüngön jok,
birok tömönkü suroo bışıp jetilip kalgan ele.
Al Aydın kaydan çıkkanın, dayıma ele jerdi aylanıp jürgönbü, uşulardı
bilüünü abdan kaalagan ele, al ıñgayluu uçurdu ötkörüp jiberböönü çeçti. Birok al
joop katarı urmattuu Selenanın sanjırası jönündö jañı maalımattardı aluunu
kaalabadı: karı kempir kün sistemasındagı telolordun kelip çıguu maselesi menen
mifologiyalık kosmogoniyanı sözsüz çataştırıp algan. Azır al suroonu açıgıraak
jana oşol ele mezgilde sılıgıraak türdö berüünün amalın oylop jattı. Mına emi,
al tuura kelçü tuyuntmanı tapkanday boldu:
— Aytıñızçı, Sizdin agañız sizden köp uluubu, je siz menen boljolu birdey
ele kuraktabı?
Jımjırttık köpkö sozuldu. Akırı, Ay Tınçaluu Deñizin jüljüyttü da,
Krizister deñizin akırın kötörüp-kötörböstön mınday dedi:
— Men kaydan bilmek elem?
Anan unçukpay kaldı. Alisa menen Dodo dagı bir aa ubakıt kütüştü, birok Selena
Giperionovna sözdü ulantkısı kelgen jok.
— Emnesi bolso da, men bir nerseni tuura emes kıldım, Alisa kapalandı, Dodo
bolso anı özünün demeydegi oyçuldugu menen jooşuttu:
— Jol arttı közdöy emes, alga közdöy ketet, — oluttuu süylödü al.
Balkim, tañdanuudandır, aytor, Alisa negedir beypaylanbay kaldı — boluptur,
oñtoysuz aytkandır — emne, emi oşol üçün muunup kaluu kerekpi?
Al kayrılıp alıp Jerdi karap jattı. Özüñdün planetañdı tigindeyden turup
alıp karagan bir kızık: jakşınakay gana kögültür top turat bet aldıñda.
— Dodo, emne üçün atmosfera kögültür körünöt?
— Antkeni atmosferadagı abanın molekulaları eñ kiçinekey gana
toptoluulardı tüzüşöt. Buluttagı suunun molekulalarının tobu, al çındıgında
suunun ele kiçinekey tamçıları, a suunun kiçinekey tamçısı atmosfera abasındagı
molekulalardın tobuna salıştırganda abdan ele çoñ.
— Toptoluunun kölömü kanday maanige ee bolo alat?
— Kip-kiçinekey toptor kök, kızgılt kök jana tok kızgılt kök fotondordu kızıl
jana sarıga karaganda küçtüüröök çaçat.
—A tok kızgılt kök degen emne, Dodo? Menimçe, «tok kızgılt kök» degen kızgılt
kökkö karaganda da kızgılt kögüröök degendi bildiret — birok bul bir az tan
kalarlık ugulat.
— Emne eken, ayrım bir maanisi jagınan oşondoy ele, birok azır biz üçün eñ
negizgi nerse — biz asmanga tiktegende çaçırandı jarıktı baykaybız, alarda kök
fotondor köbüröök, al emi batıp baratkan kündü karasak. biz, albette, kızıl
fotondoru köp, köktörü az kalgan toptordu köröbüz.
— Jaşıldarçı?
— Emne — jaşıldar?
— Jaşıldar al jerde da barbı?
— Ooba, albette.
A emne üçün anda kün kızgılt-jaşıl emes, kızıl sıyaktanat?
— Kaysıl körümün menen tüstü körüp jatasıñ, Alisa, içki menenbi, je tışkı
menenbi?
— Men tüstördü közüm menen körüp jatam, Dodo, alarda kandaydır bir
molekulalar bar, janagı jagımsız jana jaman ün aytkanday.
— Jakşı, Alisa, meyli, molekulalar ele bolsun. Tüşünö jaşıl krokodil
kıpkızıl közdörü menen kirgende emneñ menen körösüñ? Al ubakta közdörüñ
jabıluu bolot emespi.
— Baykaşımda, Dodo, sen çındıgında eç kayda, eç kanday tüs jok dep aytuunu
kaalap turasın.
— Eç kanday, antip aytayın dep oylogon emesmin, Alisa. Sen bul düynödö jaşap
jatkan kişisiñ go?
— Oşondoy go dep oyloym.
Uşul ubakta bir top alısta, birok dapdaana körüügö mümkün bolgon sargıç jüzdüü
biröö çıga kaldı da bayırkı kıtay tilinde negedir baarıga tüşünüktüü kılıp
süylöy baştadı:
— Bir künü Çjuan Çjou tüş körsö, al köpölök imiş. Jeñil, güldön gülgö konup
jürgön köpölök eken. Anan Çjuan Çjou oyloptur: «Köpölök özü Çjuan Çjounun gana
tüşünö kirerin bilebi? A mümkün, bul özü taptakır mınday emestir jana men özüm
Çjuan Çjou köpölöktün tüşüdürmün. Munun akıykatına kantip jetüügö bolot?»
Alisa açuusu da keldi, emne kıların bilbey da kaldı. Al özünün eç kaçan kay
biröönün tüşü emestigin al abdan açık-aykın sezip jattı, birok oşol ele mezgilde
kandayça joop aytuunu bilgen jok.
— A köpölöktör eç kaçan uktaşpayt, — al kaydandır öz Dobuşun uktu.
Tak ilimiy joop alındı deşke bolboyt, oşentse da akırkı söz Alisada kaldı.

3-BAP
EMNE ÜÇÜN BULUTTAR JERGE TÜŞÜP KETİŞPEYT?
Köpölök güldön gülgö uçup konup jürüp, kıtayça süylöp jattı, birok baarı
tüşünüktüü ele:
— Kızıl jana jaşıl, Alisa, al senin elestetüüñdö gana, senin düynö jönündö
tüşünüktörüñdün subektivdüü meykindiginde gana jaşayt. Men, misalı, aga
okşogondun eç nersesin körböym. Al emi bötön planetadagılar — alıskı bir
jıldızdarda jaşagandar, fotondordu taptakır ele kabılday alışpayt, alardın
közdöründö fotondordu kabılday turgan molekulalar jok, al tursun alardın
közdörü da jok.
Alisa bolso aga Gyötenin sözü menen joop berdi:
—Egerde adamdın közü uşunçalık kün sıpattuu bolboso, kündü kantip körö
almak?
Çındıgında Alisa köz menen kündün ortosunan eç kanday dele jalpılık taba
algan jok, birok kantken menen bul sözdördö, al baykaganday, jüyöö bar ele. Iras,
anın kanday jüyöö ekendigi tüşünüksüz boluçu. Sırduu eendik deñizdey agılıp,
çaypalıp jatkan, Alisaga taanış jana azırınça taptakır ele beytaanış ar kıl
bölükçölördün jarık çaçkan çekitteri kandaydır alıs-alıs süzüp ketip, jok bolup,
anan kayradan çıga kalıp jatıştı. Sirakuzanın köçölöründö molekulaları
jılañaç çurkap jürüştü jana jamısı «Haos-gaz! Haos-gaz!» dep dobuş salıp
jatıştı.
Anan kandaydır murdagı Sovetter Soyuzunun baştagı Baş Töbölü payda bolo
kaldı da, kosmonavttardın baştıgına ayttı: «Biz bul jerde keneşip olturup,
kosmonavttardı Küngö jiberüünü çeçtik». Kosmonavttardın baştıgı bir az
apkaarıy tüştü da: «Kantip, alar kündö küyüp ketişpeybi?» dedi. Baş Töböl bolso,
mintip joop berdi: «Bardıgı esepke alıngan — tündösü uçuşat».
Murdagı Baş Töböl bolso kaştarın kerip turup mınday dedi:
— Uçuunun ubaktısı keldi.
—Kudayga şügür, — dedi içki dobuşu, — seni bul jerde keçke çeyin jata berer
beken dedim ele.
—Kanday gana oroysuñ degi sen, — dedi da, Alisa oygonup ketti.
Bul sapar da kögüş asmanduu, ak buluttuu jaydın jakşınakay aba ırayı bolup
turdu ele. Kızgılt köktön kızgılt kögüröök fotondor atmosferaga kirip alıp, Alisa
menen Dodonun denesine kandaydır bir taasir etip jatıştı, oşondon ulam
alardın sırtkı denesi başka fotondordu murdagıdan başkaçaraak çagıldıra,
siñire jana çaçırata baştadı. Fotondor daraktardın jaşıl jalbıraktarına da
kelip tüşüp, jer üstündögü jaşoo üçün en kerektüü işterdi jasap jatıştı. Asmanda
bolso buluttar nazik agarıñkı tartıp turuştu.
— Emne üçün buluttar jerge tüşüp ketişpeyt? — dep suradı Alisa. — Men
tüşünöm, sen maga abanın molekulaları dayıma ele tüşüp bara jatkan abalda
boluşat, birok dayıma türtüşüü alardı tuş tarapka çaçıratat dep aytkansıñ. Al
emi bulutçu? Alar uşunçalık çoñ da. Taş kulayt, suu kara buluttardan, çöögündön je
stakandan agat, al emi ak buluttar bolso asmanda, bizdin tak töböbüzdö kıymılsız
turuşat, je jay gana jılıp jürüşöt, birok kılday da jerge tüşüp koyboyt.
— Bir tamçısı da tüşpöybü? je tamçıları da tüşpöybü?
— Taptakır tüşüşpöyt deyin dep oylogom. Emne üçün?
— Jakşı, azır biz munu teriştirip aluuga araket kılabız birok, obolu
jönököy gana baykoo jürgüzmökçü bolgon maalımattarıbızdı anıktap, taktap
alalıçı. Oşentip, jerge jakın aralıkta, biz kolubuz menen abada karmap turup,
anan koyö bergen buyumdar jerge tüşüşöt, kee bir jel tolturulgan, jerge tüşpögön,
teskerisinçe, kökölöp biyiktegen şarlar gana bul esepke kirbeyt. Ak buluttardın
jerge tartılganın, aga jakındaganın közübüz menen körö elekpiz. Oşonun özü ele
alardın jerge tüşpöy hurgandıgın bildiret.
— Tak oşondoy. Men bilem, uşul bardık jerge tüşçü telolordu jer özünö tartıp
turat, degele bardık telolor biri-birine tartılıp turuşat, bul jaratılıştın
negizgi mıyzamdarının biri ekenin da bilem; çının aytsam, kantip uşunday
bolorun tüşünö albaym. Kantip bir telo ekinçi bir telogo alıs aralıktan turup
taasir ete alat? Jakın aralıktan dele, eç kanday biri-birine tiybey turup,
taptakır boştuk arkıluu bul kantip işke aşat?
— Bir kişi ekinçi bir kişini kolu menen türtüp jatıp nesi menen taasir etet?
— Nesi menen degenin kanday, Dodo? Kolu menen ele taasir etet da.
— A sen munu kunt koyuburaak, maselen, adegende mikroskop, anan elektronduk
mikroskop, andan soñ elestetüünün nurları arkıluu karap kör. Adegende biz
manjalardı, pidjaktı, anan-molekulalardı, anan — emnegedir sırtka türtünüp
turgan elektronduk kabıkçalardı köröbüz. Munu da esiñizge alıp koyuñuz, urmattuu
Alisa, — boştuk arkıluu bolup jatat.
— Jakşı, Dodo, anday bolso, men saga murda, tee birinçi bapta ele aytsambı
dep, birok uşuga çeyin tartınıp jürgön nerseni aytayın. Emne üçün atomdor jana
molekulalar uşunçalık çoñ jana köndöy boluşat, degi bulardı emne karmap turat?
Alardı katuu silkip jiberse, elektrondor yadrolorgo jarmaşıp kalar bele — alar,
yadro menen elektrondor biri-birine tartılıp turuşat emespi. Mına oşondo, alar
yadrogo tiygende kıyrap kalıp, biri-birine jarmaşıp, kipkiçinekey kesekke
aylanıp, anan kipkiçinekey bir jerge sebelenip kalar ele.
Alisa uşulardı ayttı da, ançalık sılık iş kılbaganınan sezgenden ulam selt
ete tüştü — anan özünün atom jana molekulalardan turarın da jadısında bek tutup
turgan. Eger anı keliştirip turup bir silkip jiberseçi?
— Boluptur, Alisa, emne üçün elektrondor yadrogo tüşpögöndügün sen ekööbüz
tüşünüügö araket kılabız. Birok, aytçı, adegende emne üçün Ay jerge tüşüp ketpeyt,
sen kanday oyloysuñ?
— Sen uşu jerde kandaydır bir baylanış bar dep aytkın kelip turabı.
— Ooba, oşentip aytkım kelip turat. Söz Ay jönündö, anın emne üçün Jerge
tüşpögöndügü jönündö baratpaybı?
— Mına azır biz anın özünön ele bul jönündö surap alabız, — dedi Alisa,
kayrat menen, oşol ele köz irmemde (kızık, uşu köz irmem — mgnovenie degen
sözdün uñgusu kaysı boldu eken?). Alisa menen Dodo keçeeki urmattuu Selena
Giperionovna menen birge bolgon jerde turup kalıştı.
— Keçirip koyuñuz, — dedi Alisa,
— Siz degi çoñ eneñizdin aylanasında aylanıp ele jatasız, aylanıp ele
jatasız, kantip uşunday, uşuga çeyin Siz anın üstünö kulap tüşkön joksuzbu?
— Emne üçün men anın üstünö kulap tüşüşüm kerek? Ansız dele aga közdöy
tınımsız kulap baratpaymınbı.
— Keçirip koyuñuzçu, Selena Giperionovna, Dodo dayıma ele meni menen uşu
jönündö süylöşö beret. Siz emne sebepten tınımsız kulap baratkanıñızdı,
oşentse da eç kaçan tüşüp ketpeşiñizdi jöp-jönököy tüşündürüp berüügö araket
kılıp körösüzbü?
— Eñ jönököy aytkanda mınday: egerde mende eç kanday ıldamdık bolbogondo,
men sözsüz tüşüp kalat elem. Mende ıldamdık bar, bolgondo da kaptaldı közdöy
umtulgan, birok tartıluu küçünün kubatı anı dayıma kayrılıp, imerip jürüp
oturuuga jete turganday ıldamdık bar.
— Oo, çoñ rahmat Sizge! Dodo, uktuñbu? Eger sen da uşunday jakşı tüşündürö
alsañ emne?
Dodo Alisanın jüzün üyrö karadı, birok Alisa bul köz karaştı baykamaksan
bolup koydu.
Baykooston baarı — ubakıt, meykindik, dagı emneler ele? — jay-jayına kele
tüştü, tüşkönü, tüşpögönü tuuraluu suroo kayradan esinde turdu. Molekula jana
atomdor jönündö da baarı ele tüşünüktüü emes boluçu, birok şaa jetkis nersenin
baarın kamtış mümkün emes, al emi adegende ele kamtıp ketiş andan beter mümkün
emes.
Albette, sözdü gazdın tabiyatınan baştoo kerek. Molekulalar tuş taraptı közdöy
uçup jatışat, iretsiz, başalaman bıkpırday kaynoo alardı tuş tarapka
tırkıratıp çaçuuda, al emi oorduk küçü bolso, alardı tömön tüşürüünün araketinde.
Suuga ırgıtılgan taş sözsüz türdö çögöt, başkaça aytkanda, jerge tüşöt.
Albette, sözdü buluttardın tabiyatınan baştoo kerek. Ooba, buluttardın jana
gazdın tabiyatınan baştoo kerek. Haos — bul barıp turgan iretsizdik. Taptakır
iretsizdik öküm sürgön jerde kandaydır bir mıyzamduuluktu ornotuuga, demek,
kandaydır bir tartip kirgizüügö bolobu? Jok nersenin bar boluşu mümkünbü?
Egerde çındap akılga salıp... Çınında ele, maselen, Arhimed, anı «suuda
jaşagan» dep aytsa da bolot, dayıma suunu körüp, al jönündö oylonup jürgön.
Oşentse da al janagı biri-birinen erkin jılmışıp turgan kiçinekey
bölükçölördü kantip körüp aldı eken.
Suyuktuk üçün «birdey deñgeelde jaygaşıp jana biri- birine ıktap turgan anın
bölükçölörünün içinen azıraak kısılgandarın köbüröök kısılgandarı sürüp
çıgarına jana ar bir bölükçö üstünön tüşüp turgan suyuktuk menen sürülüp çıgarına»
kantip akılı jetti?
— Dodo, menin orduma aytıp bergeniñdi toktot azır!
Men bilem go, ar kanday tsitatalardı jatka aytuu senin gana koluñan kelerin,
Arhimedden tsitata keltirüü eç kaçan Lenin koluman kelbes ele. Sen andan körö maga
mına bulardı aytıp ber: emne üçün kee bir telolor suuga çögöt, kee bir telolor
kalkıp turat?
— Sen degele jatasıñbı, Alisa! — odono, jagımsız jana jaman ün kayradan
jañırdı. — Es aluuga ubakıt jok, oygo kelbegen eksperimentterdi jasoonun uçuru
keldi.
— Oygo kelbegen emes, oylonulgan oy-pikir türündögü. Anan da sen meni menen
mintip süylöşkönüñdü koygunuñ, sen maga akıl-oyumdu bir jerge toptoogo toskool
bolup jatasıñ.
Alisa akıl-oyun dıkattık menen toptodu, birok andan içki dobuşu tıyılıp
kalgan jok, al özünçö ele kosmosto aylanıp jüröt, bulut bolso atmosferada...,
gazdardın aralaşmasında asılıp turganı turgan..., mına azır al tüşpöyt...,
kımınday da tüşpöyt... molekulalardın üymölöktöösü... jerge bolso tartılıp
turuşat, anan kayda barmak ele alar..., birok bul azır ança maanilüü emes... albette,
türtüşüşöt, munu biz dalay körbödükpü..., al emi tüşüş üçün... deñizdegi kemelerdin
bul jerge kanday tieşesi bar..., suudagı çömüçtör..., albette, eger suunu tögüp salsa...,
birok bul kumara emes da..., egerde abanı çıgarıp salsa..., albette, oy menen...,
kabıkça menen kaptaybız, anan emne? Çoñ aba-suu şarı kelip çıgat. Jok, şar uçup
ketet, a bul üymölöktöşkön eme kıymılsız asılıp tura beret.
— Dodo, kanday şarlar uçat?
Oyluu jana köñülü bir jerde bolboy turup jılmaya, tak joop berdi Dodo:
—Egerde çoñ, abdan jeñil kabıktuu şardı abdan jeñil gaz menen toltursa, al
uçat.
Tee alısıraakta çoñ kızıl şar payda bolup, kökölöp uça baştadı. Alisa menen
Dodo anın uçkanın köñül koyup karap turuştu. Kütülbögön jerden pars etken dabış
çıktı — belgilüü biyiktikke jetkenden kiyin şar jarılıp ketip, jeñil kızıl
kabıkçanın bölüktörü akırındık menen jerdi közdöy tüşö baştadı. Alisa alardı
keyiş menen uzata karap turdu — şar jarılganga çeyin tim ele supsuluu boluçu.
— Emi emne, — jagımsız jana jaman dobuş suroo saldı, — keçke akıyıp tura
berebizbi, je birdemeni añdap bilüügö araket jasaylıbı?
Alisa unçukpadı. Dodo da ün katpadı. Ün-sözsüz turdu da, anan közün jumup,
kütülbögön jerden emnenidir içinen kübürönö baştadı. Alisa kulak türdü: bul
sapar ır ele.
Men kandaydır köptü bilip alıpmın,
Tuurasında fontan, sırduu daraktın.
Alar jayın ayta almakmın menimçe,
Kıyaldanuu tutkununa aylangan,
Sap kıluuga, unutuuga aşıkkan,
Isık köz jaş jönündö aytkan sıyaktuu...
— Dagı da suu... Bul jerge fontandın kanday tieşesi bar, Dodo?
— Tieşesi mınday. Sen buluttardın emne üçün jerge tüşüp ketpegenin bilgin
kelbedi bele? Fontandardın bul maselege tüzdön-tüz tieşesi bar.
Bul iş Florentsiyada, XVII kılımda bolgon. Egerde İtaliyaga barıp kalsañ, Alisa,
sözsüz Florentsiyada bolup kaytkın, al özünçö bir başkaça şaar. Birok men azır
Leonardo menen Mikelandjelo jönündö emes, Botiçelli menen Savonarole
jönündö da emes, Iyık Mark ayantı tuurasında da emes, fontandar jönündö aytam.
Hristos tuulgandan berki 1641-jıl ötüp jatkan. Florentsiyada kün ısık boluçu.
Santa Mariya del Fore soborunan ıraak emes jerde negizgisi tütük menen
bişkekteñ, tütüktün içki kaptaldarına takalıp turgan bişkekten turgan çoñ bir
aspap ornotulgan. Kızıl barkıt beretçen uzun boyluu adam jüzündö ayabay añ-tañ
kalgan belgisi menen katıp turat.
— Dodo, emne anı uşunçalık an-tan kaltırdı? Tim ele oozu açılıp kalıptır.
— Tan kaltırarlık nerse bar boluçu, Florentsiyada dayıma işkanalardın çoñ
boluşun jaktırışkan, oşondon ulam hristian düynösündögü eñ çoñ fontandı
kuruunu çeçişken. Suunu, adattagıday ele, öydö közdöy suu sorguçtun jardamı menen
alıp çıgışkan. Tabiyattın boştuktu süyböstügün, andan korkorun, oşonduktan eç
jerde boştuk kaltırboogo araket jasaarın kuruuçular jakşı bilişken.
Suu adegende, çını menen ele bişkektin artınan boştuktan korkup jatkansıp
eerçip kötörülüp oturgan, birok belgilüü bir biyiktikke jetkenden kiyin andan
jogoru kötörülböy koygon. Kuruuçular oşol kezdegi ilimdin eñ jogorku kadırmanı
Galileo Galileyge kayrılışkan. Al oylonup turup, balkim tabiyattın boştuktan
korkuu jöndömü mınçalık biyiktikte jogolup kalaar degen. Albette, bul tamaşa
ele, kuruuçular dele anı oşentip bilişken, birok bul joop eç nerseni tüşündürgön
emes. Emne üçün suu, kantken menen, adegende kötörülöt da, anan toktop kalat. Emne
üçün başka emes, oşol gana biyiktikte?
— Sen menden surap jatasıñbı, Dodo?
— A sen joop bere alasınbı?
— Men negedir özüm da bilbeym, Dodo, andan körö ugup oturayınçı.
— Galiley abanın da salmagı bar ekendigin bilgen, al gana emes, abanın
salıştırma salmagın ölçöp körüp, çoñduktar tartibi boyunça tuura joop algan.
Birok bul jıl anın ömürünün akırkı jılı ele, al alda kaçan közünön ajırap, azaptozoktu köp tartkan. Al çıgarmaçılık işin ulanta bergen, birok bul maselenin anın
negizgi oy tolgooloruna tüzdön-tüz tieşesi jok ele. Galiley özünün okuuçuları
Torriçelli menen Vivianiden uşul maseleni çeçüü üçün atayın işteşin ötüngön.
Galiley ölgöndön kiyin «Uluu Urmattuu gertsog Toskanskiydin filosofu jana
birinçi matematigi» degen jogorku kızmat orundu eelegen Torriçellinin ataktuu
tajrıybasın baştaganga çeyin eki jılça ubakıt öttü.
Köñül bursañ, Alisa.
Nasos jok boldu, kızıl beret menen çanagınan çıga jazdagan közdör da
dayınsız. Bölmödö, sımap tolturulgan çaranın janında ker murut suluu jigit. Al
uzundugu bir metr bolgon, bir uçu şiretilip bütölgön, içine top-toltura sımap
kuyulgan aynek tütüktü karmap turdu. Torriçelli çeberdik menen tütüktün oozun
barmagı menen basıp turup, oozun ıldıy karattı, anan sımap kuyulgan çaraga
çögördü. Andan soñ al tütüktün açık jagın sımapka kömülgön boyunça kaltırıp,
çeberdik menen barmagın çıgarıp aldı. Sımaptın bir bölügü çıgara kuyulup tüştü,
tütüktö bolso, biyiktigi 76 smge jakın sımap akpay kaldı, al emi üstü jagında
bolso...
_ Sımaptın üstü jagında emne kaldı? Murda al jerde sımap bar boluçu, anan al
tütüktün şiretilgen uçunan tömön jılıp ketti, al jerde emne kalışı mümkün?
—Eç nerse, — dep joop berdi ker muruttuu suluu jigit Torriçelli, — al jerde
birdeme kaluuga mümkün emes boluçu, al jer — boştuk.
—Keçiresiz, mırza jigit, a emne üçün siz, başka emes, sımap menen tajrıyba
jasoonu çeçtiñiz?
— Sımap bul eñ oor suyuktuk, biykeç. Emi baarın özümdün laboratoriyamda ele
jasay alam, maga zañkaygan nasostordun, bişkekterdin jana jer kazgıçtardın
keregi jok.
— Emne üçün sımap büt boydon agıp kalbadı. Mümkün, anı içki birdemeler
karmap turgan bolbosun?
Uşul ele ayanttın laboratoriyaga karaganda biyigireek jerinen tereze açılıp,
andan uzun sakalduu karı adam başbaktı da mınday dedi:
— Boştuktun öz kölömünün çoñoyuşuna karşılık kıluuçu sapatı bolot. Anan
oşol zamat açıluu terezeni jaap aldı.
Başka tarabınan, bu da jogoru taraptan, keçilderçe kiyingen çokço sakalduu
adam köründü:
— Al oşentip, eç nerse jok sıyaktanıp körünö beret. Çındıgında silerdin
eendik dep jatkanıñar közgö körünbögön jana tuyuuga mümkün bolbogon kipkiçinekey
materiyalar menen jık tolgon. Çınında ele bolbogon nerseni boldu dep aytuuga
mümkün emes da — boştuk degen tüşünük içinen karama-karşılıktuu, oşonduktan
anın boluşu da mümkün emes.
Evanjelista Torriçelli şamdagay kıymıl menen oñdu-soldu eki murutun teñ
çıyrattı.
— Sımaptın tütükçödön ayagına çeyin agıp ketpey kalganının sebebi, aga
tabaktagı sımaptın üstünö tüşkön aba basımı toskool bolup jatat. Albette,
jepjeñil abanın oor sımaptı toktotup turuşuna işenüü kıyın, antken menen
bizdin üstübüzdö abanın ne bir ukmuş okeanı jatpaybı. Men ermektençü birdeme
jasap jatkan jokmun da, men boştuktu bilüü üçün filosofiyalık tajrıyba jürgüzüp
jatam, oşondoy ele men anı jönököy gana boştuktu jaratıp körüü üçün emes, oor
jana koyuu, jeñil jana suyuk abaldagı abanın özgörüşün körsötö ala turgan aspap
jasoo üçün koyup jatam.
— Siz, demek, başında ele atmosferalık basımdın bar ekendigine şektengen
emes ekensiz da.
— Eger abanın salmagı bolgondon kiyin, — anı menin dañktuu okutuuçum
dalildep koybodubu, basımı da boluşu kerek.
Torriçellinin laboratoriyası tarkay baştadı, ker murut menen sımap kuyulgan
çara da jayınan ketti. Negedir baarı ele «tabak» dep jazışat, tabak bolup
bütüptür, nakta ele çara bolgon.
— Çının aytsam, Dodo, men eç kaçan uşul millimetrlerdin emne bildirerin
tüşünçü emesmin. Makul, 750je 730 millimetr, ayırması kaysı?
Oşentse da, emne üçün jer betinin bir ele jerinde atmosfera basımı keede
kiçine, keede çoñ bolot? Emne üçün abanın uşul bardık özgörüülörü bolup jatat, al
özünön özü ele keede oor jana koyuu, keede bir az jeñil jana suyuk bolo berbeyt da.
— Ooba, özünön özü ele bolo berbeyt. Oşondoy bolso da, jer betinin bir gana
jerin karasa (içki körüüm menen), al oşondoy ele körünöt. Egerde bir degende
bütkül atmosferanı, je jok degende anın bir çoñ bölügün kamtuuga arakettense,
anda körüügö bolot... Esiñdebi, sen şamal jönündö suragansıñ?
— Ooba, men murdagıday ele anın emneden payda bolorun bilgim kelet.
— Atmosferanın turmuşu tataal, Alisa. Kün jerdi jana abanı jılıtat, Jer öz
ogunda jana Kündün tegereginde aylanat. Atmosferada da deñizdey ele tınımsız
agım bar, dayıma abanın aylanuusu jürüp turat. Şamaldın emne üçün bolorun
tüşünüş üçün adegende özünö al kanday şarttarda bolboy kalışı mümkün? Je
bolboyt? — degen suroonu berip aluuñ kerek.
— Şamaldı bolturbas üçün emne kıluu kerek ekendigin men bilem. Mezgildi
toktotuu kerek, oşondo kıymıl attuunun bardıgı tık toktoyt.
— Kanteli, jakşı aytılgan. Birok, azırınça sen munu kıla albaysıñ,
atmosferada katuu şamal dayıma jürüp turat. Sen ekööbüz dayıma barıp jürgön
buluttardın astında emes, andan alda kança biyiktiktebiz. Kandaydır bir jerge
bir kança taraptan bir ele ubakta aba agımı kelse, al jerde basım kötörülöt. Egerde
başka bir jerden, teskerisinçe, aba ar tarapka agılıp ketse, al jerde basım
azıraak bolot.
Oşondoy ele atmosferanın jıluulugu da bardık jerde birdey emes. Aytçı kana,
samolyötko tüşüp uçtun bele?
— Ooba, uçkam, bir ele jolu emes.
— Esiñde barbı, sırttagı jıluuluk jönündö emneni dayıma aytışçu?
— Ooba, jayında uçsañ da, al ubakta tömöndö mee kaynatkan ısık bolso da, al
jakta dayıma it ölgön suuk.
— A sen emne üçün oşondoy ekendigi jönündö eç kaçan oylonup körgön emes
belen?
— Egerde çının ayta turgan bolsom, bul jönündö kee-keede gana kandaydır bir
üzül-kesil oylor kele kalçu. Birok meni dayıma andan da kızıgıraak körüngön bir
nerseler alagdı kılıp keteer ele.
— Aba ırayınan kızık emne boluşu mümkün, Alisa. Konokko barsañ dayıma
uşunu süylöşöt. Al emi radiodon je televizordon aba ırayı jönündö ayta
baştaganda ukkanga toskool bolbosun üçün birin-biri tıyıp turuşat.
Alisanın başında kiçinekey bir kuyun (je, aytalı, tsiklon) payda bolgonsudu:
basım, jıluuluk, şamal, emne üçün biyikte suuk...
Çın ele, emne üçün biyikte suuk, al jer kayra küngö jakın emespi? Bir jagınan
alganda, anday bolso emne eken? Atmosfera kantip jılıyt?
Demek, mınday: atmosferanı kün jılıtat... A jılıtat degendin özü emne degi?
Kantip al jılıtat? Kündön fotondor uçup çıgışat, alar özdörü menen koşo —
özdörünün içinde, özdörü menen energiya alıp çıgışat, energiyanı bolso kaysı biri
jutup alıp...
Emne eken? Biz anı körbödükpü, fotondu kandaydır bir molekula jutup alat,
elektron energiyanın başka bir deñgeeline ötöt, mından molekula tezireek
kıymıldap ketpeyt da?
— Dodo, jıluuluk molekulaları ıldam kıymıldagan sayın jogorulayt emespi,
tuurabı?
—Nukura çındık, Alisa.
— Anda molekulanın fotondu siñirgeni, siñirbegeni kanday maanige ee
bolmokçu, molekula andan ıldam kıymıldap kalbayt da. Boluptur, köp
molekulalardın içinde bir molekula közün tostoytup alıp türtüşüp jüröt deyli,
andan arı emne?
Dodo unçukpastan jana boorukerlik menen Alisanı baykap turdu, al bolso sözün
ulanta berdi:
— Emne üçün Kündün özü ısık, a Jer bolso... Jok, jerdin da tüpkürü ısık, birok,
albette, Künçölük ısık emes. Anı tüpkürdön emne ısıtıp jatat? Jana da Kündü
tüpkürdön emne ısıtıp jatat? Degi emnelikten otundun küyüşü menen suu jılıyt?
Küyüü degendin özü emne boldu eken?
— Kaynoo jönündö kanday oydosuñ? — içki dobuş kabardar bolgusu keldi.
— Kaynoo tuuraluu ar bir okuu kitebinde aytılat, al emi küyüü tuuraluu birinde
da jok. Nesi bolso da, men eç kaçan jolukturgan emesmin. Ar kaysı tektegi jıgaç ar
kanday ölçömdögü jıluuluk bererin ukkam, al emi emne üçün oşondoy bolorun eç
kaçan ukkan emesmin.
Dodo burkan-şarkan tüşüp jatkan Alisanı karap turup, özünün tataal oyuna kayra
çöktü.
Al bir nerseni uguuga tırışkandık, bilüügö umtulgandık jana tırışçaaktık,
taanıp bilüügö kızıguu, mekteptegi sabaktar, okuu kitepteri jana maseleler, suroo
bezgegi jana anı darıloonun azırkı joldoru jönündö oylondu.
—Keçirip koy, Dodo, men kızıp ketiptirmin. Bizdin bulut, aba tolturulgan şar
jana atmosferalık basım jönündö süylöşüp jatkanıbız esimde. Maga ilimdin
açılıştarına akırındap oturup kantip jetkenin uguu abdan kızık, tim ele keede
baarın bir zamatta ele bilip algıñ kelet.
— «Boştukka jasalgan ukmuştuu italiya tajrıybası» tuuraluu jalınıç oşol
kezdegi Blez Paskal jaşagan Ruanga çeyin jetken. Uşul ilmiygen arık denelüü
adamdın boyunda ubayımduu, birok tınımı jok ruh jana tınımı jok akıl
jaşagan. Al aytkan ele: «Men ontolop jürüp çındık izdegender menen gana
birgemin».
— Emne üçün, sözsüz ontoloo kerekpi, Dodo?
— Ontoloo kerek emes. Birok çındıktı izdöö — kıyın iş, den sooluk naçar, a
çındıktı izdebey jaşoo — mümkün emes.
Paskaldı bardık nerse kızıktırgan: arkı düynödögü jaşoo jana fizika
boyunça tajrıybalar, matematika jana adep-ahlak negizderi. Al arifmetikalık
maşinanı jana ogoroddo paydalançu kol arabanı oylop tapkan.
Boştuk menen atmosferalık basım maselesi da anın köñülünön sırtta kalgan
emes. Uşul Ruandın ele köçölöründö uzundugu on beş metr bolgon, uçtarı şiretilip
bütölgön aynek tütük üstünön soroyup çıgıp turgan, kızıl vino kuyulgan boçkalar
(frantsuzdar kızıl vino degende içken aşın jerge koyuşat) payda boldu. Tütüktü
tegeretken sayın kızıl vino şayma-şay agıp turdu, birok dagı da bolso, büt agıp
ketken jok — Ruandın atuuldarının köz joosun algan tüstüü mamını jana anın üstü
jagındagı boştuktu baykap-körüügö mümkünçülüktörü boldu.
Çınıgı okumuştuu Paskal jıyıntık çıgaruuga aşıkpadı. Atmosferalık
basımdın da, boştuktun da bar ekendigin kandaydır dalildöö kerek ele. Birok
kipkiçinekey, eç bir kasietke ee bolbogon materiya jönündögü sözdör anın çındap
kıjırın keltirgen. Al mintip jazgan: «...anın joktugun dalildöögö mümkün emes
ekendiginen — uşul bir gana sebepten ulam bizge aga işenüügö karaganda anın bar
ekendigin jokko çıgaruuga köbüröök negiz bar». Al emi atmosferalık basımdın bar
ekendigin dalildöögö karata Paskalda bir ideya payda boldu.
Egerde tabiyat boştuktan korkso, al korkunuç kantip ele tajrıybanın toonun
tübündö, je anın çokusunda ötkörülüp jatkandıgına köz karandı bolsun. Al emi
atmosferalık basım jönündö bolso, anda toonun çokusuna karaganda too tübündö aba
koyuuraak boluşu kerek, antkeni al bütkül atmosferanı jonunda kötörüp turat
emespi...
— Kandayça kötörüp turat? Al bolboso, emne, atmosfera jerge tüşüp ketet bele?
Dodo suroonu ukpay kalgansıgan tür menen:
—oşonduktan al too çokusundagıga karaganda küçtüüröök basım körsötüşü
kerek jana tütüktögü sımap mamıçasının biyiktigi öydöröök bolgonu lazim.
Paskal bul oylorun özünün den soolugu naçarlap ketkendiginen too-toodo çapkılap
jürüügö çaması bolboy, kerektüü tajrıyba jürgüzüünü ötünüp, tuuganı Perege
jazgan katında bayandagan.
Paskaldın ilberiñki tuuganı Pere Pyui-de-Dom toosunda...
— Pere Paskaldın kanday tuuganı ele?
—Men tak bilbeym, Alisa, jañılbasam, karındaşının küyöösü boluu kerek.
— Anın atı kim bolgon?
— Men anısın bile albaym, — Janbı, je Fransuabı, saga anın ayırması kaysı.
— Dodo, men anın kandayça işke aşkanın ayabay körgüm kelet.
— Biz anın kandayça işke aşkanın bilbesek, anan kantip anı körö almak elek?
Alisa köñülü kala tüşköndöy unçukpay kaldı, birok uşul jerde kapıstan ele
bayagı jagımsız jana odono ün sözgö aralaştı:
— Koysoñorçu, baldar? Kana, kıyalıy elestööñör azdık kılsa, fantaziyañardı
koşkula.
Çıñk ıldıy taş joldo çakmak güldüü jüzaarçısı menen terdep çıkkan takır
başın münöt sayın sürtüp koyup, çımır denelüü, murutçan, süykümdüü takır baş
kişi Fransua (je Jan) Pere toogo çıgıp barattı. Al erte, kün çıgıp-çıkpay jolgo
attangan. Kançalık biyiktegen sayın, oşonçoluk suuk bolo baştadı, jol jürüü
kıyındadı, kün da anın iştep baratkan sırtkı denesinin abaga kabılgan jerin
özünçö muzdatıp, Perenin takır başının ter iştep çıgarçu bezderin alının
barıgınça iştete turganday katuu ısıtıp turdu.
Fransua toonun kılda çokusunda jumurtkanı abdan bışırıp jeşke niettendi,
birok bul araketinen eç nerse çıkkan jok. Takır eç nerse çıkkan jok deşke bolbos
ele, birok abdan bışpay koydu. Pere beloktun tabiyatın özgörtüü üçün seksen gradus
jıluuluk kerektigin bilüügö mümkün emes ele, al gana emes beloktun özünün bar
ekendigi on jetinçi kılımda belgisiz boluçu. Jan Pere jumurtkanı özünün dal
oşol jan kazanına salıp bışıruuga araket kılgandıgın da bilgen emes.
— Bu kandayça, Dodo? Al jumurtkanı bışıruuga araket jasadı da, sen özün
aytpadıñbı.
— Jumurtka go jumurtka, birok jumurtkanın özü emne, kanday oyloysun?
Jan-Fransua kayrılıp turup, mınday dedi:
— Emne bolso, oşol bolsun, birok anın bışpagandıgı nelikteñ?
Egerde janagı süykümdüü takır baş adam sorgoguraak bolup, misalı, ar bir beş
jüz metr baskandan kiyin abdan bışkan jumurtka jep tursa, anan da janında
termometri bolup, ar bir jolu kaynagan suunun jıluulugun ölçöp jürüp otursa, al
suunun kaynaşının atmosferalık basımga köz karandı ekendigin açmak. Birok al
kezde termometrdin özü jok ele, jıluuluk degen tüşünüktün özü da iştelip çıga
elek boluçu, jıluuluktun tabiyatı jönündö bir pikir tüzülö elek ele — kıskası,
oşentip, bardık jagdaylardın jıyındısınan ulam Paskaldın kaynisi (je
kaynagası) bul köz karandılıktı aça algan jok.
Oşentse da, Paskaldın iykemdüü tuuganı Pere öz atın Pyui-de-Dom toosunda
tübölükkö kaltırdı. Gipoteza dalildendi: ölçönüp jatkan jerdin biyiktigi
kançalık artkan sayın atmosferalık basım tömöndödü, anın sebepçisi abanın
salmagı bolup çıktı, Paskal suyuktuktun teñ salmaktuulugunun uluu tajrıybası dep
atagan tajrıyba iygiliktüü işke aştı.
— Dodo! Bul jerde suyuktuktardın teñ salmaktuulugunun kanday tieşesi bar,
kaysı suyuktuktar jönündö aytılıp jatat?
— Aba, Alisa. Al kezde tigiler abanın kanday tüzülüştö ekendigin bilişken
emes, anı da suyuktuk, birok eñ ele jepjeñil suyuktuk dep oyloşkon.
Boştuktun atmosferalık basımdın bardıgı okumuştuulardın gana akıl-oyun
kozutup tim bolgon jok. Ruananın atuuldarı Paskaldın vino çeneçü monometrin
körüp oozdorun açıp kalıştı, al emi Magdeburgdun atuuldarı...
Şiş töbölüü, çerepitsa menen jabılgan tamdar Magdeburg şaarının borborduk
ayantın kurçap turgan. Ayantka köp el toptoldu. Bul adattan tışkarı saltanatka
imperator Ferdinand Üçünçü da keldi. Kileygen çoñ jana degele oluttuu türlöngön
Burgomistr Otto fon Gerike akırkı buyruktarın berip jattı. Biri-birine tıgız
betteştirilgen eki temir şarlardın içinen burgomistr özü jasagan nasostun
jardamı menen aba sordurulup taştaldı jana tört-törttön ekige bölüngön attar
alardı ajıratuu üçün eki jakka tartıp jattı.
— Dodo! Mende bir üröy uçurguday suroo payda boldu: eger atmosferalık basım
uşunçalık küçtüü bolso, emne üçün al bizdin özübüzdü jana aylanadagı bardık
nerselerdi nan jalpak kılıp, al gana emes, çılım orogon kagazday kılıp
bılçıytıp salbayt?
— Ooba, bul suroodo çını menen ele üröy uçura turganday birdeme bar. Sen
unutkan joksuñbu, jakında ele kızıl şardın emne bolgonun?
— Al çındap ele üröy uçurçu işke tuş boldu, birok buga taptakır karamakarşı... Albette, sözdü adamdın tüzülüşünön baştoo kerek. Biz jalpayıp
kalbaybız, al emi şar öydögö kötörüldü da jarılıp ketti... Biz bolso biyikke
kötörülgön jokpuz... Aba okeanının tübündö «tereñ aba» adamdarı jörgölöp
jürüşöt...
— Alisa, saga emne boldu?
— Isıtma köp ubaktarda jöölütöt, — dep maalımat berdi jagımsız jana jaman
ün.
— Jöölüü fantaziyadan, al emi fantaziya kıyaldanuudan emnesi menen
ayırmalanat?
«Asman menen jerdin ortosunda silerdin filosofiyañardın tüşünö da kirip
koybogon köp nerseler bar, Goratsio», — dedi Gamlet.
Filosofiyalık tajrıyba — bul akılmandıktı jakşı körüüdön ulam jürgüzülgön
tajrıyba.
«Akılmandık köp jerde kaygı da köp, kim özünün taanıp-bilüüsün bayıtsa,
kaygı-munun da bayıtat», — degen Ekklesiast. Emne üçün dal uşul çındıktı izdep
jatıp, sözsüz ontoloo kerek?
Kaçandır matematika professoru Nile Bordun bir tuuganı Harald Bordon:
emne üçün al lektsiyanı uşunçalık mıktı okuyt da, Nile uşunçalık jaman okuyt dep
suraştı. Harald: men dayıma keçee aytıp koygondorumdu aytamın, al emi Nils
bolso, özü erteñ gana tüşünö turgandarın aytat dep joop berdi.
— Dodo, men bir nerse tüşündüm, birok men azır alardı aytıp bere albaym,
mende alardı tuyuntuuga kerek bolgon sözdör jok.
— Çjuan Tszı aytkan: «Sözdördü unutup koygon adamdı taap, anı menen süylöşüp
körsöm...»
— Al kişi sözdördü unutup kalgan, a men bolso ali alardı taba elekmin. Birok
men bir nerseni körüp jana sezip turam. Eñ negizgisi maga al jönündö oylonuu
kızıktuu.
— Bayırkılar aytışkan: ıñgayga tayan, ıñgay-bul kudaydın özü. Birok, ıñgaydın
kelişine adam dayar boluşu kerek.
— Aldın ala bilüügö mümkün bolbogon emenin kelişine kandayça dayardık
körülüşü mümkün?
— Joldu jürgön arbıtat, — bir az orunsuz (balkim, kim bilet?) joop berdi
Dodo. — Eynşteyndin bir aytkanı bar: açılıştı bir nerse bilüünü jakşı körgön
mañbaştar jasayt: munu jasoogo bolbostugun bardıgı jakşı bilişet, birok oşonu
bilbegen pende tabılat da, mına oşol açılış jasayt.
Balonilik Gulelmo Markoni Angliyanın poçta mekemesine meykindik arkıluu
kabarlaşuunun janı ıkmasın — zımı jok telegraftı sunuş kılgan.
İygiliktüü ötkön tajrıybalardan kiyin al özünün tabılgasın örkündötüü üçün
akçalay koldoo taptı.
Markoni özünün jasagan apparatının küçün bir neçe ese çoñoytkondon kiyin, al
sözsüz türdö signaldı Amerikaga çeyin jetkizişim kerek dep çeçti. Adister munu
işke aşıruuga mümkün emes ekenin jakşı bilişken, sebebi radiotolkundar tüz
sızık boyunça tarkayt, alar jer şarın uşul balonilik kişinin ensegenin işke
aşırışı üçün aylanıp uçup oturbayt, jön gana kosmosko ketip jok bolot.
Markoni kök jana tekeber adam bolgon. Al eç nerseni ukkusu kelgen emes, al
kıyaldandı, kaaladı, Amerikaga signal jetkirüügö umtuldu — al anı jasadı.
Radiotolkundar çınında ele tüz sızık boyunça taralışat, jer betinin tompoktugu
çınında ele signal Amerikaga jetpeyt degenindey bar, birok signal kabıl
alınbadıbı!
— Kantip ele uşunday bolup kalsın, Dodo?
— Körsö, atmosferada köptögön zaryadduu bölükçölördü, iondordu jana
elektrondordu kamtıgan katmar bar eken, anı ionosfera dep koyöt.
Adisterdin pikiri menen esepteşpegen kökbet Markoninin signalın mına oşo
çagıldırgan.
Maskvell: men eç kaçan tigi je bul tajrıybanı jürgüzöm degen kişini
aynıtpaym. Al egerde açuuga dalalat kılıp jatkan nerseni açpasa, başka bir
nerseni açışı mümkün.
Jer menen köktün ortosunda eç kanday filosofiyanın tüşünö da kirbegen
birdemeler dayıma tabılat.

4-BAP
ADAMDIN ÇEGİ BARBI?
Eduard Artemevdin çıgarmalarınanbı, je İvan Sevostyanoviç Bahtın Beşinçi
Branderburg kontsertinin baştalışıbı — keçki salkın menen juuruluşkan muzıka
kezek-kezek kulakka ileşip jattı. Aytor, kosmostuk bir nersesi bar. Ooba, çın da —
mezgil jetti, kosmosko uçuunun mezgili alda kaçan ele jetken. Ay astındagı aalam
degen emne eken degi? Jakınkı çet ölkö.
— Alisa, sen dayarsıñbı?
— Bilbeym, Dodo, men negedir korkup jatam...
— Bul korkunuç emes, Alisa, bul — tolkundoo, al fantaziyanı azıktandırat jana
şumduktuu okuyalar menen ajıralgıs birimdikte jüröt. Kele kolundu, biykeç, mına
emi alga! Başkaça aytkanda, jogoru!
Kızık, kaçandır bir kezde uşunçalık kıska jana tak: «Navigare necesse est»
(kırgızçası mındayça aytılat: «Deñizde süzüü — zarıldık»). «Deñizde süzüü —
zarıldık» dep aytkan bayırkı rimdikter emne jönündö oylonuştu eken.
Çındıgında, emne üçün, zarıldık?
Kolumb, baarıga belgilüü bolgondoy, ömürünün ayagına çeyin Gangdın kuymasınan
ançalık alıs emes jerge barıp Keldim degen işenimde jürgön. Al İndiyaga baruuçu
deñiz jolun izdegen. Anda jakşıraak saat, togolok dep boljoldongon jerdin
betinde turgan orduñdu anıktooçu jakşı aspaptar, jada kalsa, ar bir mektep
okuuçusuna belgilüü bolgon nerse — globus da jok ele.
Kolumb abdan kök jana namısköy adam bolgon. Al İndiyaga batıştan Jerdi
aylanıp baruunu kaalagan, dal oşon üçün tataal jol arıtıp, köp şumduktuu
okuyalardı jana kaygı-kapanı başınan keçirgen. Al eç kanday jañı materik
jönündö oylongon emes, jañı jerlerdi da açam dep oylobogon, anı bular
kızıktırgan emes.
Emi mına, al tarıhka Amerikanı (borbordogu Kolumbiya menen birge) açuuçu
katarı kirdi, al emi İndiyaga baruuçu deñiz jolun başka bir adam janı materiktin
bir ekendigin jakşı bilgen, aga jol tabuunu maksat kılıp koygon kişi açtı. Oylop
körsöñ — ne degen ajayıp okuya! Al emi dagı bir iret kayra oylop körsöñ, ançalık
dele ajayıp okuya körünböyt.
Mına emi, Alisa menen Dodo bekem kol karmaşkan boydon öydögö tiptike uçup
çıgıştı da, uşunçalık tezdik menen ketişkendikteñ, abdan ele tezdik menen
alardın öydö degen atalışın jogottu, eç bir jakın jerde emi öydö da, ıldıy da
jok boluçu, alar kaydadır alga uçup baratışkan. Albette, alga boluçu, alga
bolbogondo kayda baratışmak ele.
— Kosmos degen mına uşubu, Dodo? Mına bul añıraygan uçu-kıyırsız
meykindikpi? Menin kubanıç menen korkunuçtan demim buulup jatat!
— Añırayganbı, uçu-kıyırsızbı, bul ali suroo ele boydon, Alisa.
— Emne dep jatasıñ, Dodo? Biz mümkün bolbogon, oygo kelbegen ıldamdıkta
zımırap baratabız, biz zımıragandan zımırap baratabız, al emi aldıda, balkim,
aylana- çöyrödö — eger biz toktop turup, eki jaktı kayrılıp karay alsak, körmökpüz
— jalañ jıldızdar jana karañgılık. Men sezem, men tüşünöm, men bilem — biz
kança uçpaylı, dayıma uşunday bolot.
— Dayımabı jö bardık jerdebi?
— Ayırması kaysı, Dodo? Dayıma jana bardık jerde. Eh, meykindiktin kara
barkıtında mınabu türdüü tüstögü jıldızdar kanday gana suluu.
— Jok, Alisa, men minte albaym. Sen uşunçalık bir nerselerdi ayttın, emi
anın baarın keçiktirbey talkuuloo zarıl. Kel, mına bul sansız kündördün astınan
kandaydır bir jakşınakay jaydı tabalı da, al jerde toktop, süylöşüp alalı.
— Eç nerse kolubuzdan kelbeyt, Dodo, bul çeksiz eendikte bardık orundar
birdey — eendikte kanday ayırmaçılık boluşu ıktımal? Senin süygön
Aristoteliñ tuura aytkan — bul jerde öydö, ıldıy, oñ, sol degen jok (eh, men
emnegedir öödük-söödük süylöp jatam, birok baarı bir, meyli — bar nerseden
ajayıp emne boluşu mümkün?)
— Alisa, biz tübölük kuyundap jürö albaybız da.
— Albette, jürö albaybız, Dodo, birok antüügö mildetkerbiz. Senin uluu dosun:
boştukta ketip baratkan telo eç kaçan toktono albayt, antkeni emne üçün başka
jerde emes, uşul jerde toktoşu kerek — boştukta eç kanday ayırma bolboyt
emespi, — degen.
— Ooba, bar Alisa, tuş tarabıñdı karasañ — biz jıldızdardın ar türdüü
toptoluşkanın körüp jatabız, bardık uşul jıldızdar teñ açılgan güldördöy,
meykindik ar kaysı bagıtında ar kıl körünöt.
— Jıldızdar gana türdüü-türkün körünöt, meykindik emes, meykindik bardık
jerde birdey.
— Sen munu kaydan bilesiñ, Alisa?
— Men bilbeym, men körüp turam...
Alisa özün sözdün tüz maanisinde da, ötmö maanisinde da toktoto albay koydu.
Dodonun maanilüü jana kızık nerseler jönündö aytuunu kaalaganın al tüşündü,
birok alga — kayda alga ekenin al eç kanday elestete albasa da, anın azır uçkusu,
aldıga gana dayıma kuyundap jürüp oturgusu keldi.
— Dodo! Egerde biz dayıma ele uşintip alga zımırap uçup otursak, kay jerge
barıp takalabız? Dayıma ele tüptüz jolubuzdan jazbay uçup otursak, eç jakka
burulbasak?
— Men seni menen tak mına uşul jönündö — Aalamdın tüzülüşü jönündö
süylöşöyün desem, uçup ele baratasıñ, uçup ele baratasıñ, men da senden kalbay
baratam. Mümkün, kandaydır bir ubakıtka meykindiktin kaysı bir jerinde
toktoorbuz?
— Makul, Dodo, men arakettenip köröyün. Menimçe, men takır ele toktoy albayt
okşoym, meni bir nerse op tartkansıp jatat.
— Alisa, etiyat bol, seni türüñ kurgur çeksizdik op tartıp baratat. Tezireek
«Habbl» degen sıykırduu sözdü ayt!
— Habl, — dedi Alisa... andan eç nerse bolgon jok.
— Anday emes, «Habl» emes, «Habbl», eki «b» menen.
— Senin munu kandayça jazıp jatkanıñdı körgön jokmun da, kança «b» ekenin
kaydan bileyin.
— Kel, birge aytalı, Alisa, menin erinderimdi kara. Alisa menen Dodo birigip,
sıykırduu dubanı — zaklinanieni — (za — klin — anie — bul sözdün ortosuna emne
degen klin — şınaa urulgan) — aytıp toktotuştu.
— Eger Jerden raketa menen attanıp çıgıp, eç jakka burulbastan, dayıma tüp-tüz
uçup otursa emne bolot? Jok, raketa menen emes, anın otunu tügönüp kalat, mına sen
ekööbüz egerde aldıga közdöy kete bersek, bul emne menen bütöör ele?
— Bul suroogo, Alisa, bolbodu ele degende eki türdüü joop berse bolot: mümkün
Jordano Brunonuku tuuradır, bizdin dayıma tınımsız uçuubuz, tüpkü mañızında
ubakıttı jana oroyu suuk çeksizdikti toktotuu — balkim, çeksizdikti köz aldıga
keltirüü kuduretinin joktugu, bizdin, degele adamzattın elestetüü jöndömünün
çektelüülügü bolup eseptelet.
— Toktoçu, Dodo, bul degi emne degen oroyu suuk çeksizdik, sen da meni anı
menen korkuta baştadıñ? Bizdin elestetüübüzdün kandaydır bir çegi jana takalçu
jeri barbı? Biz sen ekööbüz emnelerdi gana elestetip taştabadık!
—Oroyu suuk çeksizdik jönündö eñ akırkı uluu filosof Georg Vilgelm
Fridrih Gegel aytkan. Anın oyu boyunça, bul jön ele süylöy berüü, eç bir jañılık
kirgizbegen bir nerseni ele çeksiz kaytalap ayta berüü bölgön. Çektüülük jönündö
bolso, dal uşul çeksizdik jönündögü misal körsötüp turganday, al kantken menen bar
— birok çeksizdikti — bütkön jeri bolbogon emeni köz aldıbızga kantip keltire
almak elek?
— Birok, Dodo, bütkön jerin elestetüü oñoy iş emes, antkeni oşol ele jerde, al
emi anın arı jagında emne bar dep suragıñ kelet. Oşentip, andan arı ulana beret.
— Ooba, Alisa bardık ubakta, bardık jerde uşunday, bul mezgil menen
meykindikke taandık. Jak degenin berbegen azaptuu Jordano buga kantip makul
bolgonun tüşünböym.
— Emne üçün — jak degenin berbegen jana emne üçün azaptuu?
— Anı örttöp iyişken, Alisa, bul çeksiz kaygı da...
— Kandayça çeksiz kaygı, sen emne dep jatasıñ, Dodo? Bul adamçılık emes, bul
türü ukmuş kankorduk, kantip bul jönündö jaybarakat söz kıluuga bolot, men munu
tüşünböym.
— Ooba, Alisa suluu, albette, seniki tuptuura, birok kantken menen bul on
altınçı kılımdın akırkı jılı — 1600-jıl boluçu, biz anı menen jüzmö-jüz
taanış emes elek da...
Dodo unçukpay kaldı, antkeni uyalıp ketti. Alisa kaygı menen kapalanuudan ulam
unçukpadı. Jıldızdar kalbaat gana kızıl, jaşıl jana kök jarık çaçıp turuştu. Ar
türkün tüzülüştögü fotondor meykindikti tuş taraptan tepçip jatıştı. Karargan
kosmos iş jüzündö jarıktı seyrektete algan jok, antkeni çanda ele molekulalar
fotondordun jolunan çıgıp aga kabılıp jatıştı. Oşol sebepteñ al anı siñirip
algan jok dese bolot. Kosmosto jarık az emes ele, birok anı kareginin sezimtal
molekulaları menen belgilüü sandagı fotondordu siñirip algan kişi gana körö
alat boluçu. Je içki körümün işke kirgizse körmök, birok bul başka iş.
Deginkisinde, çeksiz kosmosto çeksiz sandagı köp jarık boluşu kerek, sebebi
jıldızdar da çeksiz köp boluuga tiyiş, al emi alardan bolso tuş tarapka
tügönbögön sandagı fotondor uçup turuşu kerek. Birok anday bolgondo biz Jerden
turup da asmandı tegiz jarık çaçıp turgan kalıbında körmökpüz: tuş taraptan
esepsiz kündör jarkırap turmak. Kün degen tüşünüktün özü jogolmok, kün jana tün
degen tüşünüktör sıyaktuu ele — kündüz, tün da bolmok emes; jer jüzünün kay bölügü
bolso da, jüzün kayda burbasın, oşol bardık taraptan fotondordun agımı çuurup
kelmek.
Ar türkün tüzülüştögü fotondordun ar kıl toptoru aralaşıp ketişmek da, munun
özü eç kanday jekeçe turgan kızıl, jaşıl, kök jıldızdardı körböybüz, koçkul
kögüş asmandagı jıldızdar üyürünün mınabu süykümdüü jana külkülüü
toptoluşkanı eç bolboyt degendi bilgizmek, tüpkülügündö bizdin könüp kalgan,
demeyki tüşünügübüzdögü asman da bolmok emes. Kölökö eñ ele seyreek kezdeşmek je
eñ ele korkunuçtuu, je bir... Jo-jo-ok, biz özübüz da... Jok, anday da emes — bul
planetada başka bir makuluktar ömür ötömök.
— Ee, baldar, siler negedir, aşa süylöp kettiñer, — dedi içki dobuş — emne,
silerdin oyuñar boyunça meykindik çektelüübü? Anday bolso, bardık jıldızdar,
Aalamdagı bardık telolor bir çoñ kesek bolup, biri-birine çaptalışıp kalmak,
biri-birine tartılmak. Nyuton munu eñ soñun tüşüngön.
— Nyuton köptü tüşüngön. Al köp nerseni tüşünbögöndügün da jakşı tüşüngön.
«Kıymıl-araket menen küçtü birinen ekinçisine ötkörçü, ortodogu nersenin
katışuusuz ele, alıstan, boştuk arkıluu bir telo ekinçi bir telogo taasir etişi
mümkün degen oy maga uşunçalık maanisiz körünöt. Mınday oy menin pikirimde
filosofiyalık oy jügürtüü jöndömünön kuru jalak kalgan gana adamdın başına
kelet».
— Kim uşintip aytat, — dedi Alisa.
— Kim — kimİçki dobuş sizde ele bolot dep oyloysuzbu? Çınıgı
okumuştuulardın bardıgında ele al dayıma ekiden kem bolboyt.
Kosmos jarkırap, suktanarlık jana tabışmaktuu bolup turdu. Kızıl, jaşıl, kök
jana közgö körünbögön fotondor anı ar tarabınan tepçip ötüp jattı. Aytmakçı,
«kosmos» degen söz bayırkı grekterde köp maanige ee bolgon: tartip, çen,
tatıktuuluk, düynö tüzülüşü, düynö, kurum; asman, jer, jarık, el (jalpı); kiyim,
jasalga, körk, ar-namıs, dañk. Azırkı tilderde bul sözdün maanisi barıp-kelip,
«vselennoe» — «aalam» — grekçe «oykumena (eykumena)» degen sözdün maanisi
menen birigip ketti.
Kızık, orus tilinde süylögöndör bul sözdögü dapdaana berilgen «vse zaselennoe
prostranstvo» — «bardık jeri oturuktaşılgan meykindik» degen maanini taptakır
ele sezişpeyt, antkeni bul maanidegi karama-karşılıktı tuyuşpayt — alsak,
aalamdın oturuktaşılgandıgı, sılık aytkanda, çeçilbegen masele. Al emi
«galaktika» degen sözdün başka sözdördö açık taanılıp turgan uñgusun alda kaçan eç
kim ajırata albas bolup kalgan. Misalı, aytıñızçı, bizdin galaktika kandayça
atalat? Bilbeysizbi? Ukrainçe «sobaka» — «it» kandayça atalat?
— Alisa, bizdin galaktikanın kanday atalışı saga dayınbı?
— Menin oyumça, al uşunday ele atalat — Galaktika dep, al emi başka
galaktikalar dele uşunday atalışat, birok kiçine tamga menen jazılat.
— Bul sözdün emneni bildireri saga belgilüübü?
— Menin oyumça, Dodo, sen menden ekzamen algandı abdan jakşı körösüñ.
Kızık, emne üçün uşu mugalimder suroo bergendi uşunçalık jakşı körüşöt?
— Alar özdörü bergen suroolordun baarının jooptorun bilişet, balkim
oşonduktandır, Alisa. Mına, maselen «galaktika» degen grek sözü orusça
«moloçnıy, mleçnıy» degendi bildiret, bizdin galaktika — bul Mleçnıy put
(Samançının jolu), al mına uşunday atalat.
— Azır biz kaydabız, ali özübüzdün galaktikadabızbı je kaydadır bir
belgisiz jakka uçup ketip kaldıkpı?
— Düynönün borboru kayda ekeni saga maalımbı, Alisa? Oyunda bolsun, azır
men saga mugalim katarı suroo berip
jatkan jokmun. Men senden joop kütpöym, al gana emes, özümdün da joop tabışım
kıyın.
— Men bilem, mınday suroolor ritorikalık suroolor dep atalat, al emi ritor
(senin közündö jıltıldap turgan suroogo da koşo joop bere keteyin) — bul orator,
demek, ritorikalık suroo, bul oratorluk — çeçendik ıkma. Özüñdün oratorduk
ıkmañ menen emnege jetmeksiñ degi?
— Menin eki maksatım: alıskı jana jakınkı maksatım bar ele. Alıskısı
jönündö saga eç nerse ayta albaym, antkeni, sezip turganım menen men anı
oñçuluktuu tuyundura albaym. Al emi jakınkı maksatım bolso, ansız da jakında
saga aydan açık belgilüü bolot.
— Nyutondun binomu bolso neteli, — kapıstan içki dobuşu çıga keldi, — al
azır da lektsiyasına dayardık körüp jatat, azır bayırkılar jönündö ayta baştayt.
—Dodonun munu ukpay kalışı mümkün emes ele, birok, köñül burbay ele koyuunu
çeçti okşoyt.
— Bayırkılar üçün — alardın köpçülügü üçün düynönün borboru Jerdin
borborun alıp turup düynönün borboru bolsun dep şaylap koygon maanide emes —
Aristoteldin zamanınan beri munu Jerdin zatı düynönün borborun közdöy
tartılgan, oşonduktan al borbordo bolup kalgan degen maanide tüşünüşkön. Birok
mintip Jerdi şar türündö dep eseptegender gana oyloşkon, alardın da baarı emes,
köpçülügü bul jönündö oylogon da emes. Al emi ekinçi biröölörü Jerdi jalpak dep
esepteşken, azır da jerdi jalpak degen köz karaşta bolgondordun başın
biriktirgen atayın klub jaşap jatat.
—Keçirip koyçu meni, Dodo. Men senin lektsiyalarıñdı abdan kızıguu menen
kunt koyup ugarımdı özüñ bilesiñ, birok senin esiñe bulardı salıp koygum kelet:
biz ali alga, tüptüz alga gana uçuu jönündögü suroonun joobu da kanday boluşu
mümkün ekendigin tüşünbögön ele boydon kala berbedikpi.
— Baarı esimde, Alisa, özüm da oşo jönündö söz baştaganı turam, birok,
adattagıday ele tee alıstan, bizdin eraga çeyinki bir neçe jüz jıldardın
kıyırınan emes, tüz ele on altınçı kılımdın birinçi çeyreginen, tim ele
kepkeçeeten dep koyso da bolot.
1519-jıldın 20-sentyabrında Gvadalkvivir Atlantika okeanına kuygan jerden
düynönün tarıhında Magellan degen at menen kalgan admiral Fernan de Magelyanş
jetektegen ekspeditsiya kuraldardın dürkürögön ünün koştop kıykırgan ündördün
astında jönöp ketti. Ekspeditsiya batışka, Atlantika okeanınan Tınç okeanga ötkööl
taap, baştan ayak süzüp ötüü, İndiya okeanına çıguu, anan Afrikanı aylanıp, kayradan
Atlantikaga kelüü, Gvadalkvivir kuymasına kelüü, darıya arkıluu jogoru Sevilyaga
çeyin barıp, kuraldardan ok çıgaruu menen bütkül düynögö uluu okuya bolgondugun
maalımdoo üçün attangan.
Jerdin şar türündö ekendigin işenimdüü jana baarıga aykın-açık körünörlük
kılıp bir gana jol menen dalildöögö bolot: bir gana bagıtta tüp-tüz süzüp oturup
attangan portuna kayra kelüü, bul sapar batıştı karap süzüü. Birok dayıma ele
batıştı közdöy tüptüz süzö berüügö jañı ele açılgan Amerika mümkündük bergen
emes, al kemelerdin aldında jolgo tuurasınan koyulgan döñgöç sıyaktuu jatkan ele.
Öjör fanatik Magellan oşol kezdegi karta çiyüüçülör Tüştük uyulga tutaşa
toñgondoy kılıp körsötkön uşul jañı açılgan kara joltoy materiktin kaysı bir
jerinde eñsegen «raso» — ötmök bar degen işenimdi meesine birotolo kuyup algan.
Al anı taptı, akırı beri jagınan arı jagına öttü, eç kaçan jakşı aba ırayı
bolbogon, dayıma tuş tarabınan tündüktün şamalı urup turgan bul labirint —
akırkı kılımdarda deñizçilerdin kököyünö kök taştay tiygen labirint boluçu.
Keede al deñiz jürgünçülörünün ölçöösüz meenetin aktaş üçün gana jaralıp
kalganday tuyulup ketçü — andan arı jol uloogo eç bir küç-kubattarı kalçu emes.
Azır emi Magellandın ekspeditsiyasının jolun karap oturup, abdan tataal
sezimderge tuş bolosuñ: ottuu Jerdin tüştük çetine jetüü üçün eç bir arzıbagan
aralıktı basıp ötüü kalgan. Buga çeyin basıp ötkön jana aldıda basıp ötüü kerek
bolgon aralıktın janında bul degele aralık dep aytarlık emes ele, birok alar
munu bile alışkan emes. Jarım kılımdan kiyin gana Frensis Dreyk, belgilüü
deñiz baskınçısı jana Angliya flotunun admiralı...
— Dodo, sen emneni aytıp jatasın?
—Alaksıtpa, Alisa, tataal adam, tataal mezgil da. Deñiz jolooçuları — alar
özünçö bir kızık adamdar. Birok deñizde süzüü — zarıldık. Oşentip, jarım
kılımdan kiyin Dreyk Tüştük Amerikanı aylanıp ötüp, al jerde, Amerika menen
Tüştük Şotland araldarının ortosunda jer şarındagı eñ çoñ kısık bar ekendigin
açtı. Al jerden, çınında, aba ırayı adam kızıgarlık emes, küçtüü deñiz boroonu
dayıma alay-dülöy bolup turat, birok bul kısıktı eç kaçan labirint dep atay
albaysıñ — anın eni toguz jüz kilometrden aşık, negizi — açık deñiz. Eger
Magellan dagı bir az tüştük jaktı közdöy tüşsö barbı... Emnesi bolso da, bolor iş
boldu.
Jer jüzündögü adamdardın içinen — tarıhta belgilüü bolgondoy — jer şarın
bir aylanıp çıkkan adam Magellandın malayı, Malayalık, al Enrikke dep atalgan
adam boluçu.
— Keçirip koy, Dodo, sen bügün üröy uçura turgan nerselerdi aytıp jatasıñ. Kul
degeniñ kanday?
— Bul on altınçı kılım da, Alisa.
— Maga demekteñ on beşinçi kılım bolsun. Bul üröy uçurarlık, kıjır
keltirerlik jana adamkerçiliksiz nerse.
— Albette, kıjır keltirerlik jana adamkerçiliksiz, Alisa, sen emne, misalı
«Tom baykenin kepesin» okugan emes beleñ? Esiñdebi, bul okuyalardın bardıgı
kaysıl ubakta ötöt?
— Sen bilesiñbi, Dodo, men baldarga arnalgan kitepterdi atayılap ele
okubaym.
— Anday bolso, saga mıktı jazuuçu, adabiyat boyunça Nobel sıylıgının eesi
Uilyam Folknerdi sunuş kıla alam, anda: negrler, indeetster, ak adamdar jönündö
köp aytılgan. Sen jok degende, bilesiñbi, kaysı kılımda tüştük jana tündük
ştattarının ortosunda kuldardı boşotuu üçün grajdandık soguş bolgon?
— Makul Dodo, men munun baarın okup alayın, birok jıldar jana ar kıl
ısımdar, men alardı baarı bir jakşı estete albaym. Emese, sen malayalık Enrike
jönündö aytıp jattıñ bele?
— Magellandın ekspeditsiyası oor kıyınçılıktar menen Tınç okeandın
melmildegen çoñ meykindigin artta kaltırıp, anın öz jeri Filippin araldarına
kelgende, tuulgan jerine kaytıp bardı. Bul 1522-jıldın mart ayında bolgon ele, al
emi Magellan ekspeditsiyasının tirüü kalgan on segiz deñizçisi 1525-jıldın
sentyabrında, ketkeninen üç jıl ötköndön kiyin gana Sevilyaga kaytıp kele alıştı.
Alar bardıgı beş kemede eki jüz altımış beş kişi bolup jolgo çıgışkan.
— A Magellan özüçü?
— Al kaza tapkan, Alisa, — men seni köñülüñdü kirdetüügö majbur bolup jatam —
nakta akıykat iş üçün küröşüü uçurunda kurman bolgon emes. Alıskı araldarda
İspaniyanın üstömdügün ornotup jatıp, İspan koroluna baş iyüünü jetekçisi
kaalabagan bir en kiçinekey aralga jazalooçu ekspeditsiya uyuşturdu. Uluu deñiz
süzüüçüsü Fernando Magellan murdagı başçısına ele baş iyüü ukugun köp oylonboy
turup korgogon Silapulapu jol başçısının jılañaç japayıları menen bolgon
kiçine kagılışta kaza tapkan.
Magellandın ekspeditsiyası ilimiy ekspeditsiya bolgon emes, al Jerdin şar
türündögü nerse ekenin dalildöögö bolgon araketin kiyin jasadı. Bul askerdiksayasiy jana sooda ekspeditsiyası bolgon. Birok Magellan jönündö el emneni bilet?
Al Jerdin sferaluulugun dalildedi, anın kölömün, çekterin anıktadı. Oşondoy
ele ıgı kelgende antipoddor — jerdin karama-karşı tarabında jaşagan adamdar
oşol doordun köpçülügü elestetkendey, başı menen basıp jürbögöndügü dalildenip
kaldı. Jana, akırında angliyalıktar aytkanday, last but not least, ekspeditsiya bizdin
doorgo çeyinki törtünçü kılımda Geraklid Pontiyskiydin: «Jer öz ogunda
tegerenet» dep bojomol katarı aytkan oyun dalildedi.
— Men tüşünböym, Dodo, ekspeditsiya kantip anı dalildey aldı. Alar bu
jönündö, mümkün, oylogon da emestir, egerde oylonuşsa da men tüşünböym — kantip
uşunun baarı tabılıp kaldı.
— Kiyin ekspeditsiya Magellansız, kayra artka ketçü jol menen Afrikanın
batış çegindegi Jaşıl tumşuktun janınan ötüp baratkanda kemedegi jılnaama
jergiliktüü eldin turuktuu jılnaaması menen dal kelbey kalgandıgı dalil boldu.
Kemede ar bir kündü tıkandık menen jazıp kele jatışkan: keme başçısının
jazıp jürgön jurnalı bar ele, ekspeditsiyanın letopisçisi da baarın jazıp
jürgön, birok alar kandaydır ortodon bir kündü jogotup jibergen bolup çıgıştı.
Bul kılımdın tañ kalarlık okuyalarının biri ele — meykindik arkıluu sayakatta
jürgön deñizçiler baykooston ubakıttın da başka bir uçuruna oop kalışkan.
— Dodo, ubakıtka kıyalıy emes, çınıgı sayakat jasoogo mümkünbü?
— A sen ömürüñdö özüñdön ayabay alıs turgan şaar menen telefon arkıluu
süylöştüñ bele? Je, aytalı, Moskvadan Parijge uçkan jok beleñ?
— Men Parijde eç kaçan bolgon emesmin, birok men senin emneni aytayın dep
jatkanıñdı tüşündüm. Menin abam İrkutskiyde jaşayt, anan al dayıma biz eski
jıldı uzatıp jatsak, jañı jılda turup alıp telefon çalat. Birok, Dodo, men
dayıma biz talkuulap jatkan suroonu unutup kalboonun araketindemin, al emi
mında bolso dagele ulam jañı suroolor çıgıp jatat, biz degi eç kaçan anın
joobuna jete albaybızbı dep oyloym. Magellandın ekspeditsiyasının bizdin
burulbay tüz uça berüübüzgö kanday tieşesi bar?
— Aytçı, Alisa, sen kosmostun tak ortosunda ilinip turgandan jadagan joksuñbu?
Eger biz alga, dagı alga tınbay uça bersek kayda barıp kalarıbızdı tajrıyba
arkıluu tekşerüü kayrattuuluk ekenin sezip jatasıñbı?
—Men kayrattuuluk emes, birdemeni uguuga bolgon çeksiz kızıguunu sezip jatam,
menimçe, uşunun özü ele jetişerlik bolot.
— Anda, alga, er jürök kız Alisa, uçup bara jatıp ubaktın bolo kalsa bir
nerseni uguuga bolgon kızıkçılık menen bir nerseni bilüügö bolgon kızıguunun
ayrıması emnede degen suroonun tegereginde oy jügürtüp kör.
—Bul mugalimdin suroosubu, je jön suroobu?
— Jön suroonun dal özü, Alisa. Al emi joop jön bolobu je bolboybu, bul
senden. Sözdü etimologiyadan başta, Alisa, al dayıma jardam beret.
— Makul, Dodo, eger sen maga etimologiya degen emne ekenin aytıp berseñ, dal
oşondoy kılam.
— Aytıp berem. Etimologiya sözdün kelip çıgışın, anın başka sözdör menen
tekteştigin açuu degendi bildiret, Alisa.
—«Etimologiya» degen sözdün etimologiyası kanday anda?
Kosmosto Bahtın keremet kayrıgı jañırdı, Alisa menen Dodo akılga sıygıs,
elestete algıs ıldamdık menen murdagı bagıtınan jazbay sızıp bara jatıştı,
anan Bahtın garmoniyasının janında körksüz ugulgan sözdör emi gana Alisaga tuyuldu
okşoyt:
—Sözdüktön kara, Alisa, sözdüktön kara, Alisa
Alisa menen Dodo bekem kol karmaşkan boydon karargan kosmos arkıluu alga,
başkaça aytkanda, bayagı ele taraptı közdöy sızıp baratıştı. Kosmostun körktüü
kara barkıtının ayrım jerleri kantken menen bir az albırıp turgandıktan
jıldızdardın köpçülügü batıp bara jatkan kızıl kün sıyaktuu kızarıp körünüp
ketti.
Az uçuştubu, köp uçuştubu, aytış kıyın, aytor, murdatan jetişerlik deñgeelde
jakşı dayardalgan bolso da, bir ukmuştay tan kalarlık iş boldu. Alar aldıdan
...birok, buga baarı bir işenüügö mümkün emes ele.
Alisa kapaluu ulutundu: bul jerde, ıraakkı kosmosto Meri-Enn kaydan çıga
kaldı? Al azır, boldu-bolbodu Meri-Enndin meesinde jürgönünö ançalık
şekteñgen jok. Birok iş ançalık jönököy emes bolup çıktı, abal al oylogondon
alda kança tataal ele. Meri-Enn jönököy bir akılsız kız dep koyölu — birok, bir
jagınan alganda, kim bilsin? Emi aldıda, demeydegidey ele aldıda, başka bir
jakta emes — aylanasında bir neçe (kança ekendigin bilüü üçün kiyin sözdüktön
karoo kerek) planeta tegerenip jürgön jarkırak ak jıldız köründü. Üçünçü planeta
kögüş tüstönüp turdu, munun özü anda atmosferanın bar ekendigin kabarlap
turgansıdı... Ooba, tek atmosfera gana emes: anda, üçünçü planetada, tarıh da,
madaniyat da, ilim da bar ele, alardın baarın uluu jana ança dele uluu emes
kişiler jaratışkan. Alardın içinde «Jabık, çegi jok meykindik boluşu mümkün»
dep aytkan adam da bar ele.
Başkaça aytkanda, Alisa menen Dodo Jerge, bir kança ubakıt murda uçup
çıgışkan jayga kelişti. Alar oşondon beri alga gana, dayıma tüptüz, eç jakka
burulbastan uçup jürüp oturuşkan. Munu elestetüü kıyın ele, tüpkülügündö elestetüü
mümkün da emes boluçu, a emne, Magellandın matrostoruna Sevilyaga teskeri
jagınan aylanıp kelüünü elestetüü oñoy bolupturbu? Demek, Alisa, azır MeriEnndin meesinde emes, sayakattı tört ölçömdüü meykindiktin üç ölçömdüü
meykindiginde körö bilüü jöndömdüülügü bar okumuştuunun kıyalıy elestöö
meykindiginde jürgön.
— Baldar, siler bu kantip, degele köp meykindik taap jiberdiñer? Mınday
bolso, eç kanday grammatikanın, grammatika emes, stilistikanın kudureti kelbeyt.
Birok Alisa dalay baş aylantmalarga könö baştagan, je bolboso, könüügö mümkün
bolbogon nerselerge da könö baştagan.
— Aytçı, Dodo, bizdin aalam çını menen ele jabık ekenin kandaydır bir jol
menen tekşerip körüügö bolobu? Munun kandaydır jolun taap, çenep körsök kantet?
— Tee on toguzunçu kılımdın jıyırmançı jıldarında Karl Fridrih Gauss
teodolittin jardamı menen üç toonun başı bolgon üç burçtuktun burçtarının
summasın çenep çıkkan. Anı Evkliddin geometriyasında aytılganday, al çındap ele
eki tik burçtun summasına barabarbı degen suroo kızıktırgan. Gauss meykindik
jabık bolup kalışı mümkün dep boljoldogon, anan anı tabuuga — Evklid
geometriyası teoriyasının jabık üç ölçömdüü meykindiginde munun atkarılbaşın
tabuuga dit koygon.
— Anan emne boldu, atkara aldıbı oşonu?
— Taktık jetişpey kalgan, uşul taktıktın çeginde üç burçtuktun burçtarının
summası Evkliddi jokko çıgargan emes. Bul joop aldı degenge jatpayt — suroo
joopsuz boydon kala bergen.
Kosmostun çeksiz, baş-ayagı jok meykindigi artta kaldı, basa, alar ali aldıda
jatat desek da oşol sınduu ele tuura bolmok. Alisa emi gana Dodonun kaçandır bir
anın közünçö aytkan: «Çeksiz tüz sızık özü menen özü, özünö taandık emes çekitke
bekiyt» degen sözün tüşünüp ele tim bolboy, azdır-köptür oylonulgan nerse
ekendigin moynuna ala baştadı. Birok iş ali munu menen bütkön emes: ar kanday
çekitteñ sandagan tüz sızıktardı jürgüzüügö bolot, a emne, alardın bardıgında
bayagı ele jat çekitpi je başkabı?
Kızık, bardık tilderde «öydö — tömön», «oñ — sol», «alga — artka» degen
sözdör bar, al emi dagı kaysı bir kaptal jakka, törtünçü ölçömgö bildire turgan
sözdü eç bir tilde ali oylop çıgışa elek.
Oşentip, aldıdabı je arttabı, kosmos jabık bolgonu menen, çeksiz
meykindikteri bar ele, al emi Alisa menen Dodo bolso bayandoo mezgilinin uşul
uçurunda Jerge jakın kelişti. Türkün tüstüü jıldızdar şañduu jarık çaçıp
turuştu. Dodo oy üstündö kübüröndü: «Egerde köktögü jıldızdar dayıma bizdin dal
töböbüzdö jarık çaçıp turuşpastan, Jerdin kaysı bir jerinen gana körünö turgan
bolso, anda adamdar top-tobu menen asmandın keremetin körüp rahattanuu üçün al
jerge tınımsız kattay bermek».
— Bul emne, dagı da bayagı senin jakşı körgön Aristoteliñdin sözübü?
— Jok, Alisa, bul sapar Gretsiya emes Rim, anan da bizdin doorgo çeyinki törtünçü
kılım emes, bizdin doordun birinçi kılımı. Bul rimdik belgilüü filosof Seneka.
Iras, anın Aristotel menen kaysı bir jalpılıktarı da bar: Aristotel Aleksandr
Makedonskiydin, al emi Seneka imperator Nerondun tarbiyaçısı bolgon.
— Al emi Aleksandr Makedonskiy menen imperator Nerondun emne jalpılıgı
bar?
— Bilesiñbi, Alisa, bardık imperatorlordun biri-birine kandaydır okşoş
jaktarı bar...
Bizdin doorgo çeyinki 2137-jılı jaldanma astronomdor Hi menen Ho mas bolup
alışıp, kün tutuların aldın ala ayta albay kalışkan... oşonduktan saltanattuu
jıyın ubagında kün tutulup, anda atkarıluuçu ırasmılar odono buzulgan.
İmperator astronomdordun baştarı alınsın dep öküm kılıp, al oşol ele künü,
jıyırma ekinçi oktyabrda atkarılgan.
Dodo kütülbögön jerden kandaydır bir özgöçö abalga duuşar boldu. Bul abal
aldın ala küdük sezüünün abalı boluçu. Al eç nerse jönündö oylongon jok,
kabatırlanbadı, özün özü zorduktagan da jok — al jön gana özün özü tıñşadı. Tim
ele maanilüü suroogo joop aluu üçün kütüp gana turuu kerektey, joop kaydadır dayar
bolup, al añ-sezimge jetkenge çeyin baysal kılıp turuu zarıl sıyaktuu. Suroo
dayıma ele ajırata bilüügö mümkün bolbogon sırtkı je içki, obektivdüü je
subektivdüü meykindikte joop aluuga dayar bolgon. Birok anın joobu eç jerde jok
ele.
Kosmosto kayradan Bahtın kayrıgı jañırdı, al muzıkaga özünön özü ele koşulup
ketti. Közgö körünbögön, kulakka ugulbagan fotondordun uçkan ubaktagı şuuduraktarı
ugulup kaldı. Alar bul jerde dayıma ele bolup kelgensip, meykindik alarga tolup
turdu, alar meykindikti bardık jagınan tuş tarabına tepçip ötüp jatıştı. Al emi
bardık jerde bar ekendigi tuuraluu aytpasa da tuura ele. Meykindik İosif
Samuiloviç Şklovskiy kaçandır bir relikt dep atagan nur menen sugarılgan jana
tolturulgan ele. Alisa Dodonu tartına tiktedi. Al bolso, jılmaya kalıp, toktoosuz
süylödü:
— Men, albette, jadatmamın, birok aşıngan emes. Relikt boluu degen, bayırkı
doorlordon estelik bolup kalgan degendi bildiret.
— Anda emne, mınabu fotondor kosmosto tübölük uçup jürüşöbü?
— Oşo sıyaktuu go.
— Jo-ok, baldar, — dedi içki dobuşu. — Egerde baştalışı bolso, anda eç
kanday tübölüktüülük jönündö söz boluşu kerek emes.
— A çın elebi?
Baarı Dodonu karap turuştu (içki dobuşu da — içki körüm menen karap turdu).
Uşul jerde ança çoñ emes lektsiya okuu kerek ekenin tüşündü. Al akılın toptop turup
ayttı:
— Edvin Pauell Habbl...
— Dodo, sen dagı darım aytıp jatasıñbı?
— Bul darım emes, ısım, birok ar kanday darım bir kezderde ısım bolgon.
Edvin Pauell Habbl bardık galaktikalar biri-birinen tuş taraptı közdöy çeginip
turuşarın açkan. Al emi teoretik Georgiy Gamovdun bojomolu boyunça, en algaç...
— En algaçpı? — Alisa menen içki dobuş barabar suradı.
— Algaç ömür sürö baştagan kezinde, — Dodo sabırduuluk menen sözün
ulanttı, — bizdin aalamıbız ayabay tıgız jana ayabay ısık bolgon.
— Ayabay — bu kanday?
— Ondogon, jüzdögön million je milliard gradus munu baarı bir demeydegi
elestetüüñ menen köz aldıga keltire albaysıñ.
— Demeydegi deysiñbi?
— Men okumuştuunun emes, katardagı adamdın elestetüüsün aytıp jatam.
— Al emi okumuştuu adam anı elestete alabı?
— Alisa, kantse da bizde azır lektsiya jürüp jatat. Uşunu ayagına çıgarganga
araketteñeliçi.
— Keçir, Dodo, men suroo berböögö abdan dalalattanayın, birok munun baarı
kandaydır ötö ele kataal. Al emi ayabay tıgız degen emneni tüşündüröt?
— Bul katardagı adamdın elestetüüsünö karaganda alda kança kataalıraak:
Aalamdın bardık zattarı töönögüçtün başınday bolgon meykindikte kısılıp
turgan.
Dodo bir az toktolup turup, anı abdan kunt koyup ugup jatışkanına işengenden
kiyin sözün uladı:
— Deginkisinde, jarıluu boldu, birok kadimki jarıluu emes, özgöçö jarıluu —
al bir ele ubakıtta bardık jerde — bütkül meykindikte boldu, bolgondo da
Materiyanın ar bir bölükçösü başka bardık bölükçölördön alıstoogo umtuldu. Bul
teoriyanın atalışı da özünö ılayık — Çoñ Jarıluu teoriyası (anglisçe Big Bang —
kanday atalganın sezip jatasıñbı?) dep atalat.
— Men tüşünöm, Dodo, jarıluu abdan çoñ bolgon, birok bardık zattar
tüpkülügündö bir çekitke kısılıp toptolgon, jarılgan da oşolor emespi, a sen
bolso, jarıluu bütkül meykindikti eelegen deysiñ.
— Ooba, Alisa, munun baarı oşondoy, birok eç kanday başka meykindik bolgon
emes, bir çekitte jönököy zattar gana emes, Aalam, meykindik özü kısılıp turgan,
anan oşol meykindiktin özü keñeye baştagan. Aalam keñeydi, abdan alıskı, abdan
tıgız jana abdan ısık mezgilderge tuura kelgen nurlar akırındap suudu.
— A ubakıtçı?
— Emi — ubakıt?
— Ubakıt dagı keñeydibi?
— Jok, Alisa, ubakıt keñeye albayt.
Emne üçün? Sen uşunday bir nerselerdi aytıp jatasıñ, alarga salıştırganda eñ
ele bir jarabagan jomoktor da tim ele tüşündürmö sözdüktöy sezilet. Menin
başımda da büt baarı aralaşıp kaldı: mezgil, meykindik, tübölüktüülük,
çeksizdik...
— Senin meeñ aylanıp kalgan turbaybı, — dedi odono türdö jagımsız jana
jaman dobuş. Dodo bolso mınday dedi:
— Özünün çektelüülügün moyunga aluu bizdin mümkünçülüktörübüzdü şumduktay
arbıtat. Tübölüktüülük bolso... Alsak, Geraklit, misalı, tübölüktüülüktü balanın
jürgüzgön handık biyligi dep atagan. Al emi Osip Emileviç Mandelştam bolso
munu aytat:
Orun-jayda ımırkaylar memireyt,
Oyunçuktar, şıldıraktar tagılgan.
Tübölük jan menen birge beşikte,
Uktap jatat ebegeysiz çoñ Aalam.
— Alisa, senin uktaçu ubagın alda kaçan ele kelgen.
— Tübölüktüülüktün beşigindebi?
— Emne eken, bul beşik bizdin uykubuzdu da, oy jügürtüülörübüzdü da — baarın
özünö sıydıra alat.

5-BAP
JAŞOO DEGEN EMNE?
Al eski kök şalbarçan, özünün çarbagında artın jerge töşöp olturgan ele.
Alıstan kelgen jolooçu adegende anın dañktuu nasaatçı Lyao ekenine ınana algan
jok: başının kaşkası jayık tartkan karı adam eski şalbarçan, közün jüljüytö,
jüzün saarkı kündün nuruna tosup oturgan.
Jolooçu özünö köñül burduruu üçün akırın jötölüp koydu. Abışka közün açıp,
alıstan kelgen jolooçuga tigile karadı da, munu ayttı:
— Kör baytalbı je karager aygırbı — aytor, jılkının külüktügün anın tüsü
anıktabayt. Kök-Teñirdegi nerselerdi öz çarbagıñdan çıkpay turup ele bilip alsañ
da bolot, al emi akıykattıktın artınan kıdırmanı kıdırıp jürüp da anı eç kaçan
taba albay kaluuga bolot.
Bul jerde kün da kandaydır bir başka kaptalı menen tiet okşoyt, çarbaktı
negedir bir başkaça jarkıratıp turdu, başka bir ölködö ömür boyu jaşap jürüp,
emi gana kütülbögön jerden öz üyünö tuş kelip kalgansıp, jolooçunun jürögü bir
kızık zırpılday tüştü.
Jolooçu baarınan köbüröök kıynagan bir suroogo joop algısı kelgen,
kalgandardın esebin özüm tabam go dep oylogon. Birok emnegedir ooz açıp, suroonu
aytuuga ıgı kelbedi. Al gana tursun, kaydadır içinde dayıma jütkünüp turgan
suroonun özü tarap ketip gana tim bolboston, sırtka jayılıp çıgıp, aba menen
aralaşıp, jer menen asmanga siñip ketti.
—Nasaatçı! Men eñ maanilüü bir nerse jönündö surayın dep keldim, birok azır
men emne kılarımdı bilbey turam. Menin suroom men üçün ötö ele oor bolup,
kolumdan tüşüp kettibi, je taptakır ele jepjeñil bolup, kolumdan uçup kettibi,
belgisiz.
Kalıbın özgörtpöy turup, nasaatçı munu ayttı:
— Özün özü özgörtö bilgen adamda dayıma ümüt bolot.
Jolooçu abdan tereñ kürsündü da, salt boyunça jügünüp ıraazıçılık bildirdi,
anan akırın joldu közdöy jönödü. Toktoo ün artınan uguldu:
— Emi surasañ bolot. Jolooçu kayrılbay turup joop berdi:
—Ooba, Nasaatçı. Men jaşoonun mañızı emnede ekenin suraganı keldim.
Kelgen jagına eski jol menen ketip baratıp, jañı jolgo kadam taştadı.
Alisa tereñ dem çıgardı da, közün açtı. Kün jarkırap, çöp kök-jaşıl tartıp
turat, kök maysanda kara kayış keypteñgen murdun alga sunup koyup Gerkules jatat.
Köpölöktör güldön gülgö uçup-konup jürüşöt.
— Dodo! Sen meni kiçinekey akılgöy dep atasañ da, men senden jaşoonun
mañızı emnede ekenin surabaym. Birok mındagının baarı: sen ekööbüz, köpölöktör,
Gerkules, kanattuular, daraktar — uşunun baarı jaşoo dep atalabı? Men bularda
kanday maani-mañız bar ekenin surabaym, birok munun özü emne, janduu-jansızdan
emnesi menen ayırmalanıp turat, uşundan kandaydır bir tüşünük aluuga bolobu?
Bul jerde, albette, jagımsız jana jaman ün unçukpay koyö algan jok:
— Çınıgı akılgöy: mañızı emne ekenin surabaym, birok munu kandaydır bir
tüşünüp aluuga bolobu degenim.
—Körböysüñbü, Alisa, jaşoo jönököy anıktoogo moyun sunbayt...
_ Sözüñü bölgönüm üçün keçirip koy, Dodo, birok dayıma ele jaşoo jönündö
surasañ, saga hlamidomanada je infuzoriya tufelka tuurasında aytışat da,
jaşoonun emne ekeni dagı da tüşünüksüz ele boydon kala beret.
— Bul abdan çoñ suroo, Alisa, bul filosofiyalık jana oşol ele mezgilde ilimiy,
anan da köp jagınan joobu aytıla elek suroo. Bul jerde infuzoriy jana
hlamidomanadasız da iş bütpöyt, alar bir kletkaluular da, al emi kletka bolso,
biologiyadagı atom emespi. Bardık janduu nerseler kletkalardan turat, birok,
albette, uşul ele anıktama menen çektelip kaluuga bolboyt. Maselen, ösümdüktör,
janıbarlardın janduu ekeni aydan açık sıyaktuu...
— Maga ösümdüktördün janduu ekeni eç bir aydan açık nerse emes, biz ali jaşoo
emne ekenin anıktay elekpiz da. Mına janıbarlar — bular janduular, bul sözdün
özünön dele körünüp turat, «janı bar» — «jaşoo» degen ele maani beret. Anan
adamdar, alar, albette, janduular. Iras, adamdarga karaganda bir top çeçilbegen
nerseler bar: janıbarlarbı, je alarga ançalık jakındabaybı, alardan öydöröök
bir nersebi, je taptakır ele bölökpü.
— Karl Linney, Alisa, özünün tablitsasında adam menen maymıldı taymanbay
ele bir orunga jaygaştırgan.
— Linney, emne, adamdar menen aybandar bip-birdey dep eseptegen bele?
— Jok, albette, birok al alardı ajıratıp karoogo ilimiy negiz taba algan emes.
Özünün «Tabiyat sistemasında» al ösümdüktör menen janıbarlardı tekteştik
darajası boyunça jaygaştırgan. Janıbarlar düynösü tuuraluu bölümdü al
tömönküçö baştayt.
1. Klass. Tört ayaktuu janıbarlar.
1. İret. Adam tüspölündögülör.
1. Adam. Özüñdü özüñ añdap bil!
2. Maymıl.
Al dosuna mintip jazgan: «Sözdördü jayına koyöluçu, maga kanday atalıştardı
koldongonubuz baarı bir; birok men senden jana düynönün baarınan tabiyat
tarıhınan tüpkürünön sarıgıp çıkkan adam menen maymıldın tekteştigi jönündö
suramakmın».
Egerde dalil bolgon bolso, al sözsüz türdö anı koldomok. Linney çınıgı
klassifikator bolgon, al botanik-okumuştuulardın özün da klassifikatsiyalagan. Al
alardı çınıgı botanikter jana botanikanın ışkıbozdoru dep bölgön,
çınıgıların — jıynooçular jana metodologdor (zakondorun jana printsipterin
anıktagandar) dep ekige ajıratkan. Bul tamaşa emes, botanik-okumuştuulardın
bölüştürülüşü Karl Linneydin emgeginde toluk 164 betti eeleyt.
— Al bölüştürüünün maanisi emnede?
—Deginkisinde Linney botanika boyunça kimdin emneni izildegenin kaysı
maseleler kandayça çeçilgendigin açık körsötüp turgan jol körsötküç jarıyalagan.
Anı botanikanın knyazı dep esepteşken, al emi Gyöte bolso: «Şekspir menen
Spinozadan kiyin ele maga küçtüü taasir körsötkön Linney bolgon» degen. Gyöte
botanikaga, degele jaratılıştı üyrönüügö ayabay kızıkkan. Menin jan düynömdö
ösümdüktör aalamı uygu-tuygu tüşüp jatat. Bir münötkö da alardan ajıray albay
koydum. Ubaktım bolgondo ömürümdün az kalgan akırkı bölügündö tabiyattın bardık
tarmaktarın, bardık jaktarın izildeyt elem. Al mintip, aytmakçı, otuz beş
jaşında jazgan, al emi özü seksen eki jıl ömür jaşadı.
— Dodo, oşentse da ilim jaşoonu kandayça anıktayt?
— Biologiyanın aytuusu boyunça, düynödögü bardık nerseni janduu, jansızga
bölüügö negiz bolo turgan japadan-jalgız belgi jok. Balkim, ilimdin jetilgendigi
tak joop berüügö mümkün emestigin moyunga aluudan körünöör.
—Albette, menin taptakır ele başım bışa elek, birok men boljoldop bolso da,
men abdan ele taktıkka umtulgan jerim jok — jaşoo degen emne ekenin, janduu
jansızdan emnesi menen ayırmalanarın bilgim kelet.
Mına uşul jerde kandaydır bir jaktan eköö çıga kaldı. Biröö biyigireekte
küngö abdan ele jıltırap, degele körktüü bolup köründü. Ekinçisi
parallelopipedge karaganda kubga köbüröök okşop turdu, birok antennaları
uzunuraak, içkereek, anan kerektüü maalımattardı izdep, efir tolkundarın terip
jatkansıp tınımsız kıymıldap jattı. Kandayça ekendigi belgisiz, birok Alisaga
oşol ele kıymılda boluu kerek, bir gana maani-mañızınan başkası büt tüşünüktüü
boluçu.
— Salamatsızbı, kesipteş. Siz emne üçün mınday kaleti kiyinip algansız?
Kelgeniñizge köp boldubu? Birdeme bilüügö ülgürdüñüzbü? Suroonu, bolgondo da
aytılgan salamdı joopsuz kaltıruuga Alisanın adeptüülügü jol bergen jok, birok
joop kılıp emne aytuu kerek ekendigin al taptakır tüşünbödü. Dodo bolso, alga bir
az umtulgan boydon seleyip turdu, al kubikti antennasınan karmap, tartkılap,
köröyün dep jatkanday oy kaltıraar ele.
Antennalar kütüüsüz jerden tez-tez kıymıldap, kubiktin tak ortosunda bir nerse
jıltırap, kuldur-kuldur ete baştadı, anan al bir top sekirip-sekirip mınday
dedi:
— O! Siler kanday gana aldıga ketkensiñer! Siler molekulalardın turum
tüzülüşünün deñgeelin, bizdi kızıktırgan tüzülüşkö münözdüü nerselerdi
özdöştürüp alıpsıñar.
— Oroylugum üçün keçirip koyuñuz, özümdü da taanıştırbaptırmın, menin atım
MS-12435524364374687, men L;KJKHGFJ-776345776553 planetasınan keldim. Siz maga
nomerim boyunça ele kayrıla berseñiz bolot. Iñgayluu deseñer planetanın atı
menen dele kayrıla bergile. Ançalık bolboso da, albette, planetanın nomeri
menen kayrıluu ıñgayluuraak boluçu. Alisa menen Dodo bir azga unçukpay kalıştı.
Akırı adeptüü kız boşuraak gana mınday dedi:
— Keçiresiz, Siz özüñüz emneni aytıp jatasız?
MS-12435524364374687 antennaların tuş tarapka jazıp jiberip, katuu-katuu
bulgaladı.
— Urmattuu kesipteş: Egerde men oroyluk kılgan bolsom, anda sizge menin
suragan keçirimimdi kabıl aldı dep işenem. Eger Siz özüñüzdü taanıştırıp, anan
özüñüzdün Uşunçalık çoñ ilimiy jetişkendikteriñiz jönündö aytıp berseñiz, men
abdan ıraazı boloor elem.
— Eger siz uşunçalık takıp kalsañız, kantebiz — menin atım Alisa, menin eç
kanday ilimiy jetişkendikterim jok. Al emi bul bolso menin dosum Dodo, çoñ
okumuştuu, balkim, Sizge bir nerse aytıp bere alat. Basa, Siz özüñüzdün
şerigiñizdi taanıştırgan joksuz go.
Tataal nomerlüü kubik özünün akıl-oy jana başka jöndömdörünün baarın
jumşap jatkansıp seleye kaldı da, anan mınday dedi:
— Men körüp turam, Sizge mistifikatsiyanı ulantuu kerek bolup turat. Albette,
men KRdi ala kelet elem...
Uşul jerde al unçukpay kaldı, anan kayradan kuldur- kuldur etip jıltıldadı,
andan soñ kayradan bir neçe jolu sekirip-sekirip koydu.
— Mümkün emes! Siz özüñüzdün KRinizdi da kayradan jañılaptırsız! Kesipteş,
men Sizdin jetişkendikteriñizge suktanam, birok maalımattın burmalanıp
kalışınan korkpoysuzbu? Teksttegi ulam kiyinki replikatsiyadan soñ, çettöölör
boluşu mümkün emespi...
Dodo emi gana oyçul seleyüüdön boşondu. Mümkün anı atap koygon kıskartılgan
sözdördö köñül orutarlık eç nerse jok çıgar, birok kelgin tarabınan koldonulgan
grammatikalık formalar anı tiginin janduu nerse dep eseptebegenin açık körsötüp
turdu. KR degendin özü emne? MS degen ne boldu, nomerdi go Kuday atsın, birok anı
tüşünüp alsak da jaman bolbos ele.
— Urmattuu kesipteş! — Dodo kubikke kayrıldı.
Kubik katuu sekirdi da, abada asılıp turup kaldı. Anteñnalar aga çaç bolup
örülüp kalıştı. Jıltırak kelgin, bayagı öñdüü-tüstüüröök jana uzunuraak
jakınıraak kelip, gorizontko boljol menen 37 gradustuk burç menen jaygaştı da,
özünün kıska jana joonuraak antennaların — je tak töbösündö bolgon nersesin —
tüp-tüz Dodonu közdöy bagıttadı. Buga çeyin tigindeyireek turgan, tañdangan
Gerkules da jakındap keldi (ıras, japjakın emes) da, akırın ürö baştadı.
Çatak çıkçuday sezilip turdu, kırdaal kandaydır bir çeçkindüü araketti talap
etip turganı anık ele. Oşondo Alisa aldıga çıktı.
— Urmattuu kesipteş! Uşul jerde kandaydır bir tüşünböstük bolup kettibi dep
çoçulap turam. Biz eç kaydan kelgen jokpuz, biz — men jana menin dosum Dodo uşul
jerde jaşaybız. Eger Siz... (Alisa mınçalık sılık sözdü tuura ayta alarına közü
jetken emes, birok aytıp körüünü çeçti) Egerde Siz ırakım etip (sıyagı, tuura
boldu okşoyt), jerge tüşsöñüz jana özüñüzdün antennalarıñızdı murunku abalına
keltirseñiz, biz bardıgın tüşündürüügö araket kılabız. Eger kolubuzdan kelse,
albette.
Kubiktin kebetesi, sıyda temir kubik kançalık oñtoysuz körünö ala turgan bolso,
oşonçoluk kısılıñkı jana ayrañ bolup turdu. Al bir bul, bir tigil tarapka
bulkundu da, antennaların bir örüp, bir jazıp jatıp, kantse da akırındap jerge
tüşö baştadı. Tüşünüksüz boydon kalgan KR da ulam tüzölüp baratkansıdı.
Kubik jerge jete elekte, negedir dagı katuu bulkundu da uçup ketti jana al
jaktan turup — egerde al kandaydır bir akustikalık termelüü jarata alçu bolso,
anda «aykırık saldı» deşke boloor ele:
— Siz emne, uşul jerdin jergiliktüü jaşooçularıbız degiñiz kelip turabı?
Alisa avstraliyalık aborigender tuuraluu birdemelerdi ukkan ele, kelgin
alardı artta kalgan uruunun ökülü katarı eseptep jatkan eken dep oylodu, birok bul
jerde Dodo aldıga çıktı da munu ayttı:
— Ooba, kesipteş, biz uşul planetanın jergiliktüü jaşooçularıbız.
Kubik şalk ete jerge tüştü da, antennaları menen kıjırduu şakıldata kerip,
bulardı koburadı:
— Demek, bular kıldat jana özgöçö strukturaluu energiyanı kabıl alıp, saktap
jana ötkörüp bere algan, tınımsız zat almaşuuda kasietterinin turuktuulugun
saktay bilgen, oşondoy ele makromolekulalardın Replikatsiyaga jöndömdüü tataal
tüzülüştögü kompleksi...
— Dodo, aytçı tezireek, replikatsiya degen emne — sözdükkö kaçan jetmek elem, al
bolso, ar kaçandan bir kaçan uşul sözdü koldonot.
— Replikatsiya degen, Alisa, özünön özü önüp çıguu, je jönököylötüp aytsak,
töldöp köböyüü — jaşoonun ajıragıs bir bölügü boluu.
Bul til kayruunu ugup, kubik çeksiz jeelikti:
— Silerde, demek, kurçap turgan düynö tuuraluu mifterdin sisteması da bar
eken go?
— Inanıp kalıştı, — dedi içki dobuş, — azır bizdi izildeşet jana jazıp
alışat. Dodo bolso aksakal katarı bul tarpı çıkkan algaçkı galaktika uruusu, süt
emüüçülör uruusunun düynögö köz karaşı tuuraluu maalımattardın negizgi bulagı
bolup kızmat kılat.
Kubik özünün KRsın çakırıp, antennasın bulgaladı. Gerkules könö tüşüp,
kelginderdin janında tataal geografiyalık figura tüzüp jattı.
— Tuura, Kayış Murun, — uladı içki dobuş, — sen da süt emüüçülördün birisin.
Çındap ele kelginder süt emüüçülördün özdörünün jalpı ele düynögö jana
jekeçe alganda, jaşoogo bolgon köz karaştarı jönündögü añgemelerin jazuuga
dayardanışkan sıyaktuu. Abal ontoysuz, jaysız ele. Birok Dodo kandaydır bir
lektsiya okuu kumarına eç kaçan turuştuk bere algan emes. Çınında sezimderi uygutuygu bolup turgan, balkim oşonduktandır, al ritorikalık suroodon baştadı:
— Jaşoo degen emne?
Açık tüstüü kimonoçon jılañaylak yapon kız kök maysanda ötüp baratıp, mınday
dedi:
— Jaşoo süyüüdön jaralat.
Ayttı da, közdön kayım boldu.
— Metodologiyalık jaktan ılayıksız, — kütpögön jerden KR ün koştu (kanday
ekeni tüşünüksüz, birok da tiginin aytıp jatkandıgı tüşünüktüü ele) — birok ali
anıktala elek tüşünük, dagı bir andan beter anıktala elek tüşünük arkıluu
anıktalat.
Buga joop katarı bir az arıraaktan kubakay öñdüü kabagı karış bolgon oyluu
adam:
— Jaşoo bul — kök mee kişi bayandagan tarıh. Anda ızı-çuu menen kızuulanuu
köp, birok maani az.
Metodologiyalık jagınan, balkim, bul tigiñden beter ılayıksız ele, oşentse da
KR ündöbödü. Dodo kök tulanduu meykindikten dagı biröö çıgıp kalabı dep kütö
karap turdu azırınça eç kim körüngöndöy bolgon jok.
— Jaşoo Jerdin bardık jerine jayıltılgan emes: vulkandardın
kraterlerinde, Arktikanın ötmö katar toñup muz tumşuktarında, atmosferanın ötö
biyik jerinde, jerdin eñ tereñ katmarında je deñiz aylampalarında jaşoo jok.
Jaşoo üçün en ıñgayluu meykindik bolup jer, suu, biri-biri menen katnaşta bolgon
jer sanalat. Çöldördö nımduuluktun bolbogondugu üçün jaşoo az, al emi deñiz
tüpkürlöründö bolso, jarık bolbogonduktan jaşoo jok.
Alisa kara buluttardın fotondu kayda katıp jatkandıgı jönündögü suroonu
ayagına çeyin oylonup bütüügö ülgürböy kalgandıgın estedi. Sıyagı, deñiz tüpkürü
kayda katsa, al da oşol jakka katar beym. Makul deyli, siñirip alsın, birok
ertebi-keçpi bul içki strukturası bolbogon elektron biyik energetikalık baskıçtan
tömönüröögünö sekirip tüşöt da, dal uşunday ele fotondu jarık kılıp çaçıratat —
je dayıma ele mınday bolo berbeybi?
— Roza gülünün jelekçesinde da, pildin kulagında da, — Dodo sözün ulanttı, —
tüpkülügündö energiyanın kayra jaralışının birdey gana protsessi jüröt.
Kletkalardın azıktanışı jana dem alışı...
— Emne üçün «kletkalardın»? Nelikteñ kletkalar kletka dep atalışat,
etimologiyası kandayça?
— On jetinçi kılımdın ortosunda, Alisa, Robert Guk, al kezde Robert Boyldun
assisteñti bolup jürüp, özünö mikroskop jasap algan. Kolunda uşunday keremet
oyunçugun tursa başında dagı emneni mınday ebegeysiz /oşol uçurda/ çoñoytulgan
türdö şıkaalap jibersem eken degen gana oy bolot da — Guktun mikroskobu körüü
burçun jüz esege çoñoyto algan.
Kündördün bir kündöründö al mikroskoptun aldına dubdun kabıgın koyup karap,
kutuçalardın, uyalardın jana kletkalardın uşunday bir tizimin kördü — anan
uşuntip atap koydu. Alar kurçagan, ölüü kletkalar boluşkan, birok dal oşondo adam
balası birinçi jolu bardık janduu nerselerdin negizin, jaşoonun bölükçösün
körgön.
Guk kletkalardın sürötün çiyip jarıyalagan, birok al zamandaştarının köñülün
ançalık muyutkan emes — meyli, kletkalar bolsun, emne eken? deşken. Eki jüz jıl
ötköndön kiyin gana bardık janduu nerse kletkadan turarı, kletkadan baştaları
belgilüü boldu. Aytmakçı, bayagı bizdin sımbattuu dosubuz Jan-Fransua özünün
erteñ menenki tamagı üçün japadan-jalgız gana kletkanı kaynatuuga araket kılgan.
Egerde anı kaynatpaganda (abdan bolboso dele) oşol kletkadan kadimki bir took
çıkmak ele. Je koroz çıkmak.
— Makul, Dodo, men tüşündüm, bardık janduular kletkalardan turat jana
kletkalardan baştalat. Birok kletka özü kaydan çıktı?
— Şaytan bilebi! — Dododon ozo süylödü odono jana jagımsız ün.
— Bul, albette oroy, birok tüpkülügündö, abdan tuura. İlim azır Jerde
jaşoonun kanday baştalgandıgı tuuraluu boljoldordu gana kura alat. Bul jerde
baarı tabışmaktuu, baarı abdan tak emes, birok, kantse da kandaydır ıraattuu
teoriya bar.
Adegende Jer ısıktan erigen abalda bolgon, mınday jogorku jıluulukta eç
kanday jaşoonun boluşu jönündö söz boluşu mümkün emes boluçu. Iras, ayrım bir
bakteriyalar seksen beş gradus S jıluulukta da jaşoogo, al gana emes, köböyüügö
jöndömdüü bolot — alar buga könüp alışkan, birok bul taptakır başka tartiptegi
nerse. Könüp ketüüçülük... /Dodo Alisanı karadı/, ılayıktaşıp ketüü da jaşoonun
birden bir belgilerinin biri.
Alda kaçan ele çıdamsızdıktın çetin çıgargan Kubik, akırı karmana albadı:
— Urmattuu aksakal! Egerde men tuura kabıl algan bolsom, Siz jaşoo degen
tüşünüktü kandaydır bir jerdegi gana körünüş katarı, özüñördün gana planetaga,
anın deerlik bötönçö şarttarına gana tieşesi bar tüşünük katarı talkuulap
jatasız. Bul tüşünükkö jöndötüp bolso da jalpı anıktama berüügö araket jasoo
sizdi ançalık kıyınçılıkka duuşar kılbaybı?
— Aytpadım bele, — dep küñküldödü içki dobuşu, — ak sakal, jol başçı, jrets
jana maalımattardın bulagı.
—Nakta stohastikalık oy jügürtsök... dep baştadı Dodo.
— STOHASTİKALIK ?
— «Stohastikos» grekçe — «sır çeçe bilgen» degendi bildiret, al emi azırkı
tilde ıktımalduuluk, kokustuk degendi bildiret. Oşentip, ıktımalduuluk boyunça
oy jügürtsök, jıldızdar çınında çeksiz köp jana alardın köpçülügünün planetalık
sisteması bolgonduktan, jaşoonun jaralışı mümkün ele...
— Keçiresiz, — kubik sözgö araljı boldu, — jaşoo mına uşul maanidebi?
Jıluuluk menen basımdın belgilüü diapazonunun uşul çektelüü alkagındabı?
Jaşoo materiyanın atomdorunun tınımsız almaşuusunun ubagında formanın
saktalışı katarıbı? Siz, degi emneni «Jaşoo» degen tüşünüktün içine kamtıysız.
Bir ele belgi menen iş bütpöstön men bul jerde uktum, demek, Siz bul tüşünüktün
içine emneler kamtılgan dep esepteerinizdi açık tüşündürö turgan bir nerseni
kübögö tartıñız.
— Makul, men azır munu atkaruuga araket kılıp köröm, birok andan murda men
sizden bir nerse surayın dedim ele, bilim bizge jalpı til tapkanga jardam beret:
Sizdin ısmıñız emneni bildiret? Sizdin planetañızda jaşagan janıbarlar
özdörün emne dep ataşat?
— Rakım etiñiz, — dep joop berdi Kubik. — Menin baykap kalganıma karaganda,
Sizdin uruuda matematika süygön predmet bolup eseptelbeyt eken, oşonduktan men
kıskartılgan sözdün özünö gana toktolom. ON — oylooçu nerse degendi, bar bolgonu
oşonu gana tüşündüröt. A Sizdin el özün özü kandayça atayt?
— Adam Chordata tibinin, Vertebrata kiçi tibinin Mammalia klassının, Eutheria
kiçi klassının, Primates otryadının, Hominidae semeystvosunun, Nomo teginin,
Sapiens türünün ökülü bolup eseptelet. Akırkısı dal oşol Sizdin kıskartuuñuz
kamtıgan oydu bildiret — akılduu, oylonuuçu. A KR degen emne?
— KR — kızmatçı robot. Al oylonboyt, buyruktardı gana atkarat.
— Suroo berüügö uruksat etiñiz, kadırluu ON, «oyloo» degen sözgö Siz kanday
tüşünük berdiñiz?
— O, bul suroo bizde toluk jana ayagına çeyin çeçilgen. ON jana da KR
kristalldık negizde tüzülüşöt, jasaluu tehnologiyasında alardı biri-birinen
taptakır ajıratıp karoogo mümkündük bere turgan çeçüüçü ayırmaçılıktar bar.
Degenim, ondu jaratuu ubagında jıyıntıgı ar biri öz aldınça erkin unikalduu
konstruktsiyalarga alıp kelçü kapıskı çettep ketüülördün generatoru işteyt. KRnın
baarı bipbirdey bolgon tehnologiyanın negizinde jasalıp, alardın baarı
buyruktardı gana atkaruuga programmalaştırılgan.
— Dodo! — kandaydır kupuya sestenüü menen şıbıradı Alisa, — Alar — eköö teñ
robottor.
— Jaşoo süyüüdön jaralat... — kiçinekey yapon kız çıga kaldı da kayra jogoldu.
Jabıkkan jüzdüü jana başında bir kızık tanuusu bar kişi munu ayttı:
Teñ jarımın ötöp jerdegi ömürdün,
Tüz jolumdan karañgıda adaşıp,
Tünt tokoydo tüz jolumdan bölündüm...
—Kokustan dal kelbey kaluu, — oyluu kübüröndü Dodo, — mında bir nerse bar...
mutatsiya... özgörmölüülük jana tukum kuuçuluk — birok bul jerde kanday tukum
kuuçuluk... kantip ele kalıptanuu, önügüü jana turuktuu abalga kelüü jana önügüü...
joldoru zor maanige ee emes...
— Dodo, men senden abdan suranam, özün menen özün süylöşkönüñdü toktot da,
meni menen süylöşçü. Alar eköö teñ robottor emespi, çınbı? Alar tim ele kapkatuu
da!
— Kep anda emes, Alisa, kep anda emes... “Tirüü, janduu" akılduu, oyloy bilgen —
bul jerde ar bir söz özünçö ele birden masele.
— Bilesiñbi, Dodo, menin oyumça, masele kandaydır bir büdömük uçurlarda
jaralat, al emi demeyde baarı ele jetişerlik tüşünüktüü. Misalı, sen ekööbüz —
tirüü janduubuz, akılduubuz jana oyloy bilebiz.
—Abdan jakşı, Alisa, al emi Gerkulesçi?
—Emne, Gerkules?
— Anın tirüü ekeni şek sanatpayt. Anın janı barbı?
— Albette, al janduu nerse, sen emne, anday ekenine şek sanap turasınbı?
— Makul, oşondoy ele bolsun. Al emi akılçı? Gerkules oylono bilebi?
—Kantip uyalbaysıñ, Dodo, karasañ, kanday gana akılduu közdörü bar. Albette, al
oyloyt. Anan da süylöyt. Al ekööbüz kaçandır uşunçalık çoñ jana korkunuçtuu
ovçardı keziktirgenbiz al başın jerge salgan boydon baratıptır, anın kebetesi
uşunçalık — azır ele öltürö turganday. Geraşa andan kaçıp, maga çurkap kelip,
kıykırıp jiberdi: «Emne turasıñ, kaçalı tezireek, al azır ekööbüzdü teñ jep
salat!» Al emi men bolso aga: «Şaşpa, Gerakl, bul jerde, eç kim eç kimdi jebeyt,
biz erkin emelerbiz jana akırın bir kalıpta öz işibiz menen baratabız» dedim.
Oşentip kete berdik.
ON-12435524364374687 özünün KRsının janında turuptur, balkim jazıp aluuçu
apparaturasının işteşin tekşerip jatsa kerek. Al bul SEPARATTIK
añgemeleşüünün bütüşün çıdamkaylık menen küttü, söz arasına kıpçıluuga araket
jasagan jok, birok anın bütkül temir tulkusu özü bergen suroonun joobun aluuga
çeçkindüü turarın körsötüp jattı. Artta kalgan elder menen kızmat talabı boyunça
süylöşüp kalsañ, çeksiz çıdamkay boluşuñ kerek.
Geraşanın dembedem bışıldagı gana buzup turgan, memiregen tınçtıkta Dodo
jaşoo jönündögü tüşünüktü anıktoogo kirişti:
— Bardık tirüü organizmge azbı je köppü kıymıl, ösüü, zat almaşuu, köböyüü
jana ıñgaylaşuu münözdüü. Tirüü organizmdin strukturalık jana funktsionaldık
birdigi bolup kletka kızmat kılat. Ar bir kletkada anın ösüşün, saktaluusun jana
kalıptanıp turuusun kamsız kıluuçu himiyalık protsesster jüröt. Energiyanı
tınımsız toptoo jana sarptoo tirüü organizmdin münözdüü özgöçölügün tüzöt.
L;KJKHGFJ-776345776553 planetasınan kelgen oy jügürtö ala turgan nerse bir az
jandana tüştü. Buga çeyin iştin baarı anı jana al sıyaktuu kristalldık negizde
jaralgandardı jerdegilerdin anıktamasına ılayıktap, tirüü organizmderdin
katarınan çıgarıp koyuu jagına oop baratkan. Uşul uruunun pikiri aga ötö maanilüü
bolboso da, özünün taptakır ele jat ekendigin sezüü ontoysuz boldu. Energiya toptoo
jana anı sarptoo, sıyagı tigige tüzdön-tüz tieşelüü okşoyt.
— Energiyanın kaysı türü jönündö söz baratat?
— Negizinde bul energiya Kündün nurunan turat.
— Al kantip kletkaga kelip tüşöt?
— Tirüü jandardın ar kanday türlörü bar. Ayrımdarı Kündün energiyasın
tüzdön-tüz aluuga jöndömdüü, başkalarına bolso, al himiyalık baylanıştardın
energiyası türündö kelip jatat...
Katardagı elektrondordun biröö aga jogorku energetikalık deñgeelde boluu
kanday jagarın özünün bütkül strukturasız tüspölü menen jarıya kıla, ıraazı bolo
külümsürödü.
—Keçiresiz, urmattuu bulak, bul kandayça jüzögö aşat?
— Munun baarın terip-tepçip aytıp otursak, ayabay uzak sözgö aylanat, al emi
mañızın aytsam, ar bir ekosistemada çaçıragan nurdun energiyasın tüzdön-tüz aluuçu
ösümdüktör bolot; algaçkı koldonuuçular — ösümdük menen tamaktangandar, al emi
ekinçi koldonuuçular birinçi koldonuuçular menen tamaktangandar.
— Sizdin aytayın degeniñiz...
Kristalldan jaralgan oylooçu nersenin temir kaptaldarı muzdoonun eñ akırkı
darajasın bilgizip turdu.
Ooba, tirüü nersege ıñgaylaşuu münözdüü. Biz jırtkıçtardın çöp menen
tamaktangandardı jana biri-birin jegenin, özübüz da kandaydır bir... ekenin
jakşı bilebiz... Aytsa, özünün adep-ahlaktık işenimi boyunça vegetariandar bar,
tagıraak aytsak, tak oşolor çınıgı vegetariandar. Birok, aytmakçı, ösümdüktör da
tirüü jandar. Birok janıbarbı? Balıktarda jan barbı? Jörgömüştördöçü? Kök
evglençi?
— Siz emne, özüñüzdü birin-biri jegen galaktotroftuk jandıkpız dep aytkıñız
kelip jatabı?
— Körböysüñbü, ar kıl tirüü organizmderdin ortosunda ayabay ar türdüü, keede
ötö ele tataal mamileler bolot.
Dodo özün özü jek körüp ketti.
— Koyçu emi, tim ele, — içki dobuşu kütülbögön jerden zıñk etti, — sen emne
uşul temirlerdin aldında şümüröyösüñ? Ooba, biri-biribizdi jeybiz, andan
emne eken? Men senden senin fiziologiyalık özgöçölüktörüñ je silerdin sotsialdık
tüzülüşüñör jönündö suragan jokmun da. A siler bolso beytaalay KRlardı ezesiñer,
emne, anday emespi?
Alisa uşunçalık özün jogotup koygonduktan, bir da suroo bergenge çaması
kelbedi. Deginkisinde anı Dodonu je Gerkulesti jep koyö alat dep künöölöp
jatıştı. Bul bir taptakır alangazarlık ele, birok, uylar, emne, süt emüüçü emespi?
Al emi mınabu kelginder üçün biz baarıbız ele birbiz, alarga adam dele, çıçkan
dele — baarı süt emüüçülör.
— Jaşoo degen bul ayrım-ayrım molekulalardın abalına jaraşa kod menen
berilgen, reaktsiyalardı saktooçu maalımattardı iştep çıguu üçün koldonuuçu
zattardın eñ turuktuu abalı, — dedi Dodo.
— Dal oşondoy, — odono ün jaktıra süylödü, — mına uşunday baştoo kerek
boluçu. Maalımat — bul abdan asıl nerse. Kel, emi kompyuterler je DNK jönündö
añgemeleşeli.
— A mikrobdor jönündö mümkünbü? — Dodonun bilgisi keldi.
— Mikrobdor jönündö da mümkün. Ooru alıp kelçü mikrobdorbu?
—İ, ooba. Ötö korkunuçtuuları: Sibir jarası, kurgak uçuk, holera.
— Mına. Adamga booruñ ooruyt — kanday gana nieti kara mikrobdor, kanday gana
nieti kara...
Mından üç jüz jıl aşuun murda gollandiyalık Anton Levenguk attuu kişi özünün
mikroskobunun aynegin kadimki jaandın bir tamçı suusuna bagıttadı. Levenguk
mikroskoptu oylop tapkan emes, al mikroskoptordun linzasın jılmaloonu düynödö
eñ mıktı bilgen adam bolgon, oşonduktan anın mikroskoptoru başka ar kanday
mikroskopko karaganda mıktı çoñoytkon. Al mikroskobunun ayneginin astına
sıygan nersenin baarın koyup karay bergen, anan bütkül tabiyat taanuu üçün baktıluu
bir kündö al mikroskop arkıluu kadimki ele jamgır suusunun bir tamçısın karap
körüünü çeçti.
Al özünçö bir bütkön düynönü açtı. Kımınday bolgon jandıktar, eñ kiçinesi
jetilgen bittin közünön jüz ese kiçine boluçu, timele suuda örülüp, abadagı mayda
çımındardın üyüründöy ele. Alar şumduktay şaydoottuk menen (orusçası: s
provorstom) kıymıldap jatıştı.
— Keçirip koyçu, Dodo, «provornıy» jana «provorovavşiysya» degen sözdördün
kandaydır jalpılıgı barbı?
— Tıbıştık tüzülüştöründö bar ekendigin sen özün ele mıktı sezip turasın, al
emi kelip çıgışı boyunça jalpılıkka eebi, je jokpu — bul suroo. Baylanış bar
sıyaktuu sezilet, «provornıy» degen söz «bıstrıy i lovkiy kak vor» — «uuruday
şaydoot jana epçil» degendi bildiret. Birok, mikrobdorgo munun eç kanday
tieşesi jok, alar eç kimdin eç nersesin uurdap alışkan jok.
— A ömürdüçü?
— Senin oyuñça, mikrobdorgo ukuk degen tüşünüktü koldonso bolobu?
— Jo-ok, birok alar korkunuçtuu oorulardın sebepçisi bolup jatışpaybı?
— Bul jerde da tuura dese bolguday, birok iş alda kança tataal. Ar bir adam
sopsoo bolup turup ele jüzdögön ooruu alıp kelüüçü mikrobdordu özündö alıp jürö
beret — bul jerde natıyjaga alıp kelip jatkan sebep kaysı?
Robert Koh holeranın kozgoguçtarın açkanda köptögön eski darıgerler munu
taptakır ele söödüröktük dep esepteşken. Bir belgilüü professor Kohko: «Özüñüzdün
kozgoguç degen nemeleriñizdi maga jönötüñüz, anan men sizge anın taptakır
sandıraktık ekenin dalildep berem» dep jazgan. Koh aga içine timele bir polktun
soldatın kırganga jete turganday köp mikrob kuyulgan idişti jönötkön. Professor
anın içindegini kübölör aldında jutup jibergen, birok anın baatırdıkınday den
soolugu eç jerinen kılt etpey saktalıp kala bergen. Bul okuya emdige çeyin
jandırılbagan, tañ kalarlık tabışmak boydon kalıp kele jatat, antkeni köptögön
izildööçülör saktanuunun bardık çaraların körüp jatıp da, kokustan denesine
nieti kara mikrobdordu ileeştirip alıp, ölümgö duuşar boluşkan.
Kök çöptüü jerde köz aynekçen, uzun ak sakalı jaykalgan kolunda bir çöyçök
çalabı bar bir kişi payda boldu.
— Adam denesine bardık ele mikrobdor zıyanduu emes. Bolgariyanın toolorunda
jaşagan karılar jüz jana andan aşık jaşka çıgışat, antkeni bardıgı çalap
menen tamaktanışat. Süt kislotasın iştep çıguuçu mikrob bizdin içegileribizden
uuluu japayı bakteriyalardı sürüp çıgat.
— Bul dagı kaysı kempay bolup ketti? — dedi odono ün.
— Bul Meçnikov. Elüü jaşında tamekini, içimdikti taştap, çalap menen
tamaktana baştagan, anan karılık jönündögü okuu gerontologiyanı jana ölüm
jönündögü okuu tanatologiyanı izildegen. Ötö originalduu jana kaytalangıs adam.
— Anan emne, al jüz jaşka çıga aldıbı?
— Jok, al jetimiş bir jaşında düynödön kayttı, birok bul çalap payda
berbeyt degendikke jatpayt.
Temir ON-12435524364374687 antennaları menen kandaydır bir oroy jana
jagımsız birdeme, misalı, tömöndögüdöy bir nerse aytkısı kelgensip, bulgaladı:
— Mına bul süt emüüçülör özdörün akılduu dep esepteşkeni menen süt jönündö
gana oy jügürtüügö çamaları bar. A süttün bolso irip ketkeni kaçan, bular bolso oy
jügürtüüsün ulantuuda.
Al çın-çınına kelgende forması boyunça abdan ele adeptüü, birok maanisi
boyunça taarına turganday söz ayttı:
— Menin bilişimde, jaşoogo anıktama berüü siz üçün abdan kıyın. Mümkün,
siz oyloo dep emneni tüşüngönüñüzdü bizge jetkirüügö araket kılıp köröörsüz.
Fiziologiyalık je koomduk tüzülüştögü ayırmaçılıktar oy jügürtö bilgen
jandıktardın biri-biri menen mamile kılışına toskool bolboo kerek emespi.
— Kaysı bir nerse jönündö oy jügürtüü, — dep baştadı Dodo, — anı kandaydır
bir jol menen taanuu...
— Metodologiyalık jaktan ılayıgı jok, — KR dagı kürsüldödü, — adegende «añsezim» degen tüşünüktü anıktap aluu kerek.
Bul jerde Dodo açuulanbay koyö algan jok.
— Baykaşımda, siz tüşünük akıl-este anıktama türündö saktalıp turat, adegende
kandaydır bir anıktama kabıl alınat da, oşondon kiyin gana ömür sürö baştayt,
dep esepteyt okşoysuz. Al emi akıykatta, anın baarı deerlik teskerisinçe bolorun
eskertip koyuuga uruksat etiñiz: tüşünük tabigıy tildin kalıptanuu jana önügüü
protsessinde metaforalık anıktamalardın jıyındısınan akırındık menen
tüzülöt jana jekeçe añ-sezimdin kalıptanışında da uşu sıyaktuu nerse jüzögö
aşat.
— Dodo, sen uşunçalık tataal süylöp jatasıñ, senin oyuñdun jürüşün tüşünüü
maga kıyın boluuda.
— Azır men misal keltirem, Alisa, sen oşondo baarın tüşünüp kalasıñ. Aytçı,
sen «dülöy» degen tüşünükkö jalpı anıktama bere alar beleñ?
— Jok, albette, oylonuu kerek, uşul zamat joop bere albaym.
— Oyloonu, alsak, al dayıma paydaluu, sebebi bir suroogo joop izdep oylonup
jatıp tabalbay kalsañ, başka birdemeni taap alasıñ. Adamdar «gluhoy» degen
sözdün jalpı maanisin bilebiz dep çoñ jañılışat, çınında alarga ayrım-ayrım
bir nerseler gana maalım: «gluhoy çelovek» — dülöy kişi, ukpayt, «gluhie mesta» —
tünt jer, adamdar az kattayt, «gluhoy zabor» — jılçıksız tosmo, eç nerse ötpögön
tosmo, «gluhaya osen» — jaydan alda kaçan alıstap ketken, kışka ali köp ubakıt bar
küz ubagı, «gluhoe upominanie» — tüşünüksüz maalımat, eskerüü. Uşunun baarı
adamdar tüşünüktördü tandal, başkaça aytkanda, oydun jürüşünö karata koldonuunu
jana kabıldoonu gana bilişet degendi tüşündüröt.
Oylooçu kubiktin çıdamı ketip, özün özü arañ karmap turgandıgı belgilüü ele.
Kızmatçı robot katışpay turganı menen anda da kandaydır çıñaluu bar ekeni
sezilip turdu. Sıyagı, çındıktı kadimki logikalık jaktan özdöştürüü işinde
majestigi uşunçalık dayın bolso da, özdörün akıl-estüü dep eseptegen jana atagan
kemakıl süt emüüçülör kelginderdi jadatıştı okşoyt.
— Urmattuu Alisa, eger unutpasam, biz ekööbüzdü — seni menen KRnı —
robottorgo teñedi. Sizdin planetada süt emüüçülördön sırtkarı oy jügürtö algan
jandardın dagı başka türü bar ekendigin boljoldoogo bolobu?
— Demek, — içki dobuş bir az kanaattanuu menen ayttı, — bul — me saga granata,
faşist! — degendik. Al bizdi taptakır jaratpay saldı okşoyt.
Dodo okumuştuuluk adildigin körsötüügö dalalat kıldı:
— Egerde siz iş-arakettin ıraattuulugun kıntıksız logikalık ereje boyunça
jüzögö aşırgan buyum jönündö aytıp jatsañız, anday buyum bizdin planetada bar,
birok biz alardı tirüü jandardın arasına koşpoybuz. Baarınan murda alar özünön
özü uzak evolyutsiyalık önügüünün natıyjasında emes, jasalma türdö payda boluşkan.
Jana da alarda jeke sapat jok, özdörünö taandık jaşoo mañızına ee emes, öz
aldılarınça añdap-bilüü maselelerin koyö alışpayt. Uşulardın baarın eske alıp,
men alardı tirüü jandar emes, buyumdar dep atap, oşonu menen jaşoo degen
tüşünüktün alkagınan çıgarıp salam. Alar — organizm emes, mehanizmder.
— Bilip koygula... — odono ün küñküldödü.
Birok oyçul kubik özün eç bir jeñilgendey sezgen jok, egerde anın temir
kaptaldarı şıldıñ menen şıkaktı tuyunta ala turgan bolso, al anı sözsüz jasamak.
Al Dodonun tüzgön oy kuramının bıt-çıtın çıgara turgan tögündöögö tük da mümkün
bolbogon, küçtüü dalili dayar emedey körünüp turdu.
— Siz kaydan bilesiz? — dep suradı oylooçu kristall, antennasının
muruttarın jeñiştüü kıbıratıp.
— Emneni — kaydan bilem?
— Mına bulardın baarın — maani, jeke sapat, andap bilüü maselesi tuuraluu?
Siz, men uşunday boljoldoor elem, bul tüşünüktördün maanisin tak anıktay
albaysız, kantip anan tigilerde munun baarı jok dep ayta alasız? Anan da jasalma
türdö jaralgan degeni emnesi, tek — jayı kanday maanige ee bolmok ele?
Alisa turdu da kök çöptüü jer menen jay bastı. Gerkules ırgıp turup, anın
artınan jönödü.
Egerde tirüü jan, birok oy jügürtö albagan jandar bolso, anda oy jügürtö algan,
birok jansız nerseler boluşu mümkünbü?
Bakteriyalar, infuzoriyler jana başka hlamidomonaddar bizge tuugan, bizdin
baarıbızdın kanıbız bir, kletkaluu jandarbız.
Logika bolso, tuura oyloo jönündögü ilim. Oyloo tuura jana tuura emes da bolot.
Eñ tuura jaşoo bul — baktıluu jaşoo, birok bakıt — sıyagı, ali köp ubakıttar
boyu metaforalık anıktamalardın jıyındısınan çıga albay turgan tüşünük.

6-BAP
EMNE ÜÇÜN KURSAK AÇAT?
Alisa ayabay kursagı açkandıktan oygonup ketti.
— Me, çaynay tur, — tradeskantsiya aga özünün kiçinekey jaşıl jalbıragın
terezeden sundu.
— Sen özüñ terezege kelseñ, — dedi asparagus, — men seni sugaram.
— Mınakey, temir kaalabaysızbı, — dep taptakır körünbögön kimdir biröö
nazik çıyıldadı, — jañı ele üzülgön, azır ele İndiyadan keldi.
— Munun baarı bolbogon nerse, — dedi Alisa. Al terezege kelip, anı
kenenireek açtı, terezenin tekçesine çıktı da, jogoru karay sekirdi.
Alisa tez ele atmosferanın jogorku katmarına kötörüldü. Jol boyu köptögön ar
kanday közgö körünbögön jandıktar tuş taraptan ar kanday bolbogon bir nerseler
çıyıldap jatıştı. Al kançalık jogoru kötörülgön sayın, alar oşonçoluk azaya
baştadı — boş abada eñ ele jeñil jandıktar öydö jana ıldıy jagınan kelip
tiygenderdin sanının ar kandaylıgınan karmalıp tura alıştı. Uşunday bir iyik
sıpatındagı, eñ ele kiçinekey ekenine karabay, bir top sergek biröö Alisanın
janına sekirip kelip, sıpaa iyilip:
— Keçiriñiz, biykeç, a siz, çınında, kim bolosuz — mikrob je bakteriyabı? —
dep suradı.
— Suroo tuura emes koyuldu! — atmosferada okutuuçunun kürkürögön joon ünü zañk
etti. — Oturgula, bir organizm, eki. Kiyinkiñ!
Oşo jerden Karl Fridrih Gausstun ölçöösünün jıyıntıgınan köz karandı emes
obektivdüü jaşagan, birok elestetüügö mümkün bolbogon, bardık tarabı iyribuyru bir nerse jakındap kelip, kiçi peyildik menen bilgisi keldi:
— Ayköldük kılıp keçiriñiz, a siz avtotroftuusuzbu je geterotroftuusuzbu?
Bul jolu atmosfera ünü kıñk degen jok — kalıbı, suroo tuura berilgen okşoyt,
birok munun joobun Alisa baarı bir bilçü emes.
Bargan sayın suyulup jana muzdap baratkan abada karmalıp turuu üçün aga ulam
köbüröök küç jumşap, ulamdan-ulam özün jeñildetüügö tuura kelip jattı, anın
bardık küçü uşuga jumşaldı, akıl işmerdigine kubatı jetişpegendigi daana
körünüp turdu.
— Men anan oşol jönündö surap jatpaymınbı — sen anı kantip alasıñ,
energiyanı? — iyri-buyru jandık köp ölçömdüü suroo belgisin tüzüp turdu. — Sen
emne menen azıktanasıñ?
— Şıbırabagıla! — atmosfera düñgüröp ketti.
— Balkim, al, takır ele janduu emestir? — dep kandaydır bir tukum oy jorudu.
— Ey, sen kimsiñ — mehanizmbi, organizmbi, jıyındıbı, koloniyabı je
taptakır ele mineralsıñbı?
Kaydan-jaydan ekeni belgisiz şalpañ kulak taanış molekula süzüp çıga kaldı
da, jagımduu jılmayıp mınday dedi:
— Keçiresiz, mineral — menmin.
Atmosfera okutuuçusu ün katpadı, birok Alisanın kıjırı keldi. Aga
birinçiden, jalgız molekula özün mineralmın dep aytuuga eç kanday akısı joktoy
sezildi. Ekinçiden, suu dagı — mineralbı?
— Erk özündö. Çın ele, emne üçün bolbosun? Mineral degendin özü emne?
Ösümdüktör janıbarlardan emnesi menen ayırmalanışat? Algaç oylon, anan süylö.
Alisa ayabay kursagı açkandıktan oygonup ketti. Al ordunan turup, aşkanaga
barıp, mineral suusunan kuyup, peçeneden alıp, anı oyluu jey baştadı. Peçene —
«peç» degen sözdön çıkkan, bul tüşünüktüü. Al emi suu bolso, kürkürögön gazdı
tüzgön ele atomdordon turat, balkim, kaysı bir ubakta oşondon payda bolgondur. Al
özü bolso, albette, ösümdük emes, al turgay emi janıbar da emes, birok baarı bir
tamaktangısı kelet.
En jönököy suroolor, eger kokus payda bolup kalsa, eske en akırkı bolup
kelişet. «Kursagım açtı» — emnege, emne üçün jana kaçan? Dayıma bir nerse jegin
kelet, jok, sekund sayın emes, birok kün sayın, anan uşunu «emne üçün» dep ötö ele
dödöy kişi suray alat. Şamal jönündö oylonuunu kaalabagan algaçkı koomdun
kişileri da, kaçan bir nerse taap je karmap algan uçurlarda, anda-sanda bolso da
jeşken. Birok, mına oşolor avtotroftuu boldu bele je geterotroftuubu, belgisiz
boydon kaldı, bayagısınday ele belgisiz boydon kaldı, degi al özü emne degen?
— Andan körö barıp uktasañçı, Alisa, — dep içki dobuş keñeş berdi. — Erteñ
menen sergek başıñ menen, balkim, emne ekenin bilip alarsıñ, azır aldagı açka
jana uykuluu baştan bir nerse çıkpayt. Aytılgan maalımat anın içinde
iştetilbey ele, türmöktölüp jüröt.
Ar türdüü jıldızdardagı elektrondordun bir deñgeelden ekinçisine ötüp
jatkanda payda bolgon fotondor terezenin ayneginen aga taptakır tiybey ele ötüp
jatıştı. Alardın köptögön tügöylörü joldo çaçılıp kalıştı je jıldız aralık
çañga, atmosferaga siñip ketişti, birok antken menen fotondordun oñoy emes sanı,
anın jan düynösünö aytıp bere algıs suluuluk jana beypildik tuyumun tartuulap,
Alisanın közdörünün tordolgon kabıgındagı sezgiç molekulalar menen öz ara
arakettenişüügö jetişti.
Oşol tuyumdu buzbastan turup, terezeden kandaydır nımduu bölükçö ayar ötüp,
Dodonun dobuşu menen mınday Dedi:
— Jıldızdar da özünün jaşoo tsikline ee: alar tuulat, erezege jetişet,
kartayışat, anan ölüşöt. Jıldızdar özdörünün massası menen tamaktanışat,
akırında özünün bardık suutegin geliydin sintezine tügötöt. Misalı, Kün sekund
sayın 564 million tonna suutekti sarptayt jana milliondogon suutek bombaların
jardırgandagıga tete energiyanı ar tarapka taratuu menen korotot. Oşol energiyanın
az gana bölügü (kança ekenin oñoy ele eseptep çıksa bolot) jerge kelip jetet, mına
uşul energiyanın esebinen andagı bardık tirüü jandar jaşayt.
— Tüşünüktüü, — dedi Alisa, — sugalaktangandar magdırap kalışat, antkeni
fotondorgo kanıgışat.
— Kök çıkkıça, jılkı açka ölöt degen lakap eskirip kalganbı? — dedi kapkara
kiyingen prints.
Şalbaada jılkı ottop jürgön, oşol mezgilde çöp kündün nuru, kömür kıçkıl
gazı jana suu menen azıktanıp jatkan. Jem bolgon missioner özünün missiyasın
atkarıldı dep eseptey alabı?
Alisa büdömük kandaydır bir kanaattanboo seziminen oygonup ketti. Añdapbilüügö bolgon açkaçılık jana çañkoo, çınında bul aç boluunun bir körünüşü —
anı alsıratıp barattı. Daroo karşı-terşi çurkagısı keldi, birok ordunan turgusu
kelgen jok.
Dodonun kelişine çeyin özün bir nerse menen alaksıtkısı kelgendikten, Alisa
gül sugara baştadı. Bir karapada kandaydır bir otoo çöp, bolgondo da, üç türdüü
otoo çöp ösüp kalıptır. Alar bul jerge kaydan kelmek ele, özülörü çıgıp alganı
körünüp turat. Kiyinki karapa büt boydon kök çöp menen körkömdölgön, anı körör
zamat Alisa kıyalında gül östürgön karapalarda koldonuuga jaramduu, tıpıygan çöp
çapkıçtı konstruktsiyalay baştadı. Üçünçü karapadagı jalbırak eçak ele tamır
baylagan, birok je sabaktan, je jañı jalbıraktan dayın bolbodu, uşintip, kaysı
bir kentavrday — başka eç nersesi jok, tamırluu jalbırak gana bir jarım jıl
ösüp turdu.
Dodo kirgen maalda Alisa dagı ele kündögü könümüş işi menen alektenip
jatkan.
— Dodo, sen erteñ menenki tamagıñdı içtiñ bele? Kel, men saga kofe kaynatıp,
sırdan, vetçinadan jana çöptön atam jakşı körgöndöy sendviç jasap berem.
— Irahmat, Alisa, men kofeni sendviç menen, anan da çöp koşulgan bolso, çın
köñülümdön içem.
— Sen kaysı çöptü jakşı körösüñ?
— Deginkisi baarın teñ, oşentse da tarhun menen bazilikti ötö jakşı köröm.
—Koyçu, Dodo, alar degen darıkana jıttanıp turat da!
— İslandıktarda, Alisa, ötö daamduu dep akulanın on tört jıl jerde jatkan
süzgüçü eseptelgen.
— İy, kanday irenjiteerlik!
— Men saga bolgon tan kalarlık daamdar jönündö aytıp oturbayın, köpçülügü
senin köñülüñö takır ele jakpası şeksiz. Birok köpçülük baldar bordu ırahattanıp
kemireerin bilesiñbi?
— Bilbegendeçi, men özüm da anı ırahattanıp kemirçimin.
— Al saga daamduu sezilçi bele?
— Emne desem, Dodo, birok esimde, anı jegenge çeyin kandaydır bir
tınçsızdanuunu, bir nerse jetişpegendikti sezçümün, kaçan jey baştaganda al
sezim unutulup ketçü. Mümkün, al maga daamduuday körüngöndür.
Alisa menen Dodo kofe içişip jana sendviçterdi jep, oyluu oturuştu.
Ötö jönököy suroolor köpçülük uçurda ötö tataal bolup çıgat. Organizmge azık
kerek bolgonduktan tamaktangıñ kelet, birok daanalay aytkanda al emneni
bildiret? Organizmge suu kerek bolgonduktan çañkayt, birok kantip oşol kerektöö
çañkoo sezimine aylanıp ketet? Bardık tirüü jandar azıktanışat, birok bardık
ele organizm açkaçılıktı jana çañkoonu sezişebi? Kayradan azıktanuuga ubakıt
jetkenin al kantip bile alat? Degi, emne üçün bizde uşunçalık köp suu bar?
— Dodo, bizde seksen payız je al tursun tokson payız suu bar ekeni çınbı?
— Jok, Alisa, bul apırtkandık. Orto esep menen biz jetimişke jakın payız
suudan turabız.
— Jıldızdar da özünün jaşoo tsikline ee: alar tuulat, erezege jetişet,
kartayışat, anan ölüşöt. Jıldızdar özdörünün massası menen tamaktanışat,
akırında özünün bardık suutegin geliydin sintezine tügötöt. Misalı, Kün sekund
sayın 564 million tonna suutekti sarptayt jana milliondogon suutek bombaların
jardırgandagıga tete energiyanı ar tarapka taratuu menen korotot. Oşol energiyanın
az gana bölügü (kança ekenin oñoy ele eseptep çıksa bolot) jerge kelip jetet, mına
uşul energiyanın esebinen andagı bardık tirüü jandar jaşayt.
— Tüşünüktüü, — dedi Alisa, — sugalaktangandar magdırap kalışat, antkeni
fotondorgo kanıgışat.
— Kök çıkkıça, jılkı açka ölöt degen lakap eskirip kalganbı? — dedi kapkara
kiyingen prints.
Şalbaada jılkı ottop jürgön, oşol mezgilde çöp kündün nuru, kömür kıçkıl
gazı jana suu menen azıktanıp jatkan. Jem bolgon missioner özünün missiyasın
atkarıldı dep eseptey alabı?
Alisa büdömük kandaydır bir kanaattanboo seziminen oygonup ketti. Andap
bilüügö bolgon açkaçılık jana çañkoo, çınında bul aç boluunun bir körünüşü —
anı alsıratıp barattı. Daroo karşı-terşi çurkagısı keldi, birok ordunan turgusu
kelgen jok.
Dodonun kelişine çeyin özün bir nerse menen alaksıtkısı kelgendikten, Alisa
gül sugara baştadı. Bir karapada kandaydır bir otoo çöp, bolgondo da, üç türdüü
otoo çöp ösüp kalıptır. Alar bul jerge kaydan kelmek ele, özülörü çıgıp alganı
körünüp turat. Kiyinki karapa büt boydon kök çöp menen körkömdölgön, anı körör
zamat Alisa kıyalında gül östürgön karapalarda koldonuuga jaramduu, tıpıygan çöp
çapkıçtı konstruktsiyalay baştadı. Üçünçü karapadagı jalbırak eçak ele tamır
baylagan, birok je sabaktan, je jañı jalbıraktan dayın bolbodu, uşintip, kaysı
bir kentavrday — başka eç nersesi jok, tamırluu jalbırak gana bir jarım jıl
ösüp turdu.
Dodo kirgen maalda Alisa dagı ele kündögü könümüş işi menen alektenip
jatkan.
— Dodo, sen erteñ menenki tamagıñdı içtin bele? Kel, men saga kofe kaynatıp,
sırdan, vetçinadan jana çöptön atam jakşı körgöndöy sendviç jasap berem.
— Irahmat, Alisa, men kofeni sendviç menen, anan da çöp koşulgan bolso, çın
köñülümdön içem.
— Sen kaysı çöptü jakşı körösüñ?
— Deginkisi baarın teñ, oşentse da tarhun menen bazilikti ötö jakşı köröm.
—Koyçu, Dodo, alar degen darıkana jıttanıp turat da!
— İslandıktarda, Alisa, ötö daamduu dep, akulanın on tört jıl jerde jatkan
süzgüçü eseptelgen.
— İy, kanday irenjiteerlik!
— Men saga bolgon tan kalarlık daamdar jönündö aytıp oturbayın, köpçülügü
senin köñülüñö takır ele jakpası şeksiz. Birok köpçülük baldar bordu ırahattanıp
kemireerin bilesiñbi?
— Bilbegendeçi, men özüm da anı ırahattanıp kemirçimin.
— Al saga daamduu sezilçi bele?
— Emne desem, Dodo, birok esimde, anı jegenge çeyin kandaydır bir
tınçsızdanuunu, bir nerse jetişpegendikti sezçümün, kaçan jey baştaganda al
sezim unutulup ketçü. Mümkün, al maga daamduuday körüngöndür.
Alisa menen Dodo kofe içişip jana sendviçterdi jep, oyluu oturuştu.
Ötö jönököy suroolor köpçülük uçurda ötö tataal bolup çıgat. Organizmge azık
kerek bolgonduktan tamaktangıñ kelet, birok daanalay aytkanda al emneni
bildiret? Organizmge suu kerek bolgonduktan çañkayt, birok kantip oşol kerektöö
çañkoo sezimine aylanıp ketet? Bardık tirüü jandar azıktanışat, birok bardık
ele organizm açkaçılıktı jana çañkoonu sezişebi? Kayradan azıktanuuga ubakıt
jetkenin al kantip bile alat? Degi, emne üçün bizde uşunçalık köp suu bar?
— Dodo, bizde seksen payız je al tursun tokson payız suu bar ekeni çınbı?
— Jok, Alisa, bul apırtkandık. Orto esep menen biz jetimişke jakın payız
suudan turabız.
— Jubatıp koyduñ! — içki dobuş kıtmır aytıp öttü. — Jetimiş payız — bul,
albette, suu tolturulgan baştık emes, seksen payız kantip bolsun.
—Jer üstündö suusuz jaşoo mümkün emes, birok al suuga ele kelip takalbayt.
Kişide suyuk eritmeler tınımsız aylanıp jüröt, al suunu alat, kayra bölüp çıgarat,
birok anın kün körüüsü buga kelip da takalbayt. Ooba, bardık tirüü jandar
azıktanışat. Degi amyöbanı, kişini, güldü, töönü jana tarakandı emne biriktirip
turat?
— Suu, — dedi içki dobuşu.
— Jok, buga çıdoogo mümkün emes. Dodo, mümkün, munu birdeme kılıp jogotuu
kerekpi, deym.
— Çınıgı duşman seni eç kaçan taştap ketpeyt. Anın energiyasın tınçtık
maksattarga bagıttoogo araket kılıp körölü. Ar bir izildöödö, Alisa, dayıma senin
gipotezañan jana arasında çıgargan jıyıntıktarıñan şek sanap turgan skeptik
kerek, a sen ekööbüz bolso oluttuu bir izildöö jürgüzüünü baştaybız. Biz özübüzdün
içki körümübüzdü almaştıruuga bolo turgan köz aynek menen jabdılışıbız kerek.
Aytçı, sen mına bul ösümdüktü daana körüp turasınbı?
— Kaysı, Dodo?
— Men anın çınıgı atı kanday ekenin bilbeym, mınabu kıska, kalıñ
jalbıraktuu jana jıgaçtay bolgon joon söñgöktüü ösümdüktü.
— Ooba, körüp turam, tok jaşıl tüstüü, apam anı «maymıl nanı» dep atayt,
sıyagı yaponduk ösümdük boluu kerek.
— Mına emi, uşul jalbıraktı kunt koyup tikte da, koluñdu ber, anan — alga.
Alisa menen Dodo bekem kol karmaşkan boyu menen ulam boylorun kiçirtipkiçirtip, terezeni közdöy uçup ketişti. Kalıñ tok jaşıl jalbırak tezdik menen
jakındap, bütkül gorizonttu toso baştadı.
—Dodo! Jalbırak da proton, neytron jana elektrondordon turat da, tuurabı?
— Tuurası go tuura deçi, birok biz azır başka masştabdı tandap alabız:
karoonun merçemi karala turgan nersenin deñgeeline tuura kelişi kerek. — Keede
ötö ele çoñoytup jiberüü eñ negizgi nerseni körüüdön alaksıtat. Tokoydu da,
daraktı da körüş üçün biz dürbünü tınımsız almaştırıp turabız, Alisa, başkaça
aytkanda, bul jolu...
Jalbıraktın beti tıgız, ançalık jılma emes eken. İzildööçülörgö adegende
katuu, tıgız, tunuk, suu ötkörbös katı bar kutunu teşip ötüügö tuura keldi. Andan soñ,
nazik jana juka tıştuu, jaşıl tüstögü borpoñ nerse menen tolturulgan kutuçalar
çıktı.
— Masştabdı almaştırabız, Alisa! — dep kıykırdı Dodo, oşol zamat
kutuçadagı nerse, içinen andan beter mayda şarikterdin üymölönüşüp körüügö
mümkündük bergen kesekterden turgan birdemege aylanıp kaldı. Bul karap körüünün
elektronduk mikroskop gana işke aşıra ala turgan merçemi ele.
— Dodo, men munun içinde emne bar ekenin körböy jatam, kel, körüü burçun bir
az çoñoytolu!
İzildööçülördün köz aldına elektronduk buluttun eñ bir tataal konfiguratsiyası
kelip turdu. Yadrodogu protondordun sanı boyunça anda kömürtek menen azottun
tegerek bolup jaygaşkan atomdorun, anın tak ortosunda magniy atomunun
jaraşıktuu orun alganın anıktoogo boloor ele. Birok tegerek menen dagı bir
kömürtek, suutek, kıçkıltek bar tataal çınjırlar baylanışıp turgan, bulardın
baarın anıktap bile koyuu ötö kıyın boluçu.
— Mına bul tak ortosunda magniyi bar molekula, Alisa, dañktuu hlorofill
degen oşol.
— A «hlorofill» degen sözdün etimologiyası kanday, Dodo?
— Jön gana «jaşıl jalbıraktagı nerse», mındayça aytkanda jaşıl
jalbıraktuuluk.
—A magniydin al jerge emne keregi bar?
— Evolyutsiya protsessinde uşunday bolup kalgan da, Alisa. Hlorofilldüü
kletkalarda ösümdüktördün azıktanuusu işke aşat.
—A tigi tunuk tıgız kutuçalarçı?
— Alar da kletkalar, Alisa, sırtkı, korgooçu kletkalar. Alar suunun ösümdüktön
çıgıp ketpesin kamsız kılat.
— Dodo, biz hlorofilldin kanday iş atkararın körö alabızbı?
— Kel, şıkaalap karap körölü. Bul jönököy iş emes, uzak jana çataşkan iş,
oşonduktan içki körümüñdü eñ negizgige jumşa.
Kulaktarın açuuluu kıymıldatıp, bayagı mineralmın dep maktangan molekula
payda bolo kaldı. Hlorofill molekulasına jakındap kelgende anın kulaktarı
andan beter sereñdey baştadı. Iktımalduuluktun jıltıldak toptomunun çataşkan
jerinen bir nersenin başın açıp aluu ötö ele kıyın boluçu, birok izildööçülör
negizgi okuyanı körö alıştı: bayagı kıymıldap turgan suutek atomu, sıyagı özünün
ömüründö çoñ özgörüülör bolorun aldın ala sezdibi, aytor, zamatta ele ustara
menen keskendey kesilip kaldı. Suunun berki molekulası da dal oşondoy boldu.
Kıçkıltektin eç bir suuteksiz kalgan atomdoru tınçsızdana, tuş tarabına
karaştı da, biri-birinin moynuna asıla baştaştı. Elektronduk kabıkçalardı
jalpıga taandık kılıp algan soñ — ıktımalduuluktun jıltıldagan toptomun,
atomdor kıçkıltektin oşol ele zamat sırtka çıga baştagan molekulasın
jaratıştı. Suutektin atomdorunun tagdırın andan arı ıraattuu türdö baykoogo
mümkün bolbodu, birok, alardın özün kütkön konok sıyaktuu sezip, bir turup
molekulalardın tigi çınjırına, bir turup bul çınjırına kelip jarmaşıp
jatkanı körünüp turdu.
— Dodo! Emne üçün baarı ele uşintip tosup alışat, mınabu suutektin
kaldıktarı, emne üçün alar kıçkıltektin atomdoru sıyaktuu biri-biri menen
birigip ketüünü kaalaşpayt?
— A sen emne üçün kokustan ele suunun molekulasının kıyraşının sebebi
emnede ekenin tüşündüñbü?
— Menimçe, bul jerde bizdin eski taanıştarıbız — fotondor kiyligişip
ketti okşoyt. Men alardın kantip uçup kelip, anan kantip jok bolup jatkanın körüp
turdum.
— Ooba, alar özdörünün energiyasın, sen aytkanday, suutektin kaldıktarına
berişti, a emne üçün alar bul energiyanı paydaluurak koldonuuga araket kılıp
jatışat. Kunt koyup karap tur, azır dagı bir maanilüü kaarman payda bolot.
Ösümdüktör kömürtekti kaydan gana alışat! Alisa kileygen, fotondordu ayabay
jutup algan suutektik baylamtalar kanday aç közdük menen kömür kıçkıl gazının
molekulaların apçıp, anan anı organikalık zatka aylandırıp jatkanın kördü.
— Dodo! Mına uşunun özü azıktanuubu?
— Ooba, ösümdüktör uşintip energiya jana zat jıynaşat. Fotondordun
energiyası emi çoñ molekulalardın baylanış sistemasında saktalıp, anan
kletkanın kerektöösünö jaray alat.
On jetinçi kılımda flamandiyalık Van Gelmont ösümdüktör özünün denesin
tüzüş üçün zattardı kaydan alışat degen suroogo joop berüügö araketteñgen. Al
kezde köpçülügü ösümdüktör tamırları arkıluu jerden birdeme sorup alat da, anı
kandaydır bir jol menen kayra iştetip, söñgögüñö, jalbıraktarına jiberet dep
işenişken.
Van Gelmont çoñ bir idiş satıp alıp, adegende tarazaga tartılgan topuraktı
tolturup, aga taldın çırpıgın oturguzgan, anan anı beş jıl boyu jakşılap sugargan.
Andan kiyin al taldı tıkandık menen çıgarıp alıp, anı jana topuraktı öz-özünçö
tarazaga tartkan, oşondo tömönküdöy natıyjaga ee bolgon: bul mezgil içinde tal 7, 4
kilogramm salmak koşkon, al emi topurak bolso, baarı birigip 57 gramm gana salmak
jogotkon. Van Gelmont ösümdüktün negizgi kuruluş materialı, andan kalsa azıgı
suu eken degen korutunduga kelgen.
— Suunu da tarazaga tartkan bele?
— Körçü, Alisa, anın başına ösümdüktün, andan başka da mümkünçülüktörü bar
ekendigi jönündögü oy kelmegi mümkün emes ele — bul ali atmosferalık basımdın
bar ekendigi açılganga çeyin bolup jatpaybı. Al topuraktan alıngan elüü jeti
grammdı çıgarıp taştaganda uşul jeti jarım kilogrammdın baarı suudan alıngan
dep eseptegen. Azırkı bizdin köz karaştan alganda al, albette, jañılışkan, birok
al çındıgında ösümdüktördün topurak menen azıktanbay turgandıgın dalildep,
uluu ilimiy açılış jasagan.
— Keçirip koy, Dodo, men degele suu jönündö — bizge anın kandayça keregi bar,
emne, biz da kömür kıçkıl gazı menen suudan organikalık zattı sintezdeybizbi?
— Jok, ösümdüktör özdörü organikalık emes zattardan organikalık zattardı
aluuga jöndömdüü. Alar — avtotroftuul ar...
— AVTOTROFTUU?
— Sözdüktön karap al, Alisa, azır al negizgi emes. Kızık, a emne üçün içki
dobuş ündöböyt?
Çındap ele, odono, jagımsız jana jaman ün özünün kadimki sapattarın
körsötmök tursun, taptakır ele unçukpay kaldı.
— Men öçtüm. Murda baarı kandaydır bir jönököy jana şattuuraak ele.
Grekter bizge: «Özüñdü özüñ añdap bil» dep koyso ele anı çın bütüm dep kabıl
aldık. Mına yogdor mıktın üstündö uktaşat, kıpkızıl çoktun üstünön basışat —
munu kantip añdap bilüügö bolot? Al gana emes, alar köp kündör boyu jerdin astında
kömülüp jatıp, anan kayra kazıp alganda künü bügünküdöy saktalat deşet. Alar jer
astında kantip azıktanışat?
— Janıbarlar avtotroftuu emes da, alar energiyanı azık menen birge dayar
organikalık zat türündö kabıl alışat.
— Emne eken, al jerde, emne, kurttardı jeybi? Emneni içet? Kantip dem alat?
— Tokto, tokto, bir degende ele baarın emes. Alisa, mından çıgıp, bölmögö
keteli da, bir az es alıp alalı.
— Ooba, silerge sendviç menen kofe içseñer ele boldu.
— Albette, energiyanı toluktap alışıbız kerek da — tirüü jandın baarı
azıktanat.
— Bile albaym, men teñdeşi jok idealduu meykindikte jaşaym.
Alisanın açuusu keldi:
— Kızık, egerde men içpey, jebey koysom, sen al jerde kança jaşay alar
ekensiñ?
— Bilbeym, bilbeym, men eç kaçan içpeym da, jebeym da.
Uşul uçurda kıñk-mıñk etken ün, anan bayagı Fales jönündö tamsil aytkan
beybaş kañkuu uguldu:
— Epimeniddin atın ukkanda al taptakır uktagan emes, al emi boş ubagında çöp
terüü menen alek bolgon. Anan da anın tamaktanganın eç kim eç kaçan körbögöndügün
aytışat.
— Dodo, anday boluşu mümkün emes da?
— Epimenid jönündö köp ele şumduktardı aytışat, Alisa. Al ömür...
Eenbaş ün Dodonun sözün buzdu:
— Men özüm aytıp berem. Al sırtınan karaganda samsaalagan çaçınan ulam
kritikterge köp okşoboso da, çıkkan jeri Knosstogu Krit bolgon. Bir jolu anın
atası jogolgon koydu izdep kel dep talaaga jiberdi. Tüş bolgondo al joldon
burulup, tokoydo es almakçı bolup jata ketet da, al jerde elüü jeti jıl uktap kalat.
Oygonup ketip, bir az gana uktadım go degen işenimde koydu izdep jönöyt, anı taba
albay çarbakka kayra kelet, baarı özgörgönün, anın eesi da başka bolup kalganın
köröt. Eç nerse tüşünböstön, al şaardı közdöy jönöyt; al öz üyünö kireyin dese,
anı adamdar tosup çıgıp kim ekendigin suray baştayt. Anan özünün inisin,
kartaygan abışkanı taap, iştin jayın bilet da, kança jıl jatsa, oşogo jaraşa
zamattın içiñde kartayıp ketet.
— Men letargiyalık uyku jönündö birdemelerdi ukkanım bar ele...
— Oşonun ele özü boluşu toluk ıktımal, birok menin oyumça, bul miftin kan
şaarları go. Ubakıttın ar kanday ötüşü menen ar kaysı jerlerde syujetter jış
kezdeşet. Buga bir eskimos mifi münözdüü.
Bir kişi alıskı ölkölörgö ketip, eki-üç jıl ötköndön kiyin üyünö kaytıp kelet
da, ukmuştay özgörüülörgö tuş bolot: üy eskirip, kulap bütkön, al emi baldarı bolso,
kartaygan abışkalarga aylanışkan. Özünün kartaygan uulun körörü menen sayakatçı
jerge sulk kulap tüşöt da, külgö aylanıp kalat — körsö, jergiliktüü ubakıt öz
biyligin koluna alıptır.
Uzun boyluu, tarmal çaç, suluu kişi payda boldu da, Jay basıñkıraak ün menen
bulardı okup kirdi:
Jok, biz kıyla uzak ömür sürüppüz,
Bizge bir az adaşkanday körüngön.
Ata Jurtta tospodu eç kim külüp, tüz
Kayra kelsek — taanışpadı öñümdön.
— Uşunun baarı kançalık ökünüçtüü, Dodo...
— Ooba, ökünüçtüü. Kantebiz, ar nersenin öz ubagı bar. Tört miñ jılça murda
faraon Amenemhet Birinçinin Sinuhe attuu jakını Suets moynogunun çölkömündögü
çöldön ötkön. Al adaşıp köp jol jüröt, kamdagan suusu da tügönöt. Tili tañdayına
jabışıp, tamagı örttönüp, bir uurtam suuga zar bolgon. Mına oşondo Sinuhe: «Men
ölümdün daamın tattım» — degen.
Al aman kalgan, ansız çañkoodon ölö jazdagan jandın çañırıgı bizge jetmek
emes.
— Mına dagı — jan. Emne, baldar, silerdin jan degeniñer materialdık
nersebi?
— Jandı dene tutat, ey, ters ayak ruh!
— Tutarın go tutat deçi, al emi materialdık substrat kanday maanige ee? Je,
aytalı, tüpkü teginin kanday tieşesi bar?
İçki dobuşu ündöböy kaldı, andan soñ, başka rejimge öttü — baylanışsız ele
bir nerselerdi bulduruktay baştadı:
— Jan, ruh, dem aluu... Bayagı ölör kündün tüşünö emne kiret... Padışa da
beçaranın içinde sayakattap kalışı mümkün... Dum spiro, spero... Cogito, ergo sum...
Mına menin oyumça, men obektivdüü jaşap jatam, a siler bolso bul tuurasında
emne kaalasañar, oşonu oylogula. Anan çeçkindüü jana açuuluu türdö basılıp
kaldı.
Alisa bir azga toktop turdu da, anan suradı:
— Dodo! Dum spiro, spero degeni emnesi?
— Tirüü jandın ümütü üzülböyt.
— Bul metaforabı?
— Jok, bolso sinekdohadır, bölüktü bütündün orduna koldonuu. Tirüü kezimde
ilgeri ümüt kıla berem degendi bildiret.
— Başkaça aytkanda, dem aluu — jaşoonun ajıragıs bir belgisi ekeni
tastıktalıp jatabı?
— Köñül koyup uk, Alisa! Jılan, arstan, talatook, çımın, bakteriya, kelemiş,
deñiz kirpisi, adam jana çıçkan — baarı, bolgondo da, bipbirdey dem alışat. Bul
organikalık düynönün bir ekendiginin maanilüü dalili.
— Oşondoy. Men buga kadimkidey çın ıklas jana urmat menen mamile kıldım,
munu sen özüñ ötö oluttuu talap kılbadıñ bele. Emi aytçı, biz bul jönündö birdeme
körö alabızbı?
— Men saga açıgın aytayın, Alisa — körö albaybız go. Andan körö eñ
negizgilerin men saga tim ele özündöy kılıp aytıp bereyinçi.
— Meyli, Dodo, men makulmun, negizgi mañızın gana bayanda, birok men saga
tuurasın aytıp koyuum kerek, bul meni abdan tañdandırat.
— Munun baarın terip-tepçip karap çıguu iş jüzündö mümkün emes ekenin azır
sen özüñ tüşünösüñ, Alisa. Energiyanı sarptaş üçün toptoşot, eñ başkı mañızı —
mına uşunda turat. Çoñ organikalık molekulalardın elektronduk toptomdordo
saktalıp turgan energiyası kandaydır erkindikte boluşu kerek, mına oşol üçün
kislorod talap kılınat.
Dem aluu — bul küyüünün bir türü, Alisa. Al emi küyüünün mañızı mına mında:
kislorod bar kezde energiyaga bay baylanıştar erkindikte boluşat da, jañı,
ançalık kubattuu bolbogon başkaları tüzülöt, oşondo energiyanın bir bölügü boş
boydon kalat. Dem alıp jatkanda energiyanın artıkbaşı janı molekulalardı
tüzüügö jana jıluuluk üçün sarptalat.
Jañı organikalık zattardın sintezi turuktuu jürüp turat, energiya tataal
himiyalık reaktsiyalardın uzak katarının jürüşündö sarptalat. Al emi bul katardın
ayagında kömür kıçkıl gaz jana bayagı ele suutektin köp kaldıgınan, anan
baylanıştardı erkindikke çıgargan kisloroddon tüzülgön suu turat. Suu, oşentip,
«tamaktanuu — dem aluu tsiklinin soñku jemişi. Arga barbı, Alisa, Geraklittin
sözünö karaganda, anın tuuralıgı şumduk bolgon, mümkün al: biz sözdün nukura
maanisindegi ele agın suudaybız, dep oylogondur. Organizm kançalık ıkçam
iştese, anda oşonçoluk suu köp bolot. Meenin seksen beş payızı suu, öpkö menen
böyröktö da — 80 payız, al emi sööktördö bolso taptakır ele az — 20 — 30
payızdan.
— Oho, — içki dobuşu küñküldödü, — badırañda suu 95 payızdı tüzöt. Kiçine
jumuşçulardı...
— Oşentip, organizm suunu sırttan gana alıp tim bolboston, anı özü da jaratat.
Degele eç kaçan suu içpegen tirüü janıbarlar bar.
— Men töönün ötö uzak ubakıtka çeyin suu içpey jürö ala turgandıgı jönündö
ukkam, birok taptakır ele...
— Arizondun çölündö eç kaçan suu içpegen çıçkandar jaşaşat. Alar jegen
tamagınan özdörü suu jaratışat.
— Alar, demek, kantse da tamaktanışabı?
— Albette, Alisa, alar tirüü jan da.
— Alardın kursaktarı açabı?
— Menin oyumça, açat, çıçkandar jetişerlik jogorku tüzülüştögü janıbarlar.
— Çañkoonuçu? Egerde alar eç kaçan suu içpey turgan boluşsa.
— Balkim, alarga kursak açuu menen suusoonun ayırması bolboso kerek. Balkim,
suu jasap jatkanda alardın organizminde egerde bir nerse buzulsa, kandaydır bir
özgöçö sezim payda boluşu ıktımal. Birok suunun obektivdüü jetişpegendigi —
bir başka, al emi oşol jetişpegendikti tuyuu, baştan keçirüü — bir başka. Açka
boluu dele mına oşondoy — tamaktanuuçu ubakıt jakındagan sayın adamdar
erksizden, özdörü anı sezbey turup, stulda oydolop, buttarın kıymıldatıp,
tınçsızdana baştaşat, jumuşka köñülü çappay, akılı alagdı bolot, anan oşentip,
al tamak içkisi kelip kalganın tüşünöt.
— Al emi bilimge bolgon suusoo jönündö — uşunday özgöçö sezim barbı?
Bölmödö kiçinekey ala-bula kimono kiygen yapon kız kitepti açıp, okup berdi:
Bilimge çañkoom tarabay,
Janıp turat közdörüm.
Ejem surayt, uçup üröyü:
«Sen, çın ele,
Süydüñbü», — dep, — «biröönü.»
— Metodologiyalık jaktan ılayıksız.
Bölmödö öz ıktıyarına ee bolbogon logikalık tüzülüştün kamırabagan dobuşu
kandaydır özgöçö muzdak jana kataal çıktı. Albette, söz informatsiya jana anı
kayradan iştep çıguu jönündö baratkan, bul maseleler alardı kızıktırbay
koyboyt ele.
— Menin oyumça, Alisa, mınday özgöçö sezim bar. Iras, ar bir adamdın suroo
bezgegine ar kanday darajadagı sezimtalduulugu bolot. Mına, aytçı, sen öz
surooloruñdu berip jatkanda kanday sezimdi tuyasıñ?
— Men «lyubopıtstvo» degen sezimdin boşongus tutkununda turam.
— Al «lyuboznatelnost» degenden emnesi menen ayırmalanat?
— Egerde etimologiyadan baştasak, anda biz, «Lyuboznatelnost», «Lyubov k
znaniyam» bilimge bolgon süyüü ekendigin bilebiz, al emi «Lyubopıtstvo»...
— Oşondoybu?
—«pıt-stvo-pıtat, pıtlivıy um» — arakettüülük-sınap körüü, kızıkçıl
akıl..., pıtat — bul kıynoo da?
— Jok, Alisa, pıtat — bul suroo. Ukrainçe «pıtannya» — suroo degendi
bildiret.
— Al emi «pıtka» degen — bul tehnikalık karajattardı koldonuu menen takıma
suroo, — dep, talkuuga uyatsız jana sezimsiz ün aralaştı.
ON-12435524364374687 özünün KRsınan oolaktay turup suradı:
—Pıtka — bul kandaydır bir tajrıyba jasalgan sıyaktuubu?
—Evrika! — dep kıykırdı içki dobuşu. — Mına bular emneden jeli çıgat, bul
temirlerde tamaşanı tüşünüü degendin özü emnendi bildirerin tereñireek
çeçmelep bere alasızbı Oylooçu Kubik Alisanın özün anın içki dobuşu menen
almaştırıp aldı, je aga tüzdön-tüz kayrıluunu tuura körbödü. Birok Dodo, albette,
mınday uçurdu koldon çıgarmak emes.
— Tamaşanı tüşünüü — tataal psihikalık jöndöm...
Kubiktin beti tişi oorugan kişinikindey kıyşaya tüştü, birok al unçukkan jok.
— Külkünün fiziologiyası jönündö aligi Gippokrat jazgan. Darvin külkünün
maanisi jönündö organizmdin çöyrögö bolgon ılayıktaşuusunun reaktsiyası katarı
eseptegen.
—Egerde adamda tamaşanı tüşünüü sezimi bolboso da, — içki dobuşu nasıyat
katarı ayttı, — jok degende anda tamaşanı tüşünüü sezimi jok ekendigin sezüü
tuyumu boluşu kerek.
— Makul, — dedi Dodo, — men — jadatma jana maydaçılmın, anı özüm jakşı
bilem. Çınında ele — emne üçün kadırluu mırzanın başınan kalpagı uçup ketip,
anı tuta albay kuup jürsö külküñ kelet; bekene kişi çoñ kişini epçildik menen
tokmoktop jatsa, emnege külküñ kelet; kursagı aç kişi spagettinin orduna ayrısına
batinkesinin boosun çalıp jatsa emne üçün külkülüü? Anekdottorçu?
Bir adam Temzaga kayrımak salıp oturdu. Polismen kelip mınday deyt: Ser, bul
jerde balık karmoogo tıyuu salıngan. Anda tigi joop beret: A men eç bir balık
tutkan jerim jok, men kurttu kirintip jatam.
Je aytalı, legendarluu Bernard Şou. Karıp kalgan kezinde anı velosipedçen
kişi urup ketet. Arañ ordunan turup, Bernard Şou jigittin keçirim suragan
sözdörün buzup, mınday deyt:
— Eh, joluñuz bolbodu. Dagı bir az ele küç jumşap koysoñuz meni öltürgön kişi
bolup, özüñüzgö tübölük atak jasap almaksız.
Uşunun baarı külkülüü, birok bul şarttardı emne biriktirip turat? Emne üçün
mınçalık uzakka tüşündürüşöt, deginkisinde bul jerde emne külkülüü ekendigin
tüşünbögön kişige tüşündürüü mümkün emespi?
— Mümkün, Dodo, munun baarı süyüü sıyaktuu ele tüşündürüügö mümkün emes çıgar.
Dal uşul adamdı nelikten, emne üçün süyörübüzdü biz tüşündürö albaybız da.
Tamaşa dele uşul sıyaktuu da.
Bölmödö negedir eki artık baş oturguç payda bolup kaldı. Alardın birinde
londonduk sırtınan jönököy körüngön jigit — bir joon mırzanın malayı oturdu.
— «Eç nerse uykuday sergite albayt», — dedi kızmatçı ayal, bir ryumka toltura
opiydi içmekçi bolup jatıp.
Ekinçisinde başı kaşkaraak, kaytalangıs süykümdüü jana amalköy jılmayıp
biröö oturdu. Kolunda kızıl, eki müyüzü bar, maskarapozdordun kalpagı. Kalpagın
abada bulgalap turup ayttı:
— Buga emne deysiñ, fizika? Adamdardın ortosundagı sürüşüü mamilelerdin
suuşuna alıp kelet.
Londonduk jigit adamdar ortosundagı mamile jana jıluuluktun özgörüşü
tuurasına özünün variantın sunuş kıldı:
— Uuru kartañ ledini ot jagılıp turgan kaminge kamap jatıp aytkanday, ayım,
tereñ ökünöm, eger özüñüzgö oñtoysuzduk tüzsöm.
— Dodo, maga, albette külkülüü, al emi oylop körsöñ — al emne jönündö aytıp
jatat? Bul korkunuçtuu emespi.
— İştin baarı oşondo jatpaybı, kandaydır oluttuu kabıl alınbayt — bolgonu
oşo. Uşunday bir oyun. Adamdar ölüm menen köp tamaşalaşat. Fransua Viyon,
kıldat lirik jana belgilüü zöökür...
—Al emne degeniñiz, Dodo?
— Bolo beret, Alisa, uşunday — tataal adam. Misalı, erteñ dargaga asılat degen
künü keçinde al mintip tört sap ır jazgan:
Men Fransua bolgonuma ökünöm —
Kütöt ölüm kolgo karmap soyulun.
Kança ekenin köçügümdün oordugu
Erteñ emi bilet mobu moyunum.
— Maskarapozdun kalpagı menen jügünüügö bolboyt, — dedi başı kaşkaraak
kişi koştoşup jatıp, süykümdüü jılmaydı da, közdön kayım boldu. Joon
mırzanın malayı koteloktu kötörüp:
— Maga abdan ökünüçtüü, korol aytkanday, parlamentti tarkatuu menen uşunday
jagımduu süylöşüünü üzgültüksüz uçuratuuga tuura kelet.
7-BAP
AKIYKATTIKTI ADAŞUUDAN KANTİP AJIRATUUGA BOLOT
Alisa menen Dodo darıya kılaasındagı kadimki orundarında oturuştu, oşol ele
mezgilde keñ bölmödö da jürüştü. Bul jerde simposion (latınça aytılışı simpozium) ötüp jatkan. Bul söz bir stakan vinonu aldıga koyup alıp, erkin
süylöşüp oturuunu bildirgen. Orun jaylar süylöşüp jatkan adamdar birin-biri
daana körüp jana uga turganday kılıp jaygaştırılıptır. Añgemeleşüügö
katışkandardın ar birinin aldında maal-maalı menen kızmatçı ayaldar
kumgandan kuyup tolturup turgan birden kiçireek idiş turdu.
Alisa menen Dodo boş orundardı tabıştı da, uguş üçün jaylanıştı.
— Jan bilimdi siñirip alat, akıl janga taandık, akıl özün özü bayıta bilet.
Kudaylar başınan ele katardagılarga barın açıp koygon emes, adamdar akırındık
menen gana, izdep jürüp, akıykattıkka jetişet.
— Özünün akılın çındap bayıtkanga bardıgı ele jöndömdüü deysiñbi?
Köpçülügü ar kimdin özünün jekeçe akıl-oyu bolot degensip ele jaşap jürüşöt.
Janı akıykattıktı kabıl aluuga ılayıktaşpagan adamga tayanuuga bolboyt.
— Kimdin akıykattıktı kabıl aluuga eptüü, kimdin epsiz ekenin kantip
ajıratuuga bolot?
— Siler meni ugup turgula, birok meni emes, akıl-estin dobuşuna kulak salgıla!
Bizdin sezimderibiz, tuyumdarıbız bizdi kadam sayın ele aldap jatpaybı!
— Sezimder aldap koyöt, birok akıl-es dayıma ele çındıktı aytabı? Egerde
kimdir biröögö kokustan çındıktı aytuuga tuura kelse, anda al bul jönündö eç nerse
bilmek emes. Eñ ele oyçul adamdar tüspöldöş körüngön nerselerdi gana taanıyt.
— Adam bardık nerselerdin bardıgının kepili, jok nerselerdin joktugunun
kepili.
— Men bolso mındayça aytam: birinçiden, eç nerse jok; ekinçiden, egerde bar
bolso, anda anı andap-bilüügö bolboyt; üçünçüdön, egerde añdap-bilüügö bolso, anda
anı başkalar biliş üçün körsötüügö bolboyt.
Alisa bul añgemeni kandaydır bir ıyık korkunuçta turup uktu.
— Uşu kantip bolsun, Dodo, alar bardıgı akılduular, baarı türdüü türkün süylöy
berişet. Men bolso, baarı menen adegende ele makul ekenimdi sezip turam. Alar
baarı bir ele uçurda çınçıl bolup kalışı mümkün emes da? Al emi akırkı bolso,
menimçe, özünö özü karşı çıgıp jatat.
— A senin eç kaçan paradokstorgo işiñ tüşkön emes bele, Alisa?
— Bilbeym, mümkün işim tüşkön, birok men azır anın emne ekendigin
tüşündürüp bere albas elem.
— «Paradoks» degen söz köp maanige ee. Demeyde, akıl- es korutundusuna tuura
kelbegen bütümdördü uşunday dep ataşat. Kee bir paradokstor tögün sıyaktanıp
körünüp, birok turmuşta anık, ayrımdarı anık sıyaktanıp turup, turmuşta tögün
bolot. Kıntıksız sıyaktangan oy tolgoolor bolot, birok ayagı karama-karşılıkka
alıp kelet jana da anık je tögün ekendigin dalildöögö mümkün bolbogondoru da
bolot.
Bizge taanış, krittik Epimeniddin aytkanı bar: «Bardık krittikter —
kalpıçılar». Mümkün, al bütkül adamzattı bir neçe kılım boyu oygo salıp koeyun
debegendir, birok dal oşondoy bolup çıktı. Bir karaganda özgöçö eç nerse dele jok
sıyaktuu, birok, eger bul bütüm anık bolso, anda tak oşonusu menen al tögün.
— Keçirip koy, Dodo, men üçün munun baarı uşunçalık tezdik menen aytıldı,
men akıl toktotup oyloogo ülgürböy kaldım.
— Maselen, egerde bardık krittikter — kalpıçılar, egerde bul çın bolso, anda
bul anık, al emi Epimeniddin özü belgilüü bolgondoy krittik, anda al özü da
kalpıçı. Demek, kalp aytıp jatat, oşonduktan bardık krittikter kalpıçı degen da
anık emes. Bul egerde Epimeniddin aytkanı anık bolso, al özünün anık bolgondugu
sebeptüü kalp, korkunuçtuulugu mına uşunda turat. Akın Filet Kasskiy bul
paradokstu çeçüügö baş baylal alıp, özün özü öltürdü, al emi belgilüü logik Diodor
Kronos munun çeçilişin tapmayınça tamak içpöögö söz berdi.
— Anan emne?
— Natıyja kaygıluu boldu, Alisa.
— Kanday bul, Dodo, adamdar mınday nerseler jönündö köp kep kılışat, men
degele köp uktum. Mına bir misal, bir kişi televizor içinde oturup alıp, mınday
deyt: «Bizdin eldin adeptüülügü tömöndödü», bul anın özünün adeptüülügü tömöndödü
degendi bildirip jatpaybı.
— Demek, albette, birok bul özünön özü ele logikalık karama-karşılıktı tüzö
berbeyt. Balkim, al özünün adep-ahlagı toluk jayında dep oyloso — anda başka kep.
— A bul paradokstu kantip çeçüügö bolot, degi? Men bul jerde kandaydır bir
aram oy bar ekenin sezip turam, anı alıp taştasa ele baarı öz-öz orundarına tura
kalat.
— Eç kanday aram oy jok. Iras, mında dagı bir süylöm koşumça koldonulup
jatat, birok al demeyde tabigıy nerse katarı eseptelçü: kalpıçı dayıma kalp
aytat.
Bul jerde tabigıy emne bar, Dodo? Dayıma kalp ayta bergen adamdar da barbı?
— Kep anda emes, Alisa, bul uşunday bir logikalık masele da. Kalpıçı
jönündögü paradokstu koşumça süylömdördön arıla turganday kılıp aytsa bolot.
Alsak, bir sakal taraçtın mınday printsibi bolgon: al öz sakalın özü albagandardın
gana sakalın algan. Suroo tuulat, mınday bolgon soñ, al öz sakalın özü ala alabı?
Alisa tereñ üşkürdü da, boş orundukka barıp oturdu.
— Dodo, emi men baarın tüşündüm. Uşul minutadan baştap meni Meri-Enn dep
çakırsañ bolot, uşunday, dal uşunday gana.
— Sen tokto, Alisa, mınçalık ıldam jeñilip kalba. Bul paradoks çeçilişke ee
emes, al sözsüz karama-karşılıkka alıp kelişi kerek. Senin mildetiñ anın
kandayça işke aşarın karap turuu.
— Anan?
— Emne, anan?
— Alsak, azır menin mildetim anın kandayça işke aşarın karap turuu, anan
emne?
Uşul uçurda Dodo turdu da, bibliya paygambarının dobuşu menen ayttı:
— Sıyımı bar kişi sıydıra alat!
— A bul emne bolup ketti?
— Bul eñ ele jönököy nerse: baarı sen kanday deseñ oşondoy bolot, Alisa.
Birok en başkısı — eç kaçan eç kanday oldoksoñ ubada berbe.
— Albette, Dodo, menin esimde bar — bardık janduu nerseler tamaktanışı
kerek.
Uşu maalda kızmatçı ayal idiş alıp kelip koydu da, aga kolundagı karapanı
eñkeyte baştadı. Alisa kızmatçı ayalga tañdana karap, mınday dedi:
— Rahmat Sizge. Men taptakır vino içpeym.
Alisa vino iççü emes, çekçü da emes jana biz bilgendey, eç kaçan jaman sözdördü
süylöçü da emes. Balkim, anın bardık ele teñtuştarı turmuşta mınday erejelerdi
karmanışpasa kerek, birok biz alardın baarı menen taanış emespiz da. Kızmatçı
ayal tan kala jılmaydı da, arı ketti, Alisa bolso mınday dedi:
— Makul, Dodo, men arakettenip köröm. Demek, sakal taraç öz sakalın özü
albagandardın gana sakalın alam dep söz berdi. Eger al sakalın ala turgan bolso,
demek, al öz sakalın özü algandardan bolot da özü bergen ubadanı buzgan bolot.
Egerde al kimdir biröönü sakalımdı alıp ber dep ötünsö, al oşonusu menen öz
sakalın özü albagandardın katarına kiret, natıyjada al mınday adamdın sakalın
kırıp berüügö mildettüü, başkaça aytkanda özünün sakalın aluuga mildetker. Demek,
al bir jagınan öz sakalın özü aluuga mildettüü, ekinçi jagınan, anı jasoogo akısı
jok.
— Eñ soñun, — kiyligişe ketti jagımsız jana kıtmır dobuş, — mına emi al
bir jagınan öz sakalın özü alsın, ekinçi jagınan, kırınbay ele koysun.
Alisa bul jorukka köñül da burgan jok, al abdan kızıgıp algan ele.
— Anda akıykattıktı adaşuudan kantip ayra bilüü kerek? — dep suradı Alisa.
Çınında Dodo birinçi jolu özün çındap takalganday sezdi. Al munu sezip gana
tim bolgon jok — al çındap ele kıyın abalda kaldı, bir jagınan, egerde çındap
oyloy kelsek, anı kim anıktay alat: al çınında ele kıyın abalda kaldıbı je jön
ele kıyın abalda kalganday sezdibi.
— Baarına tieşelüü bolgon, emneni akıykattık, emneni adaşuu dep atoogo
bolorun bildirgen tuura anıktamanın bar ekendigine şegim bar, — dedi akırın.
— Anda kantip biri-biribizdi tüşünö alabız?
— Sen bilesiñ go, Alisa, otura kalıp ele tüşünüktördün maanisi jönündö bir
pikirge kele koyuu abdan kıyın. Birok tilde akıykat, adaşuu degen tüşünüktör bolup
jatpaybı. Egerde uşul sözdör bolbogondo men öz suroomdu bere albayt elem da,
menin başıma mınday oydun özü da kelmek emes. Al emes, vakuum, turmuşta jok
nersenin bar bolup turuşu da sen ekööbüz işengendey, turmuşta jaşap jatat.
Demek, akıykattık da, adaşuu da bar, bulardı kantip biri-birinen ayırmalap aluu
jönündö sen maga aytıp berseñ bolor ele.
— Men saga bul jönündö özümdün oylogonumdu, başka ubaktarda, başka jaktarda
jaşagan adamdardın oyun aytıp berüügö arakettenem.
— Al emi bul jerde, azır jaşap jatkandar bul jönündö eç bir kızık nerse
aytıp, oy jügürtüşpöybü?
— Jok, oyloşot, aytışat, balkim, men bul jerde bardıgı menen ele taanış
ekenmin da.
— Makul, Dodo, kel, senden baştaylı. Demek, akıykat degen bar. Bul jönündö sen
kanday oyloysuñ?
Süylömdün ekinçi jarımın Alisa vakuum tursun, meykindik da bolbogon, jıltjult etken boştukta kulap bara jatıp ayagına çıgardı. Bolgonu Alisa menen Dodo
biri-birin bekem koldon algan boydon ötkön doorlordun meykindik-mezgili
boyunça jılmışıp baratıştı. Kıyalıy elestetüü alardı jazma tarıh saktap
kalganı boyunça uşul ataktuu suroo algaç aytılgan jaktarga alıp barattı.
Alisa menen Dodo kandaydır bir kişige joluguşuştu, al kolun jañsadı, bul
jañsoonu sözgö aylandırsak /eñ ele boljolduu/ tömönküçö bolmok:
— Akıykatpı? Uşul bulganç da, taza da koldor menen karmay bergen tüşünüktö
degele kandaydır bir mazmun kaldıbı? Emne, kalıptanıp kalgan adamga baş tamga
menen jazılgan Akıykattıkka jetüügö jasagan dalalat beri bolgondo adaşuu, arı
bolgondo aldanuu, eköö teñ tuñguyukka alıp baruuçu jol ekeni aldın ala belgilüü
emespi? Munun baarı, bıljırak, ökünüç jana akılga sıyarlık emes. Konkrettüüröök
bir nerseler jönündö süylöşölüçü.
— Bul kim? — dep suradı Alisa.
— Bul — İudeydin prokuroru, al imperator Tiberiydin buyrugu menen bul
ölködö çabandes Pontiy Pilattı jaratkan.
— Kandayça, Dodo, — men bul jönündö okuganmın, al jerde takır ele mınday
emes boluçu. Al turup emes, oturup turgan, anın başı oorup, abada kolu menen itti
jonunan sılaganday kıymıl jasap jatkan.
— Biz al kezde jok elek da, Alisa...
— Biz jok bolsok emne eken, anda bolgon... Bul jerde Alisa tartına tüşüp,
unçukpay kaldı. Dodo aga karap, kıltıya külüp turdu.
— Menimçe, Alisa, sen azır jelmoguzdun sözdörünö işenem degendi aytkıñ
keldi okşoyt. Anan da çınıgı akıykatka — Mihail Afanaseviç Bulgakov özünün
romanında jazgan, çınında bolup ötkön okuyaga işenem degin keldi okşoyt.
Akıykattıkka dep koyölu.
— Emne eken, uşunun baarı kantip bolup ötköndügün tüzdön-tüz körüp oturasıñ,
albette, al jerde baarı abdan korkunuçtuu...
— Körgönün go körüp turasıñ deçi, al tuura. Mınabu Tretyakov galereyasında bul
temaga arnalgan ataktuu süröt bar, al tüz ele uşundayça atalat: «Akıykat degen
emne?» Mına oşol jerde sözdün toluk maanisinde baarın körösüñ. Pilattın tulku
boyu artınan üç çeyrek jerden körsötülgön jana kolu bolso: çıkanagı abdan
terilgen, barmaktarı, soroygon manjası tim ele añgemeleşip jatkan kişinin
jüzünö jetip turat. Bul kol kileygen çoñ, anın bir az şişimik tartkan tulkusu tim
ele takıp jatkansıyt:
— Kana, ayt azır, emneni akıykattık dep esepteysiñ? Ündöböy kutulam dep
oylobo, al gana emes, senin bolor-bolbos çındıgıña özümdün iyilbes, japadanjalgız tuura, çınıgı rim akıykattıgın karama-karşı koyuu üçün senden kerek bolso
oroy, osol söz ukkum kelip turat.
Anan uşunun baarı baguusuz kalgan, beçara, közdörü jaldıragan adamga
aytıluuda. Balkim, Nikolay Nikolaeviç Ge jogorku ruhiyliktin düynösü uşul boor
ooruguday bolgon sırtkı kebeteñin ötmö katarında kandayça janarın körsötöyün
degendir, birok, menin oyumça, anın kaysı bir jeri jakşı bolboy kalgan. Munun
baarı maga negedir ança jaga berbeyt. Buga men ança işene albaym.
— A Bulgakovdun Pontiyine sen işenesiñbi?
— İi, ooba. Birok biz azır anın romanındagı aytılgan meykindikte emes,
kıyalıy meykindikte turabız da...
Dodo uşul jerde toktodu da, oygo çöktü. Emi Alisa kıltıya jılmaydı da, mınday
dedi:
— Ooba, Dodo, bul jerde kandaydır bir başalamandık bar. Kimdin
kıyaldanuusundagı meykindikte turabız biz azır: seninbi, meninbi je kandaydır
jalpı ele bizdinbi?
— Bul başalamandık emes, Alisa, bul alda kança jaman. Biz mından ajırap çıga
albaybızbı dep korkom. Oşonduktan kel emi, jön gana körölü, ugalı.
Jarkıragan jaydın künü ele. Pilat içki tınıguunun salkını menen küügümünön
çıgıp, Alisa menen Dodo artınan üç çeyrek kadam jerden körgüdöy kılıp, bir az
aldıda toktodu. Al kolun sunup jiberip, alakanın bir az tolgoy berip, çıkanagın
denesinen ajırata kötörüp, anan akırın, içinen, jalgız özünö gana aytıp
jatkansıp:
— Mına, akıykattıktı dalildeş üçün düynögö dagı biröö keldi. Al beçara
bayırkı filosoftordu okugan emes, başka ölkölördün dinderin bilbeyt, al gana
emes, öz dinin da biröölördön ukkan sözdör boyunça bilişi mümkün, oşentse da
akıykattık emne ekendigin bilet. Ukçu adam, obu jok mayda-çüydönü mınday koyup,
andan körö senin turmuştuk maseleleriñ jönündö süylöşölüçü. Kolu-butuñ
baylanıp, urulup-sogulgan boydon maga çeyin alıp kelgidey, sen emne kılıp koyduñ
ele.
Alisa menen Dodo karagandan karap turuştu. Aldıda, dubaldın janında kim
turdu ele, uşunun baarı kimge aytılıp jattı? Al jerde eç kim, eç nerse, ün da,
forma da, ideya da jok boluçu.
Kimge taandık ekeni belgisiz bolgon kıyalıy elestetüü buduñ-çañ tüşüp jattı.
Dubal janında eç kim jok boluçu. Al emi kaptal taraptagı, kaysı bir kiçine köçödö
çoñ kara pudel közgö ileşe tüşüp jok boldu. Bul jönündö japadan-jalgız kese ayta
turgan nerse — bul Geraşa emes boluçu.
— Dodo, — dep şıbıradı Alisa, — men emnegedir eç nersege tüşünböy kaldım.
— Sinoptikalık evangeliyler aytışat, Alisa...
— Dodo, bul jerge aba ırayın aldın ala aytkandardın emne keregi bar?
— «Sinoptikalık» degen söz, Alisa, toptomduu, jalpılaştırılgan degendi
bildiret. Aba ırayının kanday bolorun aldın ala aytkandardı öz işterinde ar
kaysı jerdegi jıluuluktun maanisi, basım jana başka parametrleri tüşürülgön —
toptomduu — sinoptikalık kartalardı koldongonduktarı üçün sinoptik dep ataşkan.
— Boluptur, maalımattar tüşürülgön bolsun, al emi evangeliyanın bul jerge
kanday tieşesi bar?
— Evangeliyanın tieşesi bar, antkeni evangeliyaçılar Matfey, Mark jan &
Lukanı sinoptikter dep ataşat, oşondon ulam alardın evangeliyasın sinoptikalık
evangeliya deşet. Alar mındayça aytkanda, Hristostun ömürü jönündögü
maalımattardın toptomun berişet. Alar stili, köz karaşı, bildirgen
maalımattarı boyunça biri-birine jakın turuşat. Al emi İoannanın törtünçü
evangeliesi birinçi üçöönön keskin ayırmalanıp turat, birok azır söz al jönündö
emes. Azır men oşol sebepten biz tigi jerden eç nerseni körö albay jatkanıbızdı
aytkım kelgen.
— Oy, Dodo, men tüşündüm — al jön ele közgö körünbös bolup kaldı, bolgonu
uşulbu? Kökölötö maktoonun sırların çeçüü degen mına — al közgö körünbös bolo
kalıp, alardan... bekinip kaldı.
— Alisa, sen atayın ele meni kozgolop jatasıñ. Tirüü adamdın denesi...
— Hristos adam bolgon emes da, Dodo, al kuday bolgon, je kandaydır bir adam —
kuday sıyaktuu...
—Alisa, men tüşünböy jatam, sen degi emnege işenesiñ, dingebi je ilimgebi.
— Sen kanday kızık süylöysüñ, Dodo, işenim degen işenim, al emi ilim bolso
işenimge muktaj emes, al aytkan nersenin baarın dalildeyt, uşunday emespi?
Uşu tapta badaldar artınan biri kiçireek, ekinçisi çoñuraak, tagıraak
aytkanda, uzunuraak eki temir yaşçik çıga kaldı da, joop kütö katıp turuştu. Sıyagı,
bul galaktotroftuk uruunun mifologiyası alardı kızıktıruusun ulantıp jatsa
kerek. Dodo oozun açıp, kayra jaap aldı. Anan uşul ele jerde joon, şayır adam
payda bolo kaldı da, mınday dedi:
— Koygulaçı, baldar, men bul jönündö öz filmimde alda kaçan abdan
tüşünüktüü türdö aytkamın. Mına, karagılaçı.
Oşol ele zamat jok bolup ketti, Erşalaim közdön kayım boldu, Pontiy Pilattın
tınçtıgı buzuldu jana rim namestniginin özü... Alisa menen Dodo bolso emi
kimdin kıyalıy elestetüüsünükü ekenin kim bilsin, meykindik-mezgildikte jay gana
jılmışıp baratıp, deñiz boyundagı bir uzun boyluu apendi çalış kişi biröönün
maşinasın epildegen din kızmatkerine satıp jatkan bir jerge barıp kalıştı.
Pater bir nerselerdi süylönüp, sıyagı öz ene tilindegi irettik sandardı aytıp,
rubl eseptep jattı da, akırı ayagında «Büttü» dedi.
— A emne üçün Sizdin akçalarıñızdın baarı rubl türündö? — dep suradı uzun
boyluu kempay. Suroo Paterge ança jakpay kaldı:
— Bul maşina sizge kaydan kelgenin suragan jokmun go men. Jat maşinanı satıp
jatkan kem akıl eç kanday tartıngan jok. Al bul maşinanı ayday kaçkandıgın,
kimden, emne üçün ayday kaçkandıgın aytıp bere alarlıgın badırata süylödü.
Pater şerikteşine işenimi payda bolgon soñ, jakınıraak jılıp oturup,
ukkuluktuu pribaltika aktsenti menen ayttı:
— Akça maga kaydan kelgenin men özüm da aytıp bere alam. Bul rublder Emaga
berilgen kurmandıktar. Azıraak kaldı...
Kempay Paterge kandaydır bir ayran tañ kalgan jiyirkenüü menen karadı da,
mintip suradı:
— Siz dagı Kudayga işenesizbi?
Uşu tapta joop şayır adamdın karaanı dal oşol okuya ötüp jatkan meykindikte
jılt ete kalıp, maşinanın artına öttü da, «Ukkula, ukkula!» degen sözdü aytkısı
kelgensip kolun bulgaladı. Oşondo bayagı ele ukkuluktuu aktsent menen ayttı:
— Bardık adamdar işenişet. Biröölörü Kuday bar dep işenet, ekinçi
biröölörü Kuday jok dep işenet. Eköönü teñ dalildöögö mümkün emes.
Körünüş köz irmemde jok bolup ketti, tim ele ekran öçköndöy boldu, al emi içki
dobuş akırın jana daana ayttı:
— Şiptı oñdoo üçün ssudanı Krestyan bankınan düyşömbü JZN9. beyşembi
kündörü eç kanday kamdanuusuz ele alsa bolot.
Alisa aga köñül burup da koygon jok.
— Dodo, kanday bolup kaldı degi, eç nersege taptakır ele işenbegen adam
boluşu mümkün emes, anda al Kudaygabı, ilimgebi, kelgindergebi, jandın köçüp
jürüşünöbü, astraldık telogobu, kosmostuk energiyagabı — emnege işenüünü tandaşı
kerek...
— Al özünön özü ele bolot, Alisa. Adam demeyde özü emneni jüyöölüü oy dep
eseptese, oşogo işenet...
— Jüyöölüü oy degen emne?
— Georg Vilgelm Fridrih Gegel jüyöölüü oy dep oy jügürtüünün öz uçurunun
bardık ırım-jırımdarın kamtıgan türün atagan. Galiley teleskoptu oylop taap,
anı jasaganda oşol mezgildin okumuştuuları anı körüüdön baş tartışkan.
Alardın oyu boyunça, özüñdün kuraldanbagan közüñö gana işenüügö tiyiş bolgon, a
teleskop bolso, emne körsötörü ali belgisiz bolgon. Akındar suktangan ay baykoonun
demeydegi jolu menen karaganda körüngöndöy ak sargıl suluu emes bolup çıktı.
Anın beti toolor jana kraterler menen jaralangan ele — okumuştuular uyatsız
tütüktör emneni gana körsötüşpöyt deşip, aga işenüüdön baş tartışkan.
— Alisa, — odono emes, birok kıtmır süylödü içki dobuşu, — sen tigi vinodon
içken joksuñ da, a emne üçün közüñ kılgırıp kalgan?
Alisa başın silkip aldı da, tüzdönö oturup alıp, suroo saldı:
— «Irım-jırım » degen söz degi emneni bilgizet? Anın etimologiyası kanday?
Predrassudki — ırım-jırım menen düynögö köz karaştın ayırması emnede?
Dodo eç nerse aytuuga ülgürö elekte, andan kıtmır jana türü suuk dobuş ozunup
ketti:
— Düynönü teleskopton karoo. Közdü jana akıldı kuraldandıruuçu İşenim,
Akıykattık, İlim başka aspaptar.
Meykindik-mezgil zamatta çetteri daana bilinbegen bir kança bölüktörgö
ajıray tüştü: alardın birinde üstü biyik şlyapaçan, çoñ ak jakanın aldınan altın
çınjır tagıngan zañkaygan çoñ adam, Angliyanın lord — kantsleri payda boldu:
— Adam baarınan murda emneni jakşıraak dep tapsa, oşogo işenet. Birok
akıykattık kantse da tüşünüksüzdükkö karaganda adaşuudan kelip çıgat.
Anan uşul ele körünüş tumanday tüşüp, kayradan açıldı. Uzun sakalduu ulgaygan
kişi akırın jana oyluu unçuktu:
— Men faktı menen karama-karşı çıgıp kalganda özünün eñ sonun körgön
gipotezasınan da baş tartkıday (a men bolso ar kanday masele boyunça gipoteza
tüzbösöm tura albaym), erkin oyloonu saktoo üçün çeçkindüü arakettendim. Birok
men gipotezaga karama-karşı kelgen faktılardın jadımdan tez ele çıgıp keterin
baykadım, oşonduktan men dal uşunday faktılardı özgöçö tıkandık menen jazıp
jürüünü ereje katarı kabıl aldım.
Körünüş dagı tumandap barıp, kayradan açılıp ketti. Ança belgilüü emes, birok
özünö özü abdan işengen adam ilimiy emgeginin üzündüsün ün çıgarıp okup jattı:
— Koñuzdar jana aarılar uydun jampasınan kelip çıgat degendi jokko çıgaruu,
bul akıl-eske, maani-mañızga jana tajrıyba körsötkön çındıkka karşı talaşıptartışuu bolup sanalat. Al gana emes, uşunçalık tataal janıbarlardan bolgon
kelemişter da sözsüz ata-eneden jaralbayt; egerde kimde kim buga şek sanagan
bolso, anda Egipetke barışsın, oşol jerde alar Nildin bulganç agındısınan
kelip çıkkan kelemişter bıkpırday kaynap, el üçün çoñ japa bolup jatkandıgın
körüşöt.
Zamatta ele bardık bölüktördö adamdar payda bolo kalıştı da, baarı jarışa
süylöy baştaştı. Alisa menen Dodo alardı uguuga jana körüügö ülgürböy jatıştı.
Kiçinekey çürüşkön, barıp turgan akılgöy jüzdöngön frantsuz:
— Londongo kelgen frantsuz tolukşugan düynönü kaltırıp salıp, bul jerden
bopboş düynögö tuş bolot. Parijde al kiçinekey materiyanın uyulguşunan jaralgan
Aalamdı körgön, a bul jerde bolso, aga okşogon eç nerse baykalbayt.
Karteziandıktarda baarı türtüü arkıluu jürgüzülöt — bul nelikten ekeni ança
tüşünüksüz, Nyutondo bolso, tartıluu arkıluu — munun emne sebepten ekeni
taptakır ele tüşünüksüz.
Mına, uluu fizik, belgilüü teolog jana monetnıy dvordun direktoru, bala
kezden ele okuu kitepterindegi kiçinekey sürötçölör arkıluu taanış bolgon
parikçen adam bulardı ayttı:
— Kündün, planetalardın jana kometalardın mınday kooz birimdigi
kudurettüü jana akılmandın kaaloosu, ökümü delbey turup jaralbas ele. Basa, men
işimdin filosofiyalık bölügün kıskartsambı deym — al tim ele uşunçalık betpak
jana dooçul ayalday, anı menen baylanışkanıñ — sottoşup jürgön menen ele
barabar.
Baarına taanımal bolboso da belgilüü frantsuz matematigi kötörüñkü dobuş
menen mınday dedi:
— Men işenem — analizdin sanı jana funktsiyası bizdin akılıbızdın jön
saldı bir işi emes; menin oyumça, alar realduu düynönün obektileri sıyaktuu ele,
bizden sırtkarı jaşagan bayagı ele zarıldıktın küçü menen jaşap turuşat, biz
bolso alardı jolukturabız, je açabız jana fizik, himik jana zoologdor sıyaktuu
ele izildeybiz.
— Dodo, men mından artık çıday albaym, çarçadım, jetişpey jatam, — dep
şıbıradı Alisa.
Bul kajı-kuju Dodonu da ayabay çarçatkan ele. Kantken menen, adam öz ömüründö
kandaydır bir açık orientirlerge ee bolgusu, özün realduuluk jönündögü
işenimdüü, kalıptangan tüşünüktördün bekem kırtışında turganday sezgisi kelet.
— Ooba, — küñk-mıñk etti jagımsız dobuşu, — «Alardın janında dayıma
«Akılmanduuluk» dep atalgan bardık ilimder tañ kalarlık kıska jana jetkiliktüü
jazılgan kitebi bar».
— Sen degi munu menen emne aytkıñ kelip turat?
— Men eçteme aytkım kelgen jok, Tommazo Kampanella Kün şaarının turgundarı
jönündö aytıp jatat. Alardın baarı al jerde özdörünün jalpak aynek üylöründö
jakşı J8NZ. Beypil jaşaşat, jana Akıykattıktı bardıgı jakşı tüşünüşöt.
Katıp kalgansıgan körünüştör kayra jandandı.
Alardın birinde kimdir biröö kiçinekey, booruker közdüü jana saksagay çaçtuu
kişige koldorun jayıp, birdiktüü talaanın kıçıgında bekinip jürböy, jañı
fizikanı tüşündür, ansız ilimge, özünö özü işenbegendik, jaratılıştın özünün
realduulugunan baş tartuuçuluk kirip keletat dep jalınıp jattı. Booruker közdüü
adam tartına jılmaydı, akırın kıyak tartıp, oylonup jattı.
Özünün bayagı jerinde dagı uluu evolyutsionist payda boldu, birok jüzündö
bırışı jok, sakalsız jana azırınça özünün okuusu boyunça körsötmö kuralga takır
okşoboyt.
— Kanday jakşı bolot ele, — dedi al, — egerde bardık okumuştuular altımış
jaş kuragında ölsö, sebebi bul kuraktan ötköndön kiyin alar sözsüz ar bir jañı
okuuga karşılık körgözö baştaşat.
Alisa kürsünüp gana tim boldu, — bul üröyü suuk baldardın taptakır
adamgerçiligi jok. Uşu maalda başka bölüktö sırtkı kelbeti jakşınakay ak çaç
adam payda boldu da ayttı:
— Beş jıl murda men süyünüp, ilimdin jeñip algandarın bekemdöögö öz
salımımdı koştum dep eseptegen elem. Bügün, elektromagnittik teoriyanı jazıp
jatıp, iyri sızık menen kıymıldagan elektron energiyanı bölüp çıgarat deym, al
emi erteñ uşul ele auditoriyada elektron yadronu aylanganda energiyanı taptakır
çıgarbayt, dep aytam.
Alisa akırı katışuuçu katarı söz süylöögö toluk ukuktuu talkuuda söz kıstarıp,
masele boyunça çıgıp süylöögö mümkünçülük alganına süyünüp ketti:
— Al yadronun aylanasında eç kaçan tegerenbeyt. Al jıltıldap payda bolot jana
jogolot, anın ömürü büt boydon ıktımalduuluk bulutu menen çümböttölgön.
Kıyak karmagan kişi Alisaga buruldu da, jumşak, birok abdan çeçkindüü ayttı:
— Men çükö oynogon kudayga işene albaym. Jaratkan, albette, çeber, birok
jaman oyu jok.
Oorup töşöktö jatkan tolkunduu teñdemenin tüzüüçüsü başın kötörüp, mınday
dedi:
— Emne kılgan kündö da ıktımalduuluktan kutuluu zarıl. Al bizdin çınıgı,
azırınça bizdin akılıbızdın kömüskö turgan zakondordu bile albagandıgın
körsötöt.
Jaşı bir topko kelip kalgan, suluu, gollandiyalık kişi söz uladı:
— Egerde al jönündö birin biri jokko çıgara turgan bütüm jasasak, anda
akıykattık degen kayda. Degi bizdin akıykattıktı bilüü jöndömübüz barbı,
ilimiy izildöölördü jürgüzüünün kajeti ne. Menin ilimiy işim obektivdüü
çındıkka alıp kelgendigine bolgon işenimimdi jogottum, emne üçün jaşap
jürgönümdü bilbeym; mından beş jıl murun, maga baarı tüşünüktüü körünüp turgan
çakta ölbögönümö ökünöm.
Dodo Alisaga karadı da, anın azır ıylap jibere turgandıgın bildi. Mezgil —
meykindik körüügö mümkün bolgon bardık jerinde ança çoñ emes, soorotupzeriktirme, ilimiy pedanttık lektsiya okuunun ayabay zarıl ekendigi açık körünüp
turdu. Alisa menen Dodo biri-birine karadı da, közdörün jumup, dayra boyundagı
çöptüü, bekem kırtıştuu jerde bolup kalıştı. Jer menen birge anın elestetilgen
ogunun aylanasında, bizdin Gallaktika dep atalgan bir tuugan gallaktikalar menen
birge kündün aylanasında başka gallaktikalardan ıkçam ıraaktap tegerenip
baratkanı bolboso, alar bir topko tınç jana kıymılsız jatıştı.
Tınçtıktı birinçi bolup Alisa buzdu:
— Menin ilim jönündögü elestetüüm bir az başkaraak ele. Men ilimde ali
açıla elek nerseler bar ekenin tüşünçümün, birok açılgan nerselerdin baarı oşol
açılgan boydon kalat dep oylogomun.
— Körböysüñbü, Alisa, adam sıyaktuu ele ilim da jaşayt, ösöt, birok anın jaşoo
ubaktısı uzunuraak bolgonduktan, alda kança köbüröök jaşayt. Al okuyt, jañı
tajrıybanı özdöştüröt, anı iştep çıgat jana özünün strukturasın özgörtöt. Anda
tübölüktüü akıykat jok, balkim, dinden al uşunusu menen ayırmalanat çıgar.
Vilyam Tomson, baron Kelvin, jañı jıyırmançı kılımdın kelgenine
baylanıştuu tost süylöp jatıp, fizikterdin keleçektegi muundarına köñül aytkan:
«...fizikanın biyik imaratı kurulup büttü, alarga jalañ gana mayda-çüydö işteri
gana kaldı». Al emi Filipp fon Jolli teoriyalık fizikanın professoru,
aspiranturaga okuş üçün kelgen Maks Plankaga mınday degen: «Jigit, siz emne üçün
özüñüzdün ömürüñüzdü kor kılganı jatasız? Teoriyalık fizika tügöndü,
differentsiyalık teñdeme jazılıp büttü, emi anın ayrım bir çet-buçkagındagı
belgilerin koyuu gana kaldı», Birok jıyırmançı kılımdın başında fizikada
jañı jıldızdagıday jarıluu boldu. Degi ilimde, degele madaniyatta çınıgı jañı
degen emne özü? Bul jaralışın koldogon tüşünüktördün negizinde aldın ala tak
aytuuga mümkün bolbogon nerse. İlimdin özü, mınday alganda, jöpjönököy suroogo
da akılga sıyarlık joop berüügö kuduretsiz ekeni körünüp kalgan mezgilder da
bolot. Mına aytçı, kadimki stol kança energiyanı bölmögö çaçıratat?
— Sıyagı, biz bul stol jönündö kandaydır söz kılgan elek.
— Ooba, sen anda ısıtılgan telolor gana energiya bölüp turat degensiñ, a men
bolso kaysı telolordu sen muzdak dep, al emi kaysıların ısık dep esepteriñdi
tüşündürüşüñdü sunuş kılgamın. Bardık ele telolor kandaydır bir jıluulukka ee
emespi.
— Anda telolordu muzdak jana ısık dep bölüünün maanisi kaysı?
— Emese «muzdak» jana «ısık» degen sözdör kanday maanige ee?
— Bular künümdük turmuştagı ele sözdör emespi, adamga, anın organizmine suuk
jana ısık bolot.
— Albette. Jarık jana karañgı, suuk jana ısık, jakşılık jana jamandık...
Azırınça ölçöönün joldoru iştelip çıga elek, bul sözdördün baarı anık maanige
ee emes. Jarıktı sezüü üçün adamdın közünö kança foton kelip tüşüşü kerek? Suu
toñgon jıluulukta adam da tonot, munun baarı tüşünüktü, birok iş jüzündö jetüügö
mümkün bolbogon absolyuttuk nölgö çeyin dagı üç jüz gradus bar.
Egerde biz söz kılgan stolgo kayrıla turgan bolsok — bardık telolor kanday
temperaturada tursa da, baarı bir birdeme bölüp çıgarışat, al bölüngön nurlardı
dayıma ele köz menen körüügö bolboyt. On toguzunçu kılımdın ayagına kelgende
fizikter bul nurdanuunu ölçöönü üyrönüşkön. Uşul kadimki stol jana ar kıl başka
buyumdar kanday temperaturada bolso da çeksiz köp energiyanı nurdantaarın
eseptöölör körsöttü.
— Balkim alar tuura emes esepteşkendir?
— Masele oşo tuura ekendiginde, başkaça aytkanda, öz iliminin bardık
erejelerine ılayık bolgondugunda jatpaybı. Akılga sıybagan jana sandırak, tüz
maani jana tajrıybalık maalımattarga takır kooşpogon natıyja çıguuda.
— Zdravıy smısl — bul predrassudoktun ırım-jırımdın kaldıktarı emespi?
— Emne, predrassudok jaman sözbü? PRED — rassudki — demek, sen bir nerse
jönündö oy jügürtö baştay elegiñde ele kaysı bir masele boyunça dayar pikiriñ
bolgondugu. Sen kündö erteñ menen tişti juugan jakşıbı je jamanbı dep oylonup
oturbaysıñ da, sen anı jön gana atkarasıñ — büttü. Egerde juugandan tişin buzula
turgan bolso, sen anda oylonot eleñ.
Egerde fizikanın akıbalı uşu bolso, gumanitardık ilimder jönündö emne
aytuuga bolot?
Uşul jerde şıldıñdaçu söz uguldu — bayagı jagımsız jana üröyü suuk dobuş
sözgö aralaştı, — köptön beri ugulbay kalbadı bele:
— Men uşul kırdaalga abdan ılayıktuu tsitatanı estedim. Bir adabiyatçı, eñ
mıktı ayal mınday dedi: «Salıştırmaluu alganda zalalı jok bolgonduktan,
gumanitardık ilimder tüpkülügündö çınıgı ilim emes. Başkaça aytkanda,
jöndömsüz jana türköy adabiyatçının işmerdiginin natıyjasın eç kaçan türköy
mediktin je kuruuçunun işmerdiginin natıyjası menen salıştıruuga bolboyt».
— İlimdin önügüşünün ar kanday mezgilderi bar, — dep söz uladı Dodo. —
Keede al salıştırmaluu tınç önügöt, kalıptangan sistemanın negizinde ança
printsipialduu bolbogon ar kıl maselelerdin teoriyaların çeçet. Keede bolso
printsipialduu janı mamilelerdin zarıldıgı payda bolot, maselen, jıyırmançı
kılımdın baş çeninde dal oşondoy bolgon. En başında ar kanday ilim özünün
jaştıgın başınan keçiret, bul ar kanday adam adegende bala bolgon sıyaktuu. Al
mezgilde birdiktüü mamile bolboyt, ilimde ar kanday mektepter iç ara talaşışat,
eç kim eç nerseni dalildey albayt.
Fizikaga karaganda ösümdüktör jana janıbarlar jönündögü ilimde taktık
azıraak, alarda köp nerseler baykoogo jana sıpattamaga jaraşa bolot, alarda
zakondor az, printsipter, maselen, ekolyutsionizm sıyaktuu köp. Azır biologiyada anı
kantip tuura tüşünüü kerek ekendigi jönündö talaştar köp.
— Tak oşondoy, — dedi biröö japjakın jerden. Alisa menen Dodo baştarın
kötörüştü. L;KJKHGFJ-776345776553 planetasınan kelgen oylooçu eski joldoş
antennasının muruttarın jeñiştüü kıbırattı, anın kızmatçı robotunun jazıp
aluuçu apparatı küçünün boluşunça iştep jattı.
— Mümkün evolyutsiya degenin dal oşol galaktotroftor tobun, sılıgıraak
aytkanda, alardın ança önügö albagan salttarı menen birge, akıykat jana logikaluu
kristalldaşkan rasanın almaştırılgandıgındadır. Tek jaat degendin, çınçınına kelgende, kanday maanisi bar? Balkim, eñ jogorku tubasa okumuştuular
menen oylop tabuuçulardın önörünün Sizder Jer dep atagan 874:63507834524
planetasının çınıgı jaşooçularının payda boluşuna zarıl şart bolup kızmat
ötögöndügündödür?
Emi bul bapta da eñ akırkı jolu meykindik-mezgil tumanday tüştü, köp çoñ emes,
tegerek köl payda boldu. Bir uya — kazdın jöjölörü aldıda süzüp baratkan uyulgugan
tarmal çaçtuu, çokço sakal adamdın artınan kalbay süzüp barattı. Jan jakta süzüp
bara jatkan azırkı ekologiyanın atası jana ayrım obrazdardın orduna jürçü ene
— kaz jılmaydı da, közün kısıp mınday dedi:
— Aybanat menen adamdın ortosundagı jetişpegen, köp jıldar boyu izdep
jürgön aralık akırı tabıldı. Al bizbiz!

8-BAP
SÜYÜÜ DEGEN EMNE?
Kıyaldanuu kantse da tüş körüüdön kandaydır bir nerseleri menen ayırmalanıp
turat, al emi fantaziya menen elestetüü da birdey nerseler emes. Alisa közün jumup,
janında jatkan Geraşanı jaybarakat sıladı. Kiçinekey, jılañaylak yapon kız kök
maysanda tizesin orkoytup oturgan kalıbında kitep okup jatkan. Alısıraakta lotos
keyptenip ak kiyingen indus bala oturat. Gerkules eki butun aldıga sunup koyup,
sfinkstey bolup, tegizdelgen pudel şapoçkaluu başın eki jakka burup karap koyup
jatkan ele.
— Jaşoonu kaalagandardın, — dedi indus jigit, — üç maksatı bolot: andap
bilüü, süyüü, bayuu. Ömürdün baştalışı añdap bilüü, ömürdün ortosu — süyüü,
ömürdün ayagı — bayuuga arnalat.
Adamdın kuştarlanuusunun üç bulagı bar: jan, akıl- es, dene. Ruh kuştarlıgı
dostuktu, akıl kuştarlıgı — sıy-urmattı, dene kuştarlıgı — eñsöönü payda kılat.
Üç kuştarlıktı biriktirse süyüü kelip çıgat.
Gerkules yapon kızga keldi da, kara kayış tüstöngön tumşugu menen anın kolunun
astın şimşiledi. Yapon kız akırın jana tak-daana mınday dedi:
Eski kölmö.
Baka suuga sekirdi.
Jımjırttıktagı çulp etüü.
— Bul jerge baka menen eski kölçüktün kanday tieşesi bar? — Geraşa tañdandı.
— Men seni süyöm, senin meni süyörüñdü da bilem, sen uşunu kandaydır bir jol
menen bildirişiñdi kaalap jatam.
— Bul menin itim, birok eç jeri yaponduk emes, — dep oylondu Alisa.
— Men dele oşol jönündö aytıp jatam, — dep jılmaydı yapon kız. Eski kölmö
— birimdiktin, tübölüktüülüktün simvolu, al emi bakanın kölmögö sekirgeni —
mezgil jana meykindiktin tübölüktüülük menen bolgon ajıragıs, birok anı andap
bilüügö mümkündük berüüçü birden bir köz irmemi. Süyüü — Kudaygabı, bilimgebi,
je itkebi, baarı bir jalgız, tübölüktüü jana ajıralgıs.
—Özüñkünöbü je başkanıkınabı? — dep oylodu Alisa.
Sarı, saksaygan jündüü küçügün eerçitip, ataktuu okumuştuu jana it maselesinin
bilermanı öz aldınça tömönkülördü oylop ötüp baratat.
— On toguzunçu kılımda bir filosof mınday degen: «Sizdin maksatıñız sizdi
süygöndördü alardan da artıgıraak süyüü bolsun; süyüüdö ekinçi bolup kalbañız».
Adamdarga karaganda, men bul osuyattı kez-kezde atkara alam, birok meni jakşı
körgön itke bolgon mamilede dayıma ele ekinçilikke tüşüp kalam. Adam degen dal
uşul süyüügö karaganda tört ayaktuu jırtkıçtan kayrımsızıraak eken. Egerde maga
jolbors atırılıp tiygen bolso, it menin ömürümdü dagı bir neçe sekundaga uzartuu
üçün eç bir arsarlanbay turup, teñdeşsiz joo menen taymaşka tüşör ele, al emi men
anın ordunda bolsom, emne kılmakmın.
Andan soñ, çöp üstü menen tim ele Veymar jolunda baratkansıp, uzun boyluu,
koñkogoy murun, tostoyuñku jaltırak közdüü jaşıruun keneşçi kalbaat basıp ötüp
ketti:
— Kimdi süysö, oşondon gana üyrönüşöt.
— Tuura, — yapon kız da jılmaydı. — Akın jaratılıştan üyrönöt. Akın
jaratılıştı eerçiy jana jıldın bardık tört mezgili menen ınak bolup kalat.
Közünö körüngön nersenin baarınan ele gül körö beret. Güldü süygön kişi eç kaçan
gül üzböyt, itti süygön eç kaçan anın kulagın kespeyt.
Gerakl özünün taralgan, tatınakay kulaktarın bulaktattı.
— Pudeldin kulagın eç kaçan kesişpeyt, sebebi anı baarı süyüşöt.
— Jakınıñdı özüñdü özün süygöndöy süy, — dep oylodu Alisa, anan uşunun
bardıgı jönündö Dodo menen süylöşüügö mezgil jetkendigin sezdi. Jakınıña,
Kudayga, balaga, jaratılışka, itke, bilimge bolgon süyüü — koyçu degi, ar kaysı
bolup oturup köböyüp ketti, kıyaldanuunu toktotup, uşunun baarınan kandaydır bir
tartip, maani- mañız tapkım keldi.
Birok Dodo ali anın janında jok ele, janınan /je içinenbi?/ bolso, taanış,
kıtmır külkü uguldu:
— Dagı kuurulgan kartoşkaga da süyüü bolot.
— Oy, uşu sen bul jönündö ooz açpay ele koyboysuñbu, denesiz jan.
— A men munu çındıkka bolgon tunuk süyüüdön ulam aytıp jatam.
Mına emi munusu da bar. Dodo bolso bayırkı grekterdi, Şekspirdi, Tomas
Manndı jana Folknerdi janınday köröt. Süygön mugalim, süygön jazuuçu, süygön
şaar, süygön tamak. Ayrım-ayrım alganda munun baarı ele tüşünüktüü sıyaktanat,
misalı, «dülöy» degen ele sözdün türdüüçö koldonuluşu öñdüü. Oşentse da süyüü özü
nasilinde emne boldu eken?
Akırı tektirde Dodo payda boldu, al emi Gerakldan başkalarının bardıgı
ubaktıluu közdön kayım boluştu.
— Bilesiñbi, Dodo, eñ jönököy jana eñ tataal suroolordun bar ekendigine men
dagı bir jolu işendim. Eldin baarı ele süyüü jönündö anın emne ekendigi
baarıga maalım sıyaktuu süylöy berişet. Al emi kimdir biröödön bul tüşünüktü
anıktap berüüsün surasa go...
Mına uşu maalda alısıraakta oylooçu temir nerseler, evolyutsiyanın taajıları
payda boldu. Kızık, egerde tek-jaat degen eç bir maanige ee bolo albasa, anda
nelikteñ eköönün biröö oy jügürtö ala turgan nerse delet da, ekinçisin robot dep
ataşat?
— Tek-jaat emes, urmattuu Alisa, natıyja maanige ee. Kelip çıgışı tabigıybı,
je jasalmabı, kep anda emes, sizdin ıktıyarıñız özüñüzdöbü, je jokpu, iş mına
oşondo. Erkindik bolboso, süyüü da bolboyt.
— Ooba, jırgattıñar! — odono dobuş çıga kaldı. — Siler karanday logikaluu
jana kristalldaşkan jansınar da, süyüü menen erkindiktin emnesin tüşünüp
koyupsuñar.
— Erkin izildöö, urmattuu Alisa, bul öz ıktıyarın menen logikalık izildöö
jürgüzüü, bul özüñ süygön nerseni aldın ala çektelbegen, bir bagıtta kıyşayuusuz
iliktöö.
— Men saga eç kanday Alisa emesmin. Iras, men al bar üçün gana obektivdüü
jaşap jatam, birok al eç kaçan menin oroylugum, kıtmırlıgım, jagımsızdıgım
jana jamandıgım üçün joopker emes. Al emi sen nerse dep kumarlıktı aytıp
jatasıñbı?
İçki dobuşu uşunu ayttı da, taptakır jeñil münözdö katkırık saldı. Kubik bul
şıldıñdı ayabaganday toktooluk menen jeñdi da, Dodogo kayrıldı... birok ünü
dirildegen jok, anda degele eç kanday ün da jok ele, birok anın surap jatkanı
sezilip turdu.
Ardaktuu karıya! Alıskı tsivilizatsiya, je al tursun, egerde Sizdi eskiden kalgan
tüşünügüñüz ardantpasa, madaniyat öküldörün Silerdin uruunun mifologiyası menen
taanıştıruunu ayabaganday çoñ iş katarı eseptebeşiñizge işenem.
Dodo, albette, antip eseptegen jok jana ardanbadı. Al bütkül özün kurçap
turgandardın baarın okuuçuları, je özgöçö mamile kıluunu talap kılgan baldar, je
jön ele baldar katarı eseptep jaşoogo jedep köngön.
— Dal uşul jerde, — dep baştadı Dodo, — «mifologiya» degen sözdü koldonuu
orunduu. Süyüü jönündögü sözdü mifteñ baştagan abdan ıñgayluu.
Platon özünün «Toy» attuu çıgarmasında Aristofandın oozu menen tömönküdöy,
mifke okşoto stildeştirilgen bir okuyanı aytıp beret. Kaçandır bir kezderde
adam tabiyatı azırkıdan başkaça boluptur. Baarıdan murda adamdar jınısına
karata ekige emes, üçkö bölüngön: erkek, ayaldar jana androginder. Androginder,
atalışı ele aytıp turganday, adamdagı eki jınıstın teñ belgilerin alıp
jürüşkön: alardın denesi jumuru bolup, artı menen astı ayırmalanbagan, kolu,
butu törttön, ar birinin jumuru moyununda biri-birine kuyganday okşoş eki bettüü
başı bolgon.
— Bul bir jüzün kurgur da, bul emne degen? — Alisa basa süylödü.
— Ooba, jaman, albette, birok Platondun aytuusunda mınday jumuru adamdar
şumduktuu küç-kubatı menen ayırmalanışkan, al gana emes, kudaylardın biyligin
tartıp aluuga kol sunuşkan. Çınında ele, alar eger şaşıp kalışsa, togolonup, butukolun jazıp jiberip, segiz kol-butuna tayana togolonup jürö alışkan, munun özü
alarga aldıga közdöy eñ çoñ ıldamdık menen çurkoogo zor mümkündük bergen.
— Sen külüp jatasıñ, Dodo, bul jerde jürök üşütkön eç nerse jok, teskerisinçe,
elestetip körsöñ — abdan ele kızık.
— Platondun kaysı ubakta tamaşalap, kaysı ubakta oluttuu aytıp jatkanın
dayım ele ajırata albaysıñ. Anın aytuusu boyunça Zevs... Kelçi andan körö, men saga
bir üzüm tsitata keltireyin, anın kaysı jeri oluttuu, kaysı jeri tamaşa ekendigin
özüñ bilüügö dalalat kıl:
«Oşentip, Zevs, çımırkanıp jatıp birdemeni oylop taap, mınday dedi:
— Kıyazı, men adamdardı saktap kaluunun jana alardın kuturmasın toktotuunun
çarasın alardın küçün azaytuu jolu menen işke aşırsa bolorun oylop taptım. Men
ar birin teñ ekige bölüp çıgam, oşondo alar birinçiden alsızıraak bolup kalışat,
al emi ekinçiden, bizge paydaluu, san jagınan köböyüp kalışat. Oşondoy ele tüz,
eki butu menen basıp jürmöy boluşat. Eger mında da baş iyip kalbay, kutura
baştaşsa, men alardı dagı ekige bölömün, alar oşondo jalgız buttarı menen
sekirip kalışat».
— Ee, Dodo, bul jerde eç bir şek sanoonun kajeti jok — bul tim ele külkülüü
söz, albette, al tamaşalap jatat.
— Baarı ele ançalık jöpjönököy emes, Alisa. Albette, al tamaşalap da jatat,
bul jerde tim ele belgilüü komediograf aytıp jatkansıp turbaybı. Meyli emi,
kayra ulantalı.
Zevs kanday aytsa, tak oşondoy kıldı. Oşondon beri karata bizdin ar biribiz
— jartı gana adambız, oşonduktan ar kim özünö taandık jartısın dayıma izdeyt.
— Toktoçu, Dodo, adamdar jınısına karata üç türdüü boluşkan debediñ bele,
demek, androgindersiz ele jaralgan erkekter jana ayaldar bar boluçu da,
oşonduktan alar kaysı jarımdarın izdemek ele.
— Ooba, bul jerde kandaydır bir ep kelişpestik bar, je kandaydır bir üzündü
tüşüp kalsa kerek, je Platon özü bul syujettin önügüşünö ayagına çeyin köz sala
albay kalgan. Al mından arı dayıma adamdardın baarı androginderden kelip
çıkkansıp ayta beret. Eger kimdir biröö kaçandır bir öz jartısın kezdeştirip
kalsa, eköönü teñ tañ kalarlık bir baylangan, jakındık jana süyüü sezimderi
kurçap alıp, alar çınında ele kıska bir möönötkö da ajıroonu kaalaşpayt.
— Dodo, demek, bir körgöndö süyüp kaluu degen bar turbaybı?
— Ooba, egerde biz bul añgemeni akıykattık katarı kabıl alsak, anın bar
ekendigin moyunga aluu kerek. Platondun oyu boyunça, süyüşköndör bir janday
birigip kaluuga umtuluşat, antkeni bizdin tüpkü tabiyatıbız oşondoy bolgon,
antkeni tee tüpkü tamırıbızda biz bütündüktü tüzüp turganbız. Oşentip, al
birimdikke bolgon eñsöönü jana aga közdöy umtuluunu süyüü dep atayt. Tuura, bul
jönündö uşul üzündüdö gana söz bolot — munun dialog ekendigin unutpoo kerek.
Aristofanga çeyin Fedr, Pavsaniy jana Eriksimahtar aytışkan, andan soñ köp-köp
akılduu nerselerdi Platondun süyüktüü nasaatçısı Sokrat aytkan.
— Aytçı, Dodo, emne üçün bul jerde katışuuçular ele köp eken, dialog degen eki
kişinin ele süylöşüüsü emespi.
— Emne üçün anday? Sen, Alisa, baykaşımda, grekçe «dio» — «dva» — eki
degendi tüşündürüüçü söz dep oyloysuñ go sıyagı.
— Aytıp jatkanda men bul jönündö eç bir oylongon jokmun, mümkün başında
boolgogondurmun.
— Kel, özübüz ele çeçip alalı — «dialog» degen söz emneni tüşündüröt? Dagı
kandaydır bir «dia» dep baştalgan sözdördü estöögö araketteneliçi. Senin esiñe
bir nerse kelip jatabı?
— M-m-m misalı diagonal!
— A diagonal degen emne?
— Al köp burçtuktun eki karama-karşı burçun tüz sızık arkıluu biriktiret.
— Boluptur, jakşı. Bul bizge emne bermekçi?
— Azırınça bilbeym. A mına dagı — diametr.
— Al emne degen?
— Al tegerektin karama-karşı jatkan çekitterin tüz sızık arkıluu biriktiret.
— Ooba, bul jerde çındap ele birdeme bar sıyaktanat, tuurabı?
— Sıyaktansa maga sıyaktanıp jatkandır, birok saga eç nerse sıyaktangan jeri jok,
Dodo, sen abdan ele kuusuñ, özüñ bir da söz aytpay turup, baarın ele menden surap
alıp jatasıñ.
— Çının aytsam, Alisa, menin başıma kaydagı bir tataal sözdör kelip jatat.
— Tataaldıgı uşunçalık — emne men alardı taptakır ele tüşünböymünbü?
— Jook, emne üçün, alardın maanisin men saga jetkiliktüü kılıp aytıp berem
deçi. Menin esime mına mınday sözdör tüştü: diaspora, diahroniya, diadema...
— Alar emneni tüşündüröt?
— Alsak, diaspora — bul taraluu, birok jarıktın taralışı emes, adamdardın
taralışı. Kaysı bir ölkönün elinin bütkül düynö boyunça taralıp jaygaşışın
uşunday ataşat. Diahroniya — bul bir nersenin, kanday bolso da, işi kılıp bir
nersenin, tee bayırkı uçurunan tartıp uşul kündögü abalına çeyinki kalıptanuu
jolun üzgültüksüz karap çıguu. Al emi diadema — bul başka tagılçu jasalma, al
mañdaydı büt boydon jaap turat.
— Dodo, men bir nerse tüşünüp bara jatkanımdı sezip jatam. Diapozitiv,
diaproektor, diafragma — bul jerde dayıma jarıktın baştan ayak tepçip ötüşü
bildirilet. Diametr bolso, aylananı teñ jarıp ötöt, al emi diadema baştı ar
jagınan beri jagına kurçap turat. A diagnoz emneni teñ jarıp ötöt?
— Diagnoz — bul baştan ayak taanıy bilüü, dia — gnosis.
— Dodo, men çındap ele birdeme tüşünö baştadım.
— Ötö ele öröpküp ketpe, — suz gana keneş berdi içki dobuşu, — diabet senin
oyunça emneni teñ jarıp ötöt?
— Diabet emes, kant teñ jarıp ötöt da! Kant denede özdöştürülböy, anı baştan
ayak kaptap kalat, bul bir balakettüü ooru, sen meni uta algan joksuñ. İçki dobuş
irenjigen boydon tınçıp kaldı.
— Oşentip, Dodo, bizdin rassledovanie — izildööbüz soñuna çıktıbı? Men
emi dialog bul — razgovor, govorenie — añgemeleşip jatkan adamdardı baştan ayak
kamtıgan süylöşüü ekendigin tüşünüp da, sezip da jatam! Anda polilog degen emne
bolup kaldı? Men kaysı bir gazetadan bardık filosofiyalık oy agımdarının
öküldörü katışuu üçün iştiktüü polilogdun boluşun kamsız kıluu zarıl ekendigi
jönündö okugan elem.
— Polilog degen, Alisa, grekçe «babır» degendi tüşündüröt, gazeta da keede
jañılıp kalat. Şektüü uçurlarda...
— Ooba, bilem, bilem anı — sözdüktön karoo kerek.
Mına uşul jagımsız jana türü suuk ün dagı kiyligişe ketti:
— Al emi «diakon» degen söz jönündö emne ayta alasın?
Alisa kürsünüp jiberdi.
— Meyli, Dodo, biz munu anan izildep alabız, biz ansız da başkaga köp alaksıp
kettik, biz süyüü jönündö süylöşüp jatpadık bele.
— Süyüü jana erkindik jönündö, — dep tüzötüü kirgizdi ON-12435524364374687.
— Ooba, süyüü, erkindik, erkin süyüü jana süyüü erkindigi jönündö. Erkindik —
bul teñdeşsiz jırgal, al emi süyüü — teñdeşsiz bakıt, birok munun baarı emneni
tüşündüröörü eç kimge anık maalım emes.
— Ançalık, taptakır eç kimge tüşünüksüz degidey emes da...
Alisa dagı da bolso odono jana uyalgandı bilbegen eme özün körsötküsü keldi dep
oylodu, Dodo bolso, oy jügürtüünü bilgen kristall makuluk özünün artıkçılıgın
bekemdöögö arakettenip jatat, je, jok degende, özünün kadır-barkın saktap kalgısı
kelüüdö dep çeçti. Birok taptakır ele kütpögön bir iş boldu. Beçara kubik! Kemede
mınçalık çatak bolorun kütkön emes ele.
Kandaydır bir nomeri bar bele je jok bele, aytor KR alga çıktı.
— Erkin tandalıp alıngan nersege berilgendik, — dep baştadı al, — eki
maanini teñ öz içine kamtıyt.
Kubik şaldayıp, antennaları eç kanday iretsiz jana közömölsüz şalaktap turdu.
Bir jagınan alganda kızmatçı robottun sözünün baştalışı anın namısköylügün
koldop ulana turgandıgın körsötkön. Ekinçi jagınan, murda aytılganday,
erkindikke ee bolgonsugan kızmatçı kurulmanın degele kütüüsüz joruguna türtkü
bere turgan, tiri ukmuş, murda eç bir jerde bolup körbögön iş boldu.
Gerkules turup kelip, sezgiçtigi aşıp taşkan KRnın temir denesin jalap koydu.
Uşul şuştuguy murunduu, saksaygan, jünü kıymalangan pudel tumaktın aldındagı
baştın içinde emneler gana bolup jattı eken? Süyröygön temir kabıkçanın içinde
elektronduk kuyun emne degen topoloñ-toz tüşürüp jattı eken?
— Süyüü, — ulanttı KR, — bul tandap algan joldun tuuralıgın tereñ tuyuu. Bul —
şık, bul — kızmat körsötüü, bul — jan ayabay kızmat körsötüünün jazılıp kalgan
ideyası.
— Mobu bala, söödüröp ketti okşoyt, — dedi sezimsiz jana uyatı jok ün. — Azır
logikalık kubik munu bölök-salak kılıp tırkıratıp jiberet.
Birok bul künü atmosferada meykindik-mezgildin uşul sektorunda (je
segmentindebi?) bardık oyloo je (janabı?) sezüü jöndömü bar makuluktarga (je
kurumdargabı?) taasir bere turgan birdeme boldu okşoyt. Kubiktin antennaları çaç
sımal örülüp, bir jagına şalpıyıp kaldı. Al akırın jerden kötörüldü (kanat
kaktıbı?) jana arı-beri oop, çaypala baştadı. Bir top çaypalıp turdu da, anan
çeçkindüü, basa ayttı: «Jok!», anan jerge tüştü.
— Dal özü. Özüñö özün karama-karşı turuuga bolboyt, — dep jıyıntıktadı uyatı
jok körögöç ün.
Kubik jerge tüşkön soñ, saamga tek turdu da, anan tömönkülördü maalımday
baştadı:
— Tuura jıyıntıktın ayırmalanıp turgan özgöçölügü anın çınıgı dalilderge
tayanıp dayıma çınıgı korutunduga karay jürgöndügündö. Mınday jıyıntık
tajrıyba jürgüzböy, intuitsiya jana başkalarga kayrılbay turup, oy jügürtüünün
negizinde koldo bar akıykattıktan ele janı akıykattıktı jaratıp aluu
mümkünçülügün kamsızdayt. Natura jıyıntıktar çınıgı dalilderden çınıgı
korutunduga gana emes, kalp korutunduga da alıp kelişi mümkün.
Balkim, al uşul dubanı aytuu menen ıktıyarduu türdö izildöö jürgüzö aluu üçün
zarıl bolgon ruhtun tunuktugun kayrıp algısı kelip jatkandır.
KR, balkim, aytılgandar jetiştüü dep eseptegendir. Geraşa öz orduna kaytıp
keldi da, çoyulup jatıp aldı. Anın bir butu aldıga sunulgan boydon kaldı. Munun
özü bul tüzdüktön karsıldaşa karmaşkanga tatıktuu dagı bir er jürök pudel çıga
kalsa, oşol zamat jetip karmaşuuga dayar turgansıp körünöt.
— Dodo! — dedi Alisa, — munun baarı, albette, abdan kızık, birok Platondon
kiyin, sıyagı, adamzat süyüünü tüşünüü jagınan kandaydır alga jılgan çıgar deym.
— Albette, jıldı. Al süyüü en erkin jana oşonduktan insan tereñdiginin aldın
ala aytuuga mümkün bolbogon tarizde berilişi.
— Oho, — dedi odono ün, — tüşünböstüktün andan da tereñireek jagın közdöy
jılıptır.
Kipr matasınan tigilgen köynökçön, közü bakırakay, orto boyluu, jumşak tegerek
bettüü kişi şiber üstünön basıp öttü. Al toktodu da, mınday dedi:
— Odi et amo...
— Emne, emne? — içki dobuşu kızıga suradı?
— Ooba. Körgüm kelbeyt, dale birok süyömün. Suraarsıñ sen — kantip bolsun
oşondoy?
Tüşündürö albaym anı. Birok sezem, tartıp jatıp azaptı.
Abdan sonun, ekinçi saptarı abdan elestüü eken. Uşunday sezem, a birok eç
kanday tüşündürö albaym. Süyüü jönündö söz bolgondo, tüşündürüü dayıma kıyın. A
bul jerde bolso, jalgız gana süyüü emes, jek körüü da bar. Kantse da adam degen
abdan ele tataal tüzülgön.
— Dodo! Kantip ele ilim, meyli, kaysı bir gumanitardık ilim bolsun, aytor,
süyüü menen jek körüünün printsipteri jönündö eç nerse ayta albaybı?
— A sen bul sabak boyunça ilimiy lektsiya uguuga dayarsıñbı?
— Men dayar gana emes, mınday lektsiyanı uguunu abdan köksöp jüröm. A sen anı
okuganga dayarsıñbı?
— Andan körö al okubay toktotup tura alabı dep surasañ bolmok, — dep kübüröndü
uyatı jok ün.
Dodo jılmayıp gana koydu.
— Men bul jönündö bir nerse aytıp berüügö arakettenem, birok bul lektsiyaga
ança okşoboy kalat. Men sözdü gül karmagan Buddadan baştaym.
Budda kün sayın erteñ menen okuuçularının aldına kelip, özünün okuusunun
mañızı jönündö bir saattan aytıp jürdü. Bir künü al negedir okuuçularına koluna
gül karmap keldi. Çıktı da ün katpay tura berdi, bolgonu güldü ulam-ulam murduna
jakın alıp kelip, anın jıpar jıtınan rahat alıp jattı. Oşentip, bir saat öttü.
Budda ketti, okuuçuları bolso, anın munu menen emne aytkısı kelgendigin
bilişpey añ-tañ kalıştı.
Oşentip, alardın içinen Kaşyana attuu biröö mınday dedi:
— Men bul okuunun mañızın tüşündüm. Okutuuçu bizge okuunun çınıgı mañızı
güldün jıpar jıtı sıyaktuu ele közgö körsötüügö mümkün emes ekendigin bildirgisi
keliptir. Okuunun çınıgı mañızın jalañ ele sözdördün jardamı menen berüü
mümkün emes, birok okuu kantse da okuuçularga berilet.
Uşul sıyaktuu ele nerseni bayagı kökölöp uçkan köpölök jönündö jazgan okutuuçu
Çjuan Tszı (okutuuçu Çjuan) da aytkan. Al mınday degen: «Sözdördü unutup kalgan
adamdı kaydan taap, anı menen süylöşö alar ekemin».
Biz eger kandaydır tataal jana maanilüü nerseni bildirgibiz kelse, sözdörsüz
eç nerse kıla albaybız. Birok biz sözdördün mümkünçülügü çektelüü ekendigin,
logika adamzattın tüpkü mañızına jete albay turgandıgın, özgöçö süyüü jönündö
söz bolgondo uşunday ekendigin eske tutuşubuz abzel. Çındap ele eger süyüü
jönündö söz kılgıñ kelse, karanday logikanın, degele nukura ilimdin çeginde kala
berüügö bolboyt.
ON-12435524364374687 nomerlüü kubik tim ele ıylap jibergidey boldu.
Kızmatçı robot özün salabattuu karmap, anın apparattarı süyüü degen tüşünüktün
maanisin bildirüügö sözdördün kubatı jetpegendigi jönündögü kepti dıkattık
menen jazıp jattı.
— Bul maseleni çındap izildöögö tartınbay kirişken ilim özündö ilim menen
iskusstvonu kandaydır aykalıştıra biliş kerek. Antkeni, Lev Nikolaeviç Tolstoy
aytkanday, iskusstvonun başkı maksatı adamdın ruhu jönündögü akıykattıktı açuu,
jönököy söz menen aytuuga mümkün bolbogon sırlardı ayta bilüü bolup sanalat.
— Dodo! Süyüü jönündö jönököy, başkaça aytkanda, logikaluu, ilimiy söz menen
degele eç nerse aytuuga mümkün bolboy kalbaybı?
— Jok, anday bolboyt deçi. Birok akın Ovidiy özünün kitebin «Süyüü ilimi»
dep, al emi oluttuu, abdan oluttuu psiholog Erih Fromm özünün ilimiy emgegin
«Süyüü iskusstvosu» dep ataşında kandaydır bir mazmunduk paradoks bar.
— Men da paradokstuu bir nerseni estedim, — dedi içki dobuşu.
— Bul tsitata. Al eñ uzun boyluu, eñ arık jana eñ ele sapsarı, jamı jurtka
maalım akılmanga taandık. Al mına: «Adamzat toktoosuz önükkön ilimdin küçü
menen sıykırlanıp kalgan, anı iskusstvo gana çınıgı turmuşka kayrıp kele alat».
— Joop berçi maga, degele bilbegeni jok, arsız kişi, sen emne üçün men eç kaçan
uçuratpagan, karganıp dele bereyin, tsitatalardı estep jürösüñ?
— Tim ele Nyutondun binomu imiş! Bir sabatsız kızmatçı ayal jöölüp jatıp
latın, grek jana bayırkı evrey tilderinde süylöp jiberiptir. Körsö, anın
kojoyunu özünün diniy ügütün üydü aylanıp basıp jürüp, ünün çıgarıp
dayardagandıgı kiyin dayın boldu. A sen bolso, kantken menen sabattuusuñ, kitep
okuysuñ.
Tuura, mınday uyalıp tartınbagan, ırayımsız, betpak, uyatsız, oroy, şıldıñçıl,
kakşıkçıl, ötkür, köptü bilgen, jagımsız jana türü suuk içki dobuş kütüü oñoy iş
emes.
— Urmattuu lektor, atalışı jasalmaraak bolso da süyüü jönündögü ilimiy
çıgarmanın negizgi oyun bayandap berüügö bolbos beken? — dep suradı logikalık
kristall.
— Emne üçün bolbosun, bolot. Avtor baarınan murda adamdı öz jaşoosun özü
añdap bilgen makuluk katarı esepteyt.
Kubik bardık kaptaldarın kıymıldatıp mayışa tüştü, birok ündögön jok.
— Bardık ubaktarda, bardık elderdin madaniyatında adamzat astına bayagı ele
suroo koyulup kelgen: bölünüüçülüktü kantip joyuu kerek, birimdikke kantip jetişüü
kerek, özünün jeke turmuşunun çekterinen kantip çıgıp, birimdik taba bilüü kerek.
Süyüü — bul adamdagı jigerdüü küç, adamdar arasındagı birigüünü eñsöö — bir
tüpkürdön çıkkan tereñ samoo. Süyüüdö paradoks bar — eki adam koşulup biröö
bolot da, oşol ele mezgilde eköö başka boydon kala beret.
— Paradokssuz jaşay albaybız, — dep küñküldödü sergek ün.
— Adamdar biri-birine özündö bolgon nerselerdi: özünün süyünüçün,
kızıguusun, tüşünügün, tamaşasın, kaygısın bere alat. Toluk añdap bilüünün
japadan-jalgız jolu — süyüü jolu. Al oydun, sözdördün çegine batpay turat.
— Siz munu murda ele aytkansız, — kubik karmanıp tura albadı, — sözdün
çeginen çıkkan jol kayda barat, kaysı jakka barat degi, uşunu bilsek kızık bolor
ele?
— Süyüü eger eki adam tiriçilik ötkörüünün çordonu arkıluu baylanışıp tursa
gana boluşu mümkün. Süyüünün bar ekendigine bir ele dalil bar: mamilelerdin
tereñdigi, ar bir süygön adamdın ömürdö kerektigi, küçü. Bul süyüünü añdap
bildirüüçü mömö.
— Uluu urmattuu karıya! Siz aytkan sözdördün bardıgın men tüşünöm. Alardın
başka sözdör menen jalgaşuu ıkmaları da eç kanday kıyınçılıktardı, suroolordu
tuudurbayt. Anın üstünö sizdin bildirüülörüñüz men üçün eç kanday jañı maalımat
bergen jok, anın jalpı maanisi taptakır küñürt jana çaçkın boydon kala berdi.
— Menin oyumça, bul sizdin kontekstti tüşünbögöndügüñüzdön bolup jatat.
Tekstti tüşünüü mümkünçülügü anda tüzdön-tüz kamtılgan maalımattar menen gana
emes, bütkül sizdin bilgenderiñiz maalımattar bulagına, anın tiline,
madaniyatına, jaşoosuna, aylana-çöyrösünö baylanıştuu tüşünügüñüz jana alardı
seze bilüüñüz menen da anıktalat.
Jönököy bir misal. Fedor İvanoviç Tyutçevdin «Silentium» degen ırınan
tömönkü sap degele köp keltirilet: «Mısl izreçennaya est loj» — «Aytılgan oy —
tögün». Siz kanday oyloysuz, uşul aytılgan sözdün maanisi emnede?
— Kana, adegende men, — odono jana menmensigen ün kıpçıla kaldı.
«İzreçennaya» — bul bir eski tür, bul söz «aytılgan» degen maanini tüşündüröt.
Egerde karanday logikaga salsak, bul aytılgandın maanisi mınday: ar kanday uguza
aytılgan, je kagazga jazılgan oy — tögün. Deginkisi, avtor bardık jazıp jana
süylöp jatkandar kalp aytıp jatışat degen oydu tastıktap jatat. Basa, bul avtordun
özünö da taandık. Balkim, bul sizdin jakşı körgön Epimenidiñizden da ötüp ketet,
al go krittikter menen gana çektelgen ele.
Oylooçu kubik toluk koşuların bildirip antennaları menen abaga şañduu
bulgaladı. Alisa jıldızı tüşüp, unçukpay oturdu. Uşu tapta kök maysanda muñayım
közdüü, Myunhendin akırkı modası menen kiyingen ali japjaş jigit payda boldu.
Al köz aynegin tüzöp, ança biyik emes ün menen, birok abdan jetkiliktüü kılıp okup
berdi:
Unçukpagın, bekit jana jaşırgın
İçtegi sır, maksatın kert başıñdın.
Tursun alar dil tüpkürün tünöktöp,
Tünkü jıldız sıyaktanıp, berbey şek,
Çıgıp kayra bata bersin jayına
Unçukpastan suktan aga dayıma.
Kantip jürök aytıp sırın bildiret?
Başka seni tüşünöbü — kim bilet?
Tüşünöbü nege ötüüdö ömürüñ?
Şököttölüp aytılgan oy tögünün
Kayaşa aytsañ — nasip kaçtı anda ele
Jan baga ber — birok takır ündöbö!
Özüñ menen özüñ bolup jaşay bil —
Jan düynöñdö aalamı bar bütün bir,
Sırduu jana sıykırduu oy sanaanın.
Basıp ketet sırtkı ızı-çuu araanı,
Nurlar barın aydap salat kün çıksa,
Bılk etpesten baarın bayka — unçukpa!
— Negedir tiginin ır ölçömü durus emes go, — dedi jagımsız, türü suuk jana taş
boor ün.
— Ir ölçömü emes, sözgö koyulçu basımdı tuura paydalanbay jatat. Al kezde
basımdı başkaça koyuşkan, akındar özdörü dele keede abaltan kele jatkan
erejelerdi buzuuga jol berişken.
—Sen emne üçün anı menen süylöşüp jatasıñ, Dodo, al taptakır ele uyatsız eme,
atayın ele menin kıjırımdı keltiriş üçün uşunun baarın aytıp jatpaybı.
— Eç kaçan anday emes. Men içki ayöo sezimimdi Uyatsızdıktın sırtkı pardası
menen jaşırıp turam.
Alisa kolun şiltep koydu. Al sırtkı ızı-çuunu köböytüp, ırdı taldap oturgusu
kelgen jok, birok al jönündö kandaydır oy jügürtüp, içinen anı taldap körüügö
kuştar ele. Bir jarım kılım murda jaşap ötkön başka bir adamdın sözdörü
arkıluu çakırılgan ruh jañırıgına kulak türüügö ıntızar ele. Anın ömürü, çöyrösü
Alisaga deerlik belgisiz boluçu, al emes sözdörü da bir az başkaçaraak eşitilip
jatkan, birok anı tüşünörün kantse da sezip turgan.
— Ar bir ırdagı sözdördün, — dep ulanttı Dodo, — baarı öz-öz aldınça
turganda maanilüü emes, alar başka bardık jagınan baylanıştuulugu menen baaluu.
Irda baarı ündöşüp turat, ar bir söz başka sözdördün jañırışı jana maanisi
menen şirelişken. Poeziya — bul sözdör menen sıykır oyunun oynoo. Ir, al gana
emes, jönököy, tüz, kadimki maanige ee bolboy kalışı da mümkün, birok aytılgan
sözdör bizdin köñülübüzdü sözdördön sırtkarı turgan nerselerge bagıttayt.
— Maga emnegedir tüşünüü menen süyüü bir ele nerse sıyaktuu sezilip ketti, —
dedi Alisa. Birok men kandayı tuura bolorun bilbeym: süygön kişiñdi tüşünö
bilesiñbi, je tüşünö bilgen kişiñdi süyüp kalasıñbı?
Alisa akırkı sözdörün aytıp jatkanda — kim bilsin, anın sözdörü bul okuyanın
boluşuna türtkü berdibi, je jön ele tuş kelip kaldıbı, kubik emnegedir koçkul
kızıl tartıp, öydö kötörülö baştadı, anan ışkırgan boydon belgisiz jakka uçup
ketti. KR bolso özünün kubattuu antennaların — je töbösündö turgan nerselerin
soroytup özü erkin tandap algan emesinin artınan tüştü. Ayran tañ kalgan Gerkules
bolbogon nersege ele ürö berçü adatı bolboso da, alardın artınan ürüp-ürüp
jiberdi.
Alisa kök maysanga pudel menen katar jattı, anı kuçaktap, sılagılay baştadı.
—Dodo, mına bu beçara robottorgo menin boorum ooruyt.
— Ooba, biykeç. Çındıgında, alar adam emes, balkim biz sıyaktuu seze alışpayt.
Misalı, eç kim süybögön adamdar oşol sebepten oorup kalışat. Köpçülügü
psihoterapevtterge barışat, antkeni alar menen eç kim jan-dili menen süylöşpöyt.
Geraşa çalkasınan oodarıldı da, buttarın öydö kötördü. Aga dayıma Alisanın
anı kursagınan sılaganı jakçu. Al mintip kança bolso da jata berçü. Akırı Alisa
çarçap:
— Jetişet, Geraşa, men kantse da it sılaçu maşina emesmin da.
Dodo, albette, bul körünüştön ilimiy jıyıntık çıgaruu mümkünçülügün
jogotkon jok.
— Eç kim sılabagan aybandar tuura emes ösüşöt. Koldun tiyişi alardın
ömüründö ötö çoñ maanige ee. Egerde maymıldın janı tuulgan balasın özünün enesi
emes, atayın süt emüügö ılayıktalıp koyulgan sölököttön süt emizse, al je bardık
nersege köñül koş, je bardık nersege kaarduu bolup ösöt. Al üy-bülölük turmuşka da,
enelik meerimge da jöndömsüz bolup kalat.
— Maymıldarga karata uşunday tüşünüktördü koldonuuga bolobu?
— Jok deçi, albette, birok bul adamga da taandık dep esepteym. Maga baldar
üyündö tarbiyalangandardın köpçülügü çoñoygondo özdörünün baldarına meerim çaça
alışkan emestigin, buga alar ayabay kaygırışkandıgın aytışkan.
— Özdörünün süyö bilüügö jöndömsüz bolgonduktarı üçün katuu kaygırışkanbı?
— Psihiatriyada mına mınday termin bar: «Anaisthesia psychika dolorosa». Munu
orus tiline «skorbnoe besçuvstvie» — «kaygıluu taşboorduk» dep kotorso bolot. Ruh
öz baldarına karata eç nerse sezbegendigin bilip jatat — oşonduktan azap çeget.
— Mümkün bizdin robottorgo da uşul sıyaktuu birdeme bolup jatpasın? Alar
mümkün dayıma bir nersege tüşünböy jatkandıgın bilip jürüşpösün. Başkanı koy,
adamdardın birin-biri tüşünüşü kıyın bolup jatkandan kiyin... Sen kanday
oyloysun, alar kaytıp kelişebi?
— Ar nersenin öz uçuru bar, — dedi Dodo. — İzdenüü uçuru, jogotuu uçuru:
unçukpoo uçuru jana süylöy turgan uçuru, ketüü uçuru jana kaytıp kelüü uçuru. Murda
sen ubakıttı toktoto bilçü elen, a emi, sıyagı ıldamdatuunu kaalap turat okşoysun.
— Men eç nerseni ıldamdatkım kelbeyt, menin jön ele alarga boorum oorup
jatat.
Dodo Alisaga ündöböy, bir nerseni kütköndöy karadı. Añdap bilüü kızıkçılıgı,
oylonulgan tajrıybalar, andap bilüünün süyünüçü, ömürdü sezüü, süyüünün işkerdüü
araketi, süyüünün jemiştüü araketi.
Ruhtun jaşoodogu sayakatının aki-çüküsün, esep-kısabın birden terip-tepçip
eseptep çıguuga mümkünbü? Ooba, ar nersenin öz ubagı bar, birok kaçan, emne
bolorun aldın ala aytuuga bolobu?
Egerde süt kuyulgan upçuluu idiş bekitilgen sölököt jumşak mata menen
kaptalgan bolso, maymıldın balası korkkondo, je kaygırganda aga kelip süykönüp
sooronot. Mınday bolgon uçurda al bardık nersege kaydıger je çekten çıkkan
açuuluu bolboyt. Körsö, jansız bolso da jumşak jana jıluu nersege süyönüü
mümkünçülügünün boluşu zarıl eken.
Dodo Alisaga ündöböy, bir nerseni kütkönsüp karap turdu.
— Men sezip jatam, Dodo, men bilem, men al gana emes tüşünöm, birok men
kanday jasaştı bilbeym...
— Bul jerde bile turgan dele eç nerse jok. Kletkanın burçuna taştalgan kadimki
ele jumşak çüpürök sölököttön ene kütkön maymıldın açuuluu emes, ar kıl jorukjosunu jok, demeykidey ele jakşınakay jıluu makuluk bolup ösüşünö jardam
berdi. Kıynalba, Alisa, jön gana atalışka ee bolo albagan jana anı kaalabagan
emenin işke aşışına jol ber.
Tee alıskı kök maysanda akırındık menen kempay temir kurulmalardın
sölökötü körünö baştadı. Dodo unçukpay, alardın artınan oyluu karap turdu.
9-BAP
MAŞİNA OY JÜGÜRTÖ ALABI?
Munaranın kıyşayıp turganına köp jıl bolbogonduktan, anı kulap ketet dep eç
kim korkpoy kalgan. Terebelge köz çaptırıp köñül açuu üçün pizalıktar jana
sırttan kelgender anın başına korkpoy ele çıga berişçü.
Jazdın künü ele, kögüş asmanduu, ak buluttuu kün açık bolçu. Koluna teri baştık
algan jıyırma beş jaş kuragındagı bir adam munaranın başına çıktı.
Munaranın töbösündögü tegizge çıgıp turup, baştıktın boosun çeçti da,
zambirektin çoyundan jasalgan tobun jana muşket mıltıktın ogun alıp çıktı.
Tosmodon eñkeye karap, al joldoştorunun tömöndö, taştagan nerse tüşçü jerden
bir az çetkereek özdörünö tapşırılgan işti atkaruuga dayar bolup turgandıktarına
közü jetti.
Bir koluna toptu, ekinçi koluna oktu aldı da Galiley alardı tosmodon arı sundu.
Bir jagına oop turgan munara başınan bir nerse taştoogo atayın ıñgaylaşıp
turgansıyt.
Top menen ok jerge barabar tüştü — munu baykooçular da, Galiley özü da kördü,
oboçorookto turgan Alisa menen Dodo da kübö boluştu. Bul okuyanı jazıp turuuçu
apparat KR JZNE kabıldap turuuçu ON da kattap aldı.
— Degele koy, uluu tajrıyba imiş, — dedi eç nerseni jaktırbagan jana
menmensingen dobuş, — şıpka çıgıp turup bir oor, bir jeñil nerseni jerge
taştap jiberüü ar kanday keñkelestin kolunan kelet. Albette, alar jerge teñ kelip
tüşöt. Munun esebin mekteptin ar bir okuuçusu çeçe alat.
— Munun esebin çıgarganı, maselen, men da bilem, — dedi Alisa, — al emi bul
emne üçün uşunday ekendigin tüşündürüünü kantse da moynuma albas elem.
— A sen Aristotelden Galileyge çeyin kança ubakıt ötköndügün eseptey
alasınbı?
— Dodo, sen menin jıldardı naçar eske tutaarımdı bilesiñ go.
— Aristotel 322-jılı ölgön, azır bolso, bizdin Pizada — +1590-jıl.
— Munu eseptey alam: 1590go 322ni koşuu kerek, okuu, on toguz kılımdan aşuun
ubakıt ötüptür.
— A emne üçün koşup jatasıñ? — jagımsız, menmensigen ün küñküldödü.
— Minus törtünçü kılımdın orto çeninde Aristotel zat kançalık oor bolso, al
düynönün borborun közdöy oşonçoluk tezdik menen umtulat, demek, jerge
ıldamıraak tüşöt degen. Anan da munun baarı köptögön baykoolor menen
tastıktalgan boluçu: alsak, daraktın jalbıragı jerge akırındık menen tüşöt, al
emi apelsin bolso, ötö ele tezdik menen jerge kelip tüşöt — munu baarı eçen iret
körüşkön.
— Apelsin emes, alma, — kübüröndü içki dobuşu.
— Alma — al Nyutonduku, — dedi Alisa.
— Meyli, Nyutonduku ele bolsun, al ubakta baarı bir Gretsiyada eç kanday
apelsin ösçü emes. Apelsin nemis tilinde kıtay alması degendi tüşündüröt,
demek, anı kiyinçereek ele Kıtaydan Evropaga emnegedir Gretsiyanı kıygaç ötüp, tüz
ele Germaniyaga alıp kelişken.
— Dodo, al çın aytıp jatabı?
— Bilbeym, Alisa, men bul jerde öz eruditsiyamdın kemçildigin sezip turam.
Birinçi kılımda Evropanın Kıtay menen sooda baylanışı bolgon, bul jönündö
rim adabiyatında maalımat bar, birok emne degen buyumdardı alıp kelip
jatkandıgı jönündö esimde tak eç nerse jok. Sıyagı, anda jibek matalar jönündö
aytılat. Al emi apelsin... Kantken menen munun özü bir top tañ kalarlık. Menin
esimde, pomidor, kartoşka — bular Amerikadan, adegende bulardı emne kıluunu
bilişken emes, kartoşkanın gülü menen kavalerler şlyapaların koozdoşkon.
— Urmattuu karıya, menimçe, biz alaksıp ketip jatabız. Jañılbasam, bizdi, bir
jagınan, adamdın çıgarmaçıl oyloosunun özgöçölügü, ekinçi jagınan, jön gana,
oşonu menen katar emne üçün ar başka salmaktagı nerseler jerge barabar kelip
tüşüşöt. Bilişimde kayaşa aytılganday bolgon — jalbırak jana mömö, baykoolor
körsötköndöy, jerge barabar kelip tüşüşpöyt.
Ooba, karoo, körüü jana oylonuu kerek. Baykoo jana oy abalındagı jana tereñ
oylonulgan tajrıyba jürgüzüü. Adamdar jalbırak menen mömö jerge ar kıl
ubakıtta tüşörün köp baykaşkan, birok tömönküdöy nerseni da köp baykoogo tuura
kelgen — misalı, biyikten kulagan bir kiçine, bir çoñ taş urandısı kapçıgaydın
tübünö bir mezgilde kelip jetet.
On toguz kılımdan aşuun ubakıt boyu adamdar kaysınısı oor bolso, oşol jerge
birinçi tüşöt dep işengen soñ, kanday telo ıldamıraak tüşöt degen suroonu abdan
dödöy kişi gana beret dep oylop kelişken. Dagı üç çeyrek kılım ötkön soñ,
almanın butaktan tüşkönün baykap oturup, Nyuton özünö özü degele keñkeles suroo
koygon: emne üçün alma ıldıy gana kulayt, emne üçün kaysı bir kaptal jakka, je
taptakır ele öydö közdöy kulabayt? Emne üçün çındıgında ele alma jerdin gana
borborun közdöy umtuluşu kerek, tigi jaktı közdöy umtulbaybı, ay dele
oşentpeybi? Kiyinçereek al özünün ataktuu vakuum tütükçölörün jasap, andan
tüşürülgön togolok çaçma menen kanat tütüktün başınan ayagına çeyin birdey ele
ubakıtta basıp ötüşkön.
Eynşteynden bir künü anın ıktımalduuluktun jalpı teoriyasın kantip tüzüp
salgandıgı jönündö surap kalışıptır. Al özünün psihikalık önügüşünün toktop
kalgandıgı jönündö aytat: kulap bara jatkan lifttin emne boloru bardık ele
baldarga kızık, birok çoñoygondon kiyin alar anı kızık dep eseptebey kalışat
deyt. Al bolso, bul jönündö dayıma oylonup jürüptür.
Galiley munaradan tüştü. Boş teri baştık belinde salbırap jüröt. Joldoştoru
Galileyge çurkap kelişip, üçöö teñ janduu kıymıl-araket menen tajrıybanın
natıyjasın talkuulay baştaştı. Dodo menen Alisa jakın basıp kelişti, temir
kelginder alıstan baykoo salıp turuştu (alardın jazıp turuuçu apparatının
mümkünçülügü bir dalay çoñ ele).
— Professor, — Dodo Galileyge kayrıldı, — suroo berüügö uruksat etiñiz:
Tüpkülügündö bardık telolor birdey tüşöt degen ideya sizdin başıñızga kaydan
keldi? Siz kantip maanisi azıraak kırdaaldardan baş tartıp, negizgisin gana körö
bildiñiz? Salmaktuu telolordu munaradan kokus ötüp baratkandardın ömürünö
korkunuç keltirip jatıp taştagan Siz, albette, aga çeyin bul tajrıybanın
natıyjası kanday boloru jönündö özüñüzdün gipotezañızda jaratkandırsız?
— Sizge kanday desem, kesipteş. Munu gipoteza dep aytuuga bolbostur. Baarınan
murda, eger men telolordun jerge tüşüşünün teren filosofiyalık mañızı jönündö
oylono baştasam, anda men eç kaçan toktoboogo baş baylaarımdı tüşündüm. Anan
men antkendin orduna anın kantip işke aşarın köz aldıga tak keltirüü üçün
dalalat jasadım.
Köz aldıbızga eki telonu keltireli: biri jeñilireek, ekinçisi ooruraak.
Ooruraagı ıldamıraak kulayt ele deyliçi. Emi akılıbızda alardı biriktirip
koyölu. Oşondo jeñilireegi akırın tüşköndüktön, özü jalgız bolgondo ıldam tüşçü
oor telonun ıldamdıgın azaytıp koyöbu? Eköö birikkende andan da ooruraak salmak
bolup, tüşüü ıldamdıgı artpaybı? Bul paradokstu çeçüünün bir gana jolu — alar
birdey ıldamdıkta tüşüşöt dep boljoldoo bolup sanalat.
— Sizdin okumuştuuñuz abdan akılga sıyarlık oy jügürtüp jatat, — dedi ON12435524364374687, — men anı menen özümdün oy jügürtüüçü apparatımdın
ortosunan eç kanday ayırmaçılıktardı baykay albay jatam. Telolordun jerge
tüşüü maselesine eç kim murdatan belgilüü bolgon oydun tutkununan çıgıp karay
albagan on toguz kılım jönündögü söz bir ele nerseni bildiret: adamdar özdörünün
başındagı eskiden kalgan oy-bütümdör menen bekem baylanışkan, anın özü erkin
izildöö jürgüzüü duhun öçürüp koyöt. Kulaganı turgan ataktuu munara ötkön mezgilde
jana meykindiktin başka çekitinde turgan; Alisa, Dodo, Gerkules jana kelginder
dayra boyundagı çöptün üstünö jaygaşıştı.
— Siz, demek, karanday logikalık jol menen açılış jasoogo bolot dep
oyloysuzbu?
— Men degele silerdin emneni açılış dep esepteeriñerdi jakşı tüşünböym,
al emi logikanın jardamı menen bolbogondo, dagı kantip oy jügürtüü mümkün
ekendigin taptakır tüşünböym. Ar kanday körünüş jönündö akıl-estüü suroo koyup,
anan sebep menen natıyjanın baylanıştarın ıraattuu karap oturup, çındıktı
tapsa bolot.
— Al üçün jaratılışta degele kanday sebepter bolo turgandıgın aldın ala
bilüü kerek da. Maselen, Aristotel bardık telolor düynönün borborun közdöy
umtulat dep eseptegen, al emi Nyuton bolso başka boljoldu aytıp jatat — bardık
telolor biri-birine tartılıp turat. Anı kaysı logika uşul oygo alıp keldi?
— Eger logika bolboso, anda emne alıp keldi?
— Çıgarmaçılık oyloonun mehanizmderi ali jakşı izildene elek...
Tigi oylooçu kubik tereñ tüşüngön tür körsötüp, bir jak kaptalı menen termelip
koydu.
—birok, menimçe, boljol, tuyuu, köz açıluu jana başka uşunday körünüştör
karanday logikaga barıp takalbaşı kerek. Maşina bardıgın BAR je JOK degenge
alıp barat, al emi adamda bolso, çıgarmaçılık oy başkaça jürgüzülöt.
— Al kandayça jürgüzülöt?
— Mına, misalı, himiya benzoldun tüzülüşünün formulasın tabuuga dalalat
kılıp jatat deyli...
Şalbaa tumanday tüştü, anan kayra tarkap, kandaydır bir üydün burçu köründü.
Kamin küyüp jatat, aga jakın koyulgan ıñgayluu kreslodo bir adam ülgüröp oturat. Al
kütüüsüz jerden selt ete tüştü, ırgıp turup jazuu stoluna jönödü. Jarım joldon
toktoy kalıp, körüp turgandarga buruldu da, mınday dedi:
— Men himiya boyunça okuu kitebin jazıp jatıp ürgülöp ketipmin. Uyku-soonun
arasında akılıma oşol ele zamat atomdordun çınjırçasının elesi kele kaldı.
Alar birigip, anan ajırap jatıştı, kandaydır bir tataal jana nazik biydi
jılanday buralıp biylep turuştu. Bir maalda jılandardın biröö öz kuyrugun
kayrılıp tiştep aldı, anan bul figura menin köz aldıma külkü keltirerlik bolup
tegerene baştadı. Çagılgandın jark etip tüşkönünön oygongonsugan men tündün
kalgan bölügün — jañı gipotezanın natıyjasın baştan ayak maydalap iştep çıguu
menen ötkördüm.
— Köp okumuştuular, — dep ulanttı Dodo, — kütülbögön jerden közdün
açılışı — maselenin kütüüsüz ele jerden çeçilip kalışı jönündö aytışat.
Şalbaada ken dalıluu, çırayluu, filosof jana akın, Sokrattın şakirti payda
bolo kaldı da, oyluu süylödü:
— «Kütülbögön jerden» degen, sıyagı, tigi je bul tarapka karay özgörüünün
baştalışı degendi bildiret okşoyt. Çınında ele, tınçtanuu bolup turganda,
kıymıl kıymıl bolup toktoboy ulanıp jatkanda özgörüü bolboyt; birok
«kütülbögön jerden» degen özünün tabiyatı boyunça ajayıp tüşünük kıymıl menen
tınçtanuunun ortosunda, ubakıttan taptakır sırtkarı turat.
Uşunu ayttı da, bir az kıymılsız turup anan kütüüsüz jerden jok bolup ketti.
Alisa bul kapilet payda boluu menen oşondoy ele kapilet közdön kayım boluu işke
aşkan jerdi kunt koyup karap turdu.
— Birok, Dodo, özgörüü «kütüüsüz jerden» işke aşabı? Egerde askadan bir çoñ
taş kütülbögön jerden ele kulap ketse, anın turgan jeri köptön beri ele bekem
bolboy kelgenin bilgizbeybi?
— Uzak je kıska ubakıt bolgonun kantip baaloogo bolot, Alisa?
ON-12435524364374687 toktoo jana jeñgen tür menen ündöböy turdu, anın temir
kaptaldarında tömönküdöy jazuu tim ele çoñ-çoñ tamgalar menen jazılıp
turganday ele:
— Mına silerdin çuulganduu assotsiativdüü oyloonor, eç nersege akıl toktoto
albay jatasıñar.
— Nukura logikalık jol menen eñ tataal teoremanı çıgaruuga bolot, bul
koldorunan kelerin kompyuterler da alda kaçan dalildeşken. Birok teorema eç bir
jerden çıgaruuga mümkün bolbogon aksiomalarga, kandaydır bir postulattarga
negizdelet. Al gana emes, söz nukura matematikalık çıgarmaçılık jönündö jürüp
jatkanda da, formalık logika korutundulooçu, akırkı, toluktap iştep çıguu,
tekşerüü, jazıp çıguu uçurunda katışat, al emi gipoteza jasoo kandaydır bir
başka türdö işke aşat. Gauss aytkan: «Men öz natıyjamdı körüp turam, birok
aligiçe aga kantip baruunu bilbeym» — dep. Georg Kantor bolso öz natıyjası
tuuraluu al tursun tömönküçö aytkan: «Men anı körüp turam, birok men aga
işenbeym».
— İnsandın eki anjılanışı, — dep belgiledi kıtmır ün. — İnsandın eki
anjılanışı — bul ooru, a biz bolso den soolugu çıñ adamdar jönündö söz kılıp
jatabız. Tim gana den soolugu çın adamdar emes, jöndömdüü, ilim menen
iskusstvonu jaratkan adamdar jönündö söz kılıp jatabız. Birok jalpısınan
alganda ar bir adam öz içine jok degende eki nerseni — añ-sezimdüülüktü jana añsezimsizdikti kamtıyt.
Añ-sezim tüşünüktör arkıluu işteyt, ıraattuu iş alıp barat. Al karamakarşılıktarga jol berbeyt, sebep menen natıyjalardın çınjırın tüzöt jana
oşol ele mezgilde birinen ekinçisine ötüünün çektelüü sanın, oy baskıçtarın
könülündö daana tuta alat — anın körüü talaası bir kıyla kuuş.
Añ-sezimsiz ötölüp jatkan iş köñüldön taptakır çıgıp ketet, biz anın kantip
atkarılıp jatkanın bilbeybiz, birok natıyjasına karap turup bir nerseni
boolgoy alabız. Misalı, biz köçödö taanış adamdı uçuratkanda şak ele taanıy
koyöbuz, kantip? Biz akılıbızda anın jüzünün münözdüü belgilerin, müçösün jana
basıgın eseptep oturbaybız da. Biz alardı körsötüp, atap, aytıp da bere albaybız,
birok añ-sezimsiz mehanizmder kandaydır bir kıska ubakıt içinde taanuunu işke
aşırat, bolgondo da kaysı parametrler boyunça ekendigi tak belgilüü bolboyt. Añsezimdik kandaydır bir ele mezgilde köptögön ar türdüü maalımat agımdarın
karap çıguuga ülgüröt jana karama-karşılıktardı ançalık seze berbeyt. Keede tüş
körüü uçurunda bir ele kaarman eki başka adamdan turup kalgan bolot, uktap jatkan
adam buga jay ele makul bolot.
— Keçirip koy, Dodo, uktap jatkan adamdın añ-sezimi jayındabı, je jokpu?
— Bul oor suroo, Alisa, psihikanın añ-sezimge jana añ-sezimdikke bölünüşü
şarttuu münözgö ee debedimbi.
— Anda kantip añ-sezim menen añ-sezimsizdikti ayrım- ayrım izildöögö bolsun,
egerde bul bölüştürüü şarttuu bolso?
— Ooba, demeyde, talap boyunça, añ-sezim menen añ-sezimsizdik birge işteyt, ar
birinin salımı kança ekenin ayırmalaş kıyın. Birok azır köpçülük adamdardın
añ-sezimi, logikası, süylöör sözü, akılı, añdoosu — baarı meesinin sol jartısına
toptoşturulgan, al emi oñ jarım şarı elestüü modelder arkıluu düynönü añsezimsiz özdöştüröt.
Köbünçö neyrohirurgiya institutunda meesinin bir jak jarım şarı — oñ je sol
jagı insult bolgon adamdarda ooruu kandayça ötörü jönündö maalımattar köp
toptolgon.
Jalañ gana oñ jarım şar iştep jatkanda adam aytılgan sözdördün maanilerin
kabıl albay kalat, al intonatsiyanı gana ajıratıp bile alat. Al dayıma
kabatırlanıp, içinen buuluga beret. Ooruu kıyınçılık menen ötöt, ooruluu
sakayıp ketüügö ayabay dalalat kılat, ooruga çaldıkkan jarım şar özünö baş iygen
koldu emi başkara albagandıktan, taza kolu şal kolgo jardam beret (bul jerde sol
jarım şar oñ koldu, oñ jarım şar sol koldu başkarat, ayta keteli — evolyutsiya
protsessinde uşundayça kalıptangan).
Oñ jarım şardın mildeti bolgon düynönü elestüü kabıl aluu, al tursun küç alat,
körköm çıgarmaçılıkka bolgon jöndöm öörçüşü mümkün — sol jarım şarın gana
jarakattantkan oor insultka kabılgan bir kompozitor murdagıga karaganda jakşı
muzıka jaza baştagan. Adam psihikasının ali paydalanılbay jatkan rezervderi
dagı kançalık köp deysiñ, — dedi kıtmır, uyat-sıyıttı bilbegen jana sezimsiz ün.
— Egerde jalgız gana sol jarım şar iştegen bolso, — dedi Dodo, — anın
klinikalık körünüşü takır başka. Mınday ooru özün mezgil menen meykindikte
jaman alıp jüröt, ayrıkça ubakıt aga bir kızıktay sezilet: ubakıt bir toktop, bir
akırındap, birde degele sozulup ketet, keede ubakıttı sezüü jogolot, adam özün
ubakıttan tışkarı sıyaktuu esepteyt.
Meykindik maselesi da jönököy emes: adam keede degele «başka bir
meykindikke» ötüp ketet, özün özü adaştırat. Bolup jatkan nerseden oboçolonup
kaluu bardık başka adamdar oyunçuktar, farfor kuurçaktar degenge jetet,
adamdardı taanıbayt, erkek menen ayaldı da ajırata albay kalat, al emi özünö özü
oşol ele mezgilde sezimsiz avtomat katarı tuyulat.
Eñ ele tañ kalıştuusu, ooruluuga uşul bardık oor buzuluulardın baarı özün-özü
jekeçe oyunda eñ mıktı sezüügö toskool bolboyt: al demeydegidey ak köñül, köp
sözdüü, köñülü kötörüñkü, mas bolgon sıyaktuu, köp uçurda darılooçularga jana
tuugandarına orunsuz sözdör süylöyt.
— Anançı, farfor kuurçaktar menen ubaralanıp oturmak bele...
— Dagı maanilüüsü, mınday oorularda sol koldun funktsiyası jakşı
kalıptanbayt, al jönündö jön gana unutup kalışat, oorunu sezüü jana aga kaygıruu
degen bolboyt.
— Kanday tañ kalarlık, — dedi Alisa, — añ-sezimdüü jarım şar oorunu
añdabayt, al emi añ-sezimsiz jarım şar — andayt. Jana da oñ jarım şar
jarakattangan uçurda ar kıl ooruksungan sezimder bir kança köp bolot.
— Ooba, özü menen özü bolup, düynödögü bolup jatkan okuyalardı tüzdön-tüz kabıl
aluudan jana anı andoodon ajırap kalgan akıl özün özü büdömük jana
joopkerçiliksiz alıp jüröt. Al emi akıl-essiz bölük degen akıl-essiz bölük. Men
sıyagı, aytpay kaldım beym, sol jarım şar es-akılduu, öktöm, eñ negizgi bolup
eseptelet. Mümkün oşonduktan köp tilderde «oñ» («pravıy») jana «tuura»
(«pravilnıy») degen sözdör biri-birine maanisi boyunça dal kelet.
— Keçirip koy, Dodo, bul bizdin işibiz tüzdön-tüz tieşelüü emestigin tüşünöm,
oşentse da men uşul temaga baylanıştuu bir tamaşaluu ırdı estedim:
Talaş baştayt jürgünçülör joldogu —
Oñgo ketüü kerekpi je solgobu?
Solgo ketkenderdin işi oñdolot,
Oñgo ketkenderdin işi sol bolot.
Uşunu paradoks dep eseptöögö bolobu?
— Jok, bul jön gana söz oyunu. Birok kızık, jarım şarları biri-birinen
ajıragan adamdarda tuura kıymıldı on kol gana atkara alat, a sol kol bolso özün
kejir bala sınduu alıp jüröt.
— Jarım şarları biri-birinen ajıragan adamdar da bolobu?
— Keede ooruluunun abalın jeñildetüü üçün jarım şarlardı baylanıştıruuçu
nerv joldorun kıyıp koyuşat, alarda öz ara baylanış bolboş üçün oşentişet.
Mınday uçurlarda ayrım ooruluulardın sol kolu oñ koluna kıçaştık menen
toskool bolo beret: oñ kol jazuu üçün karmap turgan kalemdi julup alıp jerge
ırgıtat; kuyuluu turgan suunu tögöt, kitepterdi çaçat. Bir ooruluu ayal bul üçün özünün
sol kolun sabap da salgan.
— Oşentip, oñ kol çındap ele sol koldun emne kılıp jatkanın bilbeyt.
— Bul ar bir adamda ar başka bolot, Alisa. Köp ooruluulardın koldoru,
tagıraak aytkanda jarım şarları, biri-birine jardam kıluuga arakettenet.
Kimdir biröödö bul jakşı işke aşat, kimdir biröödö naçarıraak bolot, birok
men dayıma Karl Gustav Yungdun: «Sizdin tagdırıñız añ-sezimdüülük menen añsezimsizdiktin ortosundagı kızmattaştıktın natıyjası» degen sözün dayıma
esteym.
Dodonun lektsiyası jemiştüü bolgon sıyaktandı. KR apparaturanın işteşin kunt
koyuu menen közömöldöp turdu, a temir oyçul bolso şalbaanın üstündö alga-artka,
öydö-ıldıy jana oñgo-solgo kıskaça uçuulardı jasap jattı.
Akırı kubik jerge tüşüp kelip, Dodogo ofitsialduu kayrıldı:
— Siz aytkandardın baarınan men tömönküdöy jıyıntık çıgardım: Homo
Sapiens biz baarıbız ınanganday, özünün turuşunda taptakır jetile elek logikalık
tüzümdü jana dagı kay bir münözdömösü toluk tak emestik menen ayırmalangan bir
nerseni koşo kamtıp turat. Bul tüzümdördün birgeleşken işmerdüülügü aytıluu
açılıştardı jasap, natıyjada düynö jönündögü elesterdi, oşondoy ele deerlik
küñürt anıktalgan tüşünüktördün kandaydır bir sistemasın tüzöt.
— Körçü, küülönüp ketkenin, — içki dobuşu suktandı dese da bolor ele, — akıles jagınan Uluu Aga imiş dagı. Sen özün kimsiñ, kristalldan turgan jansız eme?
— Men öz tüzülüşümdün aki-çüküsün bilem dep ayta albaym, birok menin
logikalık apparatım maga düynönün tüzülüşündö jana al jönündögü bilimder
sistemasında özümdü jetişerlik tak-daana alıp jürüügö mümkünçülük beret dep
esepteym. Balkim, siz an-sezimsiz dep atagan tüzülüş da düynö jönündö bir kıyla
ıraattuu oylono alışı mümkün, siz jön gana anın tilin bilbeysiz. BAR jana JOK
degenden, maalımattardın en jönököy bölükçölörünön, çındap kelse, kaalaganday
tataal tüzülüştü kurup alsa bolot.
Alisa menen Gerkules Dodonu karap turuştu — azır al tetigi akıykattuuluktan
bölünüp çıkkan taza akılga anın çınıgı ordun körsötöt. Birok Dodo negedir
keçendetip jattı. Al bir nerseni esine keltirüü üçün oylonup kaldı.
— Bala kezibizde biz ejem ekööbüz keede atam menen tömönkü oyundu oynoçubuz:
birööbüz kimdir biröönü, je bir nerseni — turmuşta bar, je ömürü ötkön
kişilerdi, aybandardı, mineraldardı, dagı emneni bolso da, esinde karmap turup
tabışmak kılıp aytçu, al emi ekinçisi tabışmaktı jandıruuga dalalat kılçu. Al
kaalagan suroosun berüügö akıluu ele, birok «Ooba» je «Jok» degen gana joop ala
algan. Aytuu kerek, dayıma ele jandırıp alçubuz, esimde, bir gana jolu atam bizdi
tuyukka kaptaltkan. Al özün tabışmak kılıp aytkan eken, al kesip jönündögü
suroolordun biri emes bir neçesine on joop berdi — köp nersenin kayçılaşında
dayıma paradokstor jaralat.
— Dodo, taap al.
— Adambı?
— Jok.
— Aybanbı?
— Ooba.
— Geraşabı?
— Ooba. Dodo, mintip oynogon kızık emes, sen bir zamatta ele taap alasın.
— Men taap jatam go, al emi jön gana varianttardı sanap jatkan jokmun da.
Uşul jerde kubik sözgö aralaşa ketti:
— Varianttardı sanoo, eger al tez jana maksatka ılayık iştelse, menin oyumça,
erkin izildöönün tatıktuu usulu bolup kızmat ötöy alat.
— Birok, tek gana katarınan sanap ötkörö berüü özünön özü eç kanday suroogo
joop berbeyt, jooptu tandoo gana beret. Mına jönököy tekst: tört buyum berilgen —
tapança, sayaban, dobulbas, dopu. Uşulardın biröö artık, anı katardan çıgarıp saluu
kerek. Kaysı buyum artık baş?
Köz açıp-jumguça, oylooçu kubik özünün izildööçülük işmerdiginin tıkan
irettelgen natıyjaların ortogo koydu:
— Dopu artık baş, antkeni kalgan bardık buyumdardı koldongon uçurda alar
dabış çıgarat, al emi dopu bolso antpeyt; tapança artık baş, antkeni kalgan bardık
buyumdar koldonulup jatkanda özünün massasın özgörtpöyt, a tapança bolso, özünün
içinen uzak aralıkka zat bölüp ırgıtat; sayabandı çıgarıp saluuga bolot, sebebi
kalgan buyumdardın baarı askerdik turmuşka taandık; dobulbastı çıgaruuga bolot,
antkeni kalgan buyumdardın bardıgı öz içterinde sırtkı aba menen baylanışpagan
köñdöylükkö ee emes.
— Jogorku klass... — eldir-seldir küngüröndü içki dobuşu.
Uşul jerde Gerkules turdu da, oluttuu ayttı:
— Men bardıgın çıgarıp salam. Anan aldınkı buttarın sunup, kıymalangan
pudel şapoçkaluu başın burup, sfinks keyptenip jata ketti.
— Emne kılmakpız, — dedi Dodo, — bul jerde masele tüşünüktüü gana emes,
toluk tabigıy da — bul buyumdar Geraşanı kızıktırbayt. Iras, al tapşırmanın
şartın atkargan jok, birok biz anı keçirip koyöbuz.
— Dodo, men taptakır ele eç nerse tüşünbödüm. Al baarın tuura ele aytpadıbı,
birok men mından kandaydır bir akılga sıybagandıktı sezip turam.
— Sanap ötüü degen sanap ötüü, Alisa, al emi işti tandoo çeçet.
Uşul uçurda tee alıstan orto boyluu, tarmal çaç oor tayak karmagan adam payda
bolup, kök maysan arkıluu tüz ele añgemeleşip jatkandardı közdöy bastı. Al kalıñ
erdi menen başkaça bir jılmaydı jana şañkılday süylödü:
O, neçen keremet açılıştar,
Kamdayt bizge agartuuçu ruh!
Tajrıyba — oñdoo kıyın katalardın balası,
Geniy dagı paradokstor ınagı
Jana kırdaal — oylop tabuu kudayı.
Akındın janında okumuştuu-endokrinolog, stress jönündögü okuunun avtoru
payda bolo kaldı:
— Çıgarmaçılık protsessti jeti baskıçka bölüügö bolot.
Birinçi — süyüü, ayabay samoo, akıykattıktı añdap bilüü üçün küyüp-janıp
kumarlanuu. Ekinçi — konkrettüü faktılardı tabuu. Üçünçü — koş boyluu boluu,
okumuştuu ideyanı boyunda alıp jüröt. Törtünçü — töröt aldındagı jan kıynagan
tolgotuu, okumuştuu maselenin çeçilişinin jakındıgın sezet jana anı aytuuga
mümkün emestiktin azabın tartat. Beşinçi — töröt. İdeyanın törölüşü tereñ
jeñildenüü alıp kelet. Altınçı — karap çıguu jana kübölöştürüü, ideyanın jaşap
ketüü jöndömün tekşerüü. Anan, eñ akırkı, jetinçi — ömür, ideya öz aldınça ömür
ötöy baştayt.
— A bul jerde kırdaal kayda? — dep suradı Alisa.
— Menin oyumça, bul shemada kırdaal birinçi menen ekinçi etaptın ortosunda
kızmat atkarat. Kırdaal, menin oyumça, dayıma açılışta tigil je bul türdö
katışat. Maselenin barı anın dobuşun uguuga dayar bolgondukta turat. Köptörgö al
paydasız ele kelip ketken.
— Kırdaaldın kelişine dayar boluu degen emne özü? — Alisa kızıga suradı.
— Menimçe, bul aykın maksattuu oylonulgan tajrıyba jürgüzüü, birok, faktıga
karama-karşı kelse, ar kanday gipotezanı alıp saluuga dayar boluu degen bolot. Anan
dagı, ukmuştuu okuyalardın bolup ketişine dayar boluu: madaniyattın önügüşü jana
saktalışı üçün ukmuştuu okuyalar özgöçö maanige ee bolot.
Şalbaanın dagı bir jerinde koluna skalpel karmagan italiyalık anatomiya
professoru darskanaga kayrıldı:
— Men bakanı soydum jana preparattadım, anan başka ele bir oy menen anı
stolgo koydum. Stoldo elektrge tutaşkan maşina bar ele. Menin
jardamçılarımdın biri skalpeldin uçu menen bakanın sandarının nervderine
kokustan eñ ele uçkay tiygende buttarının bardık bulçuñdarı katuu bezgekke tuş
bolgondoy tartıla baştadı. Tajrıyba jürgüzüüdö elektr boyunça bizge kömöktöşüp
jatkan dagı biröö mınday nerse maşinanın konduktorunan uçkun çıkkanda bolorun
belgiledi. Janı körünüşkö tañdangan al oşol zamat menin köñülümdü aga burdu. A
men bolsom takır başka bir oylor menen alek bolup jatkan elem. Oşondo men
bolup körbögöndöy ıntaa jana küyüp-jangan ıntızarlık menen bul körünüştü
izildep, anda katılıp jatkan sırlardı jarıkka alıp çıguuga kiriştim.
Gerkules tınçsızdana baştadı — azırkı körgöndörü aga ançalık jakkan jok. Al
ordunan ırgıp turup ürö baştadı, anın azezildey bolgon fizionomiyası skalpel
taraptı közdöy umtulup turdu, al bölüp-bölüp katuu-katuu ürdü. Alisa pudelge basıp
keldi da, anı sılay baştadı.
— Sen akılduu balasıñ, sen jakşı balasın, Geraşa!
Toktot emi, mına al jerde eç nerse jok, baarı jogoldu.
Sen bolso — akılduu jana oylooçu makuluksun, sen elester arkıluu abdan
çıgarmaçılık menen oy jügürtösüñ, men bilem anı.
Aybanattar demeydegi tüşünüktörgö karaganda degele alda kança akılduu, al emi
üy aybandarı bolso japayılardan bir top akılduu.
Dodo Gerakldı sılagıladı da, mınday dedi:
— Men tüşündüm, Geraşa. Sen makaka İmo jönündögü okuyanı aytıp bergin kelip
jatat, tuurabı?
— Ooba, — dep joop berdi Gerkules, — birok sen anı menden jakşı ötöy
alasın.
— Makul, araket kılıp köröyün. Yapon deñizinde makakalar jaşagan kiçinekey
aralçalardın tobu bar. Etologdor alardın artınan tınımsız baykoo jürgüzüşkön.
— Keçirip koy, Dodo, men unutup kaldım, etologdor kimder?
— Etologdor — bular janıbarlardı laboratoriyada tajrıyba kıluudan baş
tartıp, alardın tabigıy jaşoo şartında dıkattık menen baykoo jürgüzüp
jürüşkön okumuştuular. Oşentip, alar tez ele bardık maymıldardı atınan
bilişken.
— Maymıldar birin-biri atınan çakıra alışabı?
— Maymıldar birin-biri çakıra alışpayt. Al emi etologdor seyil kuruuçu
kemeni koyup koyuşçu. Sayakatçılar makakalarga buudaydın danın ırgıtışçu. Dan
aral jeegindegi kumga tüşçü, anın daamın tatuu üçün maymıldar alardı tazaloo
üçün uzak jana jadatma emgek ötöşü kerek ele. Anan bir jolu kiçinekey İmo attuu
makaka kız...
— İmo?
— Yaponiyada, Alisa, bardık makakalardın yaponço attarı bar. İmo kumga
aralaşkan bir uuç dandı aldı da jaaktarın çulçuyta kumdu üylödü, iykemdüü
maymılça kolu menen kumdan dandı çukup bölüp jattı, birok maymıldın çıdamı
çeksiz emes. Balanı akırı bul iş ayabaganday jadatkandıktan kolundagının baarın
— dandı da, kumdu da deñizdi közdöy serpip jiberdi. Kum çögüp ketti, dan kalkıgan
boydon kaldı. Tan kalgan jana süyüngön İmo suuga kelip iyildi da, suu betindegi
kalkıgan taza dandı jıynap aldı. Oşentip akılman makaka özünün uluu açılışın
jasadı.
Alisa kol çaap jiberdi, Gerkules kuyrugun kutura çamgaraktattı.
— Oşondon beri bardık makakalar dandı kumdan suuga ırgıtıp tazalaşabı?
— Jok, Alisa, bardıgı ançalık jönököy emes. Jaşı uluu maymıldar uzak
ubakıttar boyu kandaydır bir oynook balanın oylop tapkan çındap ele maanilüü
nersesin moyunga algıları kelbedi. Bul tajrıyba başkaruu — moyun sunuu
mamilelerinde kataal koyulgan tartipke ılayık bütkül üyürdün ençisine aylanganga
deyre bir top aylar öttü. Adegende İmonun teñtuştarı, anan ayrım eneler jana
ejeler, anan eñ akırında jetilgen erkekter bul ıkmanı Moyunga alıştı. Al uçurda
bul ıkmanı kimdin oylop tapkanı unutulup kalgan ele, baarına bul murdatan ele
uşunday bolup kelgendey körünüp kaldı.
Şalbaada meykindiktin bir üzümü tumanday tüşüp kayra açıldı. Uluu
evolyutsionist çekesin tırıştıra mınday dedi:
— Adam menen jogorku tüzülüştögü janıbarlardın akıl ayırmaçılıgı
kançalık çoñ bolso da, al sapattık emes, sandık gana maanige ee. ON12435524364374687 alga çıktı.
—Urmattuu aborigender! Añgemeleşüünü belgilengen nukka buruu üçün kançalık
araket jasaganıma karabastan, biz dayıma kandaydır bir butaktarına jılmışıp
ketip jatkanıbızga közüm jetti. Men bul jerdik makuluktardın siz eskergen jañı
porodası menen añgemeleşüü mümkünçülügün kamsız kılıñızdar dep sizderden
tüzdön-tüz suroogo majbur boldum. Men kompyuterlerdi aytıp jatam. Alar
makulukpu je tüzülüşpü — bul maseleni azırınça koyö turalı.
— Süykümdüü dosuñ üçün kulagıñdagı söyköñdü kurmandıkka çalasıñ, — dedi
içki dobuşu.
Dodo bul kajı-kuju sözdörgö köñül burbay koyö algan jok. Al özün ulgaygan jana
akılman sezçü, jaşı jete elekterge jana başı bışa elekter üçün kam körüünü
özünün mildeti dep sanaçu, mınabu uçup kele kalgan temirler anın boorukerdik,
danı açuu sezimderin kozuttu, birok ıza degen ıza da. Al tigilerdin astında özün
jerdegi madaniyattın ökülü katarı sezdi. Basa, akıl-es boyunça bir tuugan çıkkandar
bul gallaktroftorgo jatpagan, birok eñ jogorku deñgeeldegi ilimiy maselerdi
bilgiçtik menen çeçe algan intellektualduu makuluk (je kuruluş) menen taanışuunu
kaalaşkan — makul, mınday mümkünçülük alarga berilet. Kadimki ele eki kanattuu
jazuu stolunda bügünkü kündün ekranı körktüü jasalgan jakşı kompyuteri turat.
Türkün tüstüü süröttör anın eesine tölgö tartuu oyundarıbı, je nukura
intellektualdık maselelerbi — kaalagan rejimde iştep berüügö dayar ekenin
körsötüp turdu: L;KJKHGFJ-776345776533 planetasının okşoş oy jügürtüüçü
makuluktarı köñülü kalganday sıpat menen turuştu.
— Siz buga kaalagan surooloruñuzdu berseñiz bolot, — dedi sistema menen
iştööçü kişi, anan klaviaturanı tizesine koydu.
— Men alda kaçan ele suroo bergemin, birok al emnegedir joop berbey jatat, —
dedi kubik.
Sistema menen iştööçü Dodonu tañırkay karadı.
— Kördüñüzbü, urmattuu ON, Siz bizdin kompyuterlerdin mümkünçülügün bir az
aşıra baalap jatasızbı dep korkom. Alarda, deginkisinde, eç bir sezüü organdarı
taptakır ele jok emespi. Bul biz üçün çeçilbegen bir masele emes, adamdardan kem
emes körgön jana ukkan kompyuterler azırınça jasala elek. Ayrım bir
ekzemplyarları adamdardın süylögön sözün talday alışat, ekinçi biröölörü —
közgö körüngön elesterdi taanıy bilet, birok bul apparattar atayın bir
tapşırmalardı atkaruuga arnalgan. Sizdin kantip çıgarıp jatkanıñız belgisiz, a
biz kantip kabıldap jatkanıbız belgisiz bolgon kabarlarıñızdı bul kompyuter,
albette, kabıl aluunu bilbeyt. Men Sizge kurum, keçiresiz, şayman, dagı bir jolu
keçiriñiz... işi kılıp, tataal maselelerdi çeçe bilgen, mına uşuga çındap
jöndömü bar eme menen mamile jasoonu sunuş kıldım.
— Jakşı, birok men anı menen kantip mamileleşem?
— Sizge Vanya jardam beret. Al — sistemaluu programma tüzö alat, kompyuterdi
jakşı bilet, al gana emes, alardı, keçiresiz, oñdoo da kolunan kelet.
Kubiktin temir kaptaldarı muñayıñkı tartıp turdu. Anın ümütü ali taptakır
üzülö elek bolçu, birok çındap ındını öçkön ele.
— Kanteli, köröbüz. Suragılaçı, oyloo degendi al kanday tüşünöt.
KRnı da çakırdı. Tigi jazuuga kamdanıp, ekran aldına kelip turdu.
Ekranda filosofiya, psihologiya, kibernetika... boyunça koldonmo kitepterdin
betteri birinen sala biri almaşa baştadı.
— Mına bu temir baldar emi tolgon-tokoy materialdı jıyıp alışat, — dedi
içki dobuşu.
— Bul tigilerge keregi tiybey turgan nerselerbi dep çoçuym, — dedi Dodo.
Çınında ele, kelginderdin çıdamı çeksiz emes bolup çıktı. Kubik jooptu
toktoto turuunu ötündü.
— Ötünöm, meni anın bu masele boyunça jeke pikiri kızıktırarın tüşündürüp
koygulaçı.
Vanya Dodonu tiktedi, Dodo iynin kuuşurdu. Suroo terilip, kerektüü klavişa
basılganda ekrandan:
— Suroo tuura emes berilgen, — degen jazuu köründü.
— Azamat, jigit! — dep kıykırdı tartınbagan ün, — dagı metodologiyalık
jaktan ılayıksız dep koy.
Birok Kubik, sıyagı, baarın tüşündü beym. Bul oyunçuktay bolgon birdeme
kızmatçı robotko köp jagınan ali jetpeyt ele. Galaktroftor anı aldaşkan jok —
anın liçnosttuk sapattarı jok ele, öz aldınça maksat koyö alçu emes, erkin izildöö
duhu eki kanattuu jazuu stoluna kanday bolso, aga da oşondoy ele jakın boluçu.
Oylooçu kristalldın köñül kaluusu uşunçalık, apparaturalardın baarı jazuu
stolu menen birge zamatta jıyıştırılıp, al emes Vanya da közdön kayım boldu.
Kök maysanda özünün jılañaylak buttarın jaraşıktuu şiltep, yapon kız ötüp
bara jattı:
— Satori — bul içki tajrıybadan ulam jetilip açılgan akıl-oy gülü.
— A satori degen emne? — dep artınan ün saldı Alisa, bul sözdü sözdüktön
tabarına işenbegendikten.
Yapon kız kayrılıp:
— Satori — bul açılış jasoogo ıñgayluu kırdaal, — dedi.
Dagı bir jolu, bul bölümdö eñ akırkı jolu şalbaanın bir bölügü tumanday
tüşüp, kayra açıldı. Çıñ denelüü, kök köz, kıska çaçtuu ayal aldı jaktı közdöy
kumarduu jana jaltanbas közdörü menen karap turup:
— Geniy — çını menen zor ayanga tuş bolgonduk — bir, bul ayandı özdöştürgöndük
— eki, — dedi. Ruhiy açıluunun eñ jogorku baskıçı, en jogorku deñgeeldegi
tıkandık. Eñ jogorku azap çegüü jana eñ jogorku işkerdüülük.
Erksiz geniy jok, ayansız andan beter jok. Erk — bul esepsiz milliarddagan
ayandardın ölçöö birdigi, oşol bar üçün ayandar milliardday sanalat, ansız bu jok
nerse — başkaça aytkanda, çögüp baratkan adamdın üstündögü köbükçö. Erk bolso,
sokur sezim menen iştegende — tek gana kazık. Emen kazık. Uşintip akın bolguça
askerge barsa bolmok.
10-BAP
UBAKIT KAYDA AGAT?
Alisa başı ayaldıkınday, denesi arstan sıyaktuu lakıygan, kupkurç tırmaktarı
arstandıkınday, anan da kaldaygan çoñ kanatı bar bir korkunuçtuu azezildin
aldında turdu. Azezil erkeletken ün menen suradı:
— Biykeç, aytçı maga, erteñ menen tört buttap, kündüzü eki buttap, al emi keçinde
üç buttap baskan kim? Jer betinde jaşagan makuluktardın içinen eç bir jan
alarçalık türün özgörtö albayt. Esiñde bolsun, bul suroogo bir gana joop bar, al
maga aldın ala belgilüü. Mına emi şaşıl, süykümdüüm, tezireek natuura joop ayt,
ansız menin kardım açıp da ketti.
Alisa oylondu, küñk-mıñk etip, estey kaldı da, anan azezildin körktüü kögüş
közdörünö tike karap turup ayttı:
— O, Tifon menen Ehidnanın türü suuk maynabı! Men ali taptakır jaşmın,
oşentse da senden alda kança uluumun. Mınday tabışmagın menen sen baldar bakçasının eñ kiçüü tobunda gana utuşka ee bolmoksuñ. Sen özüñdün supsuluu başıñ menen
oylop körçü — mına azır men saga bir jarım million daana tirajda jarık körgön
kiteptegi jooptu aytam — anan emne bolot? Kıskası, özüñdün daldaygan
kanattarıñdı jıy da, tırmaktarıñdı arı tart.
— Eskertip koyuu kerek da, — dep joop berdi da, azezil közdön kayım boldu.
Çöldün sargıç kumu kapkara aydoo jerge aylanıp kaldı. Jerde sargıç jüzdüü,
çaçı kaşkaya jıdıgan kişi közün jüljüytüp olturat. Alisanı körö kalıp, al akırın
öz içinen mınday dedi:
— Ayagına çeyin baruu mümkün bolgon jol çınıgı jol emes. Aytıp saluuga mümkün
bolgon söz çınıgı söz emes.
Jılañaylak buttuu, açık tüstüü kimonoçon yapon kız jakşınakay kolun
abışkanın iynine koydu:
— Aytçı, Alisa, sen törölö elekte senin jüzüñ kanday ele?
Alisa bul suroo jönündö antip-mintip oylono elekte Dodo payda bolo kaldı da,
mınday dep bek ayttı:
— Jol artta emes, alga ketet!
— Anda emne üçün biz eç kaçan keleçekte bolo algan jokpuz?
— Baarıbız al jerde bolobuz, — dep kiyligişe ketti uyatsız jana sezimsiz ün.
Üstünö kompyuter koyulgan eki kanattuu jazuu stolu köründü. Anın mañdayındagı
tegerenip ketçü kreslodo ekranga artın salıp, ançalık çoñ emes jaşıl baka
buttarın tıbırçılatıp oturgan ele. Al süykümdüü jılmaydı da, özün taanıştırdı:
— Klepsidra.
Anan körüü burçu özgörüp, ekinçi kızmat orun açıldı. Al jerdegi kompyuterdin
mañdayında açık tüstüü maykaçan jakşınakay makaka kız oturat. Al burulup turup
ayttı:
— Salam! Keçirip koyösuzdar, menin ubaktım jok, men Şekspir, Gomer jana
Dantenin bardık çıgarmaların basıp çıguum kerek.
— A emne üçün? — dep suradı Alisa.
— Uşunday tajrıyba. Men klavişterdi karabay jana tekstti tüşünböy turup
basa alam. Menin ubaktım çeksiz köp.
— Anda emne üçün ubaktım jok deysiz?
— Sebebi uşul çeksiz ubakıttın baarı tekst basuu menen tolturuluşu kerek.
Arı buruldu da, klavişterdi şamdagay jana şapa-şupa urgulay baştadı.
Alisa oygo battı — bul tajrıyba tereñ oylonulganbı je jokpu?
Mına uşul jerde tuş taraptan okean suusu kaptay baştadı, tolkun
kompyuterlerdi, martışkalardı jana bakalardı (martışka emes, makaka dep
oylodu Alisa, birok al emi eç kanday maanige ee emes ekendigin oşol zamat ele
tüşündü) kaptay baştadı. Al çöldün kumun da, aydoonu da, kiyinki jamgırdan, soñ
andan beter jaşıldangan çöptüü şalbaanı da kaptay baştadı — emi munun da
maanisi bolboy kalgan ele.
— Emne üçün jana nelikten? — dep Alisa suradı da (kandaydır kaptal jaktan,
köp ölçömdüü meykindiktin ali açıla elek çeneminen), deñiz üstündö tüstüü kıyuu
salıngan uzun köynökçön, birok sabırı suz, sakalçan kişinin turganın körö koydu.
Al jay gana jana bir kalıpta oñ kolunun baş barmagın kökürögünö keltirip, soldon
oñgo jürgüzdü. Bul bolso, joop berüügö keç boldu, tolkun suroonu da, aga berüüçü
jooptu da alıp ketti degeni ele.
— Bardıgı jok jerden bolgon emes, kezektegi ımırkaydı jep jatıp Hronos
aytkanday.
— Süylöp jatkan kim?
— A surap jatkan kim?
Jer japjaydak jana suu menen kaptalgan boluçu, anan kaysı bir Logos
meykindikten sezilip turgan kütülbögön jerden deñizdin jılma beti aba menen
jalgaşkan jerinde ıldıydan jogoru közdöy añgek kazıp turup anı suu menen
tolturup koygonsup tüz sızıktı jandap kötörülö baştadı. Japjalgız suu tolkunu
okeandın beti menen çurkap jönödü.
Alisa kandaydır bir tumandın içinde oygondu: añ-sezimi özündö ele, birok al
kandaydır uypalangan, tüzdölbögön boluçu. Budilnik bir minutası kem jeti
boluptur, Alisa anı tezdik menen öçürö saldı. Al dayıma eki serpilgiçti teñ
dıkattık menen buraçu, birok bul tarıhıy çıñırıktın ünün jek körçü. Balkim,
oşonduktan al dayıma çıñırıktan bir minuta murda oygonçu.
Alisa güldördü sugarıp jatıp bayagı süykümdüü kentavr — tamır çaçkan jalbırak
— akırı büçür baylap kalganın kördü. Ooba, ar nersenin öz ubagı bar, birok kaçan,
emne bolorun aldın ala aytuuga mümkünbü?
— Jol artka emes, alga karay ketet, — dep basa belgiledi, emi öñündö ele
bölmödö payda bolo kalgan Dodo.
— Alga, alga degen özü kayda? Bul emne — ubakıt jönündö söz bolgondo jol artka
emes, alga ketet degendi bildirebi? Senin esiñdebi, biz dayıma alga karay
tınımsız uça bergende emne boldu ele?
— Egerde öydö, ıldıy degender bolboso da, «murda», «kiyin» degender baarı
bir bar.
— Bilbeym, Dodo, men degi emnenin mildetin ala alarımdı bilbey kaldım.
«Keçee» jana «erteñ» degender açık kosmosto jok bolbodubu? Bul tüşünüktör kün
menen tündün almaşışınan, başkaça aytkanda, Jerdin aylanışınan ulam kelip
çıgat emespi? Egerde biz janı jıl tünü, kaysı bir jerdin ubaktısı boyunça saat tak
on eki bolgondo samolyötko tüşüp alıp, Jerdin aylanuu ıldamdıgı menen teñ uçup
otursak, samolyötto dayıma Janı jıl bolup tura beret da, tuurabı?
— Bul çındık ele dep koyölu, birok biz Jer menen birge bir tegerenip
çıkkanıbızda, anda saat on eki, başkaça aytkanda kiyinki kündün nol saatı bolot.
— Meyli, men azır al jönündö aytıp jatkan jerim jok. Men tee Jerden
alıskı, erkin kosmosto kün menen tün jok emespi?
Köz irmemde ötkön Sovetter Soyuzunun ötköndögü Baş Töbölü çıga kaldı da,
kaşın kerip turup:
— Baarı oylonuşturuldu. Tündösü uçuşat, — dedi.
— Egerde siz ekööbüz kaydadır açık kosmosto toktogon bolsok, bizde azır
kançançı min jıldık ötüp jatkanın kaydan bile almakpız?
Samolyöttu, al gana emes avtomobildi da jek körgön, velosiped menen gana jürgön
belgilüü jazuuçu payda bolo kaldı.
«Ubakıt emne jıttanat? Çañ, saat, adam jıttanat.
Egerde oylop körsök, anı kulak menen uguuga bolobu? Al karañgı ünkürdön agıp
turgan suu sıyaktuu, çakırık ün sıyaktuu, boş kutunun kapkagınan çuurup jatkan
topuraktın şuuduru sıyaktuu, jaan sıyaktuu. Andan arı baralı da, ubakıt kanday
körünörün suraylı. Al karañgı kudukta dabışsız uçup baratkan kar sınduu je, eski
ün-sözsüz, milliarddagan adamdar katışkan film sınduu, jañı jıldagı şarlar
sınduu tömön kulaşat...
Marsianin közün jumup turup kayra açtı.
Bul jerde bir gana tüşündürmö boluşu ıktımal. Maselenin baarı ubakıtta.
Ooba-ooba. Siz ötköndön kalgan jansız.
— Jok, Siz ötköndön kalgansız, — dedi Jer adamı oylonup turup.
— Siz kanday köñülü tok emesiz. Siz kim ötköndön kalgan, a kim keleçektiki
ekenin dalildey alasızbı? Azır kaysı jıl?
— Eki min ekinçi.
— Bul maga bir nerse bildire alabı?
Tomas oylondu da, iynin kuuşurdu.
— Eç nerse.
— Men sizge bizdin jıl sanak boyunça azır 4462853-jıl dep aytsam da bayagı ele
bolmok. Söz — eç nerse emes, eç nerseden da kiçinereek. Jıldızdardın
jaygaşışın anıktooçu saat kayda?»
— Saat jönündö bolso, — Dodo söz uladı, — bul jerde baarınan ajırap kala
elekpiz. Jıldızdardın, sen estep jürgöndöy ele, öz jaşoo tsiklı bar. Tsikldın
baştalışında geliydi sintezdeş üçün suutekti köp sarptaşat. Iras, bul suutek
menen geliy, jıldızdardın tüpküründö bardık elektronduk oboloçkalardın
taktıgı çıkkan, iş jüzündö jalan yadrolor jönündö gana söz bolup jatat. Geliydi
sintezdöödö energiya bölünüp çıgat jana...
— Keçirip koy, Dodo, biz azır bul jönündö süylöşüp jatpaganıbızdı men
tüşünöm, oşentse da — emne üçün geliydi sintezdöö ubagında energiya bölünüp çıgat
jana al kandayça işke aşat?
— Kandayça degenin kanday?
—Misalı, al uçurda bölükçölör emne boluşat?
Özün ontoysuz sezgen proton payda boldu da, munu ayttı:
— Türtülüüdön küçtüüröök da küçtör bar. Turuktuu yadrolordo, özgöçö protondor
menen neytrondordun sanı birdey bolgondo, birinen ekinçisine aylanuu bizdi
biri-biribizge şumduktay küç menen tartat. Al emi turuktuuluk bolso, eñ kiçine
energiyaga barabar bolot, oşonduktan turuktuu abalga ötköndö, artıkbaş energiya
jıluuluk türündö bölünüp çıgat.
— Bergen maalımatıñız üçün ötö ıraazımın, Proton mırza, birok jıluuluk
türündö bölünüp çıgat degendin özü emneni bilgizet?
— Emneni degeniñiz kanday? Jıluuluk artat, başalaman kıymıldar ıldamdayt.
Jogorku jıluulukta ötö köp energiya nur çıgaruuga sarptalat, kaysı bir jıldızdın
çaçıratkan fotondor tobunun tüzülüşün taldoo menen, anın jıluulugu kançalık
ekenin bilüügö bolot. Ar kaysı jıluuluktagı jıldızdar adamdar tarabınan ar kıl
tüstögü jıldızdar katarı kabıl alınat.
—O, çoñ rahmat sizge, Proton mırza.
— Kızmat körsötkönümö ıraazımın, — dedi da, Proton közdön kayım boldu.
— Bilesiñbi, Dodo, dayıma atomduk energiya, atomduk energiya ele dey berişet,
körsö, yadroluk reaktsiyadan kiyin bölükçölör jön gana ıldamıraak kıymıldap
kalışat eken. Men atom elektrostantsiyalarına emne üçün suu kerek ekendigin emi
tüşündüm — bul jılıtuunun jön gana başkaça jolu, otun menen emes, yadrolordun
kıymılı arkıluu jılıtuu eken. Alisa bul jerde dal oşol otun menen jılıtuu ança
tüşünüktüü emes ekendigin estedi. Anın üstünö dem aluu dele küyüünün bir türü
bolso...
— Keçirip koy, Dodo, men oylonup ketipmin. Biz jıldızdardın jaşoo tsikli
jönündö süylöşüp jatkan boluçubuz. Suutekti sintezdep jatıp jıluuluk artat...
— Ooba, jıluuluk artat, yadrolor jogorku ıldamdıkta kıymıldap, biri-biri
menen baylanışa baştayt, başkaça aytkanda, biri-birine jakın kelişet. Jogorku
salıştırma ıldamdık zaryaddalgan yadrolordun biri-birinen ıraaktap ketişinen
saktoogo kömöktöşöt jana yadroluk tartıluu küçtörünün işteşine mümkündük tüzöt —
alar eñ ele jakın aralıktarda gana arakettene alat. Sintez reaktsiyasına oor
elementter tartılat, jıluuluk andan beter jogorulayt, jıluuluk jogorulagan sayın
oor elementter andan beter köbüröök tartıla beret...
— Dodo! Bul bir ırayı suuk çeksizdikke okşop baratat.
—Jok, Alisa, aga okşogon dele jok, özgörüülör jürüp jatpaybı: suutek
sarptaluuda, elementter sintezdeşüüdö. İretsiz jürgön jıluuluk kıymılı jıldız
zattarının baarın bütkül aalamga çaçıp jiberüügö umtulat, al emi bölükçölördün
öz ara tartılışı alardı bir jerge toptoo araketinde bolot. Mına oşentip,
köptögön million, je bolboso, milliard jıldarga tartıluu küçü menen jıluuluktun
keñeyişi ortosunda teñ salmaktuuluk ornoyt, jıldızdar jaşap, jarık çaça beret.
— Toktoçu, Dodo, men tüşündüm. Jıldızdarda suutektin zapası çenelüü, demek,
teñ salmaktuuluktun tübölük saktalıp kalışı mümkün emes. Geliydin sintezi
toktoyt, jıluuluk azayat, oşol sebepten oor elementterdi sintezdöö tıyılat, anan
jıldız muzdap kalat.
— Ooba, oşondo tartıluu küçü jeñip çıgat. Jıldızdın zattarı elestetüügö
mümkün bolbogondoy tıgızdıkka kısılıp oturup jetet...
— Adattagıdan başka tıgızdık jana töönögüçtün başı jönündö men birdeme
ukkanday bolgom...
— mına oşondo jarıluu bolot, Japjañı jıldız payda bolot.
— Jarıluu, ayabaganday çoñ jarıluu jönündö da bir nerse ukkanım bar. Birok,
aytçı, Dodo, bulardın baarının ubakıttı anıktoogo kanday tieşesi bar?
Eki dobulbastın ortosunda oturgan, jaydarı, şayır jüzdüü arıkçıray adam
payda bolo kaldı. Al dobulbastardı sergektik menen, ıkçam, oñdu-soldu urgulap
jattı. Eki kolu menen birdey sabaladı, birok oñ jana sol kolun şiltöölörünün
jıştıgı jetinin ongo bolgon katışınday ele. Tınımsız tokmoktop jatkan
kalıbında başın kötörüp, jılmaydı da, mınday dedi:
— Balatıdan tayak jasasa bolot, birok tayaktan balatı jasay albaysıñ.
Anan özü jok bolup ketti, al emi dobulbastar jayında kaldı da, bir saamga oşol
ele ırgaktı urup jattı.
— Dodo! Al munu menen emneni aytkısı kelgen degi?
— Bizdin düynö tüzülüştö anın münözün balatıdaydan tayaktayga çeyin kubultup
turgan bir nerse bar. Tolgonup koyulgan serpilgiç boşoyt, jıluuluk menen
basımdın atayın jasalgan ar türdüülügü özü menen özü teñdeşip kalat. Adam
kartayat, jaşarbayt, üylör eskiret jana buzulat.
Jıldızdarda ötüp jatkan protsessterde suutek özünön özü sooluyt, jıynalbayt.
Egerde sen tasmaga jıldız turmuşunun toluk tsiklin tüşürüp alıp, anan al filmdi
artınan aldın közdöy körsötö baştasañ, senin betiñi zamatta açıp taştaşmak.
— A eñ algaçkı suutek kaydan payda boldu?
— Akıl-esindi abayla, Alisa, — dedi jagımsız jana oroyu suuk dobuş oroñdop,
— aytışpadı bele saga, kim bilimin kançalık arttırsa, oşonçoluk kaygı arttırat
dep. Añdap bilüü daragı bar, ömür jaragı bar, bular biri-birine okşobogon
daraktar.
Bekitken ookattın daamı sonun. Nyutondun elestetüüsünö bülük salgan jana anın
fantaziyasın kozutkan alma kaysı daraktan tüştü eken? Añdap bilüü kumarı — bul
açkalıkpı, je süyüübü? Aalam keñiyt, en alıskı, eñ tıgız jana eñ ısık mezgilderde
kelip tüşkön nurlar akırındap suuyt, al emi añdap bilüü kumarı eç tarkabayt.
— A ubakıtçı?
— Emne, ubakıt?
— Ubakıt kaçandır bir kezde kıskarabı?
— Jok, Alisa, ubakıt kıskarbayt.
— A emne üçün? Egerde ubakıt çoñ jaraluu bolgondo meykindik menen koşo
jaralsa emi, aalam dagı kayradan töönögüçtün başına birigip ketçü bolso, al
tügönüp kalışı da mümkün.
Salamattık saktoo ministrligi eskertet — nerv kletkaları kayra kalıbına
kelbeyt, — uyatı jok, betpak ün dagı kam körgön boldu.
Eski kölçüktögü suunun küzgüsü akırın jıltıldap turdu. Mezgil-mezgili menen
bakanın sekirip tüşkönünön küzgü köz irmemge bırkırap ketip jattı, suuda
şakekçeler payda bolup jattı, anan kayradan dagı baarı tınçıp kalıp turdu.
Eger Egipet piramidaları çıkkan kündün kança jolku kübösü bolgondugun eseptep
körsö, abdan ele külkülüü san kelip çıgat — bir jarım milliongo jakın iret kübö
boluşuptur.
Avgustinden ubakıt degen emne dep suraganda, al mındayça joop bergen:
— Menden mezgil jönündö surabagan kezde anın emne ekenin bilem.
Gerkules uykuda jatıp, butun akırın kıymıldata berdi. Al ali sergek jana
sezgiç ele, blondinkalarga asteydil kızıgıp turdu, al bıyıl on tört jaşka tolot —
it üçün bul emne degendi bildiret? Al emi köpölöktör eç kaçan uktaşpayt eken (je
munu Alisa özü ele oyunan çıgarıp alganbı?).
— Dodo, menin budilniktin çıñırarına bir minuta kalganda oygonup
jatkanım kanday bolup ketti? Men uykuda bolup, al uçurda ubakıt jönündö eç nerse
bilbeym da.
— Men emnemin, Alisa, uyku degen emne?
Nyu-Yorktun bir jerinde tündösü tarsıldabas üçün jer üstünö salıngan temir
joldu buzup salıştı. Bir top ubakıt ötköndön kiyin bul rayondun politsiya
uçastoguna köptögön turgundar tün içinde telefon çala baştaştı. Adamdar
kandaydır bir kooptuu jana jaman iş bolup jatat deşti, birok emne ekendigin eç
kim açık ayta algan emes.
Telefon çaluu ubakıt jagınan bir kalıpta jürgön emes, alar belgilüü bir
mezgilge toptoşturulgan boluçu. Politseylerdin biröö tünkü telefon çaluulardın
jış bolgon uçurların murdagı temir joldun iştöö tartibi menen salıştırıp
körsö, aga toluk dal kelip jürböybü. Oşentip, al mınday eken, murdagı poezddin
taraktagan ünü jañırçu uçur kelgende jımdırt bolup kalgandıgınan jana murdagı
taraktagan ündün joktugunan ulam adamdar özdörün jaman sezip oygonup ketip
jatışıptır.
— Soldat uykuda, kızmat bolso ötölüüdö, — jıyıntıktadı içki ün.
— Oo, Dodo, men saga unutup aytpay kalıptırmın. Men bir korkunuçtuu tüş
kördüm, jok, adegende al korkunuçtuu dele emes boluçu, al emes külkülüü ele, birok
ayagında korktum, köñülüm kirdedi. Anda tolkundar kompyuterlerdi, kumdu, çöptü,
janıbarlardı jana adamdardı kaptap ketti, munun jön gana kadimki düynölük sel
emes, kandaydır bir tiri ukmuş metafora ekeni belgilüü boluçu. Al emi eñ ayagında
japadan-jalgız çoñ tolkun payda bolup, okeandın beti menen togolongon boyunça
jönöp ketti.
— Ooba, Alisa, mında simvolikalık birdeme bar. Tüş joruunun ar kıl
ıkmaları bar, senin tüşüñdü psihoanalizdin bir taasirdüü mektebi kanday
joruurun men jakşı elestete alam, birok men tüşünü özümdün jekeçe usulum menen
joruym. Maga tee alıstan baştoogo tuura kelet.
— Adattagıday ele, — dedi Alisa, anan jılmayıp koydu.
— Ooba, adattagıday ele.
Ayabaganday akılduu jana intellektualduu jüzü bar, murutçan, jıyırmançı
kılım adabiyatının klassigi payda bolo kaldı.
«Ötkön ubak — bul tübü kayda ekeni belgisiz kuduk. Anı tübü jok dep aytsak tuura
bolor?
Uşunday ele desek durus bolor, egerde söz bagıtı jalan ele adamzattın ötkönü
jönündö, bizdin özübüzdün tabigıy süyünüçübüz menen ömürdögü tabiyattan
sırtkarkı kaygılarıbız kamtılgan tabışmaktuu bolumuş jönündö, sırı bizdin
sözdörübüzdün jana suroolorubuzdun alfası jana omegası bolgon, sözübüzdü
uşunday kızuu kanduu, çaldı-kuydu, suroolorubuzdu çap jabışçuday kılgan
bolumuş jönündö bolgondon kiyin uşunday degenibiz andan beter ep kelip turat.
Ötköndü kançalık teren çukusan, kançalık alısıraak süñgüp kirseñ, kançalık
tüpkürünö çeyin tereñ ünüp jetseñ, adam tukumunun algaçkı negizi, anın tarıhı,
anın tsivilizatsiyası oşonçoluk kol jetkis ekenin «ubakıttın kançalık baş
aylantar tereñine çöksök da alar ulamdan-ulam bizdin köz aldıbızdan tüpsüz
tuñguyuktu közdöy alıstay bererine tereñ işenesiñ. Ooba, dal oşol ulamdan ulam,
izildöögö moyun sunbagan nerseler bizdin izildööçülük jaatındagı
alsızdıgıbızdı şıldıñdagansıp, bizdi kalp çekterdi jana maralardı közdöy
azgırıp turat, aga jeteriñ menen ele arı jagınan ötköndün jañı alıstıktarı
açılıp kalat. Mına uşintip, keede deñiz jeeginde bara jatıp toktono albay
kalasıñ, sebebi sen bet algan ar bir kum jantıktın artında, seni janı, andan
alıskı urçuktar özünö tartıp turat».
— Bayırkı Çıgıştın tarıhı, — dep ulanttı Dodo, — uşunday urçuktardın
biri. Al adamzat tarıhının algaçkı bapı bolup eseptelet, antkeni eñ birinçi jazuu
estelikteri Şumer şaarı Uruktun urandılarının içinen tabılgan. Adamzattın
jazma tarıhı Şumerde baştalgan — biz andan murdaraak tabılgan başka
estelikterge ee emespiz.
—Bul kandaydır akıykatçılık emes, Dodo. Dagı başka, andan da bayırkıraak
jazma jaşagan bolso, emne bolmok ele?
— Tarıhta akıykattık azıraak bolot. Misalı, mınday bolup kalat, kandaydır
bir kum jantık dapdaana körünüp turat, a ekinçisin körüügö bolboyt, antkeni anı
sel alıp ketken.
ON menen KR metalldan çıkkan taza dabış menen şıñgırap kelip konup
kalıştı, munun özü jolgo çıguuçu mezgil keldi degendi bildiret. KR jılt-jult,
jark-jurk etip kaldı — çaması, jazıp turuuçu apparatın tekşerdi okşoyt.
—Siz bayırkı Şumer jönündö emne ayttıñız, urmattuu karıya?
On eki jaş çamasındagı bala atasının astında özünün togolok kapkara başın
jerge salıp turdu.
— Sen özüñdü kişiçe alıp jürböysüñ, — dedi atası. — Ömürümdö bir da jolu
men seni trostnikke jumşagan jokmun, eç kaçan seni öz talaamdı aydoo üçün
jiberbedim. Başka baldar iştep, ata-enesine jardam berip jatışat. Albette, men
özüm seni işte dep zordogon jokmun, birok men seni jakşı okuuçu bolsun dep
eñsegem. Emne üçün sen özüñdün teñtuştarıña teñ boluuga umtulbaysıñ, emne üçün
alardan ozuunu kaalabaysıñ? Sen emne üçün jazuunun oor jana asıl önörün
özdöştürüügö dalalat kılbaysıñ? Emne üçün bekerpoz bolup basıp jürösüñ?
— Men bekerpoz bolup jürgönüm jok, — dep bala başın kötörböy turup joop
berdi.
— Anda emne üçün mektepke bargan joksuñ, emne üçün baktarda basıp jürösüñ,
kündüzü bolso ayantta turasıñ? Bar mektepke, Mektep Atasının astında turup
sabagıñdı aytıp ber. Uluu Aga saga jañı tablitsa bersin. Sabak bütüp, nasaatçıga
körsötköndön kiyin, tez üygö jönö, köçödö şalpañdap jürbö. Men aytkandı
tüşündüñbü, je senin başın uşuga da jetpeybi?
— Men tüşündüm jana baarın kayra aytıp bere alam.
— Anda kaytalaçı.
— Azır kaytalaym.
— Başta emi, süylö!
— Men mektepke keçigip baram, al üçün çıbıkçan meni tayak menen urat. Anan al
murdagı tablitsanı jazıp albagandıgım üçün dagı bir jolu urat. Anan mektep Atası
maga jañı tablitsa beret, men anı köçürüp jazam, al emi Uluu Aga bolso, meni kata
jazbasın dep közömöldöp turat. Anan al menin tablitsam eç nersege jarabastıgın
aytat, çıbıkçan meni dagı bir jolu urat. Ata, keliñizçi Mektep Atasın üygö
çakırıp, kandaydır bir belek bereliçi, ansız mından arı men mınday jaşay
albaym.
Atası balasına basıp keldi da, bir saamga kıymılsız turup kaldı. Anan eñkeyip
başınan sıladı. Körünüş tumanday tüştü da, jok bolup ketti.
— Ooba, baldar, baarı ötöt jana eç nerse özgörböyt. El kelet, el ötöt, a mektep
kılımdardan beri jaşap kelet.
— Eç kaçan anday emes, bizdin mektepte balanı uruu jok, — dedi Alisa.
— Oşonu menen kuttuktaym seni.
— Ar bir jañıdan ugulgan bildirüü, — dedi kubik, — okuuçulardın jöndömün
kiyinki bildirüünü kabıl aluuga ırastayt.
— Al emne, tayak jönündöbü?
— Bildirüü dep bulaktan alınıp, kokustan çıkkan ızı-çuunun fonunda
priemnikke tüşkön, bir tartipke keltirilgen kabarlardı aytabız. Izı-çuu da öz
kezeginde bulaktan çıgışı mümkün, birok al bulak uguzuuga jetkirüügö niettenbegen
bildirüü bolup eseptelet.
Alisa üçün bul tataalıraak boluçu, oşonduktan al suroo saldı:
— Şumerlerdin kanday kitepteri bolgon?
— Şumer kitepteri, — Dodo dapdayar turup joop bere baştadı, — bul ılay
tabliçkalar, alarga şınaa jazuusunun belgileri tüşürülgön. Kurgay elek ılayga
şiş tayakça menen jazışkan, anan tabliçkanı otko kaktaşkan je küngö kurgatışkan.
Mınday tabliçkalar deerlik köp saktalıp kalgan. Arheologdor birinçi klasstın
eptemey jazuusunan baştap, bütürüüçülördün işterine çeyin kamtıgan ılay
depterlerdi taba alıştı.
— Maalımattı saktoo üçün energiya kerek, — üyrötö süylödü kubik, — jıldızdın
nurunun energiyası je murdagı ösümdüktördün sabagında toptolgon energiya kerek.
— Balkim, tablitsa — bul bir beti ganadır, a kitep al özünçö bir araba otko
kaktalgan ılay. Mınday kitepti alıp jürö albaysıñ, başkaça aytkanda, dayıma
özüñ menen birge bolboyt.
— Çınında oşondoy. Bayırkı İndiyada kitepter jeñilireek bolgon, palmanın
jalbıraktarınan jasalgan. Bayırkı Egipette, anan bayırkı Gretsiyada, Rimde
kitepti papiruska jazışkan, alar uşunçalık çoñ tüyünçöktör bolgon, ayrım
kitepterdi kötörüünün özü da oñoy emes bolgon. Aleksandriy kitepkanasında
uşunday kiteptin jarım milliongo jakını saktalgan, oşol mezgil üçün bul ayabay
ele köp boluçu. Anı bekerinen düynönün segizinçi keremeti deşken emes.
— Keçirip koy, Dodo, a emne üçün segizinçi keremeti, kalgan jeti keremeti
kaysılar bolgon?
— Adegende kitepkana tuuraluu eki ooz söz. Ptolemey Birinçi degen padışa
Museyondu, muzalardın hramın tüzgön, al jerde okumuştuular jana akındar
mamleket esebinen jaşap, çıgarmaçılık menen erkin alek bolo alışkan. Museyon
oşol kezdegi düynönün ilimiy turmuşunun borboru bolup kalgan — al jerde
okumuştuular jıynalış ötkörüü üçün gana çoñ zal, botanikalık bak, zoopark,
hirurgiyalık laboratoriya jana astronomiyalık abservatoriyalar bolgon. Basa, jaş
kezinde al jerden Arhimed okugan. Mına oşol muzeydin aldında uşul keremet
kitepkana da bolgon.
— Al emi aalamdın jeti keremeti jönündögü kabarlar jañı doorgo çeyinki
üçünçü kılımdagı antik avtorlordun kitepterinde payda bolo baştagan. Ar kaysı
avtorlordun tizmeleri dayıma ele biri-birine dal kele berbeyt, birok bayırkı
avtorlor Egipet piramidasın, Vavilondun asma bagın, Efestegi Artemida hramın,
Zevs Olimpiyskiydin statuyasın, Galikarnastagı mavzoleydi,
Rodos aralındagı Kolosstu jana Aleksandriy mayagın kirgizişken.
— Dodo, biz uşul jeti keremettin baarın körö alat belek?
— Bardık keremetterdin içinen uşul küngö çeyin jalgız gana Egipet
piramidaları saktalıp keldi. Adamdar şedevrlerdi jaratışat jana anı adamdar
talkalaşat. Janı doorgo çeyinki jetinçi kılımda...
Biyik soguş arabasında soot jana tuulga kiygen Assiriya padışası Sanherib
turdu, Assiriya askerlerinin nayzaları jana jaasının oktoru bulut bolup
korgonuuda turgan vavilonduktarga bagıttaldı. Jaradarlardın moyunun kanjar
menen kesişti. Soguş talaasında boş arabalar kañgıp jürüştü. Salgılaşuu
karañgı tüşköndön kiyin eki saattan soñ tınıktı.
Şaar japırıp kirgen çabuul menen alındı. Kreposttun munaraları bar ataktuu
Vavilon dubaldarı kazılıp, talkalanıp taştaldı, hramdar, ak saraylar, üylör
jana kepeler buzuldu. Şaardı ıraattuu türdö, kvartaldan kvartalga ötüp buzuştu
jana örttöştü, Vavilondun ataktuu kenen jana tüz köçölörü üyülgön akır-çikirge
aylandı.
Şaardı talkalap jana örttöp bütköndö Sanherib suu saktagıçtı buzuuga buyruk
berdi. Bardık tosmolor açıldı, Tigr menen Evfrattın suusu ört jetpegen
nerselerdin baarın agızdı da ketti. Vavilon padışalıgının borborunun ordunda
körksüz tüzdük jayılıp jatıp kaldı.
— Buga dit baguu ökünüçtüü, Dodo! Demek, biz ataktuu asma baktı körö albayt
ekenbiz, al bayırkı ubakta ele kuurap jok bolgonbu?
— Jok, Alisa, al ali kurula elek. Biz azır minus altınçı kılımga köçöbüz da,
alardı körö alabız.
Ak jana kızgılt taş plitalar menen kaptalgan kenen jol kögültür taştardın
fonunda sarı jalduu arstandardın saltanattuu jürüşün çagıldırgan süröt menen
koozdolgon dubaldardın ortosunan ötöt.
Sayakatçı je kudayga tabınuu üçün kelgen adam kuday ayal İştardın kileygen
sokmo jez kaalgaluu koş kabat darbazasınan ötüp barıp, şaar jana sooda
kvartaldarına tuş kelet. Jol andan arı munaraga — tañ kalarlık soñun, aleyne
körünüp turgan ukmuştay emege alıp barat.
Anın ar bir baskıçı özünçö tüs menen boyölgon: kara, kızıl, ak Akırkı,
jetinçi baskıç biryuza taşı menen töşölüp, üstünön lazur sırı menen kaptalgan,
altın müyüz menen jasalgalangan. Başına bardık yarustardı tegerenip oturup çıgat,
biyiktiktin tak ortosuna jetkende oturguçtar koyulgan atayın ayantçada tınıgıp
aluuga bolot. Birok bul, albette, bayagı munara emes.
Ar kıl turisttik toptordu jana zıyaratçılardı, egipettik, finikiyalık,
midiyalık, anan da özünün ele jergiliktüü adamdarın jön saldı ötkörbögön asma
baktuu munara ak saray dubaldarının arkı tarabında turat.
Navuhodonosordun ayalı — Midiya padışasının kızı ısık jana tokoysuz
Vaviloniyada jürüp özünün tuulgan jerindegi tokoylordun sanına kusa bolot.
Keremet — asma bak mına oşol ayal üçün jasalgan. Tört yarustuu munaranın astınkı
katarına suu ötpös üçün taştan jasalıp, kamış jana asfalt katmarları menen
jabılgan, arasına kış koyulgan, gips, anan korgoşun plastinkalar menen bekitilgen
tektirçeleri bolgon. Oşonun bardıgına semiz topurak töşölüp, mına oşondo ar
kıl daraktar jana eñ soñun güldör öskön.
Al kezde ösümdüktün tula boyu suudan jana kömür kıçkıl gazınan turarı ali
belgisiz ele, birok suunun ösümdüktün ösüşü üçün ayabay zarıl ekendigi jakşı
maalım boluçu. Oşonduktan lakıygan çoñ suu kötörgüç döñgölök künü boyu teriden
tigilgen idişter menen Evfrattan suunu suzup alıp turçu.
Minus beşinçi kılımda Vavilondu süröttöp jazgan Gerodot suktanganınan söz
taba algan emes... Tagıraagı, tapkan, tapkanda da kanday tapkan. Aleksandr
Makedonskiy Vavilongo uşunçalık suktangandıktan, bul şaardı özünün bütkül
düynölük imperiyasının borboru kılam dep çeçken, birok antüügö ülgürgön emes.
Ölüp bara jatkan Aleksandrdın janı dal oşol jerde, ataktuu asma bakta sep algan.
Tak janı çıgar aldında gana al özün biylik bölmösünö alıp kirgile dep buyrugan.
—Anan emne, Dodo, bul şaar da talkalanganbı?
— Jok, al jön gana jañı sooda joldorunan ıraak kalıp, boşogon, karoosuz
kalgan, suu çala bışırılgan ılaydı ezip, jaa köpürölörü jana aybandarında asma
bak kögörgön munaranın türküktörü urap tüşkön. Bardıgı jer menen jeksen bolgon.
Balatıdan tayak jasoogo bolot, al emi tayaktan balatı jasay albaysıñ. Öz aldınça
koysoñ baş alamandık gana bolot, tartipti bolso karmaş kerek.
— Jerdegi turmuş kantip payda bolgon, Dodo? Turmuş — bul tartip, jogorku
deñgeeldegi uyuşkandık, a sen bolso, al özünön özü payda bolgon dediñ.
— Sen tuura aytasıñ, Alisa, men kızıp ketiptirmin. İlim zattardın mınday
jogorku uyuşkandıktagı jana jogorku turuktuuluktagı abalı kantip payda
bolgondugu tuuraluu eç nerse bilbeyt, birok al munu özünön özü kelip çıkkandıgına
işenet. Ubakıtta jarışa ketken eki agım bolot: baş alamandıktın örçüşü jana
uyuşkandık deñgeelinin ösüşü. Baş alamandıktın tolkunu dayıma tsivilizatsiya
jetişkendikterin kaptap ketüü korkunuçun tuudurat, birok jetiştüü araketterden
ulam çalçık basıp kalgan jerlerde kıyalıñdı jañıça kozutkan jañı şaarlar
kurulat.
— Demek, madaniyattı talkalap jogotup saluuga mümkün emespi?
— İmperator Tsin Şi Huan konfutsiyçilerdi jerge tirüülöy kömdürgön, birok
bizge azır Konfutsiydin filosofiyası jakşı taanış; imperator Yustiniyan jañı
doordun 629-jılı filosofiya mektepterin jaap, a filosoftordun özdörün ar kaysı
ölkölörgö kuup jibergen, oşentse da azır bizge antika filosofiyası belgisiz emes.
Iras, bayırkı grek filosoftorunun köpçülük emgekterin izildöölör jana kayta
jazılgandarı arkıluu bilebiz, birok al salt kantse da bizge kelip jetti, bul
alıskı tumşuktardı, büdömük bolso da, karap körö alabız.
Düynö ken bolgon soñ, anda ar kıl ölkölör jana kitepter köp bolgon soñ, ayrım
bir adamdın je ayrım bir kiteptin saktalıp kalışı ıktımal da, Pashiy aralı
bolso, kiçinekey, okeanga çögüp jogolup ketken. Al jerde kaytalangıs madaniyat
bolgon, birok okumuştuulardın altı muunu emgiçe kohau rongo-rongonu — al jerden
tabılgan jazuusu bar tablitsalardı çeçmeley albay kelişet, antkeni alardı
okugandı bilgen bir da adam kalbagan. Ötkön on toguzunçu kılımdın ortosunda,
Alisa! — aralga karakçılar çabuul koyuşup, bardık erkekterin tutkundap jana kul
kılıp satıp jiberişken. Iras, düynölük koomduk pikir degen tüzülüp kalgan ele,
oşonun küçü menen tirüü kalgan jüzgö jakın kişi boşotulgan. Joldo bara jatkanda
alardın arasında çeçek oorusu payda bolup, jüzünön on beşi gana tirüü kalgan. Alar
kelip oorunu öz aralına juguzuşkan. «Süylööçü taktayçalardı» okuy bilgen
adamdardın baarı apat bolgon, Anan kohau rongo-rongolordun deerlik baarı ölgön
— alardı öz madaniyatın tili buruularga karşı küröşüü jolu menen siñdirip
jürgön hristian missionerleri örttöşkön.
— A kalgan keremetterge emne boldu?
— Artemida hramın Gerostrat degen bir eme öz ısımın tübölükkö kaltıruu üçün
örttöp jibergen; Olimpia hramdarı jer titiröödön talkalangan; Galikarnastagı
mavzoleydi krest alıp jürüüçülör barçalap salışkan; Kolos Rodoskoydun bolso,
jer titiröödön butu sınıp ketken, sınıktarı miñ jılga jakın jatıp, anan metall
sınıktarı katarında satılgan; Aleksandriy Mayagı on törtünçü kılımga çeyin
turdu, al mezgilde ayabay buzulup kalgan ele, anan paydubalının kaldıktarı orto
kılımdagı çepke koşo urulup ketken.
Ooba, soguş mezgili jana tınçtık mezgili, süyüü kezi jana jek körör kez, al gana
emes, bir ele uçurda süyüü jana jek körüü. Kantip ele murda jasalgandın baarı
dayıma kayradan jasala bersin? Alisaga üyrönö turgan mezgil, Dodogo üyrötö turgan
mezgil, a kimdir biröö üçün taş çaçar mezgilbi?
— Dodo! Emne üçün biz eç kaçan keleçekte bolup körgön jokpuz?
— Men keleçekti aldın ala aytunu bilbeym, Alisa. Ötkön kez — bul tereñdigi
aytılbagan kuduk, al emi keleçek — bul tömöndön öydö közdöy kazılgan añgek.
Bardık mezgilderde, bardık madaniyattarda adamzat aldına bir gana suroo koyulup
kelet: oboçolonuunu kantip joyuu kerek, birimdikke kantip jetişüügö bolot,
özüñdün jeke ömürüñdün çekterinen kantip çıgıp, birimdikke jetişüügö bolot?
Üçünçü planeta kögüş tüs berip turat, anda atmosfera, suu, ömür, tarıh, madaniyat
bar. Kantip saktoo jana kantip örçütüü kerek? Ayda da kaysı bir çakta atmosfera
bolgon, Marsta bolso, mümkün jaşoo bolgondur — kim bilet? Anaksagordon anın
emne üçün koomduk işter menen taptakır alek bolbogondugu, kantip ele özünün
mekeni jönündö oylobogondugu jönündö suraganda, al mintip joop beriptir: «Men
özümdün mekenim jönündö tınımsız oygo batıp jüröm». Anan jıldızdar taraptı
körsötüptür. Ars longa, vita brevis. Mezgil öz işin jasayt. A sençi, adam?

KORUTUNDU:
SIR ÇEÇE BİLGEN ADAM
Alisa menen Dodo kök maysanda çalkalap jatışkan ele. Mugalim eski kök
şalbarın kiyip alıp, közdörün jüljüytüp, kıymılsız oturdu.
Kubiktin antennaları bolso kerektüü maalımattı tabuu üçün efir tolkunun terip
jatkansıp tınımsız kıymıldap turgan. Kiçinekey jılañaylak yapon kız buttarın
uçkaştırıp alıp kitep okup jatkan ele.
Platondun süygön mugalimi, jaltırak baş, bıypık murun kişi kolunda vino
kuygan idişi menen sulap jatat.
Gerkules bolso, sfinks sıyaktuu aldınkı eki butun alga sunup jiberip, kırkılgan
pudel şapkeçen başın birde arı, birde beri kılçaktatıp koyup jatat. Sfinkstin
kanday tabışmaktuu jaktarı bar ele?
Keçki abaga siñgen muzıka anda-mında kulakka ileeşip jattı. Aalamdın bardık
meykindigin jana atom tereñdikterin tolturup turgan vakuum deñizdey agılıp
termelip turdu. Bayırtan kalgan nurlardın fotondoru atmosfera gazdarının
aralaşmaların ötmö katar tepçip ötüp, çegi bolgonu menen, jetip toktoçu bütkön
jeri bolbogon tompogoy jer üstünö jaay berdi.
Eñ jönököy suroolor eske kelse, eñ akırkı bolup kelet. Bölükçö — kandaydır
bir bütündüktün kiçinekey bir bölügü emespi? Anan kantip bipbirdey bolgon
bölükçölördün birigişinen sargaygan ısık Kün, muzdak suu, kletkalar, aybandar,
adam jana kompyuterler jaralat?
Anıktık, akıykattık, turmuş çındıgı dep emnelerdi aytabız degi?
Kök asmanda jıldızdar jımıñdap, jılt-jult etip turdu. Çöl karakçılar
beduinder adam egerde Mitsar menen Alkor (At jana Çabandes — çömüç sınduu Jeti
Arkar jıldızının sabındagı koşmok jıldız) jıldızdarın ajıratıp, ayrımayrım körö alsa anın közü tuura köröt dep esepteşkenin Alisa bilçü. Alisa oşol
koşmok jıldızdardı bolgonun bolgondoy, beduinderden eç kem emes köröm dep
oyloçu. Çınında da Mitsardı jönököy, kuraldanbagan köz menen emes, küçtüü
teleskop arkıluu jakşılap karasa, al bütündöy jıldızdar sistemasına aylanıp
kalgansıp körünörün bilçü emes.
Jıldızdar öz massasınan özdörü kubattanıp oturup, bardık suutek zapastarın
tügötüp alışat. Al emi Ay bolso, tünkü jarkıtkıç Gelios jarıgın çagıldırıp gana
tim bolboston, özü da ança-mınça nur çaçat, antkeni taptakır nuru jok bolup kaluuga
mümkün emes.
Emne üçün muzıka bizdin sezimderibizge taasir etet? Al dayıma emnenin esebin
alıp turat, jandınbı? Tübölüktüülüktün baştalışının ortosuna çeyin kança
milliard jıl öttü — bul oñtoysuz suroonu bergenim üçün keçir, Georg Kantor.
Kabbalada tañ kalarlık bir syujet bar (bul İuda dinindegi uşunday bir
mistikalık agım): Kuday düynönü kısuu jana keñeytüü jolu menen jaratat.
Tübölüktüü kuday çekittey bolgon «yud» tamgasına düynögö nur çaçat. Anan oşol
kudaydın nuru, başkaça aytkanda, kudaydın özü, bolmuştun tömönkü formaları —
«tvar» — makuluktar düynösünö aylanat. Orusça tvarnıy — «tvorit», tüpkülügündö,
anın kuday emes ekenin gana aytkan bolot. Al jön gana jaratılgan nerse, jaratkan
nerse emes.
Uşintip, jıldızdardı karap jatkanda köödönüñö bilim muyup, akılıñ bayıp,
al emi içki tajrıybañ özün özü jetiltip jatkanın sezesiñ. Birok oşol ele uçurda
ubakıt toktop kalganday tuyulat.
Erkin izildöö ruhu gipotezalardı sunuş kılat, eger faktılarga karama-karşı
kelse, erkin oyloo alardan baş tartat. Ayrım adamdar Kuday bar degenge, kee
birleri Kuday jok degenge işenet. Kıldat jana özgöçö tüzülüşkö egeder bolgon
makromolekulalardın tataal uyuşturulgan kompleksi işenüü, süyüü, tamaktanuu,
tukum uloo, açılış jasoo, jıldızdardı jana özdörünün ayak aldın karoogo
jöndömdüü boluşat. Egerde degele bul tüşünük çektüü Aalamda kandaydır bir tak
maanige ee bolso, anda Ay Jerdi közdöy tınımsız tüşüp kele jatıp, anı menen
koşo Kündü tegerenet jana bütkül Galaktika menen jana Jerde jaşagan oy
jügürtüüçü galaktotroftor menen birge kaydadır aldıga ketip barat.
Suuda mezgildin iyri-muyrusun tüzötüü üçün jaralgan kapkara kiyimçen
kanzaadanın sölökötü çaçılat. Ajal koldorun alga sungan boydon küzgügö uzununan
çögüp barat. Bölükçölör kaydadır ketip jogolup, kaydandır kayra payda bolup
jatışat.
Biz emne üçün küzgüdön jönjay gana çagılgan fotondordu emes, özübüzdü köröbüz?
Adegende ayabaganday tañdanuu, andan soñ, okuyanın ötkön jerin közdöy sızıp jönöö
kerek. Okumuştuular özdörünün düynönün tüzülüşü jönündögü oylorun kaydan
alışat? Keede çekten aşa kızıgıp ketüü eñ negizgini körö bilüügö toskool bolup
kalat. Adamdar köbünçö özdörünün eski işenimderi menen tuşalgan, munun özü
erkin izildöö duhun basañdatat, birok deñizderde süzüp jürüü — zarıldıktın gana
işi. Bul tuuraluu «emne üçün?» degen suroonu türköy kişi gana beret — jön gana
madaniyattı saktoo jana önüktürüüdö şumduktuu okuyalardın maanisi özgöçö.
Uzak ubakıttanbı je tezbi — kantip ölçöögö bolot? Tamır çaçkan jalbırak bir
jarım jıldan kiyin büçür bayladı deyli. Turmuş süyüüdön jaralat. «Seni miñmiñ közdör menen tikteş üçün jıldızduu asman bolup kalgım kelet».
Öz erkinçe koyulup, başkarılbagan akıl-es büdömük joopkerçiliksiz boydon
kalat. Men Jerdegi ömürdün jarımına kelgende, tünt tokoydo tuura joldu
karañgılıktın kuçagında kalıp jogotup, adaşıp kettim... Meyli, jogottum deyli,
emne eken — oşon üçün muunup kaluu kerekpi? Kokustuktun kelip kalışına dayıma
dayar turuu kerek.
Mezgil mınça öñdüü-döñdüü tekşi emes,
Men soñunan akmaloonu jaktıram.
Aldamçıday sezilse da bir eles,
Uçkuldugu künöösü emes, baktınan.
Klepsidra — üstü büdürököy jaşıl baka gana emes, Kleopatranın siñdisi da
emes, al — suudagı saat, alarda mezgil agat. Solomondun şakeginde «Baarı ötöt»
degen jazuu bolgon. Biz suu tolturulgan baştık emes, alda kança tataal uyuşturulgan
jan bolsok da, sözdün anık maanisinde biz agıp turabız. Al emi ilim jana
iskusstvo bizdin zımırap ötkön ömürdön algan tajrıybalarıbızdı abdan
koozdoyt.
Oboçolonuunu kantip jeñebiz, birimdikke kantip jetebiz, özüñdün jekeçe
turmuşuñdun çekterinen kantip attap ötüügö bolot? Öz çektelüüñdü moyunga aluu
bizdin mümkünçülüktörübüzdü şumduktay keñitet. Bir jarım kılım murda jaşap
ötkön bolso da, adamdın sözünön ulam ruhuñdan çıkkan dobuşka moyun sunuu kerek.
Tübölüktüülük — balanın kandık kuragı. Zalkaygan aalam kiçinekey
tübölüktüülüktün beşiginde memirep uktap jatat. Jol kantken menen artka emes,
alga alıp barat, oşonduktan dayıma artıña kara, birok eç kaçan artıña kaytpa.
Okumuştuular atkaruuga mümkün bolbogon okuyalardı jüzögö aşıruunun da
mümkündügü bar deşet, antkeni bulardı işke aşıruuga mümkün emes ekendigin
bilbegen psihologiyalık önügüşündö mandemi bar dabdırlar dayıma tabılat.
Bir adam ekinçi adamdı kolun tiygizbey turup, kantip tüşünböstüktün tereñine
türtö alat? Özün özü özgörtö bilgen adam üçün dayıma keleçek bar. Aalamdın eñ ele
taanışıp bütpös jagı anın añdap bilüügö mümkün bolgon jagı. Grekçe «Stohastikos»
«çeçe bilüüçü» degendi bildiret.
Jaşoo dayıma oluttuu, birok dayıma ele oluttuu jaşoo mümkün emes. Bayırkı
Şumerde bir mugalim şınaa tüspöl tamgalar menen ılay taktayçaga mınday dep
jazıptır: «Akır zaman keldi. Baldar ata-enesine baş berbey kaldı, anan da ar
biri ele kitep jazuunu köksöyt».

ATAYIN AYTAR KEP
Bul kitepti jazuuda tüzdön-tüz je kıyır türdö paydalangan bardık kitepterdin
avtorlorunun aldında men özümdü karızdarmın dep esepteym. Populyarduu
kitepterde asırese bulaktarga şilteme berilbeyt — bul kitepte da berilgen jok,
anan da bul kitepti jazuu ıkmasının özü ar bir tırmakçasız alıngan tsitatalardı
atap oturuuga mümkündük bergen jok. Egerde okurmandar bul kitep menen taanışkan
soñ, anda koyulgan suroolorgo joop izdegendi kaalaşsa jana joop izdeşse, alar
sözsüz türdö men bul jerde tereñ ıraazıçılık bildirüügö niettenip jatkan
avtorlorgo jana kitepterge kayrılışat.


MAZMUNU
KİRİŞÜÜ: SUROOLOR KANDAY BOLUŞAT?
1-BAP DÜYNÖ EMNEDEN TURAT?
2-BAP EMNE ÜÇÜN ASMAN KÖGÜŞ
3-BAP EMNE ÜÇÜN BULUTTAR JERGE TÜŞÜP KETİŞPEYT?
4-BAP ADAMDIN ÇEGİ BARBI?
5-BAP JAŞOO DEGEN EMNE?
6-BAP EMNE ÜÇÜN KURSAK AÇAT?
7-BAP AKIYKATTIKTI ADAŞUUDAN KANTİP AJIRATUUGA BOLOT
8-BAP SÜYÜÜ DEGEN EMNE?
9-BAP MAŞİNA OY JÜGÜRTÖ ALABI?
10-BAP UBAKIT KAYDA AGAT?
KORUTUNDU: SIR ÇEÇE BİLGEN ADAM
ATAYIN AYTAR KEP

Click or select a word or words to search the definition