Ülken üydegi ürey

Ülken üydegi ürey
EKI KÜYEULI KELINŞEK
JATQA TUĞAN BALA
Səule Dosjan
Ülken üydegi ürey
Şağın roman
Jinaqtağı «Ülken üydegi ürey» dep atalatın şağın roman
«Qarqaralınıñ ortasında qaraşa tamdardan saltanatı özgeşe qos
qabattı, sırtın ağaş şarbaqpen əsemdep qorşağan Ülken üydiñ qaqpası
qupiyälau dıbıspen qağıldı...», – dep bastalıp sol üydiñ ğasırdan astam
ömirinen sır şertip, Ay tolıp tuğanda kezip jüretin elestiñ qupiyäsın
aşadı.
Budan özge hikayalarında avtor qazaq əyelderiniñ bügingi tağdırına
toqtaladı.
1
Qarqaralınıñ ortasında qaraşa tamdardan saltanatı özgeşe qos
qabattı, sırtın ağaş şarbaqpen əsemdep qorşağan üydiñ qaqpası
qupiyälau dıbıspen qağıldı.
Tüngi tınıştıqta anıq estilgen dıbıstan üy işindegiler üdireyisip
qaldı. Bölmeniñ oñ jağında bolıskey kereuette jatqan jigit ağası basın
köterip:
–Ol kim boldı eken eki keştiñ arasında? – dedi narazılau dauıspen.
–Men barıp körip keleyin, – dedi qasında otırğan sılañdağan aq bauır
balıqtay kelinşek. Töseginen sıtılıp tüsip sırtqı esikke bettedi.
Qorqınış pa, esikke umtılğandağı asığıstıqtan ba jüregi tarsıldap,
məsisiniñ ökşesi ökşesine timey qaqpağa jaqındadı.
Sol tüni ay tastay qarañğı edi. Kelinşek qaqpanıñ aşıqtau tesiginen
sırtqa qanşa sığalasa da eşteñe körinbedi. Əlden uaqıtta barıp
bəseñdeu erkek dausı estildi:
–İsənmisiz, Hadişa? – dep tatarşaladı erkek üni, əyeldi üyinen
şıqqannan bilip tursa kerek.
Erkektiñ tanıs üninen əyeldiñ töbe quyqası şımırlap, bası aynalıp
ketti. Oy degen jıldam ğoy. «Oybay, mına pəle qaydan sap ete tüsti?
Ölgen jerim osı şığar. Qaqpanı aşsam ba, aşpasam ba...», – dep
jantalastı işinen. Erkek te jıldam eken, erkinsip:
–Hadişa, men – eriñ Arslan bolam. Qaqpanı aşıñ! – dedi öktemdeu ünmen
öz bosağasına kelip turğanın sezdirip.
Qarsılasarğa amalı joq əyel qaqpanıñ auır ilgegin köterdi...
Ar jaqtan deneli er adam erkin adımdap kirip keldi. Jalğız eken...
Qol berip amandasqan da joq, eşnərse degen de joq, əyeldi mısımen basa
qaqpadan attadı. Esi ketip turğan əyelge qaramadı da, alşañday basıp
üyge bettedi.
Sol jürisimen öz Otanına kelgenin sezdirdi!
Onıñ alp-alp basqan ər qadamı əyeldiñ jüregin janşıp ketip bara
jattı...
Əyel jan-jağına qaraylap alıp, qaqpanı qayta japtı da ilbip erkektiñ
soñınan ilesti. Ilesti deymin-au, jürip kele jatqanın ne qalqıp kele
jatqanın özi de bilmeydi.
«Bəse, bəse... keyingi künderi jüregim auzıma jii tığılıp bir
jamanşılıq kele jatqanın sezip jür edi. Qolım eşteñege barmaytın.
Esime ötken künder tüsip, tüsime osı jiren şal kire beretin...», – dep
özimen özi kübirlep erip keledi.
Zamanında mınau aldında ketip bara jatqan jiren şaldıñ əkesi
saldırğan kirpiş üydiñ aulası da atşaptırım eken. Mana şığıp bara
jatqanda auız senekte qaldırğan altılıq pilte şamğa jetkenşe altı
sağat ötkendey boldı.
Aldında ketip bara jatqan erkek əkesinen qalğan üydiñ esigin ekpinmen
aştı.
Altaydan aldırıp salğan ağaştan qurılğan esiktiñ salmağı əyeldi
janşığanday boldı. Jan düniesi qorqınıştan japırılıp qaldı...
Erkektiñ artınan erip kirgen, kireberiske üstindegi jelbegeyin qay jerge
tastağanın bilmeydi. Işki esik şalqasınan aşıq, erkek qalay tez küpisin
şeşkenin qaydam, jadağayımen törgi bölmeniñ ortasında tur.
Əyel lətta oramalınıñ şetin tistep turıp, jüregi auzına tığılıp:
–Törem, bul kisi – Arslan ğoy! – dedi küyeuine, üni irip şığıp. Odan arı
«jiren şaldıñ» tegine, özine qatıstı anıqtauış qosa almadı. Oğan
jüregi daualamadı.
Bolıskey tösekte jatqan küyeui «Arslan ğoy!», – degen sözdi esti sala
dereu basın köterip qaradı da, atıp turdı.
Tösek sınarday sıqırladı.
Uzın dəlizben jügirip kele jatqan ul balanı boyjetip qalğan əpkesi tüpke
qaray süyredi.
Üyge bir sumdıqtıñ engenin balalardıñ da jüregi sezgendey...
Tösekten turğan erkek ne isterin bilmegendey, alaqtap əyeline qaradı.
Arslan əli üydiñ ortasında tur.
Əyel öte kinəli de, muñdı dauıspen:
–Otırsañızşı, – dedi de orıs turmısındağıday jasalğan ortadağı
döñgelek üstelge engizip qoyğan orındıqtıñ bireuin şığardı. Özi barıp
bölmeniñ şetinde turğan ağaş səkige jayğastı. Sol-aq eken küyeui de kelip
janına otırdı. Eki keştiñ arasında kelgen qonaq – Arslan jan-jağına
sağınışpen qarap, qolın beline tirep, taltayıp turdı da birazdan soñ
barıp əyel usınğan orındıqqa ayağın ayqastırıp otıra ketti.
Üşeuinde de ün joq. Üşeuiniñ oyı üş jaqta...
Əyel men küyeui qorqınıştan ölip baradı.
Arslan sağınışpen şañıraqtıñ ərbir burışına, edenniñ ərbir tesigine
qaraydı. Ol üşin mına eki miskin joq siyäqtı. Olar söylemese de
qabırğalar til qatıp, əkesinen qalğan dünie-mülik sayrap turğanday. Bir
zamandağı əkesiniñ jurttı tañdandırğan ülken kitaphanasınıñ
kitaptarındağı ğulamalar törde tizilip otırğanday... Əkesiniñ mañday
terimen saldırğan üyi iesin tanıp zar jılap turıp amandasqanday.
Jan düniesi ezilip ötkeni esine tüsti... Bul üy – qupiyä sırdıñ qoyması...
Qarqaralı öñirinde HH ğasırdıñ basında, odan da əri HIH ğasırdıñ
ekinşi jartısında teristik endigimizdi alıp jatqan Orıs imperiyäsınıñ
otarlauı bastaldı. Bodandıqtıñ qıl burauı tastalıp, baytaq jerdi
özgelerden burın basıp aludı oylastırdı. Jantalasa umtıldı.
Aldımen ibirsibir jaqtan aynalıp ötip teristikte jatqan Tümen, Qorğan,
Ombı qalalarınan şıqqan qayıs beldikti, ştıktı mıltıq asınğan kazak
soldattarı Ertis, Esil özenderin joğarı örlep lek-legimen kelip jattı.
Qos özenniñ sağasına iri bekinister saldı. Sayın dalada malın bağıp,
keybiri auıldarda eginin salıp jaybaraqat ömir keşken keñqoltıq
qazaqtardı susız, şöleyt keñistikke it qosıp qudı. Könbegenin tutqınğa
alıp itjekkenge aydadı. Bara-bara orıstar ortalıq Sarıarqa jerine
dendey enip tüpkirledi.
Soldat leginiñ soñınan ilesken işki Reseyden, Edil boyınan jerge
talasıp, qırqısqan orıs mujıqtarı «pereselen» degen at jamılıp,
köktemgi tasqın suday ağıtıldı. Aq patşası jaña qonısqa köş tüzegen
pereselenderge
«eñ təuir, qunarlı jerge» degen ayrıqşa belgisi bar ruqsat qağazdı
qulaş-qulaş tegin ülestirdi. Ər pereselenge soqasaymanğa, kire pulğa dep
arnayı jərdemaqı da tölep otırdı. Sol pereselenderdiñ soñınan Edil
boyınan, Qazannan sauda jasap üyrengen tatar baqalşı saudagerleri
ilesip keldi. Bir ğajabı arğı ğasırdıñ ayağına taman işki Reseyden auıp
kelgen orıs pereselenderi joldağı kendi qala Qarağandığa, qiın şahta
jumısına at basın irikpey, sol zamanda nu toğayğa malınıp turğan
Qarqaralı, Şıñğıstau jağına umtılğan. Toğayı kiizdey, sarqırağan
ağındı özen boyına bosıp kelip qonıs tepken orıs pereseleni jıldam es
jidı. En baylıqqa güp este tüsti. Məyeginen mayı tamğan qut ölkege taban
iliktirgen qaratayaqtar jıldam bayıp şığa kelgen. Tipti birer jılda köşe
almay qalğan.
Əbden bayıp, qarjılı bolıp alğan əlgi mujıqtar işki Reseyge tamırtanısına hat jazıp: «Köşip keliñder! Batpan quyrıq munda eken», – dep
alıstağı ağayındarın şaqırıp əlek. Köp uaqıt ötpey-aq qazaqtıñ eñ
şuraylı, qonısqa ıñğaylı jeriniñ bərin orıs pereseleni ielenip ülgerdi.
Birin-biri «mırza», «knyaz» dep kötermelep söyleuge dağdılandı.
Erte bayıp, jıldam köterilip Qarqaralı jerine qıştan saray salğızğan
orıs baylarınan düley urpaq ösip jetildi. Jaña pereselen ökilderi bayağı
qızıl töñkeriske qırğiday tigen aqtıñ generalı Kornilov osı
Qarqaralınıñ tülegi bolatın...
Ulı Otan soğısında nemistermen jan ayamay şayqasıp, aqırında
tutqınğa tüsip, muzday sudıñ astında azappen jantəsilim etken general
Karbışev osı Qarqaralıda tuıpösken. Karbışev, Kornilovtar düniege
kelip, eseygen, solardıñ izi tüsip, üni siñgen sarı qış üyler əli künge
deyin Qarqaralı qalasınıñ jelkesinde, şeti müjilmey, körkem
qalıbında tur.
Sol zamanda tentirep kelip jumaqtay jerdiñ törine jayğasıp bayıp şığa
kelgen orıs şaruası, qulaqqa aynalıp, qızıl qıştan üy sala bastaydı.
Berisi Ombı, arısı Tümennen aldırğan qızıl qıştı qalap jatıp «Osı
ölkege tamırımdı tereñge jiberem, tuqımımdı eñ bolmağanda mıñ
jılğa mekendetem», – dep orıs alpauıtı təuekel etken siyäqtı.
Orıs pereselenderine ilesip qazaqtıñ su tegin mal terisin, jün-jurqasın
jinap, sauda jasauğa baqalşı tatar malayları da jetken. Auıl-auıldı
aralap, sıqırlağan köne arbaları ırğalıp qazaqtıñ irgesine kep:
«Teri, jün, tübit kimde bar?
Ayna, taraq, mende bar...», –
dep öleñdetip şirenip turadı eken.
Qazaqta ne köp o zamanda soyılğan maldıñ terisi, köktemgi, küzgi küzemniñ
jüni köp. Tatar saudageriniñ arbasına tau ğıp arttırıp beredi. Mal terisi
men jünine baqalşı neme qazaqqa birer kilə qant, jezden soqqan jüzik,
ine-tüyreuiş, ayna-taraq, opa-dalap usınadı. Jıltırağan jezdi körgen
qazaq malşısı «Altın ğoy mınau! Künge jalt-jult etip közdi arbaydı,
bətşağar», – dep tañdanadı. Tau ğıp üygen mal terisine birer tüyreuiş,
ayna-taraq alğanına məz.
Sol baqalşı saudagerdiñ biri – Qarqaralı öñirine «aqşamen samaurın
qaynatqan» degen ataqpen qalğan Akmetov degen tatar edi. «Pereselenniñ»
soñınan jalğız-jalpı kelgen tatar bes-on jılda saldırlağan arbasın
malayğa aydatıp, qara bası pəueskemen jüretin köpeske aynalıp şığa
keldi.
Pəueskeden tüskenin aytsayşı!
Keudesinde kümis tüymeli jilet, aq köyleginiñ jağası qaqayğan.
Ayağında saqtiyän sıqırlauıq etik. Qolında altın saptı asatayaq.
Basında qarajasıl masatı qalpaq. Eñiretip qoyğan jiren murtın əlsinəlsin şiratıp qoyıp, «Əy, qazaqlar, bes kilə qant pen üş kilə sabınğa
qunan ögiz!... Berseñ – mine, bermeseñ – öz jöniñe», – dep qarap turğanı.
Bara-bara şirenip pəueskeden tüspeuge aynaladı. Ortasında jaqsıjaqıbayı bar, jalbağay tondı qazaqtar jik-japar boladı.
«Tüsiñiz, tüsteniñiz, sıbağañız əzir», – dep qoltıqtap tüsiredi. Akmetov
sıqırlauıq etigimen qazdañday basıp bara jatıp, «Qazaqlar, meni budan
bılay «mırza», – dep atañlar» – deydi. Qazaq qaşanda ləbbay ğoy,
«Mırzake, maljannıñ amandığın surasıp, qona jatıp ketiñiz. Siz tüsip
şıqqan üydiñ körşileri tuz jalasın qızğanıştan», – dep dauırığısadı.
«Qona jatuğa uaqıtım joq, tüstenem de şığam. Al şın tamır bolğıñ
kelse – Qarqaralıdan qarağaydan qidırıp üy salıp jatırmın, sonıñ
körimdigi ne üyir jılqıñdı bayla», – dep kisimsidi tatar-baqalşı. Peyili
jomart qazekem onımen dostasuğa umtıladı. «Esimi Qarqaralı duanına
jayılğan Akmetov köpestiñ tamırı, auız jalasqan dosı», – degen sözdiñ
özi ömirine azıq emes pe! Qır qazaqtarına qır körsetuge jetip-artılmas
pa!
Sol zamanda Akmetov köpes qazaqtıñ jün-jurqasın jinap, berisi Qazan,
arısı Europa arttırıp, arağa deldal ustap, sumdıq bayidı. Bayığanı
sonşa – özi semizdikten pəueskeden tüse almay qaladı, ol jayında
«aqşamen samauır qaynatqan», – degen añız osı tusta taraydı.
Qarqaralınıñ bas köşesine, Qajı ata saldırğan meşittiñ qarsı betinen
döñestiñ üstine balasınıñ balasına murağa qalatınday etip, qarağaydan
qiğan segiz bölmeli, qos qabattı, astında jertölesi bar, jasıl şatırlı
üy saldıradı. Onıñ ustasın Qazannan aldıradı. Əlgi ustanıñ tili tas
jaratın. «Talay baybatşağa, hanzadağa ağaştan qiıp salğan üyim ürim
butağına ketedi... Jer teñselse – teñselmeytin, ibir-sibirdiñ boranına sır
bermeytin üyimniñ saltanatı erekşe boladı. Ağaşın jalğız jañqauıqtan
tanimın. Ağaşınan üydiñ «ömirin» boljaymın...», – dep maqtanatın
qazaqtarğa.
Uaqıt öte jasıl maqpalday türlengen Qarqaralınıñ törine körgen közdi
qızıqtıratın ağaş üy ornaydı. Ötkenketken jurt ağaş böreneniñ şayır
isine eltidi. Bir-birimen qiılısıp tüsken jigine tamsanadı. Usta kepken
böreneni bir-birine qiıstırğanda eki arağa, japsarına jılqı qılın
saladı eken. Birer təulik öte əlgi qıldı tartıp körgende qıl üzilse –
quıs qalmağanı. Üzilmey şığa kelse – quıs qalğanı. Böreneni qayıra
köterip, qiılısar japsarın jonıp qayta otırğızadı. Sonda barıp
tartqan qıl üzilip şığadı. Qolı altın, şeberdiñ atı – Aytuar edi.
Salğan üyiniñ aqı-pulın alğan şeber eline qayttı. Alğaşında «Aytuar
salğan üy» atalıp jürdi de, zaman öte ustanıñ atı müldem umtıldı. Töbe
basında, jel ötinde jumırtqaday üy qaldı. Qazaqtar ol üydi –
Akmetovtıñ üyi dep atay bastadı. Köpestiñ atı – Kalimulla edi.
«Semizdikti qoy köterer» degen söz bar. Bayağı osı elge sıqırlauıq jaydaq
arbağa jauır at jegip kelgen tatar baqalşı kele-kele semizdikten
pəueskeden tüse almay qaldı. El şetine qoñıraulı qos at jekken, jeldey
esken pəueske körinse boldı jurt qarbalasqa tüsetin. Biri şapanın
iığına jüre ilip, köpestiñ aldına şığıp; «Mırzeke, bizdiñ üyge tüse
qalıñız!.. qımız sapırulı!.. qazan asulı!..», – dep bəyek bolatın. Endi
bireuleri qaptap qoyğan jünin, terisin saudagerge körsetuge qulşınatın.
Qos alaqanın ısqılap:
«Bereke basın bura gör! Qıstayğı, jazdayğı beynetime sölkebay tise,
şala bayıp şığa keler edim», – dep dəmelenedi. Olar esin jiğanşa
köpestiñ jəmşigi keñirdegin sozıp «Kim bar-au!», – dep dausın soza
ayqaylaytın...
Osılay jıldar ötip jattı, Akmetovtı dəuletti de, səuletti etip, onıñ
jiğan ərbir düniesin jırday aytıp qır qazaqtarı jürdi.
Köpestiñ altı qız, jalğız ulı boldı. Özi tügil bes bieniñ sabasınday
sarı əyeli de, balaları da qazaqşağa suday eken. Közderi aspankök, jiren
şaştarı tobığına tüsken qızdarın orıs pen tatar eliniñ bay-manaptarı
arnayı kelip quda tüsip alıp ketip jüredi.
Altı apasınıñ soñınan ergen jalğız tUyaq, izbasardıñ atı – Arslan
bolatın. Uyıqtasa ağaş üydiñ ortasına qurılğan zipka-besikte terbelip,
oyansa əpkeleriniñ qolınan tüspey ösip kele jatqan səbi köpestiñ ömiriniñ
bar mağınası, köñiliniñ qızıq toyı edi. Qırdan kelgen qazaq tamırları
sol balanı sıltauratıp tay-qulın, qozı-lağın atap, qolında barın alıp
ketip jatatın. Mañayındağı kedey-kepşiktiñ balasımen asıq oynap,
Qazannan aldırğan moldadan til sındırıp əke-şeşesiniñ atın ağaş
üydiñ burış-burışına oyıp jazıp jürip er jetti.
Əkesi Ombıdağı bir bay saudagerdiñ qızın ayttırıp alıp berip, «kelin
tüsirdim, endi qızığın körem» dep jürgende may basqan jüregi jarılıp
öldi.
Jalğız ul anası Ğaqliyänıñ jön-joba körsetuimen əkeden qalğan
saudagerlik kəsipti jalğastırıp, qır qazaqtarınıñ dosına aynaldı.
Sorı qaynağannıñ sol tañdap alıp bergen tatar əyelinen on jıl kütse de
perzenti bolmadı. Sonda da sır bermey əkesi qusap qampayıp dəurenin
sürip jürgende zaman özgerdi. Qızıl töñkeris keldi qazaq dalasına...
Ortalıqta, teristikte jürip jatqan astañ-kesteñ dürbeleñ qiır dalağa
birde qılış asınğan aqtıñ əskeri, keleside orısşalap boqtıq aralas
söyleytin qızıl bolıp keldi... Kelgen sayın «malıñdı ber... kölik ber..
salıq töle», – dep quıratın. Bayağı jaybaraqat, mamırajay zaman kürt
özgerdi.
Akmetovtar əuletiniñ de dəureni ötti...
Aldında ğana, osı töñkeristen birer jıl burın qazaqtıñ baylarına
eliktep: «Bəybişe bala tappadı, urpaqsız ötetin boldım, toqal alam», –
dep alarmandarın jiberip Müsilim degen şaruanıñ el aralap jürgende
körip qalğan, jas qızın atastırdı. Boyjetkenniñ atı – Hadişa edi.
Atastırğan jeri bar eken. Akmetovtıñ jalğızınıñ közi tüsti degendi
estip Müsilimniñ ağayındarı «Müseke, basıñızğa baq qonağalı tur.
Hadişajan bay tatardıñ jiıp ketken düniesine kümp etedi. Bara bir ul
tuıp berse, sol dünie sizdiki deñiz. Bəsibektiñ balasımen batanı buzıp,
ötkizgen qalıñın qaytarıñız, onı köpestiñ ulı-aq töleydi...», – dep
ağayını özi juas Müsilimdi asıqşa iirdi. Ol bolsa kündiz külkisi, tünde
uyqısı buzılıp, bata buzuğa Qudaydan qorqıp, besiginen atastırğan
Bəsibektiñ ulın ayap Arslannıñ jibergen aytşısına jauaptı keşiktirdi.
Hadişa bolsa anasınıñ aytuımen jeñeşesinen estigennen-aq esi ketti.
Özi kedeyşilikte ösken soñ ba, baydıñ jalğızı degenge köz aldına künitüni el jır ğıp aytatın Qarqaralıdağı Akmetovtıñ ağaş üyi elestep,
qaşan qudalar keler eken dep eleñdeumen tañ atırıp, keş batırdı.
Kəmşat böriginiñ ükisi bulğañdap, qıjım beşpentiniñ belin qınay buıp,
qasına qurbıların ertip auıldıñ mañındağı qırğa kün sayın bir şığıp
keludi ədetke aynaldırğalı qaşan. Qızdarğa bildirmey alısqa kün salıp
qarap-qarap qoyadı. Qıbır etken jan körinbeydi eregeskende.
Söytip əkesi ekeui ekiday bolıp jürgende Akmetovtıñ balasınıñ
aytşısı jetti alqınıp. Özi juas Müsilimdi jündey tütti. «Qızıñdı
bermeseñ bizdiñ Bayeke baradı da körşi auıldağı pəlenşekeñniñ qızın
ayttıradı. Oğan qarsı keler kim bar. Tek bay qızıñdı unatıp qalğan soñ
dımımız qurıp tur. Bir jauabın ber...», – dep tuqırttı. Hadişa bolsa
esiktiñ japsarınan sığalap əurelendi. «Pəlenşekeñniñ qızın
ayttıradı», – degendi estigende jüregi tarsıldap qoya berdi, aylar boyı
armandağan külli qiyäldarı kökke uşıp bara jattı. Əkesi abıroy
bolğanda:
–Osı senbige ağayınnıñ basın qosıp aqıldasayın, besik qudamen
baylanısıp bir jauabın bereyin, – dep ekiuştılau jauap aytqan boldı.
Şabarman otırğan jerinen qamşısınıñ sabına süyene atıp turıp esikke
bettedi. Qos esikti şalqayta aşıp qalğanda tıñ tıñdap turğan qızdıñ
basına sart ete tüsti. Hadişanıñ Uyattan örtengen beti men ağaş esikten
isinip ketken mañdayınıñ şodırı birdey qızardı.
Şabarman atına qondı...
Ata-anası qızınıñ isingen mañdayına qarauğa şamaları bolmay
ağayındarına qaray jügirdi...
Şekesi şodırayıp ketse de köñilinde ümit otı janıp, quanıp ketken
Hadişa jeñeşesiniñ otauına qaray jügirdi... El bop-jurt bop jürip
Bəsibektiñ balasımen bolğan besik qudalıqtıñ qunın töleytin bolıp
kelisip, buzdı. «Besikten ayttırğan qalıñdığımdı bermeymin. Arağa
tüskenniñ qolında ölem!», – deytin Bəsibektiñ mondıbas ulı ma? Bayağıda
köş kezinde bir körgen qalıñdığınıñ janına barıp söylese de almağan.
Tek əkesi ğana bir zamanda qıstaulas bolıp otırğanda qatar tuılğan ul
men qızdı ayttırıp qoyğandarın eske alıp, Müsilimdi körgen sayın
«qudaquda» dep əzildesken bolatın. Osıdan birer jıl burın bieleri egiz
qulındap, qoy-eşkileri de egizdete tauıp, qatar ösip kele jatqan qos ulı
şöp şauıp, qora saluğa jarap qalğalı qudası qayta esine tüsken.
Bəsibek Müsilimniñ üyine oñaşalap kelip Hadişanı körgen, artınşa
küyeu bolatın ulı – Jazbeginen qalıñdığınıñ qunı dep bir iri qara men
qulındı bie, bes-altı qoyeşki aydatıp bergen. Sonı əkelgende
«küyeubala» tulımı jalbırağan, şikil sarı, təmpiş tanau jasöspirim
qızdı körgen. Özi erjetip qalğan bala «Köke, anau Müsilimniñ qızı kipkişkentay, sap-sarı kene siyäqtı ğoy», – dep onşa unatpay keldi. Sol-aq
eken teteles inisi bolaşaq jeñgesine «Sarkene» dep at qoyıp, Jazbekti
mazaqtaudan jalıqpadı. Jamanday bergen soñ ba küyeu jigit «Sarkeneni»
iştey unatpay, özinşe alğısı kelmeytin. Tipti «qalıñdığım östi ma eken,
barıp körip qaytayın», – demeytin de. Qayta ini si Nazbektiñ esine
«Sarkeneni» tüsirip, mazaqqa aynalmauğa tırısatın. Öziniñ közi tüsip
jürgen qaratorınıñ ədemisi, süyiktisi de bar edi. Sodan da bolar əkesi:
–Əy, Jazbek arjaqtağılar seniñ qalıñdığıñnıñ qunın qaytaramız dep
jatır. Aldağı jaz seni ayaqtandırsaq pa dep otır edik şeşeñ ekeumiz, –
dedi bir küni.
–Ne bop qaptı, qızın sürley me eken? – dedi minezi qırt Jazbek.
–Oy, aqımaq, sen qatınsız ötesiñ be? – dedi kökesi de qaytpay.
–Müsilimniñ «sarkenesinen» basqa qız qurıp qap pa?
Aldağı jazda bireu tabılar! – dedi özinde joq irilikpen.
–Nemene, qalıñdığıñdı qoldan berip, qoy bağıp jüre bermekpisiñ? –
deydi əkesi qayter eken degendey. Söziniñ sarınında qolına qonğalı
turğan qusınan ayrılıp qalarday bolğan adamnıñ iş küyigi joq.
Onıñ sebebi de bar, aldında Müsilimniñ ağayındarı «alğandarın
ösimimen qaytaradı. At-şapan ayıbın qosa töleydi», – dep bata buzğan
kinələriniñ tauday ekenin sezdirgen. Ulınıñ Müsilimniñ qızın «Sarkene»
dep unatpaytının, qarap jürmey osı auıldağı bir qızda köñili bar ekenin
de şeşesinen estigen. Sodan bolar bata buzuşılardıñ jağasınan alıp,
odan qalsa ağayının jiıp, attandap qarsı şıqpağan.
–Əy, şınımen Müsilimniñ qızınan küderiñdi üzdiñ be? – dep jımidı
kökesi.
–İə, «sarkenesin» bermese bermesin, özimniñ qaratorğayım bar sonı alıp
beriñiz, – dep bir sırdıñ şetin şığardı əzilge aynaldırıp ənşeyinde
tünerip jüretin ulı.
Sodan soñ-aq, Bəsibek Müsilimge kelisimin berip, qalıñın ösimimen
qaytaruın suradı. Eki əkeniñ «besik qudalığı» şii şıqpay, auıldı
dürliktirmey ünsiz ğana buzıldı. Oyın on bölgen istiñ osınşa tınış
şeşilgenine əsirese, Müsilim riza boldı. Bərin artığımen qaytarıp alğan
Bəsibektiñ de iştey öz esebi özinde bolatın.
Besik qudanıñ uağdası buzılıp, qızına bay tatardıñ jalğızı
qudalasqannan-aq Hadişanıñ şeşesi Zerliqan jasauğa kiristi. Küni boyğı
şaruadan qolı bosasa boldı «Zeñgir» məşinesiniñ zırıldatıp qulağın
burap, körpe tıs, jastıq tıs tigip jatqanı. Qat-qat körpe-tösek, parpar
köylek-könşek tigildi. Əkesi Müsilim qızdıñ jasauına, toydıñ kerekjarağına dep Qoyandınıñ jərmeñkesine sabıldı ala jazday:
–Özinikin özinen ayaysıñ ba, jasauın jaqsılap jasa, – dep qoyadı onsız da
domalanıp, zır qağıp jürgen bəybişesine. Dausınıñ ar jağında
Arslannıñ aydatqan üyir-üyir jılqısı men əkelip tastağan tau-tau
matası, altın-kümisiniñ buı bar qız əkesi.
Qarqaralınıñ şıbınsız jazında Egindibulaqtıñ jaylauın jırğa
bölep, auıldan – auılğa, auızdan – auızğa əñgime bolıp tarap Hadişa qız
Akmetovtıñ jalğızı Arslanğa toqaldıqqa uzatıldı.
Əkesiniñ üyinen auıl-aymaqqa qız uzatudıñ ırımın jasap jeñeşelerimen
«Sıñsu» aytısıp, «Jar-jarın» tıñdap Hadişa qız jolğa şıqtı. Auıl
mañına köşi-qonda burındarı bir ağa-jeñgesimen qıdırğanı bolmasa
Hadişanıñ alıs jolğa jürgeni osı edi.
Küymeniñ tereze etip qaldırğan tesiginen aymaqtı tamaşalap keledi.
Janında otırğan jeñeşesi əldebir əñgimelerdi aytqan boladı, onı
tıñdap jatqan Hadişa joq. Esilderti bay tatardıñ balasına salıp
bergen üş qabattı üyine jetu... Sol düniege ielik etu...
Özin solqıldatıp alıp kelgen maqpaldı küymeden tüspekke ayağı jerge
tigende tuñğış ret alıs jol jürgennen be bası solqıldap auırıp turdı.
Qoltığınan ustağan qos jeñgesiniñ demeuimen ayağın əpter-təpter basıp
armanı bolğan endigi quttı qonısına kele jattı.
Jalpaq tas töselgen jalğız ayaq jolğa tüskende aldarında ülken ağaş
qaqpalı esik şalqayıp aşıq tur edi. Arğı jağında jurt tamsanıp
jürgen Arslannıñ əkesi saldırğan Ülken üydi kördi. Ömirinde
Egindibulaqtıñ jaylauı men əkesiniñ qıstauınan asıp eşteñe körmegen
boyjetkenge mınau üy zəulim saray bolıp körindi.
Ağaş qaqpağa jaqındağannan Sökelay jeñeşesi «esikten oñ ayağıñmen
atta, oñ ayağıñmen atta!», – dep suñqılday bastadı.
Hadişa qaqpadan da, üydiñ esiginen de qaytsem oñ ayaqtı aldımen salam
dep oylaumen qalay jibek şımıldıqtıñ işinen şıqqanın bayqamay
qaldı. Tıp-tınış ülken bölmede eşkim joq. Auılda kelin tüsse jas
qızdar şımıldıqtıñ işinen topırlap şıqpauşı edi. Bozbalalar kelip
ərneni sıltau etip qızdarğa tiisip, u-şu bolıp, ülken kisiler bir-birinen
körimdik surap məre-səre bolıp jatatın. Munda bir qulaqqa urğan tanaday
tınıştıq. «Toqaldıqqa alğan soñ osılay bola ma eken? Ülken qatını
qayda jür eken?», – dep oylap qoydı.
Jalğız özi biraz otırğan soñ işi pısıp, əri qızığuşılığı jeñip,
şımıldıqtıñ arasınan üydiñ işine sığalap qaradı. Aynalı
kiimsalğıştı, jumsaq qızıl barqıtpen qaptağan orındıqtarğa közi
tüsti. Munday zattardı da alğaş körui. Tek jeñeşesiniñ əñgimelerinen
estituğın. Qızıl ala kilemder men tekemetter, orıstıñ ayqış örnegimen
kestelengen tösek japqıştar, tereze perdeler köz tartadı. Şımıldıq ta
şımqay qızıl eken. Ustap kördi, asıl jibek alaqanda susıdı. Mamıq
kilemmen basıp kele jatqan ayaqtı sezdi de otıra qaldı. Aldımen er
adamnıñ bılğarı ayaq kiiminiñ uşı körindi...
Hadişanıñ jüregi atqaqtap auzına tığıldı... Şımıldıqtıñ jibegin bir
qolımen köterip iri deneli, orısşa kiim kigen, jiren murttı erkek kirip
keldi.
Hadişa atıp turıp, iile qaldı. Közin köteruge jüreksinip, bətes
köyleginiñ etegin tömen tartqılap ayağın jaba berdi. Küyeui kelgenin sezip
dirildep ketti. Alğaş «küyeu körseter, qol ustatar», – degen saltjoralğılar bolatın şığar dep jeñgeleri jeligip jür edi, küyeui ol
jağına ırıq bermedi me, joq Sökelay qaqıldap esik aldınan alıp qaldı
ma.
Bul kisimen tek əkesiniñ üyine kelgen kezinde bir-aq jolı ekeuin bir-birine
körsetken. uyalıp jöndep bolaşaq küyeuiniñ jüzine qaray da almadı.
Esinde qalğanı «dəu sarı, orıs siyäqtı eken...», – dep oylağanı.
Arslan qoyannıñ köjegindey dirildep turğan qızdıñ qolınan ustap,
bauırına tarttı...
Elden kelgen Hadişağa qalanıñ tirligi tañğajayıp bolıp körinetin. Bərin
esiktiñ aldında turıp qaqpadan asırıp köz tastap baqılaytın. Qajı ata
meşiti men eki ortada arı-beri jürip jürgen adamdarğa alıstan qarap
turadı.
Ülken üydiñ aldındağı şağın üyde Arslannıñ qızmetşileri, qulqutandarı turadı eken. Saudagerdiñ bəybişesi Nuriyä solardı jumsap,
tapsırmalar berip ala tañnan, el orınğa otırğanşa tınım tappaydı.
Bala kötermegen soñ tolısa bastağan tatar əyel Qarqaralınıñ qazaq
qatındarına uqsap ketken. Kigen kiimi de auıldıñ bəybişelerinikindey.
Basında kimeşek, keñ-mol pişilgen bətes köylektiñ sırtınan pulış
jeñsiz kiedi. Jüzi sonday jılı. Osınday meyirimdi əyeldiñ bala süymeui
biletinderdiñ jüregin auırtatın. Qızmetşilerine de jaylı. Özderinen
auısqan as-auqat, mata-sata, ayna-taraq degendi taratıp jüredi. Eşkimge
tili tiip, eşkimdi şağıstırmaydı. Bayın da eşbir qızmetşisine aydap
salmaytın.
Bayı toqal aladı eken degendi alğaş estigende tañğa köz ilmedi.
Əkeleri atastırıp qosqanımen erin qattı jaqsı köretin. Ol da onşaqtı
jıl turıp, auızın bılğap söz aytıp, qabağın tüyip qarağan emes.
Törkininen alısta bir sol üşin jürgendey. Nuriyä eki-üş jılda bir
törkindep tatarlarına barıp qaytadı. Olar buğan «Qazaq qatın», – dep
külip otıradı. Qazaqtıñ ortasında handay bolıp jürgen küyeuiniñ
tileuin tilep, bes uaq namazın üzbey, Jaratqannan bir perzent tilep jür
edi. Bar kinəsi – bala kötermegendigi. Alğaşqı jıldarı «Quda bir birə!»,
– dep jürdi, keyinnen ümiti azaya kele baqsı-palşı jağaladı, bolmadı.
Qanşa qimasa da küyeuiniñ erte me, keş pe ekinşi əyel alatının işi
sezetin.
Künderdiñ küninde tösekte jatqanda Arslanı quşağına qısıp jatıp
sırın aştı...
–Özim jalğız edim, tuqımım jalğassın, toqal almaqpın. Alıstan
izdemey-aq özimiz üyrenisken qazaqtardan alayın dep oyladım. Seni qanşa
jaqsı körsem de solay boldı. Sen renjime... – dedi.
Nuriyä aqıldı əyel ğoy:
–Mırzam, Sizdiñ tuqımnıñ öskeni meniñ de öskenim. Siz aman bolıñız.
Men öler-ölgenşe qızımetiñizdemin... – dep jılap jiberdi.
Əyeliniñ mına danışpandığı maqtamen bauızdağanday boldı. Odan da
auzına kelgendi aytıp tildep, üydegini qiratıp minez körsetkeni jaqsı
edi-au. Özi biletin tatardıñ əyelderi sonday bolatın, «mına bayğus köp
jıl aralasqannan ba qazaqtıñ qatındarınıñ ibaşıldığı men
momındığın boyına siñirip alıptı ğoy...», – dep öz-özinen qorlanıp
tañğa uyıqtamağan.
Odan keyin ol jayında əñgime bolmadı.
Tek «Toqal kele jatır!», – degende jarın qimay tünimen jıladı, sonda
da Alladan ümitin üzbey tañğı namazında bir bala tiledi.
Ertesine «tağdır saldı – men köndim» degendey, sır bermey kündes dep
emes, kelin dep qabıldap, qonaq kütumen aynalıstı.
Kündesi emes jalğız ulın üylendiretindey bilek sıbanıp kiristi.
Daladay dastarqan jasatıp, qos qabat üydiñ astı-üstine torğın-jibek
körpelerdi tösetip tastadı.
Oraudağı talay kilim jayıldı.
Orıs forforınan jasalğan kese-şəynekter jaynap dastarqanğa tizildi.
Hanımdarınıñ mına jomarttığına qızmetkerleriniñ pışı-pışı üdep
barıp basıldı da bəybişeniñ keñ peyili men erine adaldığına qayran
qalıstı.
Hadişa kelip tüskeniniñ ertesine tañğı şəyde orazasın aşuğa dastarqan
basına kelip jayğasqan Arslan, köpşikti şıntaqtap jatıp tömende
otırğan Nuriyänı qasına şaqırdı.
–Seniñ ornıñ meniñ janımda, uaqıtı kelgende Hadişa da otıradı
osında, – dedi.
Arslanı şaqırğan soñ jan düniesi erip barıp, joğarılap janına
otırdı. Tünimen jas əyeliniñ qasında bolğan jarı kinəli janday ayağın
bayağıday erkelep, bəybişesiniñ ayağınıñ üstine salıp qoyıp, alañsız
pişinde asın işti.
Hadişa tömen qarap güldi şınıayaqtarğa şəy quyıp otırdı. Balasız üy
degen qiın ğoy, üşeuiniñ keseleriniñ sıldırınan basqa dıbıs joq.
Arslan arıstay bop törde qos-qostan qus jastıqtardı quşaqtap jatır.
Eki əyeli eki jaqtan ünsiz birin-biri iştey añdıp otırğanday.
Aq səten dastarqannıñ üsti tolğan dəmdi tamaqtar. Kümis jalatqan
ıdıstar terezeden tüsken tañğı səulemen jarqırap köz tartadı.
Bolıskey samauır eki iığınan dem alıp, Lepsiden aldırğan sekseuil
şoğınıñ hoş iisi bölmeni alıp baradı. Şəy ıdıstarı qoyılğan kümis
pətnisten Hadişa öziniñ suretin körip otır. Kişkentay sausağı şoşayıp,
mayısıp şəy qUyadı. Sütin qoyulap quyıp bar ıqılasımen küyeuine usına
berip edi, orta joldan bəybişe qağıp alıp arı qaray jalğap eriniñ aldına
bipazdap qoydı. Şəyge qosımşa quırğan qırğauıl keldi. Qızmetşiler
tabaqtardı arılı-berili tasıp, zır jügiredi. Əldene dep jas
qojəykelerinen birdeñelerdi surap qoyadı. Olardıñ osı jasağan
qızmetteriniñ bəri Hadişanıñ meymanasın tasıttı.
Arslan tünde ğana bolmasa kün balası toqalına jolay bermeydi.
Keñesetin məseleni de, aqıldasatın şaruanı da bəybişesimen şeşedi.
Qızmetşiler de sonıñ aytağımen jüredi. Elden kelgender de sonıñ
əuenine töñkeriledi. Sonıñ bəri künder öte iştey Hadişanıñ jınına tiip
jürdi.
Nuriyämen salıstıratın tür-sımbatı da joq.
Oqığan tatardıñ qızımen jarıstıratın bilimi de joq. Bolğan jerden
kelgen tatardıñ qızımen törkin de salıstıra almaydı. Betinen ala tüsip
qaytarıp tastayın dese bəle tatar qatın tili mayday, urısıp ta
jarıtpaydı. Bayına aytıp ötirik şağınayın dese, bayı özimen
mandıtıp söylespeydi. Tek erkektik parızın atqaradı da teris qarap qor
ete tüsedi...
Sonda da Akmetovtardıñ bosağasınan attağalı Hadişağa atasında joq
pañdıq payda boldı. Aynalasındağı düniege tamsanıp qarap toymadı.
Anasınıñ jasauğa dep bergenderin bölek bölmege jidırıp qoyğan, onda
eşkimdi kirgizbeydi. Aşqanbek ustağa jasatqan aq sandığınıñ kiltin
şaşbauına tağıp aldı. Jauırınınan əreñ asatın bes tal şaşınıñ
uşında kümis kilt jılt-jılt etken sayın terbele basadı. Üstine apası
bergen bar jaqsısın kiip aladı. Şapanı biqasap, qızılala bətes köylek,
düriyä jeñsiz. Aq üydiñ saltanattı baspaldaqtarımen sırtqa bir kirip, bir
şığadı. Elden kelip at baylap jatqandardı körse közderine tüsip qalu
üşin qaqpa jaqqa ərneni sıltau etip barğıştay beredi. Tanıstar kezdesip
qala ma dep ümittenedi. Qoñır auıldan şıqqan qoyşınıñ qızın kim
tanısın, tek «Mırzanıñ toqalı osı eken ğoy», – dep işten oylaydı da
keybireui bas izep, keybireui tipti qaramay da öte şığadı.
«Osıdan mırzama ul tauıp bereyin, körsetermin tatar qatınğa
jağınğandı. Özderinşe meni kisi demeydi ğoy», – dep işten tırtiıp
jürdi. Kün sayın ayağın erine, sanap basatın, basın şalqayta ustaytın
ədet jamadı. «Mırzammen olay söylesem, bılay söylesem...», – dep küni
boyı özimen-özi əlek qiyäldan.
Künderdiñ küninde elden apası keldi, Qantay jeñeşesimen. Olardıñ
qaqpadan engenin bayqap qalğan bir qızmetşi əyel üyge jügire kirdi de:
–Jeñeşe, apañız keldi! – dep quana jetkizdi.
Özi iilip tur eken, tatar qatınğa qızmet etkendey. Hadişa işinen ne pəle
oylap jürse de, şındığında jas əri bala emes pe habarşınıñ soñınan
jügirip ala jöneldi de sırtqı esikke jaqındağanda əlginiñ qajeykesi
ekeni esine tüsip ketti. Artınan qalmay quldırañdap kele jatqanğa
burılıp apası men jeñeşesine jaqındağanda olarğa estirte:
–Şəliğa, şəy qamdap, qonaqtardı kütuge kirisiñder! – dep buyrıq berdi.
Hadişanıñ dausı senimsizdeu şıqsa da qulı artına burılıp qazandıq
üylerge qaray jügire jöneldi. Quldıñ quldırañdağanın körgende
Hadişanıñ baqıttan basına qan jügirdi. Özi:
–Apa, jeñşe! – dep sağınıştı dauıspen keyuana men ilesip kele jatqan
kelinşekti qapsıra quşaqtadı. Apası bayqus ta sağınıştan jılap
jiberdi. Jeñeşesi köterip kele jatqan qorjın-qoşalağın jerge qoya
salıp, arbiğan qoldarın qanatşa jayıp, qayınsiñlisin bas saldı.
Dastarqan basında anası Zerliqan sabır saqtap, bəybişelik tanıtıp
otırdı. Al, Qantay jeñeşesi jan-jağına tamsana qarap, terezeniñ
şilterin, tösek japqıştardıñ matasın ustap körip, kilemderdiñ tügin
sipap tañdanıp jürdi de qoydı. Enesi kelinine otır dep ayta almadı. Zır
jügirgen qızmetşilerdi körip jeñgesi:
–Boyjetken, sen tipti eşteñe istemeysiñ be? Kir-qoñıñdı da jua ma? – dep
suradı.
–Oy, jeñeşe-ay, kir-qoñ bolatın bul qoylı auıl emes qoy. Biz öte taza
turamız. Tösek-orındı auıstırıp salıp, kiimimdi juıp beredi. Şoqpen
qızdırğan temirmen kiimderdiñ qırtıstarın jazıp, ədemilep qoyadı. Biz
juınıp, auıstırıp kiemiz de burınğısın juuğa beremiz. Kirlemeydi de.
Sırtta monşa degen bar, soğan juınamız, – dep maqtandı Hadişa.
–Küni boyı eşteñe istemey işiñ pıspay ma? – dep auızın sılp etkizdi
şeşesi. Özi bayğus üydiñ, qora-qopsınıñ tirliginen ala tañnan qara keşke
sürsigip jığılatın. Qantaydıñ küni siır sauıp, qurt-may alıp, keli
tüyip, kir juıp, qora tazalaumen ötedi. Qarqaralınıñ jaylauınan kelgen
eki əyelge qalanıñ, tatar bayınıñ tirligi tañ boldı. Keterde jeñeşesi
Hadişadan:
–Boyjetken, seni uzatqalı da eki mausım auısıp qaptı, birdeñeñ joq pa? –
dep büyirinen türtip əzildedi de, sol birdeñeniñ habarşısı qalay
bolatının sıbırlap tüsindirdi. Hadişa da sıbırlap öz boyındağı
özgeristerdi jeñeşesine ayttı. Anası aulaqtau jerde işek-qarın
tazalağan əyelderdiñ tirligine qarap turğan. Jeñge men qayın siñliniñ
sıbırlasqanınan Hadişanıñ sol birdeñeni kötergenin əkki jeñge seze
qoydı. Əuleti kütken quanıştan jüregi jarıla quandı da:
–Əy, Boyjetken, sen endi jiren şaldı tırp etkizbeysiñ, ündeme.
Süyinşisin özim alam, bayıña aytıp. Ana tatar qatın erteñ şolanğa
şığadı. Apa, bügin tağı bir qonatın boldıq... – dep dauıstap enesine
qaray maymañday basıp bara jattı.
Hadişa jeñgesiniñ nemenege jiren şaldan süyinşi suraytının
aytqızbay uğıp, işinen «Əp, bəlem tatar qatın. Endi sen mağan qızmet
etesiñ», – degendi aldımen oyladı. Qantay jeñgesi ekeui «jiren şal» dep
jürgen Arslan sol jılı qırıqqa endi şıqqan bolatın.
Apası men jeñeşesi sol küni keş batqanşa tağı bolıp «jiren şaldı»
kütip, jañalıqtarın jetkizip, süyinşige: kökesine – səygülik,
apasına – janat işik, jeñeşesine – som altınnan quyılğan altın jüzik
tidi.
Arslannıñ ömir boyı kütken jaqsılıqtıñ habarınan quanğanı sonşa özi
ğana jüretin altındı küymesimen eki əyeldi Egindibulaqqa jetkizip saldı.
Hadişanıñ ağası Jaqıp qaraşa üydiñ aldına toqtağan küymeden tüsip
jatqan əyelderdi körip atımen alıstan quyğıtıp şauıp keldi.
–Apa, küyeujan Sizge qızmetin asırğan-aq eken. Bir barğanıñızda eşkimge
ayaq arttırtpaytın küymesin mingizgenin-ay! Qadıştay barğan jerine
qadirli eken! – dep məzmeyram boldı. «Körşiler kördi ma eken?» degendey
kelesi qırda otırğan Tasbolattıñ üyi jaqqa qarap qoydı. Sol eki arada
mañaydağı qoyşı-qolañ, bala-şağa, qatın-qalaş jinalıp qaldı.
Bəri:
–Altın küyme belden asqannan kördik. Qadışjannıñ apası ğoy mınau,
tatar küyeudiñ pəueskesimen jetken dep kelip qaldıq, – dep tipti
masayrattı.
Jaqıptıñ maqtanaşaq kelinşegi Qantay auzınıñ suı qurıp
jiılğandarğa Hadişanıñ üyiniñ sən-saltanatın, qalalı jerden körgenin
aytıp otırdı. Zerliqan bəybişe kelinine ayta tüssin degendey qoy demedi.
Özi bazarşılap alğandarın dastarqanğa tögip, bazarlığın tarata bastadı.
Kelini ekeui kelisip alğanınday Hadişanıñ boyındağı özgeris jayında
körşi-kölemge auız aşpadı. Özderinşe köz tiedi degenderi. Tek ərqaysısı
tünde ğana küyeulerine aytıp, tigen süyinşilerin jetkizdi. Hadişanıñ
əkesi men kökesi de pendeşilikpen sol birdeñemen tatardıñ bayın matap
alğanday özderinşe məz bolıstı. Bir-birine aytpasa da, esepteriniñ
oydağıday şıqqanına ərqaysısı iştey senimdi boldı.
Al, Hadişanıñ öz esebi özinde bolatın...
Onıñ añdığanı – Nuriyä. Keudesin kötere, işin aldına şığara, «Kördiñ
be?», – degendey qayqañ-qayqañ etedi.
Arslan toqalınıñ ekiqabat ekenin estigeli esi joq. Negizinen özi balajan
adam bolsa da Nuriyädan perzent bolmağan soñ sırtqa sır bermey
salqınqandılau jüretin. Endi Hadişanı otırğızarğa jer tappaydı.
Qabağın bağıp, ol köñildi jürsin dep anda-sanda əzil aytıp qoyatın boldı.
El aralap ketkende artına alañdap jüredi. Burınğıday Nuriyänıñ
bölmesine bara da bermeydi. Tapsırması bolsa malayı Maqtımğa aytıp,
tamaq işkende Hadişanı janına alıp otıratın boldı.
Nuriyä bolsa dastarqan basında eri men toqaldıñ janında otırğanımen
özin artıqtau sezinetindey. Özine eşkim aytpasa da mırzasınıñ qarımqatınasınan toqaldıñ ayağı auırlağanın bildi. Özinen jiırma jas kişi
toqaldı zekimeydi, türtpektemeydi, sonda da sol balasınday «bəle» supsuıq bolıp jürgeni. «Jap-jas bolıp kündeskendi qaydan biledi eken?», –
dep oylaytın. «Qazaqtardıñ toqaldarı birinşi balasın ülken əyelge
beredi dep estip edim. Hadişa hanım bosansa balasın men bağarmın.
Ortamızda öser», – dep iştey ümittenip te jüretin.
Söytip jürgende Hadişanıñ tolğağı bastaldı.
Tolğağı bastalğannan Nuriyänı bölmesine jolatpay qoydı.
Qızmetşi əyelder bosandırıp, kindigin kesti.
Nuriyä öz bölmesinde «kedergi bolmayın, menen süyinşi surar, mırza
kelgende quanıştı habardı aldımen men aytarmın», – dep dəmelenip,
aman-esen tusa eken dep tileuin tilep jatqan.
Keş batqanşa eşkim esigin aşpadı... Qızmetşiler de tım-tırıs...
Hadişanıñ ul tapqanın bul bayğusqa eşkim aytpadı da.
Bireuiniñ küyeui atqa mine el aralap jürgen köpesten süyinşi surauğa
şaptı...
Keş bata üydiñ mañı abır-sabır bolğanda barıp Nuriyä sırtqa şıqtı.
Bireuler atın baylap, Arslan şapanı jelbirep asığa basıp üyge qaray
kele jatır eken. Aldınan şığıp, iilip turğan buğan qarağan da joq, işke
ötip ketti. Artınan ergen şabarmandarı munı qağıp kete saqtadı.
Əşeyinde «qajəyke» dep zır jügiretinder qalay tez özgergenin bayqap,
toqaldıñ tuğanın, ul tapqanın, mırzasınıñ özine suığanın iştey sezdi
Nuriyä. Hadişanıñ bölmesine jaqındap edi Şəliğa qarsı kezdesip qalıp:
–Qajeyke-au, şüyinşi, Hadişa hanım ul taptı ğoy! – dedi ədettegişe
aqköñilimen. Qul qatınnıñ adaldığına riza bolğan bəybişe suq
sausağındağı altın saqinasın qızmetşisiniñ alaqanına saldı. Işinen
«mağan da juğıstı bolsın», – dep bata jasadı. Bəybişeniñ osınşa
jomarttığınan esi şıqqan Şəliğa jığılıp-sürinip sırtqa jöneldi.
Esik tübinde turıp mırzasınıñ Hadişanıñ bölmesinen şıqqanın kütti.
Közinen ot şaşırap, jüzi alaburtıp Arslan şıqtı bir kezde. Nuriyä
iilip:
–Quanıştımın, mırzam. Balamız ğumırlı bolsın! – dedi.
Arslan munıñ qolın qos qolımen qısıp:
–Nuriyä, Quday tilekti berdi! – dedi de sırtqa bettedi.
Küyeuiniñ aqjarıla quanıp turğanınan küş alıp Nuriyä işke umtıldı.
Sol-aq eken işte turğan qızmetşi əyel:
–Hadişa hanım eşkimdi kirgizbe degen, – demesi bar ma.
–Men böten emespin ğoy, men de anasımın ğoy, – dedi Nuriyä dausı
qumığıp. Sonda tör aldındağı bolıskey kereuette jatqan Hadişa basın
köterip:
–Sen anası emessiñ. Balanı tapqan men. Men eşkimmen ulımdı
ortaqtaspaymın! – degeni dausı şañq-şañq etip.
Nuriyä ne isterin bilmey tabaldırıqta turıp qaldı. Ömirinde munday
qorlıq körgen emes. Kömeyine tas tığılğanday bolıp qısılıp, közinen
jas parladı. Ayağın artqa qaray aqırın basıp, keyin şeginip ketti de
Hadişanıñ jatqan bölmesiniñ esigin japtı. Uzın dəlizben tüpkirdegi öz
bölmesine jetkenşe omırauın jas judı.
Aqımaq Hadişa sol künnen bastap özi de qisıq közderi atısıp, jer
betinde bala tapqan jalğız sol siyäqtı mañına adam juıtpay qoydı.
Qırqınan şıqqanşa qızmetşilerinen özge ülken üyge beysauat adam
kirmedi. Aq üydiñ at üzilmeytin kermesi de «Mırzanıñ ulı qırqınan
şıqqanşa baruğa bolmaydı eken» degennen bosap qaldı. Tek Hadişa ğana
üş qabat üyde qoşqarday ulın emizip, saltanat qurıp jattı...
Beyşara Nuriyänıñ köreri əli alda eken.
Bir küni qızmetşi əyel «Sizdi mırza sırtqı tamğa köşsin dep ketken
bolatın», – dep körpe-tösegin dalağa qaray tasi bastadı.
Söyleseyin dese Arslan qırğa şığıp ketipti.
«Bunı şığarıp jürgen sen be?», – dep barayın dese Hadişa bosağasına
jolatpaydı.
Bar bəleniñ pitenedey bolğan, boyı bir qarıs, ündemey jürip aramdığı
qırıq qarıs Hadişadan kelip otırğanın bilse de qarğap-silemedi.
Qızmetşi qatınğa «Mırzam kelmey, men eşqayda köşpeymin», – dedi de
sırttağı şaruaların tındırıp, sol bəleniñ özinen de, balasınan da
aulaq dep bir Qudayğa tapsırdı. Öziniñ adaldığı men eşkimge jamandıq
tilemeytin minezimen sabırlı jürip bayın kütti.
Balası qırqınan şığarda Arslan keldi artınıp-tartınıp. Resey asıp
kelse kerek, kerueni jükti eken. Qayda baratını jayında burınğıday
aqtarılıp Nuriyäğa tis jarğan joq bolatın. Kelgen küni qabağı qırındau
bay bəybişesine söylesuge ıñğay bermedi. Ertesi de solay... arğı küni de...
Törtinşi küni bayağı qızmetşi tağı keldi «Mırza sizdi ana tamğa köşsin»,
– dedi», – dep.
Nuriyä şıdamay ketti, qonaq bölmede demalıp jatqan on bes jıl otasqan
jarınıñ betine qarap söylep tastadı:
–Mırzam, meniñ ne jazığım bar edi, sırtqa şığarıp jiberetindey. Quday
berse men de tuar edim-au. Biraq men Sizge adal emespin be?! Balañızdı
bağısıp, janıñızda jüre beretin edim ğoy. – dep.
Basın jastıqtan kötergen Arslan eşteñe degen de joq, tek altın
jalatqan pensinesin közinen alıp, əynegin qoloramalımen sürte berdi.
Azdan soñ ornınan turıp sırtqa bettedi.
Onıñ ündemegeni – Nuriyäğa tağar kinəsiniñ joqtığınan, toqalğa jasar
amalınıñ joqtığınan ekeni belgili edi.
Nuriyä jer betindegi jalğız janaşırınıñ özin jazıqsızdan-jazıqsız
üyinen şınımen quıp şıqqanın uqtı. Süyretilip jürip kiimderin jiıp,
süyretilip jürip zattarın tüyip bir kezde osı bosağağa sonau tatar elinen
kelgen Nuriyä sulu şökimdey bop şığıp bara jattı. Qolın bir sermep
ketip qalatın törkini de alısta. Onda da kim bar deysiñ munı
qorğaytınday. Balasız əyel – panasız əyel. Küyeuge de qadirsiz, el
aldında da bedelsiz. Esik aldındağı qızmetşilerdiñ jer tamınan bir
bölme tiipti. Sol tüni tünimen namaz oqıp, köz jasımen küñirenip külli
əruaqtı oyattı... Aqırın bir Alla tapsın dep barıp tañ ata köz ildi.
Nuriyänıñ jan jarasın tüsingendey itter de ulıp şıqtı tünimen...
Arslan men Hadişanıñ bar qızığı uldarı. Quran audartıp jatıp atın –
Taufiıq qoydı. Ekeui erkeletip «Taupan» deydi. Qızmetşiler men tuıstar
da keyin Taupan atap ketti.
Hadişa üşin jer betinde Arslan men ulınan basqa pende joq.
Qalğandarınıñ bərine özderiniñ qulı dep qaradı. Eşimmen söylespeytin,
düniede ne bolıp jatqanınan habarsız edi. Janı jaylanıp, köñili
aspandap jürdi...
Hadişanıñ janı jaylı bolğanımen zaman jaylı emes edi...
Arslannıñ qanatınıñ astında jürgen jas toqal qırdağı elde aqtar men
qızıldar degenniñ alısıp jatqanın bilmeytin. Elde bəlşebek degen
şığıp belsenip keşegi qojayınına aqırıp, baylardıñ malın tizimdep,
ağayındılardı arazdastırıp jatqanın da estimedi. Biraq jamandıq
jatuşı ma edi, künderdiñ küninde auıldan Jaqıp kökesi keldi. Jienin
qolına ustap, qayta-qayta quşırlanıp iiskep otırıp saparlap ketken
Arslan kelgenşe qarındasına talay əñgime aytıp tastadı.
–Elde töñkeris bolıp, kedeyler kösemdik jasap, baylardıñ mal-mülkin
tizimdep jatqanın da sağan küyeu aytpay ma? Kelgen-ketkennen de eşteñe
estimediñ be? – dep tañırqadı añqıldaq ağası.
–Ol kisi artıq-auıs əñgime aytpaydı. Elden de eşkim kele bermeydi, – dep
miñgirledi Hadişa.
–«Ökimet jalşınıki. Baylar bizdi jep bayıdı, endi sol tabısın orta
qazanğa quysın», – dep auıldağı Tabın, Jasandar büginde belsenip
bəlşebek bolıp jür. Tapqa bölinemiz dep Ağabek baydıñ üyir-üyir
jılqısın tartıp aldı. Bəybişesiniñ on eki qanat aq üydegi mülkin qızıl
otau degenge beremiz dep köşirip əketti. Auıl azan-qazan bop, Ağabektiñ
uldarı qalğan malın şekara asıramız dep tündeletip şığısqa qaray
köşip ketipti», – degende qarındasınıñ qorqınıştan denesi dirildedi.
Sol sumdıq, bəlşebek degen tizimdegişter öz üylerine de kele jatqanday
şoşıdı. Esik aşpağan qız qalpında qırıqtan asqan «jiren şalğa» tiip
əreñ jetken üş qabattı üyin kelip tartıp alatınday boldı. Ağasınıñ
oyında tük joq əñgimeni sapırıp otırğanda köpes küyeu keldi. Masatı
qalpağın qolına ustağan qalpı esikten eñkeyip kirdi. Törde ulın aldına
alıp otırğan qayınağasın körip:
–Jaqa, qaşan kelip qaldıñız? – dep jımiğan boldı qos qolımen
qayınağası Jaqıpqa umtılıp. Biraq qanı qaşıp, tüsi bozarıp turdı...
Soñğı kezderi jiren şalınıñ qabağı tüsiñki, dastarqan basında auız
aşpaytın bolğan. Hadişa ekeui-aq otırıp işken tamaq ta batpay ma, joq
Jaqıp aytıp otırğan sumdıqtardan iştey şoşıp jür me?!
Nuriyä bayğus dastarqan bası tügil, ülken üydiñ bosağasına
jolattırılmay qoyğalı qaşan.
Jaqıptıñ aldındağı bala öz əkesine umtıldı. Ayağın bir-eki basıp
əkesiniñ aldına kelip jayğastı. Qızmetşiler qannen-qapersiz bayağıday
zır jügirip qızmetterin jasauda. Ağası men erine qoyulap şəy quyıp
otırğan Hadişanıñ bul jolı bayağıday meymanası tasıp mastanbadı. Bir
ürey jürek basına toptalıp alıp, denesin dirildetti. Sebebi, manağı özine
aytqan sumdıqtardı ağası erine aytıp jatır edi. Arslan bul
jağdaylardan birazdan habardar ekenin məlimdedi. Sodan soñ eki erkek
əñgimeni sırtqa şığıp oñaşa jalğastıruğa ketti. Balasın emizip otırğan
kişkentay sarı kelinşek bir sumdıqtıñ jaqındap kele jatqanın jan
düniesimen sezdi...
Arslan üyge kirip ketkende aulada Jaqıp Nuriyä bəybişemen kezdesip
qaldı. Bayağıda Hadişanı tüsirgende qudalıqqa kelgende özderin arqajarqa kütip, üyine kündes emes kelin tüsirip jatqanday şabılıp jürgen
bəybişeni körgende şın riza bolğan edi. Sodan kelip-ketkennen qudağiın
surağanday surastırıp jüretin, «Oypıray, sonday peyili keñ eken», – dep
otıratın. Anası Zerliqan da «Qadışjannıñ enesi siyäqtı», – dep riza
bolatın. Özi aqköñil dalanıñ qazağı:
–Ou, bəybişe, Siz üyde ekensiz ğoy, körinbegenge törkindep ketti ma desem, –
dep kelip qos qoldap amandastı. Toqaldıñ ağasınıñ adal jan ekenin
biletin Nuriyä:
–Amansızdar ma, quda-qudağilar qalay, el-jurt aman ba? – dep jatır.
Keşe kelgende Jaqıp Nuriyä bəybişeni surap edi, qarındası birdeñe dep
jauap berdi. Jöndi estimegen soñ qoya salğan edi. Üyge qaray burılğanda
esik aldında turıp qaladağılarşa aldımen bəybişeni ötkizgisi kelgen edi.
Ol kisi:
–Oy, Jaqa meni mına üyge bölip qoyğan... – dep miñgirledi de jer tamğa
qaray burıldı. Bəybişe qarındasın jamandamasa da, bir Uyattı istiñ
bolğanın sezgen Jaqıp üyge qayta kirdi.
Əkesi Müsilim juas bolğanımen Jaqıptıñ minezi bar edi, əri jön-jobanı
da jaqsı biletin. Ağayınnıñ məslihatı bolsa bir söz tietin ülkendigi de
bar edi. Dəl mına jerde de məseleni aytqızbay-aq tereñ tüsindi. Senekke
saptama etigin tastay sala törgi bölmege ötti. Bölmeniñ ortasında turıp:
–Qadişa! – dep ayqay saldı.
Özin qaşanda «Qadışjan», – dep otıratın ağasınıñ mına dausınan jas
əyel şoşıp ketti. Onsız da keşeli beri üreyde jürgen toqal «bəlşebek
düniesin tügeldeuge kelip qalğan eken», – dep oylap öz bölmesinen
balasına da qarauğa şaması kelmey atıp şıqtı. Bir bəle kelse kelgen
şığar, kökesiniñ türi buzılıp ketipti.
–O, ne köke? – dedi dir-dir etip.
Arğı jaqtan Arslan şıqtı tilep alğan jalğız ulın quşaqtap.
–Kim bəybişeni qorağa bölip şığarğan? – degende barıp esin jiğan
Hadişa işinen «Quday-au, sonı da söz etip, Arslannan Uyalsaşı», – dep
ağasın kinalağanday bolıp, küyeuiniñ janına jaqındap, miz baqpay:
–Biz! – dedi.
–Biziñ kim? Sen be, küyeuiñ be? – dedi ağası da qaytpay. Dünieqoñız, arsız
toqal birdeñe deyin dep edi, küyeui qayınağasınan Uyalğanınan toqalın
iterip bölmesine kirgizip jiberdi. Özi közimen jer şuqıp turdı...
Hadişa «Sol sorlı üşin de sonşa ayqaylağanı nesi?», – dep işinen
ağasın jazğırıp, özinşe kökesiniñ sol qılığı üşin küyeuinen Uyalğansıp
barıp qolınan ulın aldı. Qarındasınıñ bezireygen türin unatpağan
ağası:
–Bəybişe degen qazaqta ülken üyde otırıp, toqaldıñ tapqan balaların
bağıp, bayınıñ oñ tizesin basıp otıratın. Tatar men orıstıñ saltın
bilmeymin. Olarda da Quday bala bermegen müskindi qorağa şığarıp
jibermeytin şığar. Qudaydan qorqıñdar, onıñ da köz jası bar. Əne,
sorlını jep bayığandı zaman talap jatır. Sonday kün ərkimge tüsedi.
Arıslan, şırağım seni tektiniñ tuqımı edi, perzent körmey sorlap jür
degen soñ jalğız qarındasımdı atastırğan jerinen bata buzıp,
toqaldıqqa berip edim. Bəybişeni de körgennen köñilim tolğan, kündestik
jasaytınday körinbegen. Mınalarıñ sumdıqtıñ bası boldı... – dedi de
peşpentin qayta kiip, tarsıldata basıp sırtqa bettedi. Kermede turğan
atın özi şeşip mindi de artına burılmağan qalpı tartıp ketti. Sol tüni
Jaqıptıñ qaladağı tanısınıñ üyine qonğanın, ne birden aşu üsti qırğa
tartqanın eşkim bilmedi...
...Qırda bul künderi jurt dürligip jatır. Əñgimeleriniñ atımı jaman.
«Jer – halıqtıki, mal – batıraqtıki. Baylar artıq mal-mülkin kedeykepşikke bölip beredi eken. Onı
«kəmpeske» deydi eken dep jeligip jürdi. Tübinde bağınbağan baylardı
jer audaradı eken dep sıpsıñdauşılar da boldı. Belsendiler auılauılğa «Qızıl otau» degendi qurdı. Oğan jelikken jastar men
jasamıstar jazılıp, künde oyın-sauıq jasap bilgenin istep jattı.
«Sauat aşu» degen şaruamen aynalıspaqqa biraz jurttı jiıp aladı.
Künde jinalıs...
Jinalısqa barıp kelgen kelin-kepşik öner şığarıp, qalada turamız,
kəlektip degenge toptalamız dep jelikti. Baylardıñ nebir sulu qızdarı
men toqaldarın belsendiler əyeldikke alıp jatıptı degen sıbıstar
şığa bastadı. Moldanıñ da küni qarañdandı. Meşitterdiñ esigi tas
bekitildi... Jurt oraza ustap, namaz oqudan qorqatın boldı.
Arslan qırğa şığudı azaytıp, endi qırdan qalağa kelgenderden sır tartu
üşin üyine şaqırtıp alatın boldı. El işindegi jañalıqtardı solardan
estip otırdı. Özi köp uaqıtın əkesinen qalğan kitaphanada ötkizedi. Ara-
arasında Resey asıp keledi. Petrbor men Qazandağı tatar ağayındarı
soñğı jılı qatınaudı qoydı. Özi ötken küzde barıp qaytqan. Onda el işi
tınış edi. Bügingi əñgimelerdi estise janı türşigedi. Sodan biılğı jaz
janın jep, qanın işip ötip jatır.
Əyelderi de birdeñeniñ tıqırın sezgendey dımdarı şıqpay jür. Ul
tauıp bergeli ülken üydiñ hanımı bolıp alğan Hadişası küyeuiniñ
qabağın, kelgen-ketkenniñ auzın añdıp jür. Al, Nuriyä bes uaqıt namazın
oqıp, ol azday tüni boyı kitap oqitın bolıp aldı ma əyteuir şamı
sönbeydi. Aytpaqşı, Nuriyänı Jaqıp özderine renjigen soñ qaytadan
ülken üydegi bölmesine köşirgen. Jaqsılıqtıñ qaydan kelgenin sezgen
bəybişe toqalğa ağasınıñ adaldığı, adamgerşiligi üşin ğana Hadişağa
kek saqtamağan. Al, jastayınan qosılğan Arslannıñ Quday perzent
bergen baqıttı şağında munı sırtqa tepkeni janına qattı batıp, işinen
dıq saqtap jürgen bolatın.
Bir küni Arslan tün ortasında bayağıday Nuriyänıñ tösegine keldi... Öziniñ
ömir boyı kütken balasın tuıp bergen aqımaq toqaldıñ aldında əlsizdik
tanıtıp süyikti jarın sırtqa şığarğanına keşirim surağanday bauırına
basıp, uzaq süydi...
Eşteñe dep söz aytpay-aq bir-birin tüsindi.
Ekeui tañ atqanşa sırlastı. Arslan zamannıñ jaman bolıp bara
jatqanın, özderine de qauip barın aytıp, körgen-bilgenin jayıp saldı.
Əkesi men şeşesi qatar ölip elinen jıraqta jürgende janserigi bolğan
Nuriyänıñ aqılına, şeşimtaldığına senetin köpes köñiliniñ tübine
tığıp jürgen bir sırın da jasırmadı.
–Nuriyä, mende bir oy bolıp jür. Baylardıñ mülkin konfiskatsiyälau
tıqırı bizge de kelui mümkin. Iştey əzirlikte jüreyik. Qapı qalmayıq.
Qolğa ilinetindi alayıq, tamaqqa auıstıruğa bolatının oylayıq. Ötkende
Qazandağılarğa habar berdim. Eki əyeliñ men balaña qarasatınday jağday
bar dedi. Erteñ Hadişağa eskertip qoyamın, – dedi.
Arslan osı oyın jaylap Hadişağa aytqanda toqalı birden suınıp:
–Men eşqayda ketpeymin, Taupan ekeumiz osı üyde qalamız. Qızmetşiler
bar, balamdı ösirip otıra berem, – dep azar da bezer boldı.
«Mülikti tərkileydi, toqaldardı tartıp aladı», – degendi, bayı ketse,
qızmetkerlerdiñ de betimen ketetinin uqpaydı-au, uqpaydı. Esil-derti
düniesi tirelip turğan üş qabattı üydiñ baylığı.
«Jiren şal ketse ketedi de tatar qatının alıp, men üyin basıp qalam,
birdeñe dese artıñda ulıñ bar, soğan qaladı deymin, meni baladan
bölmes», – dep iştey sözin juptap qoyadı.
Hadişa aytar sözin juptap jürgen küni tünde Arslan otın qoranıñ
tüpkirinde kezinde əkesi qazdırğan ekeui-aq biletin şuñqırğa barıp:
–Seniñ kerek keziñ keldi. Ətiim beker qazdırmağan eken, – dep may şamdı
jerge qoyıp, topıraq pen ağaş basqan üstin arşıdı. Tipti kök şöp ösip
ketken eken. Betindegi qaqpağın kötergende şirigennen bölinip qaldı. Eki
bölingen qaqpaqtı bir jağına qoydı da şuñqırğa üñildi, sız isi betke
uradı. Tağı bir temir qaqpaqtı aştı. Qolına uzın ağaş alıp işine salıp
arı-beri qozğap kördi. Tübinde jumsaqtau birdeñe tidi. Jan-jağı bos. Endi
«bissimilə» dep aldımen eki ayağın salıp özi tüse bastadı, denesiniñ
ortasınan asa bere ayağı jumsaq nərsege tidi. Şuñqırdıñ şetin ustap
turğan eki qolın bosatıp, ayağın jerge tirep nıq turdı. «Öte tereñ emes
eken ğoy, sandığı da şağın», – dep oyladı da, eñkeyip ayağına tigen
jumsaqtı qolımen ustap kördi. Qapşıq siyäqtı. Jep-jeñil. Köterip
sırtqa şığardı. Aşıp qarasa jündi nığarlap salğan qapşıq eken.
–Jün salğan qaptarmen jauıp tastasaq aua ötpeydi, su timeydi, saqtağan
zattarıñ sol küyinde turadı – degen əkesi bayağıda osı şuñqırdı jauıp
jatıp. Qapşıq irip tur eken, jırtılıp ıdırap ketti. Qayta tüsip
əkesiniñ tıqqandarın tauıp şıqtı. Şınında da sol qalpı, su da
timegen. Alaköleñke, bilte şamnıñ jarığımen altın-kümisterdi aqtarıp
jatpadı. Sırtınan bərin ustap körip, birazın qoyın-qonışına tığıp,
şuñqırdıñ qaqpağın jauıp, otın qoranı burınğıday retke keltirip üyge
qaytıp keldi. Onıñ ne istep jürgenin eki əyeli de sezbedi. Nuriyänıñ
bölmesine öte saqtıqpen kirgeni sonday, qoynına kelip jatqanda da
bəybişesi qattı uyqıda edi.
Qoynındağı zattarın jinap jürgen jol qapşıqtarına salıp ülgergen
köpes əkesi salğızğan sarayında soñğı ret uyqığa ketti…
«Ketpeymin de ketpeymin» dep zar ilegen toqalına köñili qalğan Arslan
soñğı künderi onıñ tösegine barmaytın bolğan. Tek jalğız ulın
qimaydı. Taufiığı:
–Ə-ti… ə-ti… – dep bıldırlap artınan qalmaydı üyge kelse. Özi zerek.
Şeşesi qazaqşa söylegenimen, tatar tilin özi üyretti. Əkesiniñ
kitaphanasındağı kitaptardıñ suretterin körsetedi. Sanamaq oynatadı.
Közi kögildir, şaşı altınday aqsarı səbi ömiriniñ jalğası bolsa da bir
Qudayğa amanattadı. «Aman jürse kezdesermiz, sap-sarı tatardıñ balası
eşkimniñ qorasına sıymas. Qayta aynalıp kelip alıp ketermin. Köp aqşa
əkelip bersem, Hadişa qaytarıp berer, dünieqoñız toqal sodan keyin öz
jolın tapsın», – dep budı iştey.
Nuriyä jolğa əzirligin bildirdi. Tañsəride oyanğanımen Arslan küni boyı
eşteñe bolmağanday jürdi. Köşirlerge eki salt attı əzirletti. As-auqatın,
tağı bir-eki jol qorjındı artına öñgertti.
–Men Nuriyänı alıp törkinine baram. Sen üyge ie bol. Ulımdı qara
şañırağınan bölme. Zamandı bayqa, el tınıştalsa oralarmın. Men
osında bolsam baydıñ tuqımı dep barımızdı kəmpeskeler. Meni qaşıp
ketti deseñ sen kedeydiñ qızı ediñ ğoy, tiispes. Taufiıqtı aman ösir,
qayda jürsem de jiğanım soniki… – dedi dausı dirildep.
Küni boyı oylanıp-tolğanıp, ulınıñ jolında jürdi.
Esinde qalsın dep sırnaymen tatarşalap ən de saldı...
El orınğa otırğanda qos at mingen erli-zayıptı tatarlar alıs jolğa
şıqtı.
Hadişa eñ bolmasa qoştasarda jılı söz aytuğa da jaramadı.
Qutılğanşa asıqqanday ulın süygen əkesinen teztez bölip alıp, üyge
qaray süyrey jöneldi. Səbi jüregi bir bəleni sezgendey «Əti…Əti…» dep
şırıldap ayırıldı. Arslannıñ jüregi qan jılap, ayağın üzeñgige saldı.
Sol ketkennen mol ketken edi...
Küzdiñ qara suığımen Qarqaralı duanına «kəmpeske» degen dürbeleñ
birge kelip, keşe ana auılda, bügin mına auılda «Malın, dünie-mülkin
sıpırıp alıptı» degen qauesetter şığıp, daqpırtı Semey üyezine
jayılıp jattı. Mıñğırğan baylardı Ibir-Sibirge aydatıp jatıptı
degen de bar. Hadişa Arslannıñ barındağıday emes, elden kelgen
ağayınnan qaşpaytın boldı. Qayta elden kelipti degenderge eleñ etip,
əñgimesine qulaq türetindi şığardı.
Tipti qalağa kelgender üyine de tüsip jürdi. «Partiyä, kəmsomol» – degender
şığıp el-eldi aralap «qızıldardıñ ökimetine ötiñder» dep jatır.
Ökimetke ötkendi jarılqaydı eken» dep keldi bir ağayını. Nemen, qalay
jarılqaytının bilmeydi. «Oğan tek kedeylerdi aladı, baylar barın
ötkizip ortaşağa teñelip barıp ötedi eken» – dep qoyadı. Öziniñ, əlauqatı,
ökimet jarılqaytınğa jatpaytının sezip işinen:
«Barımdı tartıp almasa jarar edi, jarılqamay-aq qoysın», – dep jürgen
Hadişanıñ üyine de tıqır jetti bir küni.
Aulada ulına ağaş at jasap oynatıp jatır edi, qaqpanı sındıra jazdap
tarsıldattı. Üylerinde Arslannıñ barınday top-top qızmetşi joq edi,
bayağı Nuriyänı bölgen tamda əyelimen Ermet degen bir tatarşalıs
turatın. Şəliğanıñ üy-işi qırğa ketken. Ermet qaqpağa sürine-qabına
jetip, aşıp jiberip edi, ökimettiñ ülgisimen kiingen eki erkek jedel basıp
üyge bettedi. Jüregi bir bəleni sezgen toqal olarğa qarsı jürdi. Tüsi
suıqtau bireui:
–Sen be, Akmetovtıñ toqalı? – dedi zildi dauıspen.
Erkek ottı janarımen Hadişanıñ tula boyın tintip ötti. «Jap-jas eken
ğoy. Qoyannıñ köjegindey türin. Quşaqtay alıp ürkiteyin be?» – dep oylap
ta ülgerdi. Esine ökimet tapsırmasımen jürgeni tüsip, tüsin qayta suıta
qoydı. Onıñ türinen qorıqqan dauıspen:
–İe… – dep kümiljidi Hadişa.
–Joldas, sen osında küzet, men mına əyelmen işte söyleseyin, – dedi.
Ermet Taupandı öz üyi jağına jeteley jöneldi. «Üyge kireyin be?», – dep
ruqsat surau joq, əlgi erkek baspaldaqtı nığırlay basıp, esikti şalqayta
aşıp kirip ketti. Hadişa soñınan erdi. Özi osı üyge tüskeli osılay
basınıp kirgen adamdı birinşi körui. Işinen «E, bayıñ joq bolsa, osı»
dep
qoydı. Ekpindegen erkek senekke ayaq kiimin de şeşpey törgi bölmege öte
şıqtı. Barqıtpen tıstağan orındıqqa jayğastı. Jan-jağına barlap,
uzaq qaradı. «Kəmpeskeşi» ekenin işi sezgen Hadişa ündemey bosağağa
süyenip tur.
–İə, toqal, bayıñ mına dünieni sağan tastay qaşqanı qalay? Jer
audarılıp joğalam dep qorıqqanı ğoy. Sen kedeydiñ qızı bolğan soñ,
sağan tiispeydi degen ğoy, – dep keketti. Basındağı bılğarı kepkeni şeşip
üstelge qoydı da bılğarı sömkeni aşıp əldebir qağaz şığardı.
–Mınau KazTsİK-tiñ baydıñ mülkin tartıp alıp, kedeyge tarat ne ortaqqa
quy degen ükimi. Öziñniñ sauatıñ bar ma? – dep qağazdı buğan usındı.
Hadişada qaydan sauat bolsın, tek soñğı jıldarı aqşa sanağandı
üyrengen jiren şaldan. Qoyandınıñ jərmeñkesine barğanda qolına aqşa
da bergen bazarlatıp. Sauatı joğın bilip qoyadı ğoy dep oylap, erkek
bergen qağazğa qolın usınbadı. Miz baqpay tura berdi.
–Men audandıq milisanıñ orınbasarı Töregeldi Toqpaqbay balası
joldaspın. Mına Ükimdi orındau mağan tapsırılğan. Sen kedeydiñ qızı
bolğanıñmen, saudager baydıñ, yağni köpestiñ qatınısıñ. Sonıñ kedeydi
sorıp, aldausırap tapqan baylığın sen basıp qaldıñ. Sondıqtan ol
qaşıp ketse de, Akmetovke tiesili jazanı sağan qoldanamız, – dedi
zildenip qarap. Oypırmaydıñ közinen ot şaşıraydı. Hadişa
qorıqqanınan qoyanşa dirildedi. Əsirese «jazasın sen alasıñ» degenge
Taupanın jetektep jer audarıp jiberetindey şoşıdı. Ündemedi.
–Erteñ kelip bar mülkiñdi tizimdeymiz. Sen qayda qaşasıñ qatın
basıñmen. Arı ketse Egindibulaqqa əkeñe bararsıñ. Ökimettiñ qolı uzın,
ayğa şıqsañ aydan, qırğa şıqsañ qırdan tauıp aladı. Büginde bəri
bəlşebek özderi-aq ustap beredi. Sondıqtan oylan, erteñ kelemiz… – dedi
de bul bayğustan jauap kütpey-aq şığıp ketti.
Akmetovtıñ balasına tigeli beri basınan söz asıp körmegen, öz biligi
özine tigen Hadişağa mına qorlıq ölimmen teñ boldı. Al kep jılasın,
al kep jılasın. Jiren şaldıñ jürgen izine zar bolğanın endi bilip zar
iledi. Esin jiın sırtqa şığıp edi, aulada Ermet jür eken, «taz aşuın
tırnadan» aladı degendey:
–Əy, sorlı, bala qayda? – dep baj ete tüsti.
–Hanşa, Taupandı tığıp qoydım, – dep empeñdep kele jatır edi.
–Tıqqanı nesi, ol tatardıñ balasın qaytsin, oğan mına dünie kerek.
Qarañ qalğır, sen ne biluşi ediñ? – dep jazğıra jöneldi.
Ermet öz üyine barıp Taupandı ertip keldi. Bir bəle bolıp jatqanın
sezgen bala şırıldap kelip,–Əti, əni, – dep şeşesin bas saldı. Jiren
şaldıñ üyretuimen əke-şeşeni «əti-əni» dep ataytın.
Munday jağdayda aqıldasarı Ermet pe, balasın jetektep öz üyine kirip
alıp Hadişa ne isterin bilmey dal boldı. Ənşeyinde elden kelip-ketip
jatatındar da joq, Şəliğanıñ da qarası battı. «Neni bersem, neni alıp
qalsam» dep alasurıp, ərneni bir ustap jürgende tün audı.
Munıñ şamı öşpey turğan soñ ba Ermet üyge birden kirip keldi de:
–Hanım, bağanağı «ökimet kisi» keldi, – dedi dausı qumığıp.
–Qanday ökimet? Erteñ kelem dep edi ğoy. Tün ortasında o nesi? – dedi.
–Bilmeymin, hanım, – dep jatqanda «tüngi qonaq» bölmege kirip keldi.
–Sen şaruaña bar, üyge eşkimdi kirgizbe, – dedi erkek Ermetke özi osı
üydiñ qojayınına uqsap.
Hadişada ün joq, ulınıñ qolınan ustap qatıp qalğan üydiñ ortasında.
–Mınau köpesten tuğan balañ ba? – dedi milisa.
–İə.
–Atıñ kim bala?
–Taufiq, – dep bala ülken adamşa jauap berdi.
–Taufiıq sen jañağı ağağa bar, men apañmen söylesemin, – dep esikke
qaray itermeledi. Hadişağa mına isi jaqpasa da ökimetti ökiline eşnərse
ayta almadı. Taufiıq tompiğan küyi esikten şığıp ketti.
–Senimen erteñgi məseleni keñeskeli keldim, – dedi de Taupannıñ artınan
şığıp, Ermatqa balanı tapsırıp üyge qayta kirdi. Sırt kiimin senekke
şeşip tastaptı. Bağanağıday emes, tüsi jılı.
Şaşın qayırıp tarağan. Bürkit tumsıq.
Botaqan köz.
Uzın boylı jigitke Hadişa bir sətke əyeldik közimen qarap qaldı. Ol da
seze qoydı ma?
–Öziñniñ atıñ kim? – dedi jılı dauıspen.
–Hadişa…
–Jasıñ neşede?
Jasın surağanğa jını ustap, ündemedi.
–Oy, aynalayın jap-jas ekensiñ ğoy. «Köpestiñ toqalı» degenge sarı
qarın qatın ba desem – dep jaqındap kelinşektiñ qolınan ustamaq bolıp
edi. Hadişa ırşıp tüsti.
–Oy, öziñ, asausıñ ğoy. Men erteñgi şaruanı aldın ala öz erkiñmen kelisip
alayın dep keldim, – dedi de törde jayulı jatqan körpeşege janında
jatqan jastıqtı quşaqtap jata ketti. «Öz erkiñmen şaruanı kelisuge
keldim» – degen sözder Hadişanıñ işin jılıttı.
–Kel otır, jaqındau, – dep Töregeldi körpeşeniñ şetin körsetti. Hadişa
bir tizerlep jayğasqan soñ.
–Hadişa, mınau sumdıq baylıq qoy, onıñ bərin sağan ökimet bere
salmaydı. Munıñ birazın, şındığında üydiñ, tört qabırğasınan
basqasın ökimetke ötkizuge tura keledi. Erteñnen bastap «tizimdeuşi
kəməssiyä» degen 3–4 adam kelip tügendep, arğı küni köşirip əketedi, – dep
kelinşekke
«qayter eken» degendey bağdarlap qarap qoydı Töregeldi.
Arslannan alıp qalğan külli düniesi közinen bal-bul uşatının oylap işi
küygen Hadişa:
–Nege bərin əketedi, men qalay kün körem? – dep qaldı.
Milisağa da keregi sol edi:
–İə, qalay kün körmeksiñ? Sonı oylan. Əkesi tiridey tastap ketken
jetimekti jetkizu oñay ma? Qanı bolsa da bölek. Erteñ qanday bolıp
öserin kim bilgen. El işine siyär ma? – dep aqıldımsıp, kelinşektiñ
keleşegine barıp kelgendey qorqıta söyledi. Erkektiñ bul sözine aytar
uəji joq əyeldiñ dımı şıqpay qaldı. Jalğız ulı turalı jaman boljam
aytqan kisige de əu dey almadı. Hadişanıñ əke-şeşesin, ağasın sırtınan
biletin Töregeldi olardıñ da bəlendey özine qarsı şıqpasın sezdi…
Töregeldi – şala sauatı bar keşegi kedeydiñ biri edi.
Qoyandıdağı Botovtan qalğan jərmeñkege elden aydap əkeletin mal
satuşılarğa jaldanıp jürip esep üyrengen. Keyinnen Qarağandı jaqtağı
ağayındarına barıp azğantay sauat aşqan. Dürbeleñ bastalğanda elge
qayta kelip «bəlşebek» boldı. Bes adamnıñ bası qosılğan jerde belsenip
şığıp, ökimettiñ jırın jırlap kəmönesterdiñ közine tüsti. Qarqaralığa
kelgen basşılarınıñ biri munıñ et tirligin, orısşa sauatı barın bayqap
qalıp audandıq milisanıñ orınbasarlığına bekitti. Bar tirligi – auılauılğa «kəmpeske kəməssiyäsın» şığarıp baylardıñ mülkin tərkileu, oğan
bağınbağandarın «pürtököldep» Qarağandığa aydatu.
Janında eki kömekşisi bar, kündiz-tüni attan tüspeydi. Küzdegi kəmpeskede
bir basşısı «kəmpelesken» bir baydıñ qızın alıp, düniesiniñ jartısın
ortaqqa quyıp, jartısın özi siñirip qalıptı degendi estigen. Özi
kedeylikten üylene almay jürgende zaman özgerdi. Basına baq qonıp
bastıq boldı. Endigi armanı – baylardıñ biriniñ qızın, tipti toqalın
bolsa da ielenip alıp, dünie-mülkin basıp qalu.
Auıl-auıldı aralap jürip «kəmpeskege» uşırağandardıñ qızı men
toqaldarın bayqap jür edi. «Əke atımen qızı ötedi» degendey baylardıñ
qızın baliğatqa tolmay jatıpaq atastırıp, qız bolıp qıltiğannan alıp
ketetin körinedi. Sodan ba əzirge köñilge qonatınday qızı bar bay körmedi.
Keyinnen toqalı bar degenderdi añdıp edi toqaldarı sarı qarın qatın
bolıp şıqtı. Özi siyäqtı kedey-kepşiktiñ qızdarı bar, biraq olardı
iştey mensinbedi. Künine bir auıldı dürliktirip, salt atqa minip qırdı
kezip jürse, izdegeni janında jüripti. Qarqaralınıñ qaq ortasında
turğan saltanattı üyde jür eken. Dau şığarıp toqalımdı tartıp aladı
deytin bayı qaşıp ketken. Barı – barmaqtay balası. Elde Jaqıp degen
ağası bar dep edi, ol da belsenip «bəlşebek» bolıp jür dep estidi. Özi
bəlşibek bolsa, audandıq milisamen qayın bolğanğa quanbasa, qinalmas.
Osılay oylarmen kündiz körip ketken kelinşekke tündeletip kelgeni edi.
Bügin-erteñ dep soza bermey, məseleniñ basın birden aşıp almaqşı
boldı.
–Hadişa, men sağan ədeyi tündeletip keldim… – dep bir toqtadı. Kelinşek
ne der eken degendey barlay qaradı. Ol ündemeydi.
–Mınanday şeksiz baylıqtı bir künde arttırıp jiberu de oñay emes
şığar. Ökimettiñ ükimin de buzuğa bolmaydı. Sodan sağan janım aşıp
keldim. Erteñ osıdan şamamen aulağa şığarıp bereyik te «kəmpeskeniñ»
tizimin jasap, arbasına arttırayıq. Qalğanına öziñ ie bol. Zəkün
boyınşa seni jer audaruımız kerek ekenin bilesiñ ğoy, sol jağın da
şeşeyik, – dep bir toqtadı. Soñğı sözderdi estigen Hadişa «bul kisiniñ ne
oylağanı bar» dep «seni jer audaruımız kerek ekenin bilesiñ ğoy» –
degeninen iştey qorqıp otırdı.
–Sen əli jassıñ, mına düniege ie bola almaysıñ, ökimet te seni jiberip
qoymaydı. Sondıqtan bireudiñ eteginen ustağanıñ jön boladı, – dep
kelinşekke qaray jambaspen sırğıdı.
–O, ne degeniñiz. Küyeuim tiri ğoy, – dep kümiljidi əyel.
–Ol – qaşqın. Ökimetten qaşıp ketti. Osınday azapqa seni tastap ketti.
Əgərəki kelse de, onı ökimet ustap alıp, sottap, jer audaradı. Endi sen
oğan joqsıñ. Bul üy de onıki emes. Durıs şeşseñ – seniki, durıs
şeşpeseñ – ökimettiki. Sondıqtan oylan. Bayım joq, bası bos qatınmın
dep qayta bayğa ti. Seniñ kedeyiñ qızı ekeniñdi, dünie-mülikti öz erkiñmen
ötkizgeniñdi eskerip, jer audarudan alıp qalarmız, dep barıp, özine salmaq
sala toqtadı.
–Durıs şeşetindey ne isteuim kerek? – dedi əyel. Arğı jağı üyden
ayrılmau.
–»Bəlşebekke» ne ökimettiñ qızmetinde jürgen bireuge bayğa tiesiñ, – dedi
anığına köşken Töregeldi.
–Onı qaydan tabam? – dep közin baqıraytıp kelinşek.
–Mine, janıñda otır. Kündiz körgennen sağan esim ketti. Men de boydaq,
seniñ de basıñ bos. Eki jartı bir bütin bolıp mına barğa ie bolayıq. Men
turğanda sağan eşkim times, – dedi.
Audandıq milisanıñ bastığınıñ orınbasarına qarsı söz aytatınday
kelinşekte küş qayda? «Ol kisiniñ aytıp otırğanı da jön eken. Janıma
serik bolatın «bəlşebek» izdep qay auılğa barayın. Özi kelip turğan
bağım şığar. Özi tım şal da emes eken?» – degen oy işine qılañ etti.
–Sen oylana tur, men sırtqa şığıp şılım tartıp keleyin, – dedi de
Töregeldi köñ pəpkesinen müştegin alıp sırtqa bettedi. Esik aldındağı
qızmetşilerdiñ üyiniñ şamı sönipti. Külli auıl uyqı quşağında. Tek
tüngi tınıştıqtı buzıp turğan itterdiñ ürgeni ğana.
«Toqaldı bügin tüsiruim kerek qurıqqa», – dep oylap Töregeldi işke qayta
kirdi.
Bağanağı otırğan jerinde Hadişa əli otır.
–Nege otırsıñ, men seni tösek salıp qoyğan şığar desem, – dedi erkek
öktemdeu ünmen.
–Qalay salam, siz qonbaqsız ba? – dedi əyel.
–Endi şe, sağan pana bolayın dep keldim emes pe. Endi sağan küyeu bolam.
–Qalay? Kökem men əkeme aytpay sizge tie salam ba?
–Sen jas qız ba ediñ əkeñnen ruqsat suraytın. Sen bay qatınsıñ, kimdi
üyge kirgizip alasıñ – öziñ bilesiñ. Kəmönesterdiñ əyelderi söytedi. Men
bügin qoynıña jatam, erteñ kəməsiyäğa əyelim deymin. Əke-şeşeñ keyin
esti jatar, – dedi de saptama etigin şeşip, esik jaqqa laqtırdı. «Qalasañ
da, qalamasañ da bayıñ bolam. Əytpese jolıñ – jer audaru» degendi
bildirdi ər qimılımen. Hadişa jiren şalı ekeui jatatın qos tösekke
birge jatuğa jüregi daualamay, törgi bölmege erkekke tösek saldı.
–Tösegiñizdi qonaq bölmege salıp qoydım, – dedi sızılıp.
–Qayda? – dep Töregeldi qolınan ustay aldı. Hadişa da «mañdayğa
jazılğanı osı şığar» degendey qarsılaspadı. Şala şeşingen erkek
kelinşekti tösegine ala quladı…
Oyda joqta küyeuli bolıp qalğan Hadişa «osınıñ bəri tüsim be, qazir
«kəməsiyä» degeni kelip üyimdi sıpırıp ketetin şığar» degen oy tüskende
uyqısı şəyday aşıldı. Janında jatqan Töregeldi tük bilmeytindey, osı
tösekte ömir boyı jatıp kele jatqanday qor-qor etedi.
Tatardıñ ismer qızdarı toqığan terezedegi əsem şilterden kün sığalap
qaraydı. Quddı Hadişağa «Küyeuiñniñ közine şöp salıp, oynastıq
qurdıñ ba?», – dep külip turğanday. Denesiniñ qızuı tez basılğan əyel
birtürli şoşınıp, «mına düleydiñ jatısın-ay, qazir oyanğan soñ «Əy,
toqal, bir küngi oynasım boldıñ, endi dünieni sırtqa şığar» dese
qaytem», – dep tağı oylap jılı tösekten atıp turdı. Şulığın, məsisin
asığıs kiip, oramalın jüre bayladı. Esikke jete bergeni sol edi.
–Hadişa, qayda barasıñ, asığıp? – dedi erkek.
–Ulımdı tauıp alıp, üydiñ zattarın sırtqa tasıtayın Ermetke – dep
qayter eken degendey muñaya til qattı.
–Ulıñ Ermettikinde, tünde qoynıña alıp jat degem. Dünieñdi sırtqa
şığaruğa asıqpa, kel beri – dep dambalşañ janına jetip keldi ağarañdap.
Quşaqtay aldı.
–Qoyıñız, endigi artıq bolar, tañ attı, – degen kelinşekti qaytadan
tösekke süyredi. Burınğı küyeui salt-dəstür men ədet-ğurıptı saqtay
otırıp erli-zayıptıq qarım-qatınasqa üyretken əyelge kün şıqqanan
soñ erkekpen tösekke jatu sumdıqtay körindi. «E, oynas degender öste di
eken ğoy. Qayteyin, zaman osılardiki» dep məsisin qayta şeşe bastadı.
uyattan örtenip baradı, külli denesi ottay jandı. Arsız erkek onı özinşe
qabıldap.
–Öziñ janıp tursıñ ğoy, meniñ qoynıma jatqıñ kelip, –dep julmalay
jöneldi.
Hadişanıñ üyine «kəməsiyä» tek keler jetide keldi. Töregeldi özi bastap
janında üş-tört erkek belsendi bar aldın ala sırtqa şığarıp
qoyğandardı tizimdep şıqtı. Ermet pen Şəliğanıñ küyeui
«qojayındarınıñ» jiın-tergenin işteri küye jürip, ırduan arbağa
arttı. Töregeldi janındağılarğa jağdaydı aytıp qoyğan ba, işke kirip
«ne qaldı, ne joq» – dep tügendemedi. Tek eresekteu bir belsendi şal üydiñ
mañayın şarlap, jartılay jer astınan salınğan birinşi qabattağı üy
men otın jiğan saraylardı körip şıqtı.
–Oypırmaydıñ bərin oylastırğanı-ay, mına otın on jılğa jetedi ğoy, –
dep jağasın ustap tamsandı. Şındığında aramen kesip, butarlap jağuğa
ıñğaylı etip tizip tastağan qarağay ağaştarı eki bölmege tolıp sıqırlap,
jüktey tizilip tur edi. Sonıñ astında Akmetovtıñ külli baylığı
jatqanın eşkim bilmeytin. Onı biletin jalğız ulı Arslan elden bezip
Qazanda jür. «El tınıştalğan soñ barıp baylığımdı alıp, erse
Hadişanı, ermese jalğız ulımdı satıp alsam da, qolında ölsem de alıp
qaytam» dep alısta zarlap, uyqısı on bölinedi..
–Əy, Töke, üyiñnen bir şınıayaq şəy bermey şığarıp salğalı turmısıñ?
– dep özimen qatarlas bireui əzildegende Töregeldi sasqalaqtap.
–Hadişa şəy qoysañdarşı, – dep qaldı.
«Üyiñnen» degendi estigen kelinşek köñildenip ketti. «E, ənşeyin qoynıma
jatıp jürgen joq eken ğoy. Jumıstarına aytqan eken, şınında küyeuim
eken» – dep oylap tipti Şəliğağa qazan kötertti.
Üş arbağa «kəmpeleskelengen» dünieni arttırıp jiberip, erkekter üyge
kirdi. Qonaq bölmege jayğasıp bir-bir jastıqtı quşaqtap jata-jata
ketisti. Söytkenşe Hadişanıñ şəyi əzir boldı. Artınşa qazekemniñ eti
keldi. Et üstinde Töregeldi:
–Endi nağız qonaq boldıñızdar, mına bir dəmnen de köreyik, – dep
kökşildeu sopaq şişağadağı suyıqtıqtı alıp keldi. Şəy quyıp otırğan
Hadişa onıñ araq ekenin bile qoydı. Bayağıda jiren şalı Semeyge
barğanda saudagerlermen işkenin körgen bolatın. Onı işetin usaqtau
şınıayaq əkeldi de Töregeldiniñ janına qoydı.
«Ökimettiñ belsendileri» qızıñqırap qalıp birazğa deyin otırdı. Ən
saldı ma-au, əyteuir əreñ ketti.
–Bügin ekeumizdiñ qosılğan künimiz boldı. Jumıstağılar endi biledi. Men
seniñ küyeuiñmin. Qar eri bastağanda Egindibulaqqa əke-şeşeñniñ aldınan
ötem. Jaqıp kökeñdi jinalıs barısında körip qalsam, mən-jaydı
uqtıram, – dedi Töregeldi Hanşayımnıñ köñilin ornına tüsiru üşin.
Balası turalı nege ekenin auzına almaydı, kədimgi ol joq siyäqtı.
Töregeldi qonğan tünderi beyşara balanı Ermet əketetin bolğan. Özi
surayın dese, ökimet ekeni esine tüsip qorqadı. Janında jarı bolğanmen,
jüregi balasına auıp ekiudayılau künderi bastaldı. Hadişanıñ Taufiıq
küni boyı əniimen birge jüredi de, qas qaraya eşkim aytpasa da Ermettiñ üyi
jaqqa bet aladı. Bala bolıp anasınan «mına köke kim? Ol nege bizdiñ üyde
jür?» – dep surap jüregin auırtpadı. Köktem şığa tuılğan qozı-laqpen
oynap, jetim qozılarğa qoldan süt berip ermektep kete berdi. Hadişa
Ermet pen Şəliğanıñ üyindegilerge «elden kelgenderdi üyge
qondırmañdar. Qonsa mına kisini körip qaladı. Özderiñ auızdarıña ie
bolıñdar. Mümkin bolsa, qırdan kelgenderdi
«qojayınıñ joq üy ğoy» dep jolatpañdar, – dep tapsırıp qoyğan.
Özi qıs boyı körpeşe quraudı ermek etti. Bayağı Arslannıñ barınday
tay-tay mata joq, sodan qalğandardı qurastırıp tört-bes törkörpe
jasadı. Apasınıñ jasauğa bergenderiniñ astarı ülbirey bastağan eken
onı auıstırdı. Şəliğanıñ küzemnen alğan jünderin boyatıp iirtti.
Taupanğa kökirekşe toqıdı. Əyteuir qıs ta sır berdi-au. Tap munday uzın,
munday qorqınıştı, munday mağınasız qıs Hadişa es bilgeli bolmağan
şığar-au. Jılda qıstıñ alğaşqı qarı özderiniñ esik aldındağı qardıñ
eruinen bastalatın. Qırdıñ üstindegi jasıl şatırlı qos qabat üydiñ
ornalasqan jeri biik bolğan soñ ba altın kürek aldımen sonda soğatın.
Kökteminiñ osı bir jılı lebi osı üydiñ qarın aldımen eritetin. Taupanı
tompañdap esik aldında qorbañdağan ayuday əkesiniñ aldında jarasıp
oynap jüruşi edi. Dünie-ay, deseyşi! «Jiren şalı» erkeletip otıratın
ekeuin. Sonıñ qadirin bildi me, Hadişa añdığanı Nuriyä bolıp. Sol
bazarşılap qaytsa tuldanıp, soğan bayı söylese buldanıp jüruşi edi.
Ol da bir dəuren eken. Öte şıqtı, şirkin. Üşeuiniñ jüregi büginde üş
bölek jerde soğadı. Bayğus balanı tün balası əkesinen qalğan tamğa da
kirgizbeydi. Bayağı Nuriyä jatqan temir keruetke tünde büginde bittey bolıp
bürisip Taufiıq jatadı dep kim oylağan. Bala bolsa da işi pəleni sezip,
kürsinip barıp Uyaqtaydı. Ədemi tüster köredi. Bayağıday ətii moynına
mingizip aladı ne bolmasa at bolıp törttağandap Taupandı oynatıp
jüredi. «Nənesi – Nuriyänı osılay ataytın tatarşalap əkesiniñ
üyretuimen, nənesi kele jatadı, qolında pərəmişi bar.
–Taupajan, auzıñdı aşşı, – dep.
Erkelep, buldanıp jatıp oyanıp ketedi. Közin aşsa – tas qarañğı,
tınıştıq. Tek jerge tösek salıp jatqan Ermet kökesi men Səten
apasınıñ pışıldap uyıqtap jatqan dıbıstarı ğana şığadı. Sodan
bayğus balanıñ uyqısı aşılıp ketedi.
–Əniim, ne istep jatır eken? – dep körşi tamda jatqan şeşesin sağınadı.
Bara almaydı ol üyge. Anau murtı bar, qayıs belbeu tağıp, basında
künqağarı bar qalpaq kietin ağa bar janında. Ol barda üyge kiruge
bolmaydı. Bir ret munı janına şaqırıp aytqan.
–Men keşke qaray jumıstan kelgende Ermettiñ üyine qonasıñ, basqa kezde
şeşeñe kele ber, – degen. Özi sonday jaman, ətiiniñ tösegine jatıp
alıptı. Kiimderin de əkelip sonıñ ilgişine ilip qoyıptı. Saptama etigi
ülken-aq, bası doğalday. Ötkende Ermet kökeni teuip jibergende ol
ornınan tura almay qaldı ğoy. Sodan qorqadı. Şaken apa ol joqta onı
qarğaydı jılap otırıp.
–«Qojayınımnan sadağa ketkir. Zaman osı aramtamaqtiki boldı. Bireudiñ
dayın düniesine ie bolıp. Quday jazasın berer əli. Bittey balanı
anasınan tiridey ayırıp, quday tapqır!» – dep kelip Taupandı bauırına
basıp uyıqtatadı. Taufiıq «altın pəueskesimen ətiim keledi» dep künde
üydiñ artındağı üyüli qarağayğa şığıp alıp qara jolğa qaraydı. Keşke
taman Ermet kökesi aytıp beretin ertegidegidey ətii aq boz atpen şauıp
keletindey bolıp jüregi alıp-uşıp jüredi…
Qar erip jer qarayıp qırdan qatınauşılar da köbeydi. Ərkimnen Uyalıp
«bir erkekti üyine kirgizip alıptı» deytin boldı-au bayı kete sala» – dep
jürgende Hadişa nağız masqara bolğanın sezdi. Ekiqabat bop qalıptı. İt
jerik bastaldı… Apta boyı ayta almay, keler jetide əreñ ayttı küyeuine.
–Törem, köktem şığa elge barıp əke-şeşemniñ aldınan ötemiz dep ediñiz,
– dep bastadı.
–İə, qazir qırdağılar «kəlektip» bolıp abır-sabır özderi, – dep
«ökimetşilep» bastadı sözin. – Ne boldı, mindetti türde baru kerek pe?
Sen jas qız emessiñ aldınan ötip, qalıñ beretin. Baydan şıqqansıñ
balañmen. Ötkende kökeñdi auıl aralap jürgende körip aytqanmın
jağdaydı, – dedi zildenip. «Əkesi ölgendi de estirtedi ğoy, aytayın» – dep
oyın jinap aldı da, bul da dausın qataytıp:
–Men ekiqabatpın, qaytemiz? – dedi.
–O, ne! – dep dausı jer jararday bolıp, murtı edireyip, janına jetip
keldi. Zəresi uşqan özi pəkene Hadişa jerge kirip kete saqtadı, artına
şeginip ketti.
–Menen be, qanşa ay boldı! – dep qolınan ustay aldı julqıp.
–İə, endi kimnen? Jañadan jerik bastaldı, – dep qolın tartıp alıp
tösegine jata ketti. Ekeui eki jaqqa qarap jatajata qalıstı.
Töregeldiniñ ne oylağının Quday biledi. Hadişa tüni boyı köz ilmedi.
Bayğus Taupanı anau keşegi Nuriyä jatqan tösekte, qulı bolğan Ermettiñ
balasına aynalıp. Oy, Allaay, tatar qatınğa istegeni aldına keldi. Ol
azday endigi baydıñ türi mınau. Qatını «ekiqabatpın dese, kimnen?» deydi
ğoy, sumıray qoynına kelip jatqalı bir qıs şıqqanın bilmey me? Əkeme
baram degenin umıtıptı, endi kelip «qız emessiñ, balañmen baydan
şıqtıñ» deydi ğoy. Özi osı künge deyin jetisip jürgendey, sorlı jalañ
ayaq», dep uyıqtay almadı.
Arslannıñ üyine kelgennen, ol ketkenge deyingi jeti jılı jeti kündey
bolmaptı.
Ertesi tañğı şəy üstinde küyeui:
–Əy, Hadişa, sonda sen qay kezde tuasıñ? – dedi.
–Küzgi salım şığar, – dep kümiljidi əyel.
–E, onda durıs, meniki eken, əytpese, jaqında tuğalı otırğan şığar
desem, – dep ırq-ırq etip külgen boldı arsız külkimen.
Osı turqında Töregeldi Hadişanıñ közine sonday «aram, arsız,
qaraniet» adam bolıp körindi. Ötkende bir Şəliğa «Töregeldi
qırdağılardıñ qanın işedi eken. Barın tartıp alıp, bermey qarsılasqan
erkekterdi audanğa jayau aydatadı eken», dep birdeñe aytqan edi. Sonısı
ras boldı ğoy, qaraniettileu eken. Qaydan ğana tap boldım. Qız bop
qıltiğandağı tigenim Jiren şal. Onıñ baylığına qızıqtım. Qatın bop
qarıq bolğandağı tigeni mınau. Oğan bar baylıqtan ayırılıp qalam dep
tidim. Sondağı otırısım mine. Osı düniege ot qoyıp jibersem ba eken?»
dep küni boyı özin-özi jeumen boldı.
Köktemniñ bir jaydarı küni Töregeldi de üyine jaydarlanıp keldi.
Ənşeyinde qabağı tüksiip, murtı edireyip, ər sözi oqpen atqanday bolıp
jüretin bayınıñ bügingi minezi Hadişanı tañ qaldırdı. «Oybay degen
mınağan qaydan kün şıqtı», – dep oyladı işinen.
–Hadişa, erteñ auılğa əke-şeşeñe baramız. Balanı da alıp al
nağaşılarına barıp qaytsın, – dedi. Özi ömiri Taupannıñ atın atamaydı,
atıñ öşkirdiñ. «Ana bala», «seniñ balañ», – dep otıradı ılği. «Əşeyin
erteñ baramızıñ ne, dayındal, bazarlıq almaymız ba?» degisi keldi de
Hadişa batpadı. Özi dayın düniege kelgenimen isi joq, sonday sasıq
sarañ. Baydıñ asın qızğanatın bayğus nağız. Qırdan kelgenderdi üyge
jolatpaydı. Ər soyılğan qoy men alınğan un qapşıqtarın sanap
jürgeni. Üyge bir tabıs əkelegen küni Ermet pen Şəliğanıñ,
üyindegilerdiñ janın jep
«ananı ünemde, mınanı ünemde, zaman jaman», – dep zarlap bitedi.
Taupandı bolsa da özimen birge dastarqan basına otırğızbaydı. Zəude bir
otırıp qalğanda bala bop təttige, bauırsaqqa qol sozsa-aq pəlege qalğanı.
–Bizdiñ bala kezimizde osınday qant degen pəle bolmaytın, bauırsaqtı
pisirip jatpaytın. Şeşemizdiñ qazanjappayın jep-aq östik qoy, – dep
bastaytın alıstan orağıtıp. Işip-jegendi eseptegen sasıq sarañğa «Əkeşeşeme bazarlıq aparam» dep öle almay jür me Hadişa. Ündemedi. Tek
öziniñ Arslannan qalğan mata-satasına qosıp apasına, jeñeşesine jəne
kökesiniñ ösip kele jatqan qızı Janatayğa bir-bir altın sırğa aldı ana
pəleden jasırıp beruge. Ol sırğalar kezinde Jiren şaldıñ buğan
saparlap qaytqanda əkeletin bazarlığı edi ğoy. Endi olardı nesin
saqtasın. Odan da jaqındarı jarqırap tağıp jürsin dep oyladı.
Balasın juındırdı. Ermet kökesi şaşın tıqırlap alıp berdi.
–Əni, ətiim alıp bergen beşpentimdi kiem be? – deydi quanıp jürgen ulı.
–Joq, qulınım, onı Qajı atañnıñ medresesine küzde til sındırıp,
qarip tanuğa barğanda kiesiñ. Əzirge Şəliğa apañ tikken keudeşeñ men
şalbarıñdı kie ğoy, – dep mañdayınan süydi.
Töregeldiniñ tösegine jatqalı beri osı ulınıñ aldında özin kinəli
siyäqtı sezinedi. Bala bop şın quanğanın birinşi körip tur köpten beri.
«Şeşesiniñ janında jürip jetim boldı-au, jarığım», – dep oylasa
kömeyine tas tığılğanday boladı.
Tüs aua qos attı parlap jekken arbağa Töregeldi, Hadişa jəne Taufiıq
minip jolğa şıqtı. Kelinşektiñ esine jiren şaldıñ altındatqan
pəueskesimen törkinine baratın saltanattarı tüsti. Üş-tört jıl bolıptı
ğoy elge barmağalı da. Töregeldi ekeuiniñ ortasında otırğan ulı biraz
jürgen soñ qalği bastadı. Şeşesi aldına alıp bauırına basıp otırıp
əndetti.
Aynalayın qarağım, kekildim-ay, Balapanı aqqudıñ sekildim-ay. Qolda
barda altınnıñ qadiri joq, Qoldan uşıp ketken soñ ökindim-ay. Şili özen
qamıs-ay, Bizdi oylay jür tanıs-ay… dep anası Zerliqannıñ is tikkende
məşinesiniñ qulağın burap otırıp aytatın «Şili özenge» saldı.
Sondayda Qantay jeñeşesi barıldağan dauısımen qosılsa anası:
«Qantayjan, bul sağınışpen sızıldırıp salatın ən ğoy», – dep kületin.
Sol sağınışpen salatın əni Hadişanıñ köñilin astañ-kesteñ etkeni.
Ənniñ üşinşi qayırımın qayıra bere al kep jılasın dıbısın
şığarmay. Közinen parlağan jas betin judı. Balasın bauırına qısıp
alğan kelinşek sol bir künderin sağındı. Qolınan uşıp ketken soñ
altınnıñ qadirin bildi. «Jılağanımdı mına beybaq bayqap qalsa,
pəueskeni toqtatıp alıp sabar», – dep qorqıp betin quba jolğa burıp
jıladı. Töregeldi bolsa, mana əyel ən bastağanda-aq qalğıp-mülgip barıp
qorılğa basqan. Köşir jigittiñ bularmen isi joq, añdığanı qara joldıñ
oy-şuqırı. Tek qulağı jeñgesiniñ, əsem ənin estip, janın terbep keledi.
Hadişa Abaydıñ ənin şırqadı. Onı Jiren şalğa kelgen qonaq
kelinşekten qayta-qayta ayttırıp alıp jattağan edi. Arslan osı əndi
Hadişa üyrenip alğan qısta keremet quanğan bolatın. Aldağı jaz şığa
sağan muğalim jaldap oqıtamın», – dep jürgende zaman aumalı-tökpeli
bolıp ketti ğoy.
Təñirim qosqan jar ediñ sen, Jar ete almay ketip em,
Bir köruge zar edim men, Aynımasqa bekip eñ…
Sen jaralı jolbarıs eñ, Men kiiktiñ lağı em, –
degen sözderi qanday, əsem sazdı əueni qanday şirkinniñ.
Sol jıldarı Qarqaralıda Abaydıñ öleñin jattap, ənin şırqau dəstürge
aynalıp edi. Arslan aytatın. «Abay ağa da, Qunanbay qajı /qajı ata
deytin/ da əkemniñ, osı üyinde talay qonaq bolğan. Qajı atam meşit
saldırğanda köbine bizdiñ üyge tüsedi eken» deytin. Qajı atanıñ
saltanattı meşiti üyleriniñ qarsısındağı qırdıñ üstinde Qarqaralınıñ
bas belgisindey bolıp turatın. Elden kelgen, qırdan kelgen, alıs
bolıstardan arnayı kelgen qonaqtardan esiginiñ aldındağı kermesi
bosamaytın edi. Soñğı jıldarı adam qarası azayıp, tipti basında
şıraqşıdan basqa adam tünemeytin boldı. Töregeldi aytadı:
–Qoja-moldanıñ toy-tomalağı bitti. Endigi kəmönester moldağa,
şəriğatqa qarsı jer-jerdegi keybir meşitterdiñ qabırğasın buzıp,
kirpişin «qızıl otau» salğan üyge paydalanıp jatır, – deydi.
Burınğıday jiılıp namazğa jığılıp, imamğa uyımaydı endi. Arabşa
oqudı da toqtatadı. Orıs qarpimen bastaydı jaña mektepterdi, – dep te
keldi nieti qurğır.
Əyteuir «zaman bizdiki, zaman bizdiki», – deydi de otıradı. Bir sözine qarsı
şıqsa adırañdap ketedi pəleniñ arqası qozğanday. Bir auız qarsı kelgeni
üşin qısta bir ret sabap ta aldı. Sodan beri qorqadı. Şəliğanıñ
aytqandarı şın siyäqtı. Adamdı ayau, jağdayına qarau degendi uqpaydı,
jüregi tastay. Eger kəmönes bolğandarı osınday bolsa, olarğa din nege
kerek, tas jürekterge. Din – janı jumsaq, jüregi nəzik Qudaydıñ jolında
jürgenderdiñ isi. Osı naqurısqa qaydan kezdestim, – dep uayımdap, ayağı
tereñ oyğa ulastı. Bayağıda jol boyı auıldar boluşı edi, ərqaysısına
toqtap, amandasıp, susın işip arı qaray jürip keş bata el irgesine
jetuşi edi. Büginde bir sumdıq, əli jolda otırğan bir üy körmedi. Jayın
Töregeldiden surap edi:
–Jayılıp ketkenderdi, kəliktipke jiğan. Bəri «kolhoz» bolıp otır.
Bayağıday öris bermey talasatın bay-batşalar joq endi. Malın tartıp
ortaqqa ötkizgen. Onı malşı degen bağadı. Qulaqtardı jer audarğan.
Bügingi tirlik – ökimettiki. Ökimet – kedeydiki, – dep «jinalıs» ötkizip
jiberdi.
Sonımen ne kerek elge kelgenşe tiri jan men jügirgen januar körmey
jetti-au. Esik aldına pəueske kelip toqtağanda üy işindegiler öre sırtqa
şıqtı.
–Oy-bu, boyjetkender ğoy kelgen, – dep Qantay jeñeşesi oramalın tüzey
jügirdi.
–O, qulınım, o botam! – dep apası kele jatır etegine oratılıp. Mal qora
jaqtan əkesi de empeñdep keledi.
–Mına jien jigit boptı ğoy, – dep Jaqıp kökesi Taupandı Hadişanıñ
aldınan köterip aldı. Jaqıp kökesiniñ uldarı men qızdarı şurqırap
kelip apatayların bas saldı. Hadişa «ekinşi bayğa aytpay tidi» dep
törkinderin ökpelep jür me dep iştey tolqıp kele jatır edi. Bəriniñ
şurqıray tabısqanına sumdıq quandı.
Hadişanıñ törkindegi quanışı uzaq bolmadı. Eki qonğan soñ-aq
Töregeldi oñaşa şaqırıp alıp:
–Biz erteñ qaytamız, – dedi. «Nege tez?» – demedi əyel.
–Sen ana balanı osında qaldır nağaşılarına. Jaqañnıñ balalarımen
össin, – degende barıp:
–Nege? – dep baj ete tüsti.
–Sol. Öziñ tuayın dep otırsıñ. Sol sağan bala boladı.
«Qasqırdı qanşa baqsañ da ormanğa qarap ulitının» bilesiñ be? Qalalı
jerde tatardıñ balası buzıq bop ösedi qanına tartıp, – dep tüsin
suıttı. Sorlı Hadişa «ökimettiñ əperbaqanına» ne dep qarsılıq
bildirsin. Tek jeñeşesi men apasına aytıp əbden jıladı. Zerliqan
bəybişe köpti körgendigine salıp:
–Qoy, endi. Tastasañ tastap ket, öser de ana Auğanbaymen taytalasıp
jürip. Zaman bolsa mınau, şınında qalada buzılıp keter. Biraq tatar
bolsa da tegi jaqsı. Osında səbettiñ mektebin aşqalı jatır. Soğan
berem. Uayımdamay ayaq-qolıñdı bauırıña al, – dep jubattı.
–Oypırmay, əkesinen qalğan ien dala üyge bittey balanı sıyğızbağanı
nesi, qanişer, – dep qaldı auzı jıldam biraq aq jürekti jeñgesi.
Taupanın oñaşalap alıp söylesti Hadişa. Anasınıñ ərbir sözin
zerdesine toqıp alayın, – degendey ündemey tıñdağan quttay ul.
–Əni, men Auğanbaymen birge mektepke baram. Bul jerde Ermet kökeniñ
üyinen jaqsı ğoy, – dedi tompayıp. Onıñ mına esti sözi anasınıñ jüregin
auırttı. «Dünie-ay, degen özi bayağıda jastıq-mastıqpen Nuriyänı
Arslannıñ əkesinen qalğan en-daladay üyge sıyğızbağan edim, mine
aldımnan keldi», – dep oylap öz qiyämetiniñ balasına kelip tigeni janına
batıp, sırtqa şığara almay tunşığıp pəueskede terbelip bara jattı…
Aytqanınday Hadişa küzge salımğa sümelek jañbırlı bir küni
qoşqarday ul taptı. Ömiri qabağı aşılmaytın Töregeldi jüregi jarıla
quanıp:
–Munıñ atı Zamanbek boladı. Zamanına bek bolsın! –dep qolına alıp,
şaqalağın iiskep, bauırına bastı.
–Əy, sen endi mağan bəybişe boldıñ, – dep Hadişağa balanı berdi.
«Quanğan siqın!» – dedi iştey kelinşek. Bezbüyrek küyeui ömiriniñ
jalğası tuğanına quanğanımen, əyeliniñ tula boyı tuñğışın sağınıp
jılaytınına mən de bermedi. Ömirde Taufiıq bolmağanday. Özi auzına
almaydı, özgege aytqızbaydı. Ölgende ketken öşi barday titimdey balada.
Zamanbek tuılğalı zaman tınıştalğanday edi. Qırdan kelgender jer
şuqıp, egin eguge kiriskenin, kolhozdıñ egizdep töldep jatqan qoyların
əñgime etedi. «Qoyandınıñ jərmeñkesi qayta aşılıp alıp-satu bastaldı.
Soğan barıp kelemiz», – dep apası men jeñeşesin alıp Jaqan kökesi kelip
ketti. Auıldağı «səbet mektebi» bala oqıtudı bastap Taupan men Auğanbay
hat tanıp qalıptı. Kökesiniñ boyjetip kele jatqan qızı, Janataydı
«qalanıñ ömirin üyrensin, əri sağan serik bolıp bala qarassın», – dep
əkelip tastadı. Janatay kelgeli jaqsı bolıp qaldı. Zamanbekti bağa
jürip, ekeulep sauat aşuğa kiristi. Ekeui de jəditşe hat tanıp, töte oquğa
bas qoydı. Üyge kelip bayağı Arslannıñ muğalim dosı Haliq sabaq berip
jürdi. Əpkesimen siñlisi bir qısta «Batırlar jırı», «Qobılandı»
jırların oqıp tastadı. Olarğa kitaptı əkelgen Haliq:
–Hadişa mınanı Qazannan şalıñ berip jiberipti, – dep bergende jüregi
dir ete tüsti. Söytse, əzildepti. Kitaptar Qazannıñ baspasınan şıqqan
eken. Şınımen, «jiren şal» jibergen eken dep qaldı añqau bası.
Büginde onın atın estise qorqadı. Sebebi, küyeui «endi tatar bayıñ kelse
mağan tiip alğanıñ üşin öltiredi» – deytin. Bayağıday sağınbaydı da, sol
bir «hanım» bolğan künderin esine almauğa tırısadı. Bar aldanışı –
Zamanbegi men kitap oqu bolıp jürdi. Töregeldi ökimettiñ jumısınan
bosamay oy men qırğa şapqılap jürgende tağı bir qıs ötti. Dürbeleñ
sayabırsığanday boldı.
***
Qazaq jerindegi azdağan tınıştıqtı Qazanda jatıp estip-bilip otırğan
Arslan qaytkende ulın alıp qaytu üşin jolğa jinalğanda:
–Arslan, janım, mınanday süykimdi qızıñ bar ğoy. Taufiıqtı tağı biraz
öskenşe qoya turşı. Qazaqlar jaqsı dey beredi. Zaman əli tınış emes.
Barmañ… barmañ, – dep bezildedi Nuriyä jolğa jinalğan küyeuine.
Tatar otbasına atajurtına oralu jaqsılıq bolğan edi. On jıl bala
kötermegen Nuriyäsı jer auısqan jaqtı ma bala köterip, qız tuğan. Sodan
balanıñ nesibesi me, Arslannıñ basına qaytadan baq orala bastağan edi.
Qazannıñ şet jağınan üy satıp alıp qaytadan saudağa kirisken bolatın.
Jatsa-tursa Qarqaralıdağı üydiñ astında jatqan əkesinen qalğan altınkümisteri de esine tüsip, maza bermedi. Nuriyäsı qız tuğan soñ «Qız
şıqqan jerde, ul da şığadı, aqırın küteyin», – dep jürdi de. Biraq
dünie degen pəle kökeyin tesip uyıqtatpadı. Jazda Qazannan kelgen bir
tanısı, «Hadişa bayağıda-aq bayğa tiip alğan. Oğan kəmpeske bolmadı,
küyeui milisanıñ bastığı audandağı» dep sendirdi. Əkeden qalğan aq üyge
toqalı bireudi kirgizip alıp oyran-asır jasap jürgenin oylasa-aq işi
ottay janatın. Nuriyänıñ oybayına boy bermey, ajalı şaqırdı ma
Arslan Qazannan qazaq jerine sapar alğan edi...
***
Üşeuinde de ün joq. Üşeuiniñ oyı üş jaqta.
Eñseni basqan, jandı jegen ünsizdik uzaqqa sozılıp barıp buzıldı.
Aldımen tilge əyel men erkekti mısımen basıp turğan Arslan keldi.
–İə, Hadişa jağdayıñ qalay? Taufiıq qayda? – dedi zildileu ünmen.
–Kökemniñ üyinde, sonda mektepte oqıp jatır, – dep əyel əreñ dausın
şığardı.
–Hadişa qonaqqa dastarqan jaysañşı, – dep erkek sözge aralastı, «men
de barmın» degendey, əri qorqıp turğan əyelin şettetip. Arslan anıq «al,
surağış bolsañ, menen sura», – dep turğanın uqtı da:
–Men qonaq emes, osı üydiñ iesimin, – dedi.
–Bilemiz… tanıp turmız, elge kün tuğanda otbasıñdı tastap qaşıp endi
oraldıñ ba? – dep «milisanıñ bastığı» küş ala bastadı.
–Meniñ ne istep, ne qoyğanımda şaruañ bolmasın. Odan da balanı alıp
kelip mağan tapsırudı oylan, – dedi Arslan da ıqpay.
–Balanı sağan emes, seni qayda tapsırudı şeşip qoyğam bayağıda,
saudager. Osı turğan qalpıñda aydap aparıp audandıq türmege jabam, –
dedi tistenip.
–Seniñ aydauıña jüretin men sağan Qarqaralınıñ qazağı emespin. Bayqap
söyle, – dep beşpentiniñ sol jaq keudesine qolı barıp qaldı. Onda
revolyutsiyänıñ közin körgen eski revolver jatqan. Bayağıda jolğa şıqsaaq tös qaltasına salıp jüretin serigi. Ol janında jürse köñili ornında
bolatın. Mına «öktem küyeuge» közdep jibere saqtap, sabırğa keldi.
Töregeldi de ondayğa ısılğan əkki ğoy, seze qalıp öziniñ naganınan
alıstau otırğandığın eske alıp:
–Sizdiñ Qazannan kelgendigiñizdi bilemiz. Kele sala «bala, bala» demey jön
söz aytpaysız ba? Balañızdı beremiz, tek oylasayıq, – dep ıñğayına
jığıldı. Işinen «seniñ böltirigiñnen qalay qutıludı özim de oylap
jürgende, qayta jaqsı boldı. Əketsin» dep qoydı. «Balañdı beremiz»
degeni köñilinen şığıp Arslannıñ ekpini səl basıldı.
–Oylassaq, oylasayıq, – dep ornına qayta otırdı.
–Şəy işiñizder, – dep bölmege Hadişa kirdi.
Arslan ornınan turıp qonaq bölmege ötti. Töregeldi asa saqtıqpen
qaruın qoynına tığıp alıp barıp dastarqanğa keldi. Eki küyeuiniñ
şekisip qalğanınan habarsız əyel qorqınış pen küdik aralas oylarmen
şəy quyıp otırdı.
Jürek jalğap alğan soñ Arslan Hadişanıñ oñaşa qalğanın añdıdı.
Töregeldi sırtqa şığa bere ıdıs-ayağın jiıstırıp jürgen bayağı
toqalına jaqındap:
–Hadişa meniñ tünnen qalmay jüruim kerek, senimen əñgime bar, – dedi.
Töregeldiden ölerdey qorqatın kelinşek artına jaltaqtay:
–Jaraydı, men Törege aytayın, – dep sırtqa bettedi. Bayağı erlizayıptınıñ əñgimesiniñ bas-ayağı Taufiıqtı aldırtu tezdetip, sodan əkesinen qalğan altın-kümisti qazıp alıp, erse
Hadişanı balasımen alıp, ermese ulın surap alıp qaytu. Ulın janına
qossa, osı üydi basıbaylı beredi. Qazınanı qazsa odan da qaldıradı. Tek
eşkimge jaq aşpay qazınanı qazısıp, balasın elden aldırtıp berse,
erteñ tündeletip jolğa şığatın boladı. Estigenin, bərin Töregeldige
jetkizgen Hadişağa küyeui:
–Ne dese de kelise ber. Erteñ Ermetti tañ ata qırğa jiberem de. Özi üyden
şıqpasın attap. Balañ kelgenşe küt, keş bata Ermet qayta oraladı.
Meniñ mına baydan da balam bar de, ere almaymın de. Qazınası men
balasın alıp tündeletip jolğa şıqsın de, – dep üyretti.
Hadişa estigeniniñ bərin jipke tizgendey etip jetkizdi. Onıñ usınısı
Arslannıñ köñiline qonıp, balasın alıp kelgenşe kütetin bolıp, üyden
şıqpauğa kelisti. Kündiz Töregeldi jumısqa ketkende Hadişanı
aynaldırdı. «bayıñ kelgenşe men «barımdı» jiıp-terip alayın. Sen
kömektes. Menimen ketpeseñ – ketpe, biraq balanı ber. Sen əli jassıñ, əli
köp bala tabasıñ. Taufiıqtı əketsem, seni mazalamaymın. Sağan köp
altın-kümis berem, əytpese jıl sayın balamdı köru üşin kelip turam. Ol
seniñ kəmönes bayıña jaqpaydı. Men ketken soñ seni sabaydı», – dep
qorqıttı. Qayda barsa Qorqıttıñ köri. «Ökimet» bayı «Seni mağan
tigeniñ üşin saudager şalıñ öltiredi» deydi. «Jiren şalı» «Men qaytaqayta kelip balamdı, düniemdi daulay bersem küyeuiñ sabaydı», – deydi.
Əbden bası qattı. Əyteuir bir ölim bolsa qayda barsa köretini, ölip-aq
qalsa ma eken? Onda Taupan men Zamanbeginiñ küni ne bolmaq. Östip neşe
türli oyğa ketip jürgen «bayağı toqalınıñ» janına Arslan keldi. Keldi de
sıbırlap:
–Basqalarğa körinbey bir qapşıq alıp otın qorağa jür, – dedi.
«Otın qora» – dep atalğanımen zəulim qos qabattı üydiñ astınan
jartılay jer betine terezeleri şığıp turatın qosımşa qabattağı ülkenülken birneşe bölme edi. Üydiñ astıñğı qabatımen eseptegende, üy-üş
qabat boladı sonda. Bayağıda ülken Aqmetovtıñ barında ol qabattıñ
jartısı – ashana edi. Istıq tağamdar sonda pisiriletin. Bir bölmesinde
soğım men et jöndeledi. Onıñ qabırğaları aşıqtau, terezesi jeñildeu –
muzhana ispetti. Ashanadan ekinşi qabattağı qonaq bölmege köteriletin
baspaldaq bar. Otınhananıñ işki esigi – bölmege aşıladı da, tağı bir
esigi sırtqa qaray aşıladı. Sodan jazda kesip dayarlağan ağaş otın men
kömir tasıladı. Al, kömirhana sırtqa jasalğan.
Arslan əyeldi ertip işki esikpen kirdi. Bölme tolğan kesilgen qarağay men
qayıñ. Taqtaylap jiıp, quddı körpe jiğanday rettep qoyğan. Onıñ bəri
Ermettiñ tirligi, qıstay sol otındı jağu, murjalardı tazalap otıru
sonıñ mindeti. Odan basqa munda adam baspaydı. Ol sonau ülken
Akmetovten qalğan tərtip. Onıñ sırın tek Arslan biletin. Al, toqal
«otın qorağa» kirip te körgen emes. Ol «otın qora» jəy «otın qora» emes
edi. Onıñ tüpkiri jağındağı otınnıñ tört qatarın alğanda astınan
kömbe şığatının eşkim bilmeytin. Arslan «kəmpeske» degendi estigennen
şoşığan. Üyi «kəmpeskemen» ökimetke ötip ketse, munı ölse kirgizbeytin
edi ğoy. Meyli bayğa tise de, əyteuir osı üydi saqtap qalğanı üşin
toqalına iştey riza edi. «Qaytedi, bayı joq qatındı kim köringen
basınadı da. Milisağa tigeni jön bolğan, əytpese ekeuine de bul üy joq
edi» dep oylap qaldı.
«Ermese, ermesin endi tek mınanı atıma artıp, ulımdı aldıma
otırğızıp jiberse boldı. Ömiri razımın. Uaqıtı kelgende ulım
şeşesin izdep kelgende osı üyge ie bolar» dep te oylap qoyadı. Tatar erkek
əkesinen körgen ədispen ıqtiyättap tört qatar otındı aldı da «Ya,
bissimillə» – dep jerge tizerley otırıp tırmamen qaqpaqtı izdedi.
Qolına ilgegi ilingende joğarı tartıp qaldı. Biraz jıldan beri qol
timegenge me jerge qatıp qalıptı. Ayağımen jer tirep jatıp əreñ aştı.
Sonıñ bərine qarap turğan Hadişa qayran boldı. Osı üyde onşaqtı jıl
boldı, künde jür. Ermet künde «otın qorağa» şaruamen kirip-şığadı.
Eşqaysısı da munda Jiren şaldıñ tıqqanı barın bilmegen ğoy. Tipti
oylamağan da. Arslan jün toltırğan qapşıqtardı eki jağına laqtırıplaqtırıp jiberdi de eñkeyip, saldırlatıp tağı birnərseni aştı da lıp
etip tömen sekirip tüs ti. Ayağı jerge tirelip, bası ğana körinip turdı.
Hadişa qızıqtap jaqındau kelip qaradı. Ekeuinde de ün joq. Jiren şal
temir əbdireniñ qaqpağın aşıptı. Işinde birneşe temir qumıralar men
örnekti ağaş sandıqşalar tizilip tur. Olardıñ işinde ne barın suramadı.
Surasa, qupiyäsın bilip qoyğanı üşin öltirip keter dep qorıqtı. Jiren
şal olardı alıp qapşıqqa jünge orap salıp jattı. Hadişa eşteñe
körmegendey, sırtqı esikti baqılap turdı. Bir kezde jiren şal
qaqpaqtardı qaytadan jauıp, otındı ornına qayta tizdi.
–Al kettik, – dedi de özi orta qaptan joğarı manağı baylığın arqalap
aldı. Hadişa eşteñe bilmegendey, eşteñe körmegendey, ləm demey aldığa
tüsip jol bastap keledi.
Arslan bayağı əkesiniñ kitaphanasına kirip alıp, küni boyı kitap qaradı,
əyteuir keşti batırdı-au. Qas-qaraya Töregeldi keldi qabağınan qar jauıp,
kirpigine muz qatıp. Tek «qırğa ketti» degen Ermet balasın keşiktirip
jatır. «Balamdı qazir əkelse dəp qazir jolğa şığıp keter edim» dep
qoyadı iştey oylanıp.
Bul kezde Töregeldi əyelin jatın bölmege qamap alıp tergeuge aldı. Küniboyı ne körgenin suradı.
–Işinde ne barın bilmeymin, əyteuir qapşığı jartıdan joğarı boldı, –
dep əyeli bərin jayıp saldı. Hadişadan jağdayğa qanıqqan əkki milisa
ol qaptıñ tegin emes ekenin sezdi de oyı buzıldı.
–Əy, mınau el añız etip aytatın saudager əkesiniñ tıqqandarın alıp ketip
baradı. Osınıñ bizdiñ üyge kelgenin körgen pende joq Ermetten basqa.
Onı da keşe «Keñ dalağa» jibergem, – dedi.
–Taupanjandı əkelmey me? – dep qaldı ulın sağınıp jürgen anası.
–Qaydağı bala bul saudagerge. Erteñ balañdı aparıp quldıqqa satıp
jiberer. Odan da munı sol əkesiniñ qazğan körine qayta özin tığıp
tastayıq. Kim bilip jatır qañğığan saudagerdi. Bayağıda əkesi qañğıp kelip
kedeylerdi jep bayıp edi. Ana qapşıqtağı sol sorlılardıñ köz jası.
Munı öltirsek – balañ da janıñda qaladı, – dep Hadişanıñ da jandı
jerinen sipap qoydı. Mına sözderdi estigen əyeldiñ qorıqqanınan jüregi
auzına tığıldı.
–Bolmas… bolmas… obal ğoy, – dey berdi.
–Nesi obal. Sen bar jastığıñdı osığan berdiñ. Toqalı bolıp tompıldap
osı üydiñ tirligin istediñ. Balasın tudıñ, kəri tatardıñ tuqımı
qurığanda jalğastırıp. Endi onı tartıp əketedi, bar tıqqanın ökimet
tügil sağan da tatırmay arqalap kete barmaq pa bay-manap, qulaq, – dep
qalşqalş etkende. Onıñ sözi köñiline qonğan əyel..
–Törem, öziñ bil. Men aralaspaymın. Men tağı ekiqabatpın. Qorqam, – dep
kelisim bergendey boldı. Əyeldiñ «ekiqabatpın» degeninen esin jiğan
erkek:
–Əy, sen şınımen be? – dep janına jaqındap qayta suradı.
–İə, endi-endi aytam ğoy dep jür em. Siz ursa ma, dep… – dep kümiljidi.
–Nege ursam. Men bərin tastap, baladan qaşatın tatar şal emespin. Sen
meniñ urpağımdı tuasıñ. Men seni ayalaymın, – dep oyda-joqta «qamqor»
əke, «asıl jar» bola ketti. Onıñ mına sözine senip qalğan əyeli:
–Meyliñ.. meyliñ… – dey berdi keliskendey.
–Meyli bolsa – meyli. Sen balalarğa bar. Men özim jayğastıramın. Al,
Ermet kelmeydi, mına şaldıñ atın keşe soğan jetektetip jibergem. «Keñ
dalağa» kökeme, – dedi de sırtqa bettedi. Bir sumdıqtıñ boların oylap
Hadişa «közim körmesin, balalar bilmesin» dedi de Zamanbek pen Janatay
jatqan bölmege bet aldı. Oyı buzılğan «audandıq milisa» qonaq bölmede
baylığın qapşıqqa tığıp, balasın kütip jatqan Arslanğa bet aldı.
Qolında bayağıda Arslannıñ əkesiniñ kitaphanasındağı qaru-jaraq ilgen
taqtasında turatın aybalta. Ülken Akmetov añqumar edi. Sodan ba
qarudıñ neşe atasın jiıp, söre jasatıp, tizip qoyğan. Zamanında üyge
kelgender qızığıp qarap, ustap körip tamaşalaytın. Onıñ birazın
Töregeldi «kəmpeskege» tizimdetip berip jibergen. Osı bir aybaltanı ne
oymen alıp qalğanın özi de bilmeydi, əyteuir tığıp ustap qalğan edi. Mine
qanişerdiñ qolına bügin qaru bolıp, əkesinen qalğan aybalta balasına
siltendi. Arslan balasın kütip jatıp «Ermet keşikti ğoy?» – deumen közi
ilinip ketip edi. Tötennen kelgen jaudı da, öz üyinde kelgen ajaldı da
sezbey qaldı. Qırınan jatıp qalğıp ketkende qaraqustan tigen soqqıdan
«ıñq» dedi de jüre berdi bul dünieni tastap...
Tatar şaldıñ dımı şıqpay, qarsılasuğa şaması da kelmey qalğanına
quanğan Töregeldi endi tez-tez qimılğa köşti. Qanğa bökken deneniñ keude
tusın jastığımen qosıp seyseppen orap tastadı. Dəlizge şığıp janjağına qarap, jarıqtı söndirip keldi de ölikti arqalay jöneldi. «Otın
qorağa» deyin qanday düley küş kötergenin, bir dem almay tüsti. Deneni
«otın qoranıñ» tüpkirine tastadı da, qayta köterilip, pilte jağıp kisi
öltirgen jerine qan tambadı ma dep tekserdi. Tek tör körpeniñ şeti
bılğanıptı. Onı orap quşaqtap aldı da balalardıñ bölmesine keldi.
Hadişa ulın quşaqtap ürey quşağında otır eken. Janatay uyıqtap
qalıptı.
–Ne, uyıqtamay jatır ma? – dedi alqınıp.
–Joq, mana uyıqtap qalğan…
–Endi nemene, tınış jatqan balanı julmalap, esiñ durıs pa? Beri kel, –
dedi.
–Qazir… qazir, – degen əyel ulın qaytadan körpeniñ işine jatqızıp,
qımtap şıqtı. Dəlizde turğan küyeuiniñ türi qolına ustap turğan bilte
şamnıñ jarığımen ört söndirgendey bolıp körindi.
–Jüre ber, – dep baspaldaqqa deyin keldi de tömen tüse bastadı. Özine
şalın öltirtkizetin şığar dep qorıqqan əyel.
–Törem... men... men …qorqam... – dedi dirildep.
–Bəri bitti, mə mınanı oşaqqa jağıp jiber. «Otın qora» jaqtı bayqa,
artımnan bireu kelip qalmasın. Men ananı jayğastıram. Əlgi Şəliğanıñ
pısıqsıp tekserip jüretini bar ğoy. «Bul ne jarıq?» dep jetip kelmesin,
– dedi de arı qaray tüse jöneldi baspaldaqpen. Şam jarığımen qan
tambap pa dep qarap, qayta tekserip keledi. Bağana kele sala əyeli «Jiren
şal» baylığın mına jerden aldı dep körsetip, qalay aşılatının da
körsetken. Sol aytqanımen tizilip turğan ağaştıñ bireu-ekeuin suırıp
alıp edi, töbedegileri qulap, özin basıp qaldı. Qayta bilte şamdı
aulaqtau qoyğanı jön bolıptı, əytpegende ört şığar edi onıñ mayı
tögilse. Qulağan, kesken otınnıñ arasınan şığıp olardı tamnıñ bir
jağına ısırıp, aytqan qaqpaqtı da taptı. Op-oñay aştı da işke qarau
üşin şamdı əkeldi. Jarıqtıñ səulesinen üñgirdiñ işindegi sandıqtı da
kördi-au. Şamdı üñgir jiegine qoyıp, sekirip tüsti de sandıqtıñ
qulpısız tilin köterdi. Işi bos.
–Ataña nəlet barın sıpırıp alıpsıñ ğoy, ornına öziñ jatasıñ, – dep
boqtap alıp qayta şığıp seysepti şeşip deneni şığardı. Qanı jastıqqa
siñip, toqtap qaptı. Üstindegi beşpentimen jatqan eken, sol qalpında
sandıqqa tıqtı. Nıqpalap jatıp, eki büktep əreñ sıyğızdı. Sandıqtıñ
auzın japtı da jastıqtı seysepke orap bir şetke qoydı. Üñgirdiñ sırt
qaqpağın jauıp, jerdi tegistep, otındı jiıp şıqtı qaytadan. «Ermet
pəle birdeñe izdep jürip tauıp almasın» dep. Qayta bergi jağına
burınğıdan da köp otın jiıp, adam ayağı baspaytınday etip üyip jiberdi
de qayta şıqtı «otın qoradan». Qolındağı seysep tüyinşekti auladağı
qazandıqtıñ kömeyine tıqtı da şaqpaq şaqtı. Sol kezde sırtqı aulanıñ
esigi jaqta jürgen əyeli de keldi.
–Körpeşeni əkeleyin be? – dedi.
Akmetovtıñ berekeli otbasınıñ talay qonağın kütken tayqazan asılğan
oşaqta balasınıñ aqtıq qanın jutqan jastıq pen körpeşe janıp
jattı, sumdıq bir qılmıstıñ izin örtegendey...
–Bar, üyge, men qazir… dep qolımen əyelin şetetti erkek. Mınau
ayuandığına onı aralastırğısı kelmey ne bir sumdıqtı körgen milisa
jastıq pen körpeşeden kül qalğanşa esik aldına otırdı.
Ertesine kün jarıqta qılmıs jasağan jerlerin tügel qaytadan tekserip
şıqtı, qan izi qalmadı ma dep. Oşaqtıñ mañayına kelgende Şəliğa
aldınan şığıp:
–Tünde su ısıttıñızdar ma? – dep suradı.
–İə, men keşteu kelgen soñ juındım, – dedi erkek qızmetşisiniñ
köñilinde tüytkil qalmasın degendey.
2
Hadişanıñ sol künnen bastap uyqısı buzıldı. «Jiren şalınıñ qalay
öltirilgenin körmese de, özi öltirgendey bolıp şoşıdı. Üş-tört künnen
soñ auırıp murttay uştı. Denesi ottay janıp, tursa boldı bası
aynaladı. Təbeti joğalıp, tamaq işe almay qaldı. Onı şoşıtıp alğanın
bilip Töregeldiniñ janı Hadişanıñ üstinde boldı. Uşıqtatuğa
Qarqaralığa atı şıqqan təuipke apardı.
Qoja-molda, emşi-təuip degendi qudalap, meşitterdi buzdırıp jürgen
«kəmönes» aldına kelgenin körip Aqberen aqsaqal köterilip ketti.
Töregeldini aldına otırğızıp qoyıp biraz ösiet ayttı. Soñında:
–Köp qan tögilgen ömiriñde. Sonıñ dağı əyeliñniñ jüregine tüsken. Üyiñde
aruaq bar, sol senderdi mazalaydı. Arğı-bergidegi əruaqtarğa ömiri bir
quran oqıtpapsıñ… Mına atqarıp jürgen qızmetiñniñ özi qarğıstı köp
alğızıp, jüregiñdi suıtıp jibergen. Bir qudayı taratıp, əruaqtarğa
quran şığart. Dinmen, meşitpen köp alıspa. Aqırıñdı oyla. Esti azamat
bügingisin aqırına azıq eter, – dep şığarıp saldı.
Qanşa «kəmönes» bolsa da, qanşa partbiletti jürek tübine ustasa da
Aqberen aqsaqaldıñ mına sözderinen şoşıp Ermetti janına ertip alıp
elge barıp bir qoydı soyıp tarattı. Biraq jinalğan jurtqa «qudayı
taratıp jatırmın» deuge «kəmönestigi» jibermedi. Üyine kelgen soñ
Aqberendi alıp kelip quran oqıttı. Onda da üy qızmetindegilerden basqa
dastarqanda böten adam bolmadı. Aqberen aqsaqal uzaq oqılatın bir
süreni quyqanı şımırlatar maqammen oqıp bolıp, arğı-bergini tügendep
bağıştap, ayağında batasın berdi. Ermet Hadişanı tañjarıqta eşkimge
körsetpey Aqberen qariyänıñ üyine alıp barıp bir jeti oqıtıp-emdetti.
Jazğa salım Hadişa aman-esen tağı bir ul taptı. Esi şığıp quanğan
Töregeldi ulınıñ atın – Ergenbek qoydı.
–Özim jalğız edim, Zamanbegime erip jürsin, – dep ırımdadı.
Bosanğannan keyin Hadişanıñ elirme auruı tağı şıqtı. Nərestege
Şəliğa ie bolıp, tek emizuge anasınıñ bauırına saladı, əytpese
Hadişada bala tügili özine ie boluğa şaması joq. Keudesiniñ süti ayağına
tögilip jatsa da sonı igerip səbiin bauırına saluğa keyde aqılı jetpey
qaladı. Töregeldiniñ jumısı bolsa da auırlap ketken. Elde Goloşekinniñ
«aşa tUyaq qalmasın, asıra silteu bolmasın» degen keri de teris tirligimen
malmen ğana kün körip otırğan qazaq eliniñ qolında qurıq pen jügen
qaldı. Iri qara maldı tügel ökimet sıpırıp, qoy-eşkini qırıp saldı.
Halıq qolındağı azğantay usağına auız sala bastağan soñ bosıp ketti.
Bayağı bay-manaptıñ «kəmpeskesindey» körşi elderge qaşpasa da, qalağa
qaray ağıldı qırdağı jurt, qalanı tirşilik közi dep tanıdı. Halıq
kösemi Stalinniñ el işinine «halıq jauın» izdegen nauqanı bastaldı.
«Halıq jauın tap!» – deydi Töregeldi bastağan top tabadı. Bir Quday
biledi, olardıñ qaysısı – dos, qaysısı – jau. Ar jağın aqtarıp, anıqqanığına jetip jatuğa uaqıt joq. Qırdağı halıqtıñ səl bas kötererin
audandıq «melisahanğa» toğıtıp boldı. Olardı tünimen uyıqtatpay
suraqqa aladı,
ölerdey qinaydı, urıp-soğadı.
Töregeldiniñ beldiginde nagan, qolında kisen attan tüspeydi. Janında
şaş al dese – bas alatın eki jandayşabı. Küni-tüni auıl-auıldı aralap,
auıldıq keñes ağalarınıñ jağasınan alıp «halıq jauın» taptırttadı.
Jüregi at ayağınıñ dürsilimen birge soğıp əbden qaljıradı. «Kəmönes»
degen atına kir keltirmeu üşin bir sət bel jazbadı, auru əyeline de
qaramadı. Taqımdağı şalbardıñ quyrıq tusı aq jem boldı. Samayınıñ
ağı köbeyip, murtı burınğıdan da edireyip, tipti oğan da aq tüsti. Talaydı
tepkilegen hrom etik ayağın qajadı. Jurtqa zəbirlene-zəbirlene öñi suıp,
tüsi jalpaq qara tastay qatıp ketti. «Sotsializm jaularına» degen
ayauşılığı joq jannıñ taqımına da at şaq kelmedi. Tulpar berse de ekiüş ayda it silikpesin şığarıp jiberedi. Ne ayağı sınadı, ne beli üziledi.
Januardı qaydan ayasın, adamdı ayamaytın qanıpezer. Mañaydağı auılda
bar degen ne bir jorğa, ne bir jüyrikterdi jer jastandırdı. Audandıq
milisanıñ atqorasındağılar da:
–Töregeldige at kerek, – degennen-aq zəreleri ketedi.
–Bayğus januarlarğa da qırğiday tiedi, özi üstinde qalay aman qalıp jür,
birge moyını üzilip ketpey, – dep Bektemir degen bayağıdan kele jatqan
atbegi iştey boqtap otıratın. Ondaydı sırtqa şığaruğa bolmaydı.
«Kəmönesti» boqtasañ ustalasıñ da jazalanasıñ, al olardıñ kösemi –
Stalinge til tigizseñ – atılasıñ. Stalinniñ sureti bar qazitti jırtqanı
üşin bir bajasın qamatıp tastağanın estigen aqsaqal «attıñ jauın»
sırtınan sıbaytın.
Söytip «halıq jauların» izdep halıqqa qırğiday tiip, qarğıs jiıp,
bayğus januarlardıñ obalın arqalap jürgen bir küni qırdan kele jatıp
attan uşıp mert boldı Töregeldi.
Hadişa esik aldında künşuaqta Ergenbektiñ qılığın qızıqtap otırğan
bolatın. Şəliğa jaña soyğan isektiñ işek-qarnın juıp bolıp, endi basın
juıp jatqan.
–Ermetke qoy soyğızuğa bolmaydı. Soyğan malınıñ jağın ajırata
almaysıñ, – dep küñkildep bastı arı-beri julqılap jattı.
–Tistenip jürip soyatın şığar, – dep Hadişa küldi.
–Kökem aytatın «minezi auır adamğa mal soyğızsañ jağı qarısıp qaladı,
eti de qattılau bolıp, uzaq pisedi», – dep, – deydi Şəliğa küyip-pisip
jürip.
–E, onda külkiden auzı bosamaytın ırjaqay Bolsımbaydı qoy soyarda
şaqırıp alayıq, – dep Hadişa tağı küldi.
Qıstayğı aurudan basın endi köterip, jüzine külki jügirgen hanımınıñ
reñine Şəliğa quana qaradı. «Auru kirdi degenşe, əlek kirdi degeysiñ»
degendey Hadişa aurulı bolğalı beri Ülken üydegilerdiñ de berekesi
ketti. Zamanbek pen Ergenbek te bala bolıp anasına erkeley almaydı.
Töregeldi bolsa da – erkek sırttıñ adamı attan tüspeydi. Qızımeti de bir
qırğın. Al ketti, al şaptı dep qasındağı jandayşaptarımen birge künitüni attandap jürgeni. Auru Hadişanı Şəliğa bağıp jatır. Əyteuir
qıstan aman şığıp, köktemniñ şuağına ilingeli beri hanımı biruaq esik
aldına şığın otıratın bolıp jür. Elden kelgen ağayın-tuıspen
əñgimelesuge de jarap qaldı.
Anasınıñ aulağa şıqqanına quanğan eki ulan asır salıp oynap məzməyram boladı. Sonday bir şuaqtı küni namazdıger uaqıtında darbazadan
beysauat üş erkek sau ete tüsti. Tüsteri suıq, jüristeri suıt. Əldeneni
sezgen Hadişanıñ jüregi zu ette tüsti. Töregeldiniñ qızmetkeri Auğanbay:
–Jeñgey, Törekem attan qulap mertigip qaldı. Bölme dayındañızdar,
jatqızayıq, – dedi birden.
–Tiri me? – dedi əyel özi de əlsiz dauısımen.
–İə. Sınıqşı aldırtqanşa oñaşalau jerge jatqızayıq, – dep
arttağılardı şaqırıp, qol bulğadı.
Darbazanıñ qosımşa esigin ayqara aşıp qos ağaş pen ortasına mata
tartqan zembilge salğan Töregeldini üyge qaray eki jigit alıp jürdi. Öli,
tirisi belgisiz. Üstine jalbağay şekpen jauıp qoyıptı. Bası jalañbas
eken. «Ölgen bolsa betin jauıp əkeler edi» boldı moynın sozıp qarağan
Hadişanıñ alğaşqı oyı. Eki erkek zembildi kötergen küyi üyge kirip ketti.
Hadişa ürpiip turğan uldarına:
–Sender əzirge üyge kirmey turıñdar. Kökeleriñ attan qulap, auırıp
qalıptı, – dey saldı da özi ilbip üyge bettedi.
Qonaq bölmedegi bolıskey keruettiñ körpelerin tüsirip, Töregeldini
jatqızıp jatır eken. Janına bardı. Şaşı qanmen uyısıp, öñi qap-qara
bolıp, jüzi əlemtapıraq, közi jumulı. Qor-qor etedi. Eñkeyip denesin
körpemen qımtadı. Sütpisirim uaqıtta sınıqşı Dombay qariyä keldi.
Uzaq qarap kördi de:
–Julınına zaqım kelgen. Erteñge şıdamas, – dep kesip ayttı.
Özi qaltañdap jürgen əyelge bul oñay soqqı bolmadı, talıp tüsti.
Töregeldi sol qorıldağan qalpımen tañğa deyin jatıp, Şolpan tua
məñgilikke attandı...
Hadişa esinen qayta-qayta tanıp küyeuiniñ məyitin üyden qalay şığardı,
qay tusqa jerledi habarsız qaldı. Ölik jöneltudiñ barlıq jönin Jaqıp
kökesi men erjetip qalğan Taufiığı jayğastırdı. Töregeldiden tuğan eki
ul əli jas. Ülkeni – Zamanbek kökesiniñ attan qulap ölgennin biledi. Kişisi
– Ergenbektiñ tili endi şığıp keledi. Apasınıñ auruı jandarına barıp
jürgende kökesiniñ ölgeni Zamanbekti jasıtıp ketti.
Töregeldiniñ qırqın ötkizgen soñ anası Zarlıqan elge qayttı. Künde auru
qızınıñ janında, eki ulğa bas-köz bolıp otıratın edi.
–Oy, sorı arılmağan balam-ay, – dey beredi Hadişağa qarağan sayın,
kübirlep.
Şeşesi ketken soñ-aq jatın bölmesinde oñaşa uyıqtasa Hadişa şoşıp,
tañğa köz ilmeytindi şığardı. Janına üş ulın birge alıp jatadı.
Taupanı on altığa qarap, jigit bolıp qaldı. Küni boyı aulanıñ tirliginen
bosamaydı. Bayağı qızmetterin isteytin Ermetter elge köşip ketken.
Şəliğa şalı ölip, bauırında bala bolmağan soñ osı üyde birjola qalıp
qoydı. Ağayındarı qırdağı auılğa şaqırıp edi, barmadı. «Jasımnan
jürgen üyim. Hanımımnıñ basına is tüsip, aurulı bolğanda tastap
ketpeymin, Qudaydan qorqam», – dep otırıp aldı. Sonımen auru
Hadişanıñ qasında otımen kirip, külimen şığıp, tamağın berip, tösegin
jayğaydı. Töregeldi ölgeli beri as-auqat ta tartılıp, Ülken üydiñ de
berekesi ketti, sırtı toza bastadı.
Hadişa kündiz jap-jaqsı as-auqatın işip, Şəliğamen ananı-mınanı
aqıldasqan, uldarğa tapsırma bergen bolıp jüredi de tün balası özimenözi alısıp şığadı. Endi közi ilinip bara jatqanda esik-tereze tarsa jabıq
bolsa da jatın bölmede jel esip ötedi. Eleñ etip oyanıp ketken əyel köpke
deyin aunaqşıp uyıqtay almaydı. Auru deytindey eş jeri sırqırap, ne
qaqsap auırıp janına da batpaydı. Esine ötken-ketken tüsip, «közim ilinse
tağı da oyatadı-au», – dep elegzip jatadı. Üş batırı tük sezbey
uyıqtaydı. Hadişanıñ tüysiginiñ tereñinde osı üyde özderimen birge
tağı bireu ömir süretindey seziledi. Bayağı jiren şalın osı üydiñ işindegi
otın qorağa kömgenin eske almauğa tırısadı...
Sol bir jaydı kezinde Ermetke aytıp ölikti tündeletip basqa jaqqa
jerletip tastağısı da kelgen. Bireu bilip qalıp nemese Ermet əyeline
sandalıp aytıp qoyıp, odan el qulaqtanıp, sottatıp jibere me dep
qorıqtı. Töregeldi öltirdi degenge kim sensin, «öziñ ne qarap jürdiñ,
sıbaylasıp dünie üşin öltirdiñder. Endi tiri jürgen seni jauaptap,
sottaymız», – der. Jauabın da berer edi-au, mına eki qulınınıñ ataanası anau sorlı Taupanınıñ əkesin öltirgen qanişerler atanadı ğoy.
Uldarı da bir-birine kek tutıp ömirleri zaya ketedi ğoy», – dep oylaumen
tañı atıp, keşi batadı. «Erte me keş pe osı qupiyänıñ sırı aşılıp
qalsa künim ne boladı, otın qorağa qaytsem balalardı kirgizbeymin dep»
alısıp jürip şaşı ağardı. Taupanına «otın qoranıñ tübindegi otın
tausılmay-aq jaz boyı üstine qor jasay ber», – dep aqıl aytqan boldı.
Ondağısı, otın tausılıp qalsa jiren şaldıñ sandığınıñ qaqpağı
közderine tüsip qala ma degen siqı...
Küzge salım əyeldiñ eles körui, uyıqtamay şığuı jiiledi. Tereze
aldındağı jalğız qayıñnıñ jüzdegen japırağı «Arslan... Hadişa...
Töregeldi..», – dep sıbdırlap, əñgime aytıp turatınday. Jiren şalı
tañğa juıq töseginiñ janına kelip otırıp bayağıday şaşınan,
baltırınan sipap oyatatınday. Sol bir dəuletti de, səuletti, beyğam
künderine degen sağınışpen jılap oyanatın tünderi jiiledi.
Tösekten beysenbi künderi Şəliğadan burın turıp jeti nan salğış
bolıp aldı. Eki jesir əyel muñdanıp otırıp küyeulerine quran
bağıştaydı. Soñğı kezderi Töregeldiden burın Arslandı oylaydı,
sonıñ aldındağı eşqaşan eşnərsemen juılmas künəsiniñ aqırı nege
soğar eken dep oylağanda janın qoyarğa jer tappaytın boldı...
–Apa, nağaşılarıma barıp küzemge kömektesip, sizge de anau-mınauğa
kerek jün-jurqa əkelip bereyinşi. On şaqtı künge qırğa jiberiñizşi, –
dep erjetip qalğan Taupanı qoymadı.
–Jiberseñşi, hanım, janıñızda men barmın ğoy. Qayta Taupanjan
ayttıratın qız qaray keler, – dep Şəliğa da qosıldı.
–Qız ayttıratınday bizde qaybir jay bar deysiñ, – degen qalay auzınan
şığıp ketkenin de bayqamay qaldı. Tünde qorqatının aytuğa namıstanıp
qanşa qinalsa da Taufiıqtı qırğa Jaqıp kökesine qolğanat boluğa
jiberdi. Eki tün jaqsı uyıqtadı da üşinşi tüni tüngi eles tağı bastaldı.
…Tañğı səulemen ol bölmege kirdi.Üstine bayağıday aq köylek-dambal
kigen Arslan terezeniñ aldınan Hadişa ekeui jatatın, büginde eki ulın
bauırına basıp jatqan əyeldiñ tösegine jaylap keldi. Qattı uyıqtap
jatqan əyeldiñ baltırınan joğarılay sipap keudege kelip toqtadı.
Sodan soñ eki qoldı alqımğa saldı. Elestiñ qolınıñ tabınan oyanıp
ketken əyel alasura qarsılastı. Dausı şıqpay, qırıldadı. «Şəliğa,
oybay, oybay...», – deydi. Üydegiler şırt uyqıda. Şeşesiniñ ayaqtarınıñ
erbeñdegeninen Ergenbek oyanıp ketti.
–Apa...apa, – dep qıñqıldap şeşesine jarmastı. Sol kezde elestiñ
qoldarı şeñgelin bosatıp, Hadişanıñ tınısı keñip, közin ulğayta
aşıp, jan-jağına qaradı. Terezeden tüsken səulemen tañğı eles bolıp
Arslan ğayıpqa siñip bara jattı...
Aq köylek-dambalınan, küjireygen jelkesinen, ustaramen qırğızğan
basınan artınan jiren şalın anıq tanığan əyeldiñ qayta közi ilinbedi.
Qolımen keñirdegin ustap kördi, auırmaydı. «Bissimilla», – dep dausın
şığara aytıp kördi, tili de, üni de bar. Ayaq-qolın qozğap kördi, bəri
ornında, öz qızmetin atqarıp tur. Tek jüregi dirsildey soğadı... Aqırın
basın köterip, jaylap turdı. Sap-sau...
«Oypırmay, sorlı jiren şalğa bir quran bağıştamaptıqau», – dep
oyladı da ile-şala «Ne dep bağıştaymın, öldi deuge – molası joq,
kömgenin özinen basqa tiri jan körgen joq. Əsili, sonıñ qanı-au
Töregeldini jibermegen. Endi kezek mağan kelgen şığar», – dep oylap, zərequtı qaşıp tañdı atırdı. Şəy üstinde Şəliğağa:
–Arslanğa bir quran oqıtu kerek edi, – dep körip edi, onısı:
–Hanım, tiri adamğa quran oqıta ma eken, – dep şoşıp ketti.
–Kim biledi, zaman almağayıp bolıp ketti ğoy. Tiri deymisiñ, – dep
miñgirledi.
–İə, qojayınım tiri bolsa jalğızın izdep bir keler edi ğoy, – dep Şəliğa
tipti közine jas aldı. Oypırmaydıñ adaldığınan Hadişa tiridey jerge
kirdi. Ömir boyı jiren şaldıñ kirin juıp, qalğan asın işip, qorasında
jatqan Şəliğa dəl osı sətte adamgerşiliktiñ uşar basında turdı
Hadişa üşin. Işkeni aldında, işpegeni artında, asıldan kiim kigizip,
Taupanday ul süygizip, astınan altın pəueske tüspey, Ülken üydiñ hanımı
bolıp alşañdatqan arısın özi zındanğa kömdirgen əyeldi ar sotı sottap,
Uyatı tunşıqtırdı...
Ertesi beysenbi edi, tüski asqa deyin jeti şelpegin pisirgen Şəliğa:
–Hanım, körşi-qolañğa aytayın ba, qojayınğa quran oqıtıp jatırmız
dep, – dep şalğışına qolın sürte söyley kirgende jaynamazdıñ şetinde
otırğan Hadişanı kördi. Ündemey esik tübine bir tizereley otıra ketti.
Hanımınıñ namazın ayaqtağanın kütti.
–Siz namazğa jığılğasız ba?-, dep tañırqap suradı.
Jaynamazın jinap bolğan soñ Hadişa:
–Bastadım... Bayağıda kökemniñ üyinde jürgende Nəsrət moldadan biraz
dəris alğan edim ğoy, – dedi. Azdan soñ barıp:
–Eşkimge jar salmay-aq qoy, eki ulmen özimiz otırıp-aq quran
bağıştarmız, – dep jalğastırdı sözin.
Quran bağıştasa da Arslannıñ əruağı Hadişağa tınıştıq bermedi. Tün
balası elespen alısıp şığatın beyşara əyeldiñ jüykesi tozdı, sirkesi
su kötermeytin halge jetti. Üyde jalğız qala almaydı, oñaşa qalsa boldı
eles jetip keledi. Köktemgi köközek şaqta sol elespen oñaşa söylesetin
boldı. Ondayda Şəliğa:
–Hanım, mağan birdeñe dediñiz be? – dese, ol sandıraqtap:
–Joq,ə, bayağı Arslan ğoy, kelip turğan, – deytindey halge jetti.
–Bissimillə, hanım, üyde ekeumiz-aqpız ğoy. Siz ötkendi oylay
bermeseñizşi. Aman bolsa bir keler de, – dep kütuşisi hanımnıñ
qılığınan şoşına bastadı. Jalğız qaldırmauğa tırısıp jürdi.
Jazğa qaray Hadişa aldağı qısqa otın dayarlıq jasap jürgen balasımen
alıstı. «Otın qoranıñ qorı azaya bastaptı, otın tüsirip, sonı
tolıqtırıp qoyayın», – dep tirlik jasap jatqan Taufiıqtıñ ayağına
oralıp əbden mazasın aldı. Tük tüsinbegen bozbala jarılğan otındı eki
inisimen otın qorağa tasıp alğanşa anasın Şəliğa apasına baqtırıp
qoyuına tura keldi.Üy qamaqqa qalğan Hadişa Arslannıñ elesi ulın
qılğındıradı dep oylap jılap, sırtqa umtılıp kütuşiniñ mazasın
aldı.
–Hanım-au jıldağı istep jürgen tirligi emes pe. Burın Ermet jinaytın
edi, endi Taupanjan ösip qaldı, özi jinap jatır. Nesi bar, endi kimdi
şaqıramız, – dep tipti keyip te aldı.
Hadişamen alısıp jürip qısqa otın da jinaldı-au. Sol tüni Hadişa
üyden dalağa qaşıp, ne Şəliğağa, ne Taufiıqqa boy beretin emes.
Oypırmaydıñ qu süyegi qalğanına qaramay küştisin-ay!
–Ketem, bul Arslannıñ üyi, meniñ üyim qırda qaldı, Törem de sonda ketti,
men de sonda ketem, – dep julqınadı. Tünimen alısıp, kütuşisi de, ulı da
tañğa juıq şarşap quladı. Hadişa da damıldağanday bolıp edi. Tañğı
eles onı qayta oyattı. «Jür qırğa baramız!», – dep şaqırdı.
Mañdayınan sipap, qolınan jetektep esikke apardı. Hadişa bayağı jas
kezindey Arslannıñ artınan erip kete bardı. Esiktiñ ilgegi salınbağan
eken, əyeldiñ sırtqa şığıp ketkenin tañğı uyqıda jatqandar sezbedi...
Sonşa en dəuletke jetkenşe armandap, ayttırğan jerinen aynıp kelgen
Ülken üyiniñ qaqpasınan asığa şıqqan Hadişa ayaq-ayağına juqpay
jügirip eleske erip Sarıarqağa siñip joğaldı...
3
Qarqaralınıñ qırındağı Ülken üy köptegen jıldar boyı iesiz qalqiıp
tur edi...
Biıl köktemde sol üydiñ işinen ilgektelip tastalğan ağaş terezeleri
şalqayta aşılıp, əynekterin kün süydi. On şaqtı jıl boyı jabıq
turğan darbazası da ayqara aşılıp, sodan bastalğan qarqaralınıñ
jalpaq qara tası töselgen jalğızayaq jolmen arı-beri üyge köştiñ
düniesin tasıp jigitter men kelinşekter jüre bastadı. Endi bireuleri
üydiñ işinen əldebir zattardı sırtqa tasi bastadı.
–Kün körmegennen körpe-tösegi köñirsip ketipti, – dep mosqaldau əyel
körpe-jastıqtardı ağaş qorşauğa arta bastadı.
–E, bul zamanında aqşamen samauır qaynatqan saudagerdiñ üyi ğoy.
Beldeuinen at ketpegen, bosağasınan kisi üzilmegen, osı öñirdiñ igi
jaqsıları bas qosatın aqsaray üy bolğan desedi. Qunanbay qajı meşitin
saldırıp jatqanda osı üyge tüsetin körinedi. Abay da talay kelip qonaq
bolğan deydi, – dedi səkide jastardıñ tirligine qarap otırğan Turğanbek
aqsaqal.
–Endi bul üy nege qañırap qalğan. İesi ölse, balaları qayda? – deydi
Ülken üydiñ endigi hanımı bolğalı turğan Rauşan sulu.
–E, balam-ay, qayda deytini bar ma? Turımtay tusımen, balapan basımen
bolğan zamanda bir janınıñ amandığı üşin dünie-mülkinen bezip ketti de.
Bul üy onşaqtı jılday iesiz tur. Audandıq keñestiñ tizimine alınğalı
beri esik-terezesin şegelep tastağan eken. Endi qızmetke ilingen jastarğa
eki bölip, eki jağınan esik şığarıp beremiz depti degendi estigem.
Öserjannıñ eñbegin elep senderge bergen ğoy. Tazalap bolğan soñ şeşeñ
otpen alastap şıqsın. Men quran oqıp jibereyin, – dedi üydiñ jönjosığın tüsindirip əkesi qızına.
Əyelder jağı üydiñ işin juıp-tazalap, erkekter sırttı jayğastırıp
jattı. Sırttağı oşaqqa qazan ornatılıp oğan şelpek salınıp, quran
oqılıp audandıq oqu-ağartu komissariatınıñ bastığı Öser
Şapanbaevtıñ otbası Ülken üyge qonıstandı.
–Bizge esikke jaqın mına eki-üş bölme de jetedi ğoy, dəlizi jaqsı eken,
Qayratjan jügirip oynağanğa, – dep qoyadı Öser.
–Şükir.., şükir... – dey beredi anası Əsiqa.
–Mına tösek qanday biik əri ədemi, – deydi kelinşegi Rauşan.
Sol jılı altın kürek erte soqtı...
Aştıqtan da, aqtañdaqtı jıldardan da süyretilip şıqqan qazaq
dalasındağı qalıñ qar erte eri bastadı. Sarıarqanıñ dalası tez arada
qara taqırğa aynalıp, sol taqırlarğa qıltiıp kök şığa bastadı. Dauıl
aldındağı teñizdiñ tınşulı küyindey alapat soğıs aldındağı bir
mamırajay köktem bastaldı...
Osınday jaylı köktem qırdağı eldiñ eñsesin köterip, jaña tuılğan qozılaqtarın ertip qırğa qoy jayıla bastadı. Öristen siır emşegi sızdap
qaytıp, qulın-taylar tebisti. Künara aspan astı şatur-şutır nayzağay
oynap, kökten nur jauatın.
–Biıl astıq mol bolıp, jan-januar toq bolatın boldı, – dep kempirşaldar boljam jasadı.
–Qolqozdıñ qambası astıqqa, örisi malğa tolatın boldı, – dep halıq
riza.
Osınday jaqsı jañalıqtı qırdağı auılğa jetijıldıq mektep aşqalı
barıp kelgen Öser anasına mayın tamıza əñgimelep otırdı.
–E, Qudayğa şükir, layım jaqsılığı mol bolsın, – dep qoyadı keyuana.
–Apa, men «Juldızdığa» barıp muğalimdik etsem qaytedi? – deydi kelini.
–Oybay, küyeuiñ – mında, öziñ – onda ne bolğanıñ. O nesi-ay, üyde otırsañ
bireu qua ma? – dep enesi jaqtırmay qaldı.
–Mındağı mektepterdiñ bəri orısşa aşılıp jatır, men til bilmeymin
ğoy. «Juldızdıda» kökemderdikinde bolsam, Öser kelip turadı ğoy. Bir
jılday muğalimdik üyrenip qaytayın, – dep qoymadı kelini erkeley
söylep.
–Təyt arı, aldımen aman-esen tuıp al. Zaman tınış bolsa, el-jurt aman
bolsa bəri bolar. Öser aman bolsa osında-aq muğalim bolasıñ. Seni
Almatığa jiberip muğalimdik oqıtam dep jür ğoy, jarığım, – dep arı
qaray Əsiqa şeşey jalğız ulın aylanıp-tolğanıp ketti.
Rauşan öziniñ ekiqabat ekenin umıtıp, enesi men küyeuine erkelep
«Juldızdığa muğalim bolam», – degenine Uyalğanday keşki astıñ
dastarqanın ünsiz jinauğa kiristi.
Ananıñ jüregi sezgen eken, zaman tağı tınış bolmadı. At auızdıqpen su
işip, er etikpen su keşetin kez kütip turğan eken aldan...
Soqamen jırtqan jerdiñ südigeri köktemde jayqalıp şıqtı. Eldiñ
baqqanı etektegi egeni men öristegi malı. Kökteuden köşken maldı auılğa
kök şığa qalalıqtar jii baratın boldı. Eki-üş jeti burın mal
töldetisip edi, endi qoy qırqısuğa keledi. Ala qıstay Arqanıñ suığına
toñıp, sızdı qorada üsteri sauıstanıp, jünderi jabısıp qalğan qoylar
en tegin kökke jetip, jabağıların silkip, boy jazdı. Auıl-aymaq japa
tarmağay qoy sauıp, auızdarı aqqa jarıp qaldı. Qaladan kelgender meske
süt, ayran quyıp alıp ketedi. Keybir pısıq əyelder may da şayqay
bastadı. Süt pen ayrandı küni-tüni işken balalar da reñdenip qaldı.
Qalalıqtar ayran-süt işip oñalalıq dep qırğa asıqtı. Öser de bir
kelgeninde Rauşan men Qayrattı maldı auılğa əkelip tastadı.
Rauşan qız-kelinşektermen qoy qırqatındarğa tamaq jasasıp, qolı
bosay qalsa qısqa qurt-may əzirlep tınım tappaydı. Körpe-tösek jañalap
aluğa degen taza jündi de jeñgesi Sənimkül bölek tüyinşektep berip te
qoydı. Al, Qayrattıñ oyınğa toymaytın kezi. Küni boyı siır jüninen
jasağan jün doppen, odan qalsa asıq oynap üyge kelmeydi. Qap-qara bolıp
künge küyip, boyı da ösip qaldı.
Demalıs künderi Öser de qırdağı Rauşan men Qayratqa jetkenşe
asığatın. Mondalinasın ala kelip, keşki salqında auıl jastarımen
birge ən şırqaytın. Dombıramen Mədidiñ, İman-Jüsiptiñ, Abaydıñ
ənderin tögildiretin. Rauşannıñ da təp-təuir ən salatını bar. Ekeuin
qırdağılar «Jibek pen Tölegenniñ qosılğan türi» deytin.
Qırdan qalağa qaytar jolda Öser Rauşan men Qayrattı «Qırıq qızdıñ
auılı» degen atpen halıq auzında qalğan eski mekenge alıp bardı. Añız
boyınşa bul bağzı zamanda Şıñğıs hannıñ Batu degen urpağınıñ qızı
janındağı nökerleri – qırıq qızımen eline qaytıp bara jatqan jolda
arqada qar qalıñ bolıp, qıstap şıqqan ornı desedi. Hanşayımnıñ saray
boldı dese senetindey, ülken bir bölme bölekşe tur da mañayında
köptegen tağı bölmelerdiñ ornı bar. Sol mekende qanşa jasqa kelgenin
kim bilgen kəri terek əli jayqalıp tur. «Qırıq qızdıñ auılınıñ»
ornalasqan jeri de keremet. Qorşağan taudıñ işinde ıq, jel
soqpaytınday. Ortasınan zamanında aqqan jiñişke özenniñ izi jatır.
Mañayında hoş iisti gülder men şöp jayqaladı. Qoybüldirgenniñ köptigi
sonday, eñkeyip qalıp qolıñmen üzip jey berseñ boladı. Əkesi, şeşesi,
balası üşeui jarısa jügirip jürip büldirgen terip jedi.
–Mınadan apama da terip alayıq, – dep Öser at qorjınnıñ burışınan
qalta tauıp əkelip büldirgen sala bastadı.
–Apam arğı köşedegi Taya degen orıs kempirmen tanısıp, dostasıp
alıptı. Ol kisi şaqpaq qanttı talqandap ezip büldirgen qosıp qaynatıp
tosap jasap aladı eken. Apama da körsetipti. Sonı ötkende aytıp otır edi
ğoy, şınında tere barayıq, – dedi Rauşan əyelge tən uqıptılıq
tanıtıp.
–Onda joldan dükenge soğıp qant ala barayıq. Bar bolsa boldı ğoy, ol da
bir qat dünie, – dep qoyadı küyeui.
–Apa, tosap degen ne? – deydi Qayrat.
–Əjeñ jasağanda jep köresiñ. Seni sağınğan şığar. Neşe türli dəmdisin
jiıp otırğan bolar, – deydi əkeşeşesi.
Tarihi jer körip, büldirgen terip endi üylerine asıqqan üşeui attarın
jeldirte tüsedi.
Kün bata əjelerimen şurqıray tabıstı.
–Quldıqtarım, quldıqtarım. Sadağalarıñ keteyin, – dep bastalatın
Əsiqa şeşey jer betindegi eñ jaqsı teñeulerdiñ bərin balalarına üyiptögip jürip dastarqan jaydı. Onda eldegi ağayınnıñ jağdayı suralıp,
tuıstarı Nurqədildiñ qızı Tolğanay uzatılatını jaylı əñgime boldı.
Sodan soñ bayağı ədetinşe Qayrat:
–Əje, men kelgenşe jaña ertegiler oylap qoydıñ ba? –dep əjesiniñ
körpesine kümp berdi.
–Qulınınan sol, qozısınan sol! Əjeñ sağan ertegi oylamağanda ay bağıp
jürdi ma eken. Osı üyge sıymay kettim emes pe, ertegi degendi qoyşa iirip,
jılqışa jusattım. Qazir sağan bireuin asıqşa atam, – dep söyley
otırıp kimeşegin şeşti de, nemeresinen «Əpşu! Əpşu!», – dep
nasıbayınan atıp alıp, jastıqqa bas qoydı.
– Erte, erte, ertede, Eşki jüni börtede, Qırğauıl jüni qızıl eken, Balaq
jüni uzın eken.
Balqan taudıñ basında, Baldır qoyan qasında, –dep kele jatır edi Qayrat:
–Əje biz kökem, apam ötkende auıldan kele jatqanda Balqan taudı kördik,
– dep basın köterdi.
–Sol Balqan taudıñ basında..
–Əje «Qırıq qızdıñ auılına» da bardıq...
–Oy, jarığım körmegen jeriñ qalmaptı ğoy. Kökeñ seni dəu jigit bolıp
qaldı dep jürgen ğoy. Arı qaray tıñda.
Balqan taudıñ basında, Boz jorğası qasında, Bozımbay batır kele
jatıptı. Temir mıltıq asınıp, Duşpandarın basınıp... –dep əjesi
ertegisin jalğastıradı. Nemeresi əjesiniñ ertegisin tıñdap jatıp
bauırına kirip raqattanıp uyqığa ketedi.
Rauşannıñ əkelgen jüni Əsiqa şeşeyge ermek boldı.
–Rauşan, mınauıñ oñ boldı-au. Biraz tör körpe jasap alayıq, sen amanesen bosanıp, böpeñdi qırqınan şığararda qudağilar keler, solardıñ
astına jaña körpeşe salalıq, – dep apta boyı jün sabap, tütti. Sabaudan
qarı talsa da Rauşandı bul iske aralastırmadı. «Qazaq ekiqabat əyelge
munday auır jumıs istetpegen balanıñ kindigi moynına oralıp qaladı
dep ırımdağan», – dep özi jalğastıradı. Odan keyin körpeniñ qaptarın
qol məşinesin zırıldatıp otırıp tigip aldı.
–Apa, eñ bolmasa osını men istey salayın, küş qajet etpeydi ğoy, – dese
de könbeydi.
–Bolmaydı, şırağım. Ayağı auır əyel jün iirip, is tikpeydi. Qadalıp uzaq
otıruğa bolmaydı. Odan da köbirek qimılda. Sonda jeñil bosanasıñ.
Qayratta tumsa boldıñ, tuñğışıñdı şala tudıñ, endi bul balanı tolıq
tu, batır bolsın, – dep qoyadı da özi körpeşelerimen alısıp ketedi.
Sol küni tañ azannan qaqpa qağıldı. Dürs... dürs... etip jer dünieni
silkintti.
Rauşan şoşıp oyandı. Öser onsız da erte turatın, juınıp-şayınıp
jatır eken. Darbazağa qaray jügirdi. Rauşan terezeden qarap tur. Alqınjulqın bolıp voenkomda isteytin Məzimbay kirdi, etigin sart-surt teuip.
Darbazanıñ aldında turıp-aq suıq habardı jetkizdi.
–Qanat Şopanbayıç, Germaniyä bizge soğıs jariyälaptı. Elimizdiñ batıs
jağın bombalap jatıptı. Amanbek Hakimıç bərileriñizdi jinap jatır,
halıqqa habarlau kerek dedi, – dep özi de juan, suıq dausımen aytıp
şıqtı. Öserdiñ jüregi ornınan qozğalıp ketkendey boldı da, habarşığa
eşbir saual qoymastan.
–Qazir jetem, – dedi de üyge qaray jedel adımdadı. Terezeden qarap
turğan Rauşan da bir sumdıqtıñ bolğanın sezgendey esikke qaray
umtıldı. Əsiqa şeşey nemeresimen öz bölmesinde uyıqtap jattı.
Erli-zayıptı ekeui alaköleñke dəlizde kezdesti... Öserdiñ tüsi qaşıp
ketken. Rauşan da Quday sezdirgendey bolıp «Ne boldı?», – deuge
qorqadı. Bir-birine ünsiz qarağan qalpı qonaq bölmege ötti.
–Rauşan, sen qorıqpa, otır, – dedi küyeui, – Bügin tañğa juıq Germaniyä
Sovet Odağına qarsı soğıs jariyälaptı, – dep dauısın barınşa
jumsartıp aytıp şıqtı. Rauşannıñ qabağına bir qarap alıp arı qaray
jalğadı:
–Soğıs jariyälağanımen keyde eki jaqtıñ basşıları kezdesip, bir-biriniñ
talaptarın orındasa bastalğan soğıs toqtap qalıp ta jatadı, – dep ayaq
jağı tipti jaydaqtatıp jiberdi, ekiqabat kelinşegi şoşıp qalmasın dep.
–Men tezirek jumısqa jeteyin Amanbek Hakimoviç jinap jatır dep
kelipti jañağı Məzimbay, – dedi de, səresin de işpey, sırt kiimin kie
bastadı.
–Jaman eken, jaman eken... apama aytayın ba? – dedi zəresi uşqan
kelinşek.
–Joq, əzirşe aytpay-aq qoy, qorqıp jürer. Men bir aynalıp soğarmın, –
dep şığıp ketti.
Rauşan sol otırğan qalpı uzaq otırdı. Öser aynalıp soğa almadı.
Basşınıñ basqosuınan şığa özi ökil bop bekitilgen «Juldızdığa»
tarttı. Sodan tün aua oraldı. Rauşan soğan deyin uyıqtamay kütip
otırdı. Apası kündiz dükenge barıp kelmek bolıp edi jibermedi, suıq
habardı sol jerden estip qalar dep.
–Apa, men birtürli bolıp jürmin üyden uzamañızşı, –dedi jalınğanday
bolıp. Sol-aq eken Əsiqa:
–Bissimilla, bisimilla...! Ne jaman tüs kördiñ be, neden şoşıdıñ,
qulınım? – dep bastap otpen alastap, odan qala tas uşıq jasadı.
–E, Bibipatma pirim, jar bola gör! E, ata-babamnıñ əruaqtarı jelepjebey gör! Tili bardıñ tilinen saqta, közi bardıñ közinen saqta, jaman
qatındardıñ sözinen saqta. Ket, pəleket, ket! Tau aynalıp ket, sumen
kelseñ, su aynalıp ket. Asıqtırma, jaratqan. Ay-künin toltıra gör! – dep
sarnay jöneldi. – Öziñ de bir jamansıñ, ərneni köñilge alasıñ. O nesi-ey,
tağı şala tuayın dep jürsiñ be? Ayttım keşe sol kiri qurğırdı juma
dep, – deydi kelinine renjip.
Əbden esi şıqtı bayqus ananıñ, aldınan ne kütip turğanın qaydan bilsin.
–Et salıp qoydım, kir juamın dep suıqtap qalğansıñ ğoy, qulınım,
ölgende körgen qızığım, – dep aylanıp-tolğanıp ta aldı. Qaytsin endi,
bes baladan qalğan jalğız Öseri. Bes uldan ayırılıp qalğanda körgen
Öseri. Tuqımım jalğasar ma dep ölgende körgen Öseri! Küyeui
aşarşılıq jıldarı jalğızınıñ tayğa mingenin de köre almay qurt
auruınan ketti. Sodan özi ərkimge jaldanıp kir-qoñın juıp, otın jağıp,
siırın sauıp jürip Öserin ösirdi-au. Aldımen auıl moldasınan til
sındırıp, əlip tanıttı. Keyinnen Qarağandıdağı jalğız inisi alıp ketip
oqıtıp berdi. Artınan kəmönes boldım dep jürdi jarığı. Qarağandıdan
kele el basqardı. Osı Rauşandı özi süyip aldı. Baydıñ nemeresi eken, sol
keze zaman aumalı-tökpeli bolıp basılğan edi, balasınıñ el surap
turğanına toqtadı ma erkeletip ösirgen qızdarın qalıñ suramay-aq
uzattı ğoy. Odan Qayratın kördi. Kelini ayaq-qolı şidey neme eken
tumsasın şala tudı. Adam bolmay ma dep qorqıp jürip tımaqqa salıp
bağıp aldı. Artınan jeti jılday qara ermey jür edi, əkesine uqsap
jalğız bolıp qala ma dep jürgende qudayğa şükir, kelini biıl birdeñe
kötergen boldı. Endigi baqqanı – sonıñ jürgen-turğanı, işken-jegeni,
qabağı. «Jaratqanau, jomart ediñ ğoy, meni tağı bir quantşı,
Qayratımnıñ soñınan birdeñe ilestire gör», – dep jalbarınadı bayğus
ana küni-tüni. Kelinin sorpalap jatqızıp qoydı. Ulı əli joq, ne tüske
kelmedi.
–Öserjan tağı «Juldızdığa» ketken ğoy, eginniñ uağı emes pe? – dep
kelinine qarap söylep, küni boyı joğalğan ulın aqtağanday boladı. Bərin
bilip jatqan Rauşan ne desin, ündemeydi. Aldımen Qayrat kelgen qas
qaraya, balalarmen oyını qanıp daladan.
–Apa, kökeler soğısıp jatır deydi baldar, – dedi.
–Qoy qaydağını aytpa, soğısqanı nesi, jəy estigenderin aytqan şığar, –
dep şeşesi mən bermegensip edi, bala taqımdap qoyar bolmadı:
–Apa, biz soğısadı ekemiz. Kökeler alısqa barıp soğısadı eken, Əripbay
ayttı.
–Qoy, qaydağını aytpa, əjeñ estimesin. Qolıñdı ju da, tamağıñdı iş,
tım sözqumar bolma! – dep ulına jekip qoydı. Əripbay degeni arğı
köşede turatın eresek bala.
–İbay-au, mına bala qayda jür. Qoy, Rauşan, men jatayın. Qayratjan
küni boyı oyınnan sürsigip keldi, – dep keyuana tösegin jayğastıra
bastadı.
Rauşannıñ közi ilinip ketken eken, tüs kördi...
...Öser üyge qasqır alıp kelipti, sonıñ işek-qarınının tura töseginiñ
aldına alıp kelip aqtarıp, sarıala tegenege salıp jatır eken. Bir tüsi
suıq erkek, (Məzimbayğa uqsaydı əskeri kiim kigen) kelip:
–Öser, seni voenkom şaqırıp jatır, aldıma tüs! – dedi de qaruın kezenip
üyden aydap alıp şıqtı. Apası Öserdiñ bar kiimin tüyinşekke buıp, bas
kiimine deyin qaldırmay qoltığına tığıp berip jatır. Özi jayşılıqta
jılauıq kempir ğoy, jılamadı. Qabağı tas bop qatulı.
–Kebiniñdi alıp ket! – deydi.
Rauşan jılap enesiniñ ayağına oralıp jerde jatır, mañayı bıljırağan
jañağı qasqırdıñ qanı.
–Apa, Öserdi durıstap şığarıp salayıqşı, – dep jılaydı. Öser
əskeridiñ aldında ketip bara jattı da bir kezde artına qaray jügirip
kelip qannıñ ortasında jatqan Rauşandı ornınan turğızıp alıp
jetektey jöneldi. Sol kezde enesi etegine oralıp «ketpeşi, ketpe» dep
jalınıp jıladı. Rauşan ne erine ererin, ne enesimen qaların bilmey dal
boldı. Sonda da quday qosqan qosağı ğoy, sonı qimay enesiniñ
jılağanına qaramay Ösermen qolustasıp qır asıp ketip bara jatıp
oyanıp ketti...
Kelinşektiñ denesi türşigip oyandı. Tüngi tınıştıqtı tıñdadı. Tarğıl
töbet auzın jappay üredi. Öser əli joq. Manağı tüsi tap bir bolğan oqiğa
siyäqtı köñiline surettey basılıp, kökireginde sözderi sayrap tur. Türli
tüsti... qanı qızıl... kiim-keşekteri qara ala, tösektiñ seysebi aq, jastığı
qızıl degendey... sözderi de sañq-sañq estiledi qulaqqa. «Ayan beretin tüs
degen, aytqanı keletin tüs degen osı şığar», – dep oylap zəresi zər tübine
ketti. Ömirinde munday anıq ta qanıq tüs körmepti. «Ol neden ayan berip
tur, Allam-au. Tañerteñ apama jorıtayınşı», – dep oylap jatqanda
sırtqı esiktiñ aşılğan sıqırı estildi. Kelinşek töseginen atıp turdı da
esikke umtıldı.
Öser eken. Sırtqı jeñil şapanın ilip, etigin şeşip bosağağa qatarlap
qoydı da işke ötti.
–Ne boldı, qorqıp jatırsıñ ba? «Juldızdığa» barıp halıqqa estirttik,
jağdaydı tüsindirip soğıs jağdayına oray uyımdastıru şaraların
jürgizdik. Erteñnen bastap bozbalalardı voenkomatqa şaqıra bastaydı,
əskerge alu üşin, – dep söyley jatın bölmege qaray jürdi.
–Tamaq işpeuşi ma eñ? – dedi kelinşegi.
–Joq, toqpın. Elden keldim ğoy, – dedi de jata ketti.
Rauşan tañerteñ tüsi köñilinde sayrap tursa da apasına jorıtuğa
jüreksindi. Işi sezedi, jaqsı tüs emes... Bir sumdıqtıñ habarşısı. Özi
iştey jorıdı. Sol jorığanın oyğa aluğa da qorqadı. Oylamauğa, eske
almauğa tırıstı küni boyı.
Balaları jasırğanımen suıq habar jata ma, Əsiqa şeşey köşeles
körşilerinen estidi sumdıqtıñ bası köringenin.
–Zaman endi tınşıdı ma, endi auzımız aqqa tiip, qulağımız jastıqqa
tidi me dep edik. Tınşımadı bu zaman. Tağı soğıs bastaldı. O, Jaratqan,
nemizdi köp kördiñ? – dep esikten zarlay kirdi sol küni.
Bir jetiden soñ:
–Əlgi Əripbaydı soğısqa alğalı jatıptı, – dep keldi muñayıp.
Kelesi ayda «Juldızdıdan» Nurqadil ağaları:
–Bizdiñ Bekjandı bayankometke keşe auıldağı üş balamen alıp ketken.
Öser ekeumiz bügin attanğanın köreyik dep keldim, – dep köñili pəseyip
keldi.
Sodan köp keşikpey Öserge de kezek keldi.
–Rauşan, apama birdeñe etip aytayıq, meni bügin voenkom şaqırıp alıp
«Əserge alınıp jatqandar kileñ auıldıñ sauatı joq balaları ğoy, körip
jatırsıñ. Solarğa sovettik ideologiyänı jürgizetin, patriottıqqa
ündeytin sen siyäqtı bilimdi jigitter de kerek bolıp tur», – dedi. Meni
əskerge şaqırtıp jatqanın tüsindim de olarğa aytqızbay-aq:
–Qaşanda Otanıma qızmet etuge əzirmin. Bügin bar deseñiz, bügin ketem
soğısqa, – dep uəde berip keldim.
Rauşan eşteñe ayta almay, közi botalap, ünsiz jılay berdi. Analarına
qalay juqalap jetkizse de, estigennen zar iley jöneldi. Eki əyel eki
jaqtan jılay bergen soñ Öser erkekşe söz bastadı.
–Apa, men tuğanda «el qorğaytın ul boladı!», – dep quandıñızdar kökem
ekeuleriñiz. Mine, el qorğaytın kün osılay tuadı. Jurttıñ bəriniñ erkek
balaları maydanğa attanıp jatqanda, meniñ janım solardan artıq pa?
Rauşan bar janıñızda, Qayrat degen batır mine ösip kele jatqan. Tağı
nemere kütip otırsız. Sabırğa keliñiz, aqılıñız köp edi ğoy, – dep
ayağında balaşa aldadı.
Şildeniñ ıstığında Qarqaralınıñ voenkomatınıñ aldındağı
qujınağan halıqtıñ ortasında Rauşan men enesi jürdi kişkentay
Qayrattı qolınan qısıp jetektep. Rauşannıñ jılağannan bota közderi
qızarıp, beti dombığıp isip ketken. Əsiqa şeşey tipti əbirjuli, qolınan
jetektegen nemeresinen ayırılıp qalmayın dep tas qıp qısıp alğan, eki
közi alaqtap ər esikke qaraydı. Tüske jaqındağanda Öser bir esikten şığa
keldi de:
–Apa, Rauşan! – dedi alıstan bayqap. Eki əyel balaların süyrey jügire
basıp umtıldı arısına.
–Qazir bizderdi polutorkege salıp alıp ketedi. Sodan Qarağandıdan
batısqa qaray poyızğa otırğızadı eken, – dedi de kelinşegi men anasın
qosarlay quşaqtap, bauırına basıp kezek-kezek mañdaylarınan süydi.
Rauşan küyeui maydanğa ketem degeli sözi tausılıp qalğanday, auzına söz
tüspeydi, tek jılay beredi. Anası bolsa da qanşa künnen beri jalğızın
arğı-bergidegi əruaqtar men əulielerge tapsırıp zarlay jılap kele
jatqan. Bügin kelinine körsetken sabırı ma – tas-tüyin bolıp alğan.
Öser ekeuiniñ köñilin odan əri bosatpayın dep tım qimastıq sözder
aytpadı. Tek Qayrattı köterip turıp:
–Apa, nemister qaşanğı soğısar deysiñ sonau jer tübinen kelip, erteñ-aq
qarını aşıp, şarşap jerimizdi tastay qaşadı. Biz bərimiz jumılıp
köptigimizdi körsetsek qorqadı. Sender mında bir-biriñe es bolıñdar.
Qayrattı ösirip, men oralğanda onıñ inisimen köbeyip aldımnan
şığıñdar, – dep birin-birine amanattap jattı.
Aulağa qara temirden qursaulanğan polutorka degen məşine kelip toqtadı
da odan bir əskeri tüsip:
–Əskerge alınatın azamattar sapqa turıñdar! – dep dauıstadı.
Ortağa onşaqtı jigit şığıp, sapqa turdı. Odan soñ bastıqtarınıñ tağı
bir jarlığımen məşinege sekirip-sekirip mindi. Şığarıp saluşı jurt
şu-şu etedi. Əyelder jağı dauıs salıp jılap ta jiberdi.
–Al, jaqsı!
–Jeñispen jüzdeseyik!
–Hat jaz!
–Küt! – degen siyäqtı qısqa-qısqa qoştasu sözderi aytıluda. Birin-birine
amanattaydı, qoldarın bulğaydı. Qozğalğan köliktiñ soñınan jurt birge
qozğalıp baradı...
Öser de künqağarın bulğap ortada kete bardı...
***
Eki büktelgen ene men ekiqabat kelinşek ortalarına jas öskinderin alıp
Qarqaralınıñ tas köşesimen kele jattı.
Üşeuiniñ jüregi üş türli örtenip keledi... Üşeuinde de ün joq.
Üşeuiniñ de közderinde bireuine – perzent, bireuine – jar, bireuine – əke
Öserdiñ künqağarın bulğap turğan beynesi.
Üşeuiniñ de köñilinde – ulı qimastıq...
Osınday küyde ketip bara jatqan osı üşeui ğana ma edi. Köşeniñ arğı
betinde, arğı köşelerde, Qarqaralıdan da basqa auıldar men qalalardıñ
köşelerinde balasın, jarın, əkesin qimay da qimay şığarıp, qinalıp
bara jatqandardıñ sanında şek joq edi. Jaqındarı qanşa qimasa da sol
arıstar sol saparğa baruğa mindetti edi.
Öytkeni Batısta soğıs jürip jattı... Öytkeni olar el qorğaytın erkekter
edi...
Sol jılı astıq bitik boldı. El işindegi şal-kempir, qızqırğın, balaşağa biri qalmay egis basında. Biri – oraq orıp, ekinşisi – bastırıp,
üşinşisi – qırmanğa tasıp jatır. Endi bireuleri – qırmanda tazalanğan
qızıl bidaydı at arbağa tiep audandağı astıq qambasına jetkizedi. Bala
bitken oqudı erte toqtatıp, ustazdarımen birge qırman basında jürdi.
Rauşan «Juldızdığa» əkesiniñ üyine kelip mektep oquşılarımen birge
qırmanğa şıqtı. Əsiqa şeşey Qayrat
ekeui üylerin qarauıldap qalğan bolatın.
Ülken üydiñ jartısına maydanğa ketken azamattıñ otbası köşip keldi.
Əyeliniñ atı – Nauat. Körşiniñ şeşesi pısıq eken, kelgen künniñ ertesine
Əsiqanıñ üyine:
–Zamandas, üydiñ arğı jağınan biz özimizge bölek esik şığarıp alayıq,
mına uzın dəlizdi eki qorjınbas etip böleyik. Bizde balalardıñ bası bar
degendey, talasıp-tartısıp keter, – dep jetip keldi. Əsiqa sorlı ne
desin, esil derti – ulınıñ aman oralıp, kelininiñ aman bosanğanı. Dünie
onıñ ne teñi, bölispeymin deytindey əkesinen qalıp pa edi?
«Köp qorqıtadı degen osı da, balalarınıñ bası barın aytıp aybattanıp
otır-au», – dep oylap, qapalanıp qaldı.
–Özderiñ biliñder. Bizge eki bölme de jetedi, – dey saldı. Bətima kempirdiñ
«babalardıñ bası bar» dep otırğanı şındıq. Kelini üş ret egiz tapqan
eken. Onşaqtı nemeresi bar. Osı balalardıñ əkesi – Şalqarbay soğısqa
ketkenimen, elde ülken ulı da bar eken, sol bala-şağasımen qatınaydı.
Özderi bir auıl. Köp qorqıtadı degen sol da.
Barmaqtay balası bar, şoşayğan eki əyelge eki bölme men jartı dəliz,
şığaberis tidi. Öserjannıñ eñbegine tigen üydiñ üşten eki böligin
Bərimanıñ bala-şağası iemdenip, artqı jağınan qosımşa esik şığarıp
aldı. Olar Qayrattıñ şañırağındağılar siyäqtı əkelerin aytıp jılap,
jolına qarap jürgen joq, özerimen özderi qım-quıt ömir qızığında.
Qayratpen jastı Quanış degen jügermegi tipti Əsiqanıñ nemeresin
əkesiniñ aulasında oynatpaytın boldı.
–Ket-ey, bul bizdiñ aulamız, – dep qualap esiginiñ aldına əkelip tığadı.
Söytip öz əkesinen qalğan üyde bayğus bala özi kiriptar boldı. Burın
şıbıq atpen aulanı basına köterip qiqulap jüretin balaqan
şığaberistiñ tabaldırığınan aspay oynap otıratın halge tüsti. Analar
ulap-şulap oynaydı, Qayrattı qospaydı. Özimen özi oynap şarşağanda
əjesiniñ tausılmaytın ertegisin tıñdap uyqığa ketedi. Küni boyı hat
tasuşını añdidı, əkesinen hat kele ma dep. Odan qalsa, elden
keletinderdi kütedi, şeşesinen habar bolama dep. Söytip jürgende
Rauşandı «Juldızdıdan» biday tasitındar arbamen üyge əkeldi.
Kelininiñ qan-sölsiz, imiip arbadan əreñ tüskenin körip enesi şoşıp ketti
de bas salıp jılap jiberdi dauıs salıp:
–Qulınım-au, ne boldı, süyegiñ qalıptı ğoy süyretilip, – degen dausı
jüykeni şımırlattı. Batima men kelini jetti etekterine şalınıp.
–Apa, üyge kireyikşi, – deuge şaması əreñ jetken Rauşan arbadan tüsti.
Arba aydap kelgen Küljamal degen atjalmanday əyel edi, Rauşandı
köterip alıp üyge tarttı.
–Oybay, özi jüre almay ma, nemene? – dep arğı-bergi ata-babasınıñ
əruaqtarınan demey gör, jebey gör dep jalbarınğan Əsiqa artınan
zarlap erip keledi. Küljamaldıñ aldına tüse sala esikti aşıp, törge
körpe-jastıq tastadı. Ağıl-tegil jılap jür.
–Qoyıñızşı, jeñeşe, jamandıq şaqırmay. Keliniñ aman-esen, tek keşe
boyındağısın tastap qoydı. Sonı öziñizge alıp keldim, – degeni sol edi
Küljamaldıñ, oybaydıñ kökesi bastaldı.
–Bəse, türi jaman quday edi. E, şunaq Quday, mağan qaydan qos ul bersin
dep em-au. Bir qızığımnıñ ekeu bolğanın köp kördiñ be, şunaq Quday? –
dep jılay jürip kelininiñ üstine körpe japtı. Erip kirgender ne isterin
bilmey esik tübine iirilip qaldı. Əsiqanıñ oybayı esterinin
jañıldırğanday. Rauşan əlsiz ünmen:
–Apatay, qoyıñızşı Öser aman kelse on ul tauıp berermin, – dep enesiniñ
qolınan ustay aldı. Əsiqa sonda barıp esin jiıp, jan-jağına qarap:
–İ... İ... barma dedim, sol mektepke könbedi. «Men de el qatarlı soğısqa
üles qosayın» dep otırıp aldı. Aman bolsañ, boldı, – dep kelinin
quşaqtap süye bastadı.
–Oybu, otırsañdarşı, qayteyin endi, esim şıqtı ğoy, esim şıqtı, – dey
berdi.
Qayrat əjesine bir, şeşesine bir qarap ne isterin bilmey turdı. Əyelder
körpe şetine jayğasa bastağanda, şeşesiniñ ayaq jağına barıp qisaydı.
Bir jamanşılıqtıñ bolğanın jan düniesimen sezedi, biraq ne ekenin
tüsinbeydi. Əyteuir, auırsa da anasınıñ közine köringenine iştey ğana
quandı. Əjesi şeşesine sorpa əzirlep jatqanda Qayrat «endi kökem kelse
ğoy. Quanıştıñ meni oyınğa qospaytının aytar edim. Kökem sonda
olardı üylerinen quıp şığadı. Sonda aulada bayağıday körşiniñ
balaların şaqırıp alıp şıbıq atpen bəyge oynaymız», – dep qiyäldap
jatıp uyqığa ketti.
Əsiqa elden kelgen-ketkenge səlemdep jatıp bir toqtı aldırıp kelinin
jas sorpalap jatıp, esin jidırdı. Özi nəzik neme edi, eki közi alaqanday
bolıp, bop-boz bolğan Rauşan eki aptadan soñ ğana üyge kirip-şığuğa
jaradı. Aralıqta Öserden hat aldı.
Eşbir süyeui joq üşeui bir-birine serik, üşeuine Öserden kelgen hat quat.
Əsiqa:
–Tağı bir qaytara oqışı, əke-şeşemniñ hatın, – dep qoymaydı. Əlsiz,
dirildegen dausımen Rauşan bəlenbayınşı ret oqıp şığadı. Anasınıñ
janında Qayrat qaytalap otıradı. Jan kökesiniñ hattarın bayağıda-aq
jattap alğan. Quddı əjesi aytıp beretin batırlar jırı siyäqtı, sayrap
qoya beredi, şeşesimen jarısıp «oqidı». Oğan əjesi məz:
–Tipə, tipə. Kökesiniñ hatın jattap alıptı. TUyağınan aynaldım
artındağı. Kökesi siyäqtı əli-aq el suraydı. Apası siyäqtı muğalim qız
aladı, meniñ jantorsığım! – dep «əndete» jöneledi.
Keş bata üşeui pilte şamnıñ jarığına üymeleydi. Ərkim öz tirligimen
aynalısadı. Əjesi – urşıq iiredi, apası – maydanğa şulıq toqidı,
Qayrat – jer üstelde etpettep alıp, «jazu jazadı». Onısı qaripter,
şeşesiniñ qadağalauımen qara tanığan türi.
Biıl qıstay ərip tanıp şıqsa küzge salım mektepke barmaqşı.
–Sonda bərin bilip tursañ, muğalima apay seni basqa balalarğa ülgi etedi.
Sen solardıñ «bastığı» bolasıñ, – deydi apası. Qayrattıñ endigi armanı
birge oqitın balalarğa bastıq bolu. Quanış ta biıl mektepke barsa, amal
joq Qayratqa bağınadı. Mektepke onıñ ağa-apaları birge barmaydı, eger
Quanış jeke jürse Qayrat odan qorqpaydı. Küresse de jeñedi. Oqudı da
küşti biledi. Oğan eşkim ərip üyretip jatqan joq, onıñ üyindegilerdiñ
sauatı joq. Küni boyı «Qajıatanıñ» meşiti janındağı sırğanaqtan
şıqpaydı. Üsti bası su-su bolıp keşke jaqın apasınan urıs estip
jatqanı.
Qayrat sonımen qıstay qırıq eki əripti jattap aldı. Apasınıñ da
densaulığı jaqsarıp ekeui «Juldızdığa» barıp qayttı. Kökesinen de
üzbey hat alıp tur. Onı ejiktep Qayrat ta oqıp köredi. Bir hatında «bizge
qoydıñ jüninen toqılğan şulıq tarattı. Sonı apam men Rauşan
jibergen şığar dep quanıp kiip aldım. Jıp-jılı, jup-jumsaq eken», –
depti. Sol-aq eken Əsiqa men Rauşan biri jün iirip, ekinşisi şulıq toquğa
kiristi. Toqığandarı tura barıp Öserdiñ qolına tietindey asığıs.
–Apa, keler qısqa keudeşe toqıp jibereyik, – dedi birde Rauşan.
–Qoy, balam, odanda soğıs tez bitsin dep tile. Toqısañ toqıp qoy, tileules
bolsın, kelgende kier, – dedi enesi. Sodan köp uzamay qoy qırqımğa
Rauşan «Juldızdığa» tarttı. Oyı – eñ jumsaq, qılşığı azdau jün
jinap qaytpaq.
Qırqım ayaqtalğan soñ da Rauşanğa tınım bolmadı. Eldegi qızqırqınnıñ, bala-şağanıñ bəri «nemiske bizdiñ atqan oğımız bolsın», –
dep şöp oruğa, egin suaruğa, aramşöp otauğa şığıp jatqanın körip, üyge
qaytıp ketuge dəti şıdamadı. Apa-jeñgelerimen birge sol nauqandı
jumıstardan qalmay jürdi. Şeşesiniñ:
–Rauşantay, şırağım, qalağa barıp öz üyiñniñ tirligimen-aq,
aynalıssañşı. Qayratjan əjesi ekeui-aq qorqatın şığar, – degenine de
könbedi. Qayta jaz şığa jüzin jel qağıp qızılşıraylana bastağan
kelinşek tipten burınğıdan da ədemilenip kele jatır edi. Aptasına, on
künde bir barıp enesi men ulın körip, Öserinen kelgen hattardı oqıp
qaytadı. Öziniñ tüsiniginde tıldağılardıñ ərbir atqarğan isi
jauıngerlerge kömek. Öser «Germaniyädan jayaulap-jalpılap kelgen» jau
bizdiñ jaqtıñ qısına şıdamaydı. Əli-aq bir qar jauıp, ayaz qısqanda
artına qaray qaşadı. Biz jeñemiz, olardı inine quıp tığamız», – dep
jazıp edi. Ol bəleler qıstap ta şıqtı, nege olardıñ kiimi jırtılap,
tamağı tausılıp qalmaytının. Tipti jat jerde nege qırılıp
ketpeytinin. Soñğı kezderi ərkim-ərkimniñ üyine jauıngerlerden «qara
qağaz» degen sumdıq kele bastadı. Hat kütip jürgen bayğustarğa «qara
qağaz» kelgende sol üydegi sorlı qatındar – anası bar, jarı bar bir ölip
tiriledi ğoy. Soğıstıñ alğaşqı jılında hat tasuşı Jumabek şal şolaq
baytalımen qırdıñ üstine şıqqanın añdıp, qarası körinse boldı bir
jas kelinşekti ne bir balaqaydı aldınan jügirtetin əyelder endi
aqsaqaldı körse qaşatın boldı. Əsirese, poştaşı şal solardıñ
köşesine tüskennen üyge qaşıp tığılıp, sırtqa balaların jiberetin.
–Ata, kökemnen hat bar ma? – dep jügirip kelgen balağa ündemey, qaqpağa
baytalın baylay bastasa sumdıqtıñ kele jatqanı. Terezeden qarap turğan
jauıngerdiñ anası ne jarınıñ jüregi zulap qoya beredi. Kezinde muğalim
bolğan Jumabek ata qara tanığanı üşin jazalanıp jürgendey. Auıldağı
jastıñ bəri jumısta bolğan soñ, sauatı bar qariyänı auılsəbet qoyarda
qoymay poşta tasıtıp qoydı. «Soğısqa qosqan ülesiñiz boladı, əytpese,
azıq-tülik dayarlap jürgen bir jastı bosatuğa tura keledi», – dep qoymadı.
Bayğus şal baytalı mitıñdap arı jiırma, beri jiırma şaqırım jürip
hat-habar, gazet əkeledi. Oların sonau jaylaudağılar men, egistiktegilerge
taratadı. Qaşan körseñ terlep, tañdayı qurğap jürgeni.
–Susınıñ bar ma? – deydi əueli amandıqtan soñğı sözi, dausı qarlığıp.
Rauşannıñ Öserinen hattı qaladağı poçtalon üyge əkelip beredi eken.
Sırttağı qaqpağa kişkentay ağaş jəşik qağıp qoyğan Qayrat pen əjesiniñ
baqqanı sol jəşik. Oynap jürip ara-arasında Qayrat, üy tirligin istep
jürip ara-arasında əjesi sol jəşikke qoldarın suğıp qoyadı. Tipti oğan
hattı tüsirmeydi de, poçtalon Mariyä apay alıstan köringennen atoy
salıp aldınan top baldırğan şığadı. Ərkim öz familiyäsın aytıp şuşu etedi.
–Şapanbaev! – dep Qayrat ta sañq etedi. Arğı atası Şopanbay ma,
Şapanbay ma kim bilgen? Qujatqa «Şapanbaev» bolıp tüsken. Sodan əkesi
ekeui Şapanbay şaldıñ urpağı bolıp jür. Onı tipti Məriyä apay
«Çapanbaev» dep şaqıradı. Sodan beri tili qırşañqı Quanıştıñ
ağaları «Çapaev» dep aldı. Basında atasınıñ atın «Şopanbay» ekenin
tüsindirip körip edi, odan əri mazaq boldı. Ne dese, o desin. Məriyä apay
«Çapanbaev» dep şaqırıp kökesiniñ hatın berip tursa bolğanı. Hat alğan
küni qorazdanıp jüredi. Əjesi de ol küni baqıttı. Tek Qayrat pen
əjesiniñ kökesinen kelgen hattı öz betterimen oqi almaytını qiın. Sodan
amal joq Quanıştıñ Külsimqan əpkesine isteri tüsedi. Əjesi
samaurınına su quyıp jatıp:
–Qayratjan Külsimqan təteñdi şaqırıp kele ğoy, kökemnen hat keldi de.
Rauşan kelgenşe işinde ne barın bilmey otıra beremiz be, tüge, – deydi.
Şəyin qaynatıp, kişigirim dastarqan məzirin əzirlegenşe körşiniñ qızı
Külsimqan da keledi-au. Sauatı şamalı qız kökesinen kelgen hattı qor
ğıp, qırıq bölip, ejiktep oqıp şığadı. Al, hattı mənerlep, əjesiniñ
qulağına dəmdilep quyıp berip oqitın şirkin apası ğoy. Ol auıldan
kelgennen qaytqanşa əjesi Öserjanınıñ hatın on qaytalap oqıtadı.
Sodan soñ ol hattı tös qaltasına salıp alıp jüredi. Endi əjesi bayağınıñ
batırlar jırın tıñdağanday Qayrattıñ jattap alğanın qaytalatıp
tıñdaydı.
–Əy, zerdesinen aynaldım, kökesiniñ ər sözin jattap alğan, – dep araarasında kötermelep qoyadı. Qayrat bolsa umıtıñqırap qalğan jerlerin
oyınan qosıp ta jiberetin boldı. Bul əjesi ekeuiniñ ğana ötkeretin
erekşe bir baqıttı sətteri edi.
Rauşan jartılay jayaulatıp, jartılay audanğa qatınaytın arbakeşterge
jarmasıp eki jetide bir üyge kelipketedi. Şarşap-şaldığıp jetkende
qanşa qaljırasa da enesi men ulınıñ janında əñgimelesip uzağıraq
otırğısı keledi. Üşeuiniñ jırday oqıp, jan dünielerimen
tıñdaytındarı – Öserdiñ hattarı bolatın. Ol da qaybir sözge şeşen
deysiñ, hatınıñ jartısı amandıq-saulıqtan turadı. Jartısı Qayratqa
qaratıp aytılatın armandar. «Soğıs bitedi... Men kelgen soñ ekeumiz», –
dep bastalıp qayda baratındarın, ne isteytinderin aytadı. Arasında
«iniñ ekeuiñ», – dep qoyatın alğaşqı hattarında. Soñğı kezderi Rauşan
jasırmay balası tüsip qalğanın jazıp jiberdi. Sodan «Men soğıstan
oralğan soñ əli-aq ini-qarındastarıñ boladı», – dep jaza bastadı.
Sol hattardıñ əseri me Rauşan osı üyde uyıqtasa boldı Öser tüsine
kiredi. Sodan ekiqabat bolıp jüredi. Tipti keyde uyqılı-oyau Öseri betin,
şaşın sipağanday bolıp oyanadı. Jazdıñ qısqa tüni emes pe, tañ
jarığımen üydiñ işi səulelenip, janında bireu bar siyäqtı əserge
bölenedi. Bayağıda turğan bir auqattı adamdardan qalğan qos tösek te
jalğız aunap jatadı. Ulı əjesiniñ bauırınan şıqpaydı, bölek bölmede
uyıqtaydı. Öseri janında jatqanda jastıqqa bası tigeninen tañnıñ
qalay atqanın bilmey uyıqtaytın. Jalğız jatqannan beri tünde əldeneşe
ret oyanıp, elegizip, keyde tañğa qiyäldap şığadı. Töseginde jüz aunaqşıp
jatıp közi ilinedi. Keyde bireu betin sipağanday, jel jelpip ötkendey
bolıp oyanatını bar. Közin aşıp alıp jan-jağına qarasa, mülgigen
tınıştıq. Aydıñ jarığımen bölmeniñ işindegi zattar anıq körinip
turadı. Soñğı kezderi şilterli perdeniñ arğı jağınan qalıñ mata tutıp
qoydı. Ay səulesi uyqısın buzıp, oyına ötken-ketkendi tüsirip, tüsine
bayağıda ölgen ata-əjelerin kirgize beredi. Əsirese, Öserden hat alğan
künderi tañ atqanşa uyqılı oyau jatadı da qoyadı. Öser kelip sipalap
jatqanday, eñkeyip süygisi keletindey. Tipti demin de sezetindey. Ay tolıp
tuğanda bireu tutqan perdesiniñ şetin aşıp tastağanday boladı. Ay
səulesi aq tösekte balbırap uyıqtap jatqan ədemi kelinşekke tüsip,
səulesimen aymalap turadı. Sol sətte bir jılı lep soğıp Rauşandı
oyatıp jiberedi. Jarın sağınıp jürgen kelinşek ot quşaqta jatqanday
bolıp kübirlep oyanıp ketedi. Bireu qolın qısıp amandasatınday, betinebetin taqağanday. Saqalı ösip ketken Öser siyäqtı...
Ülken üyge kelgende körgen tüsteri men sezgenderin aytuğa janındağı
kelinşekterden Uyaladı. Apasına osı üyde jaysız uyıqtaytının aytıp
edi:
–Quldığım, sol, auıldan qaljırap kelesiñ, sodan jaysız jatıp jürgen
şığarsıñ. Moldahmetke aytayın seni biıl küz osındağı üşkölge
auıstırsın. Balalardı oqıtsañ, soğısqa qosqan ülesiñ sol boladı. Əri
Qayratjandı üşkölge öziñ alıp ketip, ala kelesiñ, – dep söziniñ ayağın
özinşe quanışpen ayaqtadı.
Əsiqa sodan uzatpay-aq Moldahmettiñ mekemesine bardı. Ol bayağı öziniñ
Öseri əskerge alınarda istegen ornı – audandıq oqu komissariatı.
Moldahmet degen Öserdiñ auılında muğalim bolğan, soğısqa jası
ulğayıp qalğanınan alınbağan bolatın. Öserdiñ əkesine jamağayın
bolıp keledi. Sonı arqa tutıp bastıqtıñ kabinetine erkin kirdi. Bayağı
Öseriniñ üstelinde jarbiıp Moldahmet otır. Oylap kelgen əñgimesin
amandıqtan soñ tez bastadı.
–Moldahmet, Öserjan köz aldıñda östi. Büginde əskerde. Qolımda kelinim
men nemerem bar. Kelin «Soğısqa üles qosam», – dep «Juldızdığa» barıp
istep jür edi, nesin jasırayın, tüsik tastap qoydı. Endi özi əreñ jür, osı
qalanıñ üşkölinen orın tauıp ber. Balası biıl oquğa jetti, sonı
jetektep barıp oqıtsın, – dep bastırmalata söylegen əyeldi oqu
komissarı unata qoymasa da:
–Jeñeşe, qazir soğıs jağdayı, öziñiz bilesiz. Ərkim qolınan kelgenşe
əskerge kömek jasauı kerek. Sondıqtan kelinniñ soğısqa üles qosqanı
durıs, – dep bir toqtadı da keşe osı orında mına şüykedey kempirdiñ
ulı otırğanı esine tüsip durıstau jauap izdep otır edi:
–Qalada jürip te üles qosadı ğoy. Şulıq toqıp, keudeşe toqıp
attandırıp jatır, qarağım, – dep əyel de qoyar emes.
–Jaraydı, jeñgey, küzge deyin bir orın qarastırayın, əzirge eldegilerge
qolğabıs etip jüre tursın. Bizge oraq kezinde qol küşi jetispey jatır, –
dedi.
–Oybu, özi şidey nemede qaybir qol küşi bar deysiñ. Əyteuir elge erip jür
de, – dep əyel de özinikin nığarlay berdi.
–Kelistik, jeñeşe. Küzge kelinge bir orın tauıp berem. Bərimiz soğıstıñ
tez bituin tileyik. Tipti Öser kelse öz ornın da qaytarıp berem. Kelinşegi
ekeui qolustasıp birge jürsin, – dep Moldahmet əyeldi şığarıp saldı.
–Quday tileuiñdi bersin, aytqanıñ kelsin, – dep Əsiqa quanıp üyine
qayttı.
Esikten ene:
–Rauşantay, Moldahmetpen kelistim. Küzge muğalimdikke alatın boldı, –
dep söyley jöneldi. Rauşan men Qayrat dastarqan basında otır edi.
Əjeleriniñ quanıştı dauısına olar da qosılıp, üyde kişigirim mereke
boldı da qaldı.
–Rauşantay, ana qalğan jündi qızılğa boyap bereyin öziñe köylek toqıp al
jazday. Küzde mektepke auıstırarıñ boladı, – dep enesi abır-sabır
bolıp qızılşa qaynatıp, jünmen jağalasıp ketti. Rauşan bolsa küyeui
ketkeli aşpağan kiim şkaptı aqtarıp tastap rettey bastadı. Qayrat ta
şeşesinen qalıspay kökesi alıp berip ketken şi barqıt şalbarı men
beşpentin kiip körip edi, şoltiıp qalıptı. Işi uday aşıp ündemey
anasına qaradı.
–Oybu, qulınşaq ösip ketipti ğoy. Kökesi əpergen kəstömi qısqırıp
qalıptı. Endigi kelgende bazarlaymız. Sağan kəstöm, mağan köylek, əjeñe
de birdeñe alamız, – dep ulınıñ betinen süyip, kiimderin şeşip,
balağınıñ astarın qaray bastadı, «uzartuğa bolar ma» degen oymen.
–Mınanı qaytemiz, özi əli jap-jaña, – dep Qayrat özi jöndep kiip te
ülgermey qısqarıp qalğan beşpentine qimay qaradı.
Jaña baqılağanda uzartuğa bolmaytının bayqağan anası:
–Onı «Juldızdığa» Batırbolatqa aparıp beremin. Quanıp kiip alsın, ol
biıl törtke şığadı, – dep ağasınıñ kenje ulın eske aldı.
–Bermeymin, kökem kelgende böpem boladı, sol öskende kiedi, – dep bala
kiimderin quşaqtay aldı.
–Qoy, qızğanşaq bolma. Seniñ mına türiñe qarağanda böpeñ qız boladı.
Qızğa bul kiimniñ keregi ne, oğan ədemi köylekter əperemiz, – dep ulına
küle qarağan Rauşannıñ baqıttan jüzi bal-bul jandı.
Qayrat əli alınbağan kəstöm-şalbarı men sömkesin, apasınıñ muğalim
bolatının balalarğa aytıp maqtanuğa dalağa asıqtı.
Rauşanğa tañereteñ enesiniñ esikten quana engenimen birge bul üyge ülken
quanış kele jatqanday boldı. Soğıs erteñ ayaqtalarday sezildi. Köñili
alıp-uşıp, ərneni qiyäldap jürip kiimderiniñ bərin sırtqa şığarıp,
künge jaydı. Arasında Öseriniñ de kiim-keşegi bar, olardı iiskep-iiskep
qoyadı. «Soğıs nege sozılıp baradı, Qudayım-au», – dep nalıp ta aldı.
Enesi jür aulada eki qolı bilezigine deyin qızılşanıñ boyauımen qıpqızıl bolıp. Boyalğan jünderdi səkige jayıp tastaptı.
–Rauşantay, Öserjannıñ ötkendegi hatın tağı bir oqıp jiberşi,
jarığım. Sen erteñ ketkende Qayratjan şatıpbutıp birdeñe dep
qaytalap berer, – dedi. Sol-aq eken kelini:
–Maqul apa, – dep üyge jügirdi.
Öziniñ de Öserdiñ hattarın qaytalap oqığısı kelip edi, tek sürsigip
jürgen enesiniñ köz aldında hat oqıp otıruğa Uyalğan. Kökten tilegenin
jerden bergen Rauşan quldırañdap barıp Öserdiñ hattarın alıp kelip
səkige jayğasıp alıp enesine qaytalap oqi bastadı.
«...Ardaqtı Apa, Ayaulı Rauşan!», – dep bastalatın hattarı, keybireui
Qayratqa arnap jazılğan. «Ulım, Qayrat!», – deydi. Qaladağı aralasquralastar men Rauşannıñ törkinin tügel suraydı. Öziniñ tuısım dep
suraytınday kimi bar deysiñ, jalğız şeşesinen basqa. Sonı sezgen anası:
–E, jalğızdıñ jarı – Quday degen. Suraytın tuısı bolmağan soñ, qayın
jurtınıñ tügin qoymay tize beripti, şırağım, – dep bir kemseñdep aladı.
Söytip hat qaytalap otırğanda Nauat keldi etegi jerge süyretilip.
Balağınan bala aqqan bəybişe, qaşan körseñ de alp-salp etip, etegi jerge
tiip, oramalı bir jağına qisayıp, şaşı jalbırap şığıp jürgeni.
Əsiqa Nauattı dəl osı qalpında sonday jaqsı köredi.
–Oy, alpa-salpa bolğan berekem, – dep erkeletip qoyadı. Oñaşada osı
«tuqımı öskiş, salaq qatındı» kelinine ülgi etedi. Rauşan tım
tazalıqşıl, onısı enesine unamaydı.
–Tıqırlana berme, ana Nauattı qaraşı, balağınan on bala örip, üyine
barsañ esikten törge şeyin şaşılıp jatqanı bereke bop, – dep maqtaydı.
Söylep jürip kelinine köz tastap qoyadı, qalay qabıldadı eken dep,
renjitip aldım ba degendey.
–Osıdan Öser kelsin, üyge qaramay, bala tauıp otıra berem. Esiñizden
tanıp, tünimen bala terbetip, künimen jayalıq judırmasaq pa sizge, – dep
kelini əzildep qoysa:
–Oy, aynalayın auzıña may. Meniñ küşim barda balalarıñdı baqtırıp
paydalanıp qalmaysıñ ba? – dep məz boladı.
–Apa, nemene balañızdan hat kelgen be?, – dep söyley kelgen Nauat janına
jayğastı.
–Keler de... Mınaları ötken aydağısı ğoy. Rauşanğa qaytalatıp oqıtıp
otırmın. İ...təyiri-ay, qaybir deysiñ, sağınğan soñ ər sözin tıñday bergiñ
keledi eken, – dep aqtalğanday boldı. Kempirdiñ sezimin uğatın Nauat pa,
murnın bir siñbirip jiberip:
–Şalqarbay ötkende bir jazğanında «jaralı boldım, orıs sənitar qız
qutqarıp aldı, sol qarap jatır», – depti. Sodan beri hat ta, habar da joq,
– dep öz «jırın jırladı».
–Kim qarasa, ol qarasın, tiri bolsa boldı da. Jaralanğandar qaytıp
oralıp jatır deydi ğoy, – dedi Əsiqa.
–Oralsa qaneki, Apa, süyinşisi sizge, – dep jipsigen közi birjolata
körinbey məz boldı Nauat kelini.
–Jeñeşe, sol sanitarkanı ala kelse qaytemiz? – dep Rauşan küldi.
–Özi aman kelse boldı, balalarına ie bolsın. Meniñ densauşılığım
joq, – dep Nauat səl muñayıp qaldı.
–E, əkelse nesi bar ana seniñ nağaşı şeşeñ qusap bəybişe bop otıradı.
Sənitar bolsa tipti jaqsı, densaulığına qaraydı. Nauat balasın bağadı,
– dep Əsiqa sözdiñ ayağın əzilge aynaldırdı.
Gospitalğa tüskeli habar joq dep jürgen Şalqarbay künderdiñ küninde
bayağı hatqa jazğan sanitarkasın poyızben alıp keldi. Audandıq
voenkomattan ökil kelip eki-üş kün burın eskertti.
–Şalqarbaydı bir medsestra alıp kele jatır, dayın otırıñızdar, –
dedi.
–Dayın otırğanı, alıp kele jatqanı nesi, özi tiri ma? –
dep Nauat baj ete tüsti.
–Tiri, qorıqpañız. Tek mügedek bolıp qalıptı. Özdiginen jürip-tura
almaydı.
Eki künnen soñ voenkomattıñ polutorka məşinesi Ülken üydiñ aldına
kelip toqtadı. Üstinen bir jigit sekirip tüsip, esigin aştı da jartı deneni
suırıp alıp üyge qaray adımday jöneldi. Artınan qolında tüyinşegi
bar orıstıñ qızı erip kele jattı. Şalqarbaydıñ Nauatı men toptı
balası əkelerin körgennen şulap jılap qoya berdi.
Sonımen boyı eki arşın, denesi bir put Şalqarbay eki yaqsız jartı dene
bop qan maydannan oraldı. Janında kütuşi orıs qızı bar. Şaşı sapsarı, közi aspan kök. Alğaş körgender jartı denege şoşi qaradı. Törde
otırsa töbedey bolğan bayağı Şalqarbay. Garmonın qulaştay tartıp,
zarlatıp ən saladı. Soğıs turalı əñgime aytadı. Ağayın-tuıstı tügeldey
suraydı. Janındağı orısınıñ atı – Lyudmila eken. Onı özi «Lyudoçka»
deydi.
Şalqarbayı ayaqsız bolsa da aman oralğanına quanğan Nauattıñ apta
ötpey-aq qabağı tüse bastadı.
–Apa, ana orısı Şalqarbaydıñ əyeli eken. «Meniñ janımdı alıp qalğan
osı Löde, sondıqtan onı sıylañdar», – dedi ana əperbaqan. Özi burın da
jındı edi, endi eki söz ge kelmeydi. «Men qan körip keldim. Otanğa,
senderdiñ keleşekteriñe eki ayağımdı birdey berip keldim. Sondıqtan
meniñ aytqanım – aytqan. Şıdamasañ balalarıñdı alıp
«Keñqiyäqqa» ket», – deydi apa-au. Endi qayttim, – dep jılap qoya berdi bir
keşte kelip.
–Sabır et, şırağım. Azamatıñ aman keldi. Ol orıs qatın qaşanğı şıdar
deysiñ ayağı joq adamğa. Qısqa qaray Arqanıñ suığı bir qıssa bürseñdep
qaşadı kelgen jağına, – dep körşi kelindi sabırğa şaqırdı. Əsiqaday
ülken ananıñ sözine toqtağan Nauat qıstı kütip, bayağı salpıldağan qalpı
jüre berdi. Söytip jürgende qıstağı suıqtan qaşıp ketedi degen orıstıñ
qızı batpanday ul taptı. Onıñ tolğağı bastalğanda talıp qala saqtap,
etegine sürinip Nauat tağı apasına qaray jügirdi.
–Apa, Lödesiniñ tolğağı bastaldı! – dep bir ketti.
–Apa, Lödesi ul taptı! – dep ne quanarın, ne jıların bilmey tağı keldi.
–Oy, aynalayın, Şalqarjan! Kim aytadı mügedek dep, erkek nağız! – dep
apası riza bolıp otır. Tisi joq auzın añqitıp Nauat apasına tañ qalıp
qaraydı.
–Əy, Nauat sen endi bəybişe boldıñ. Bayağınıñ bes bieniñ sabasınday,
aqılı aldında əulettiñ anası boldıñ! – dep oğan köpşik qoyıp, ne derin
bilmey turğan Nauatqa:
–Şalqarbaydıñ qay qatını tapsa da bala seniki, – deydi tipti.
Nauat apasına renişin aytıp, Lyuda men Şalqarbaydı jamandağalı kelip
edi. Apası baladan basqa eşkimdi bilgisi kelmeydi:
–Şalqardı aman alıp qalğan Löde. Seniñ aqılıñ bar ğoy, eger Löde
bolmasa sen Şalqarbaydı qalay bağasıñ? Əne, tamağın auzına tosıp,
juındırıp, tazalap otır. Tipti qosılıp orıstıñ ənin salğanı qanday.
Karmonın tartsa aldında tarsıldatıp bilep te beredi, ne deysiñ endi.
Balasın bağısıp ber. Sol orısımen məz bolıp jürsin, – dep apası elde
joq keñes berdi.
Şındığında Lyudası anau-mınaumen şaruası joq, osılar ne jese sonı
jep, ne işse sonı işedi. Şalqarbaydıñ astı-üstine tüsedi. Apasınıñ
aqılımen Nauat şalınıñ kenjesin bağa bastadı. Lyuda emizgeni bolmasa,
balada jumısı joq, balanı besikke salıp qoydı, baqqanı – bayı.
Toqalınıñ buınan ba, keş körgen balasınıñ nesibi me Şalqarbay
audandıq keñeske qızmetke ilindi. Ayağınıñ protezimen jürip qatardan
qalmadı. Eki qoltığındağı baldağımen tarsıldatıp kirip kelgende
keñsedegiler taq turadı. Burın esep-qisap jasap, buğaltırdıñ oquın
oqıp alğanı osı jolı paydağa astı. Soğıstan kelgen jauıngerdiñ otbası
atanıp, erkegi qızmetke ilinip, otbasınıñ as-suı berekelenip qaldı.
Lyudanıñ ulı Nauattıñ qoynınan, Lyuda Şalqarbaydıñ qoynınan
şıqpaydı.
Küzge salım Moldahmet sözin jutpay Rauşandı bastauış sınıpqa
ustazdıqqa aldı. Qayrat sömkesin süyretip şeşesiniñ sınıbına bardı.
Öserden ayına bir hat kelip tur, sol köñilge quat. «Öserim aman kelse eken,
kerman qırılıp soğıs bitse eken» boldı Əsiqanıñ küni-tüngi tileui.
Tañerteñ galifesiniñ balağın qayırıp tastağan, eki qolında eki baldağı
bar Şalqarbay jumısqa keterinde künde qolın alıp ötedi. Nauat ta
aqköñil bayğus, almasına qoymay, as-suınan jırıp berip turadı.
–Apa-au, Öser kelgende Şalqarım aytpay ma «Seniñ anañdı apamday körip
jürdim, sen kelgenşe ornıñdı toltırdım», – demey me», – dep qoyadı.
Lyuda bolsa Rauşanmen dos. Onıñ orısşasın sol uğadı. Üyge kelip alıp
key-keyde bıldırlap uzaq əñgime aytatını bar. Onısın ketken soñ
Rauşan enesine audarıp jetkizip beredi. Uzın-ırğası: Lyuda əke-şeşesiz
jetim qız eken. Soğıs bastalğanda meditsina uçelişesinde oqıp jürgen
jerinen maydanğa özi suranıp attanıptı. Gospitalda Şalqarbaydı
köripti. Jaradar, eki ayağın közinşe kesipti. Özi ənşi, özi aqköñil,
orısşağa jüyrik jigitke ğaşıq bolıp qalıptı. Sonda üş ay emdelip
eline qaytatın bolğan soñ
«Şalharın» qimay erip kelipti. Özi endi jiırmağa tolğan qız bar ömirin
eki ayağı joq jigitke arnap otır. «Ol mensiz qalay ömir süredi», – dep
qoyatın körinedi. Osınday aq jürek orıs qızın bəri jaqsı körip ketti.
Şalharınan qolı bosasa üy tirligimen de aynalısa beredi. Ibırsıp
jatatın Nauattıñ üyi tazarıp, körpeleriniñ seysebi ağarıp qal dı. Nauat
Lyudanıñ ulın arqasınan tastamaydı. Şığarda janı bölek. Közi tuzday,
şaşı aqseleu balaqan da apasınan qalmaydı. Tili «Apa» dep şıqtı.
Bayın birjolata bergen Nauat balasın Lyudadan qızğanadı. Balağa
«Kazbek», – dep şıñnıñ atın qoyıp edi, Nauat onı «Qazıbek» atandırıp
jiberdi. Lyuda ğana «Kazbek...Kazbek», – dep şaqıradı.
Muğalimdik jumısqa şıqqalı Rauşın öñi kirip, üstibasına qarap,
quırşaqtay boldı. Eki közi tostağanday, qası qiyäqtay, betiniñ nurı
tamıp, erni jaña pisken büldirgendey bolıp körgenniñ közin tartatın.
Qayrattıñ anası emes, əpkesi siyäqtı. Ekeui qolustasıp mektepke birge
barıp-qaytadı. Olar kelgenşe əjeleriniñ şəyi samauırda qaynap,
dastarqanı jayılıp turadı. Sol küni jeksenbi bolatın.
–Rauşantay şoqtı əzirlep qoydım, ütigiñdi alıp kel, –dep sırtqı
terezeden enesi basın şığarıp dauıstadı.
–Qazir, apa, – degen kelini qolına temir ütik ustap sırtqa şığıp kele
jatqan, qaqpadan engen eki erkekti kördi. Elden kelgen ağayınğa
uqsamaydı, əskerileu kiingen. Kelinşektiñ jüregi su ete tüsti de, ornında
qalt turıp qaldı.
–Şapanbaevtardıñ üyi me? – dedi.
–İə, – dep kelinşektiñ əreñ üni şıqtı.
–Üyde kim bar?
–Bərimiz, – degen Rauşannıñ dausına eleñdep qora jaqtan Əsiqa jetti.
«O,kim-əy», –dep. Eki erkekti körip ürke qaradı. Işi bir pəleni sezgendey
suıp ala jöneldi.
–Barmız, üyge kiriñder, – dep qolın aljapqışına sürtip, esikti aştı.
Eki erkek törge jayğasqan soñ, əñgimeni qısqa qayırdı.
Öñderi de, sözderi de suıq boldı.
–Biz əskeri komissariattanbız. Şeşey, soğıs mınau toqtaytın emes. Kün
sayın ondağan jaqsı dosımızdan ayırılıp qalıp jatırmız. Sol kezek
Öser dosımızğa da kelipti. Keşe qara qağaz aldıq, – dedi estiyärlauı
dausınıñ ayağı qumığıp.
–Ne, oybay, sorlap qaldım ba? Öserjan, oybay meni qayda tastap kettiñ? –
dep oybaylağan Əsiqa talıp tüsti. Qayrat sırtta oynap jürgen. Rauşanda
ün joq, tek jüzin jas juıp, talıp jatqan enesiniñ basın süyey berdi.
Əsiqanıñ «oybayın» qabırğalas körşiler estip, Nauat pen balaları
şurqıray jetti. Bıldırlap arasında Lyuda da jür jılağan jurtqa qarap
bir sumdıqtıñ bolğanın sezip Rauşandı quşaqtay beredi. Keşke qaray
Şalqarbay keldi aqırıp-baqırıp, bauırımdap. Köşeniñ arğı
jağındağı, bergi jağındağı körşiler jinalıp qaldı.
Asu da asu bel deydi, Asuğa qonğan el deydi. Batısqa ketken Öserim
Baqırsam-dağı kelmeydi-au, Beles te beles bel deydi, Belesten assañ el
deydi. Boyına baylap beldigin Öserim qaytıp kelmeydi, –dep zarlap joqtau
aytqan Əsiqanıñ dausı Qarqaralınıñ tünine siñip jattı.
–Qoy, şırağım, sabır tut «kebin kigen kelmeydi, kebenek kigen keledi», –
degen bar. Öserjandı öz qolımızben maydanğa attandırıp edik qoy, – dep
bir qariyä toqtau ayttı.
–Anau auılda bir jezdemizden qara qağaz kelgen eken, qırqın berip jatsa,
artınşa mügedek bolıp özi kelipti. Söytse bombalanğan üydiñ astında
qalıptı. Joldastarı ölgen eken dep «qara qağaz» jibere salıptı. Onı
sanitarkalar tauıp alıp, gospitalğa salıp tiriltip alıptı. Sodan aman
oralıptı, – dep bir kelinşek əñgime bastadı. Sol, solaq eken, ana auıl,
mına auılda soğıstan oralğan jauıngerler jaylı añızdar bastaldı.
Şalqarbay da osı jolı bir aşılıp, öziniñ jertölede qalğan jerinen
Lyudanıñ tauıp alğanın, sodan oğan ömirin alıp qalğanı üşin qarızdar
sezinetininen auılğa ala kelgenin aq jarılıp tuñğış ret ayttı.
Nauat üyindegi bar etin asıp, dastarqanğa barın qoyıp kelgenderge şəy
berdi.
–Qara qağaz ötirik bolsın. Öser kebenek kiip ketip edi, aman oralsın, – dep
Əsiqağa toqtau salıp körşiler tarastı. Aq köñil körşileriniñ sözi
qulağına mayday jaqqanımen Rauşannıñ esine bayağıda soğıs bastalarda
Öseri üyde jürgende, özi ekinşi balasına ekiqabat bolğanda körgen tüsi
oraldı. Köz aldında surettey sayrap tur.
...Öser üyge qasqır alıp kelipti, sonıñ işek-qarının tura töseginiñ
aldına alıp kelip aqtarıp, sarıala tegenege salıp jatır eken. Bir tüsi
suıq erkek, (Məzimbayğa uqsaydı əskeri kiim kigen) kelip:
–Öser, seni voenkom şaqırıp jatır, aldıma tüs! – dedi de qaruın kezenip
üyden aydap alıp şıqtı. Apası Öserdiñ bar kiimin tüyinşekke buıp, bas
kiimine deyin qaldırmay qoltığına tığıp berip jatır. Özi jayşılıqta
jılauıq kempir ğoy, jılamadı. Qabağı tas bop qatulı.
–Kebiniñdi alıp ket, – deydi.
Rauşan jılap enesiniñ ayağına oralıp jerde jatır, mañayı bıljırağan
jañağı qasqırdıñ qanı.
–Apa, Öserdi durıstap şığarıp salayıqşı, – dep jılaydı. Öser
əskeridiñ aldında ketip bara jattı da bir kezde artına qaray jügirip
kelip qannıñ ortasında jatqan Rauşandı ornınan turğızıp alıp
jetektey jöneldi. Sol kezde enesi etegine oralıp «ketpeşi, ketpe» dep
jalınıp jıladı. Rauşan ne erine ererin, ne enesimen qaların bilmey dal
boldı. Sonda da quday qosqan qosağı ğoy, sonı qimay enesiniñ
jılağanına qaramay Ösermen qolustasıp qır asıp ketip bara jatıp
oyanıp ketti...
«Sumdıq-ay, Öser soyğan qasqır – tüsik bolğan ulı boldı. Bar kiimin, bas
kiimine deyin jiıp alıp, əskeri adamnıñ aldına tüsip ketkeni – kebin
kiip ketkeni me?», – dep oylap jatıp uyıqtap ketti.
Bölmeniñ işinde qoñır jel esti. Terzeniñ şilterli perdesi dirildedi. Arğı
jağınan tolıp tuğan Ay qaraydı. Sol aydıñ səulesimen bayağıda joğalıp
ketken bir er adamnıñ sulbası ağarañdaydı. Üstinde aq köylek-dambalı
bar. Arlı-berli bölmeni şarlap jürdi.
Kelinşek körpesi jartılay aşıq qattı uyqıda jatır edi. Aq qiimdi sulba
jaqındap kelip, körpeden şığıp jatqan ayaqtı ustadı. Odan eñkeyip
kelinşektiñ betine uzaq üñilip qaradı. Qası qiyäqtay, oymaq auız, qap-qara
şaşı jastıqtan asıp jerge salbırap tur. Aq jüzi tolğan ayday, qabağı
səl şıtıñqı, ıñırsıp qoyadı. Ömirine renjip jatqanday...
Sulba endi kelinşektiñ betine betin tigizdi. Isıp jatır eken. Ayağı da
küyip tur eken. Endi körpesin keudesinen tömen ısırıp, kökiregine
alaqanın qoydı. Jas kelinşektiñ təni küyip-janıp jatqan edi. Sulba
qaytadan betin onıñ betine taqap, demin juttı... Qanday hoş iisti dem...
Tım taqalıp ketti me, kelinşek basın burıp, qozğalıs bildirdi. Sulba
şeginip ketip, qara-a-p turdı.
Rauşannıñ betin bireu jıbırlatqanday boldı. Şaş siyäqtı ma, saqal
ma... Tətti uyqısın qimay, tek basın burdı bir jağına. Uyqılı oyau.
Elesti körer emes. «Öserdiñ saqalı ösip ketken be?», – dep oyladı. Közin
aşayın dese, aşılmaydı. Şınımen taqalğan Öserdiñ beti me? Aşılıp
ketken körpesinen denesi toñazıp, oyanıp ketti. Közin aşqanı sol edi,
töseginiñ janında aq kiimdi bireu tur. Auzınan:
–Apa, Qayrat! – degen söz qalay şığıp ketkenin bilmeydi.. Dausınıñ
şığuı sol eken əlgi eles terezeden tüsken ay səulesine siñip joğaldı.
Apası bayğus ta jalğızın joqtap uyıqtamay jatır ma, dauıs qulağına
jetisimen kimeşegin jüre kiip jetip keldi.
–O,ne şıbınım? Şoşıdıñ ba? Bissimillə, bisimillə, –dep mañdayın
ustap, körpesin qımtap, əlekke tüsti.
–Apa, osı üyde bireu bar ma? – dedi kelini elegzip.
–Joğə, tüs körgen şığarsıñ, şükirim, – dep alaq-julaq jan-jağına
qaradı da:
–Uyıqtay ğoy, Şalqardıñ jügermekteri tünimen oynap şığadı, solardıñ
tarsılı şığar. Tipə...tipə, – dep betine tükirip qoydı «uşıqtıñ»
ırımın jasap.
–Tarsıl emes,apa, janımda turdı. Aq köylek-dambalı bar. Jazda da
elden kelgende östip oyatatın sizge aytuğa Uyalatınmın, – dep basın köterip
aldı Rauşan.
–Oyatqanı nesi, sandıraqtamay jat endi. Öserdiñ elesi şığar, qırqına
deyin jaqındarınıñ mañayında jüredi deydi ğoy. Qorıqsañ bizge kel. Oy,
Alla-ay, – dep ah urğan enesi işi janıp jatqanday kürsinip, esikke bettedi.
Uyqı qayda Ay terezeden auıp ketkenşe Rauşannıñ közi jumılmadı.
«Şınımen Öserdiñ ölgeni me? Apamnıñ «qırqı» degeni nesi, ölimge
qiğanı ma?», – dep küyip-janıp jılap jattı. Keşe Qayrat «Apa, kökem
endi kelmey me?», – dedi oñaşada. Bala neme ayqaylap jılağandı da
bilmeydi ğoy. «Kim biledi, basqa auıldarda osınday qara qağaz kelgender
mügedek bolıp oralıp jatıptı ğoy», – dep əldebir ümitpen kümiljigen.
«Şalqar kökege uqsap ayağı joq bolsa da kelse eken», – dep ulı bauırına
tığılğan. «Əjemniñ balasımın», – dep ömiri əjesiniñ janına jatıp,
şeşesine köñil de bölmeytin balanıñ jüregi bir jamandıqtı sezgendey.
Sol arqılı anasımen qayğısı ortaqtasıp, əlemdegi eñ janaşırı
anasınıñ bauırına tığılıp edi.
Bir küni sərilik üstinde enesi:
–Balam, qanşa qimasaq ta qara qağaz aldıq, ekeumiz ğoy ömir boyı kütemiz,
tileuin tileymiz. Sonda da Öserjannıñ qırqın bereyik el qatarlı. Men
qudağa səlem joldayın, bir qoy alıp kelsin, – dedi dausı irip.
–Sonda, qay kündi «qırqı boldı» deymiz.
–Qara qağaz kemi on kün jürip keler, pəleket, soğan otız kün qosayıq, –
dep ekeui özara amalsız məmilege toqtadı.
Rauşan ər beysenbi sayın tünde bölmesinen eles köredi. Köretini aq
saqaldı, közi kök, orıstıñ şalı. «Orıs atanı tağı kördim», – dep aytuğa
özi qayğıda jürgen enesi tipti şoşıp keter dep qorıqtı. Ne körse de tis
jarmay şıdadı. Mektepten şarşap kelip qatıp uyıqtap qalğan tüni
sezbeydi. Uyqısı bölingen tüni eles mañında jüredi. Qattı qorqadı.
Öserdiñ qırqın beretinnen kün ilgeri «Juldızdıdan» əke-şeşesi,
jeñgesi keldi. Jeñeşesine tünde bölmesinde bir kisi jüretinin aytıp edi,
–Qoyşı, Öserdiñ qayğısınan uyqıñ buzılıp jürgen şığar. Qayğıra
berme, kim biledi aman-esen kelip te qalar, – dep aldarqattı. Sol tüni ekeui
birge uyıqtadı. Eşkim de olardı mazalamadı. Ertesine jeñgesi:
–Ayttım ğoy, jəy seniñ uyqıñ buzılğannan elesteydi. Tünde men nege
körmedim, bügin beysenbi ğoy, – dep tağı tınıştandırdı.
Öserdiñ «qırqın» ötkerip jaqındarı qaytıp ketti. Əsiqa men Rauşannıñ
ömirindegi qızıq künder tausılıp qalğanday. Köktemniñ şıqqanımen de jumıstarı joq. Tañ ata
Rauşan ulın jetekke alıp mektepke ketedi. Enesi üydiñ bitpes tirligimen
aynalısadı. Bir-birimen keşki asta ğana üzik-sozıq söylesken boladı.
Qayrat ta bala bolıp burınğıday asır salıp oynamaydı.
...Sol tüni kelinşek Öserdiñ eski hattarın qaytalap oqıp keş jattı.
«Erteñ jeksenbi ğoy, jəyirek turarmın»,
–dep oyladı. Soñğı kezderi köktemniñ köközeginen be, bası aynalıp,
əlsizdik bastı. Mektepten ayağına ilinip əreñ jetedi. Janındağı balası da
ilbip ilesip kele jatadı. Söylesuge şamaları da joq. Ədette tösekke
jatıp, jastıq qa bası tigenşe asığatın Rauşan bügin asıqpadı. Kiim
şkaptan köktemge kierlerin şığardı, erteñ künge jaymaq bolıp. Odan
kitap-qağazdarın aqtarıstırdı. Odan soñ barıp Öserdiñ barlıq hattarın
oqıp şıqtı. Enesi men ulı öz bölmelerinde uyıqtap qalğan.
Hattıñ ərqaysısın qaytalap oqıp, dıbıs şığarmay uzaq jıladı...
Sodan barıp tösegine jattı. Uyqısı kelmedi. Ösermen ötken jeti jıldıñ
ər künin sağınışpen esine alsa ala bergisi keledi. Odan soñ jatıp alıp
jıladı. Talıqsıp barıp tañğa juıq közi ilindi.
Terezeniñ jibek perdesiniñ artınan ay səulesi tüsip turdı. Kelinşektiñ
tösegine aq kiimdi orıs aqsaqal kelip ayaqqolın sipalap, quırşaqtay etip
quşağına orap aldı. Səl ıñırsıp qarsılasqanı bolmasa Rauşannıñ
dauısı da şıqpadı.
Tañerteñ «demalısı ğoy, jata tursınşı», – dep jürgen Əsiqa tüske
qaray şıdamay kelininiñ bölmesine kirdi. Rauşan appaq bolıp öziniñ
şeşesi jasağan kök şəyi körpeniñ üstinde jartılay jalañaş jatır edi.
–Oybu, mına jatısıñ ne tüske deyin, – dep kirgen enesi kelininiñ ıñğaysız
jatısınan şoşıp, jüregi suıldap jetip barıp kelininiñ bileginen ustay
aldı. Alaqanın suıq bilek qarıp tüsti.
–Oybay, bissimillə, Rauşan! – dep şıñğırıp jiberip qolqa tamırına qos
sausağın qoydı. Jan joq, sup-suıq...
Əsiqa körpeni kelininiñ üstine jaba salıp,
–Qayrat...Qayrat..! – dep ayqay saldı, – Sorladıq...Sorladıq...
Əyeldiñ aşı ayqayınan qabırğalas körşiler de jetip keldi.
Bayağı Arslannıñ ruhı tunşıqtırıp öltirgen kelinşekti el-jurt
«Küyeuiniñ qayğısına şıdamay jüregi ezilip ketken», – dep jobaladı da
qoydı...
4
Jılap jürip jesir Əsiqa es jidı, jılap jürip jetim Qayrat jetildi.
Soğıstıñ adam aytqısız azaptarın birge tartıp, köppen körgen ulı
toydıñ ortasında köşten qalmay kempir ilesip, nemeresin jetkizdi. Qasım
aqın jırlağanday «kürkirep kündey ötti ğoy soğıs». Qan maydanda
əkesinen, öz şañırağında şeşesinen ayrılğan Qayrat əjesine erte es
boldı. Jaz şığa nağaşıları jaqqa barıp auıldağı dostarın jiıp, şöp
orıp, otın şauıp qısqa qam jasaydı. Onı ögiz arbamen aptalap jürip
tasıp aladı. Əsiqa kempirdiñ ulı men kelininiñ qayğısınan işi-bauırı
bayağıda «örtenip ketken». Tek «Qayratjandı kimge qaldıram, jaratqan-au,
osınıñ basın ekeu etip ketsem eken», – degen jalğız armanmen surau
belgisindey iilip ketti.
Qayrat on segizge tolğanda «aq belet» berip, otbasınıñ jalğız
asırauşısı dep əskerge almadı. Oğan əjesi quanıp jürgenimen, jigit
qatarınan qalğanday jasıñqırap qaldı. Mınau bükireygen bayğus
kempirdiñ özinen basqa jer betinde janaşırı joq ekeni şındıq. Sol «aq
belet» degeni qolğa tiisimen-aq əjesiniñ auzı jabılmay:
–Qayratjan, meniñ türim mınau, endi ökimetke keregiñ joq eken, üy boludı
oyla şırağım. Öz otanıña öziñ ie bol, men qaşanğı qazan-oşaqtıñ
basında jürem, mine jetpisti ortalap baram, – dep zarlay berdi.
Qarqaralınıñ jeti jıldığın bitirgen jigittiñ Qarağandığa barıp oqu
jalğastıruğa şaması joq. Sodan «Juldızdıdağı» nağaşılarınıñ
qolına barıp jıl boyı traktor aydaytın kökesine seriktesip jürdi.
Keler kökteminde auılğa kelgen jaña traktordıñ birine ie boldı. Özi
temir-tersekke əues edi, quday tileuin berdi. Astındağı KTZ degen temir
tulparımen jer jırtudan kelgen soñ auıldı bir aynalıp şığadı.
«Juldızdıdağı» kız ataulınıñ jırı – Qayratjan. Uzın boylı, deneli,
külgende közinen nur tögilgen ədemi jigittiñ əjesine kelin tüsiru qiın
bolmadı.
Sol jılı Almatıda muğalimdik oqıp jürgen kolhoz bastıqtıñ qızına
Qayratjannıñ közi tüse ketti. Balanıñ köñili ketkenmen, bastıqtıñ qızı
qaray qoysın ba? Qasına baruğa qolı jetpey, sırın aytuğa sözi jetpey,
qızdı alıstan baqılap jürgenin sezgen auıldıñ bir quı nağaşısı
Nurqadilge jetkizse kerek.
–Qayratjan, Sağımbaydıñ qızın alıp qaş. Olar bile me eken, seniñ əkeñ
– Öserdiñ oqu kəmesəri bolğanın. Tegiñ jaqsı. Şeşeñ – Rauşan auıldağı
eñ sulu qız bolğan, muğalimdik qızmet jasadı. Qızben qorqpay söyles,
sonı ayt. Kolhozdıñ qızın sen almay kim aladı, – dep qoltığına su
bürkip qoydı. Nağaşısınıñ özinen üş jas ülken ulı Bekjan əskerden
kelisimen sol auıldağı bir qızğa üylenip alğan. Jeñgesiniñ atı – Aqşəyi.
Sol jeñeşesi de qoyar emes.
–Men ol qızdı jaqında demalısqa kelgeninde şığarıp beremin, – dep
qoyadı.
Nağaşısı əjesine barğanda qulaqqağıs etip qoyğan eken, əjesi «ulı iske»
kirisip ketti. Şalqarbaydıñ boyjetip qalğan qızdarına üy əktetip, Lyuda
tətesine körpe-tösek qaqtırıp qoyıptı. Bayağı maydannan Şalqar
kökesine erip keletin sanitarka Lyudanıñ bul künde üş ul, eki qızı bar.
Özi bes bieniñ sabasınday bəybişe bolğan, qazaqşa sayrap tur. Sol
jıpırlağan balaqandar aulaların sıpırıp jür.
Qayratjan traktorın toqtatıp qaqpadan kirgende mına abır da sabır
tirşilikke tañ qaldı.
–Kelin qane, qaynım, – dep qoyadı tipti Lyuda tətesi. Üyge kirse Nauat apası
men əjesi aq samaurındı ortağa alıp şəyge otırıptı. Əjesi atıp turıp,
etegine sürinip «erkeletudiñ jırın» bastap kep jiberdi deysiñ.
–Oy, türiñnen aynaldım, kelinşek əkeluge jarağan, jigit bolğanıñnan
sadağa keteyin, qaraşañırağımnıñ iesi... – dep bastap kele jatır edi,
Qayrat bölmeni əktep jatqan qızdardan Uyalıp:
–Tu-u-u, əje, qoyşı endi. Qaydağı kelinşek, – dep əjesin quşaqtadı.
–Nağaşıñ seni kolhoz bastıqtıñ qızımen söz baylasıp jür, – dep ayttı
ğoy. Oy, tegine tartqan şırağım. Qulasañ nardan qula. Əkeñ de el surağan
jigit edi, – dep kele jattı da, – Öserjan, Rauşan estimisiñder, i-i-i, – dep
köñili bosap əjesi jılap qaldı. Onı Nauat apası jubatıp əure.
Bayağı salpı etek Nauat apası bul künde basına appaq oramal baylap,
qıjımnan kamzol kietin kelisti kempir bolğan. Üy əktep jürgen egiz
qızdarı anau boyjetip qalğan. Tört ulınıñ aldı bir-bir üy boldı. «Bir
kezdegi boqtı oşaq, bügin boldı maylı oşaq» – degen osı…
–Əje keliniñizdi bügin əkelgeli jatqan joqpın ğoy. Ol qız Almatıda
oqidı. Bir-eki aydan keyin auılğa keledi. Tek özi kelisse əkelem, alıp qaşu
degen siz ben apamnıñ zamanında qalıp qoyğan, – dedi Qayrat.
–Alıp qaşa ber, kolhoz bastıqtıñ qızı eken dep qorıqpa, – deydi.
–Bolmaydı, əje, meni sottap jiberedi, jas qızdı kelisiminsiz alıp qaşqan
dep.
–Sottasa men baram, men alıp qaştırdım dep.
–Qayrat, sen alıp qaşıp kel. Əkesiniñ aldına Şalqar kökeñ baradı,
osındağı əkim qaranı ertip, – dep Nauat apası bösti, küyeuiniñ atqaminer
ekenin sezdirip.
–Körermiz, – dep miñgirlegen Qayratqa boy berer emes, əjesi bastırmalata
jöneldi.
–Jaraydı, oquınan bosap kelse boldı, – dep qutıldı bala, iştey «Nesi
bar, Şolpan kelgende söylesip köremin», – dep oylanıp qaldı.
«Juldızdı» kolhozınıñ törağası Sağımbaydıñ qızına qurılğan
«jospar» oydağıday ayaqtalıp, qız da qarsılaspay, eşkim de sottalmay
Şapanbay şaldıñ qaraşañırağına Sağımbaydıñ qızı Şolpan kelin bop
tüsti. Əsiqada es joq, jasarıp ketkendey, ayaq-ayağına juqpay, şauıp jür.
Əsirese, kelininiñ etjeñdileu kelip, ayaq-qolı balğaday bolğanı unaydı.
«Rauşan əljuaz edi, Şolpanım endi Nauatqa uqsap on bala tauıp berse
igi», – dep iştey tileuli. Şolpan egizdiñ sıñarı eken. Ayman degen sıñarı
sol auılğa uzatılıp, egiz balalı bolıp otır degendi estip Əsiqa tipti məz
boldı, kelini kele egiz tauıp beretindey.
Qayrat körgendi jerdiñ qızı, muğalimdik oqu oqığan degenine bolmasa,
kelinşeginiñ tolıqtığın, reñiniñ qaralığın onşa unata bermeydi.
Ötkende əjesi, «Nauat apasına uqsap bizdi ösirip-öndiredi», – degen sayın
köz aldına mama qazday balpañdağan Nauat apası elesteytin bolıp aldı.
Ol üydegi Lyuda tətesi de dop siyäqtı. «Özi balatapqış əyelder semiz bola
ma?», – dep oylap qoyadı. Öziniñ anası qanday edi, şirkin! Mekteptegi
oquşılardıñ bəri jaqsı körip, ülken sınıptıñ qızdarı elikteytin.
Əkesi ekeuiniñ birge tüsken jöndi sureti joq eken. Jeke-jeke tüsken
suretterin tauıp alıp Qarağandığa barğanda biriktirtip jasap alıp keldi.
Törge ilip qoydı. Şolpannıñ özi:
–Apañ qanday sulu!– dep tañ qaldı.
Qayrattıñ közderi, murnı, auzı apasına uqsağan. Qayrattı şaşı men iri
denesi – əkesiniki. Özi jigittiñ töresi bolıp östi. Auılğa kelgen tehnikanı
aldımen Qayrat jürgizedi. Toy-tomalaqta dombıramen əueletip ən de
saladı. Atası quyısqan, jügen örgen, ertoqım jasağan qolöner şeberi
bolğan eken. Qayrattıñ ikemin bayqağan nağaşısı «atañnıñ önerin jalğa,
joğalıp ketse obalı sağan boladı», – dep aytıp, körşisiniñ şeber
şalına qosıp qoyğan bolatın. Sol kisiden alğan öneri de bar. Tegi tarta
ma, qolı bosasa qolönerin aynaldıradı. Osınday segiz qırlı, bir sırlı
jigitti Şolpan qalay jaqsı körmesin.
Şolpan sol jılı qızdar pedagogikalıq institutınıñ soñğı kursında
edi. Əjesi men Qayrat jağdayın jasap, oquın ayaqtatıp aldı. Diplomın
alıp kele sala qız taptı.
–Atam qazaq kelini ul tapsa – han tudı, qız tapsa – jan tudı dep quanğan.
Han jaqın ba, jan jaqın ba? Janımız köbeysin, artınan erer inisiñlileri köp bolsın, – dep əjesi Əsiqa quandı. Irımdap Nauattıñ
taqımınan əri-beri ötkizip, Şolpanğa bir dambalın surap alıp berdi.
Onısı Nauat siyäqtı balağınan bala örsin degeni. Jalğızdıqtan əbden
zərezep bolğan kempir kelinine üy jinatqızbaytın.
–Qoy, əri, şaşılıp jatsın, boqtı oşaq bolsın, – dep qoyatın. Quday sol
tileuin berdi me, qızınan keyin sütpen köterip, Şolpan egiz ul taptı.
Kelinşeginiñ türine köñili tolmasa da, qatarınan üş perzent süygizip
balpañdap jürgeni Qayrattıñ janına jaqtı.
–Əje, Şolpannıñ jüris-turısı quddı Nauat apa siyäqtı, – dep külip
otıratın.
–Nesi külkili eken Nauattıñ. Sonday-aq bolsın. Jalğız Şalqarbaydan on
otau şığardı. Orıstan alğan toqalınıñ balaların da baurına salıp,
alqıp-şalqıp otır. Şolpanım da sonday boladı, – dep kelinine
meyirlene kelip bir qaraydı.
–Əje, keşe mağan Qayrat «sen dəu qatın bolayın dep tursıñ» – dep
mazaqtadı, – dep kelini egiz ulınıñ bireuin emizip otırıp. Ekinşi uldı
ayağındağı jastıqqa salıp terbetip otırğan Əsiqa:
–Təyt, arı, dəu qatın degen jaman ba. Əli-aq kimniñ anası – Köbey men
Mereydiñ, Irıstınıñ anası atanasıñ. Seni me, sulu qatınşılın munıñ.
Əne, Quanıştıñ sulu qatını əli puşpağı qanamay jür ğoy, sonıñ türine
su quyıp işse, – dep Qayratqa tura umtıldı. Qayrat bölmeden qaşa
jöneldi. Əsiqanıñ:
Əldi.. əldi.. aq böpem,
Aq besikke jat böpem.
Jilik şağıp bereyin
Tañdayıña tat böpem…–
dep əndetken dausınan balaqan jüzi balbırap uyqığa ketti. Ekinşisi
anasınıñ aq məmesin borpıldata sorıp jatır. Kişkentay Irıstı da
əjesine jabısıp quırşaq oynap otır. Ğumır boyı kütken baqıtına
nemeresi arqılı jetken Əsiqa otır şükirlep, mañayında balapandarı
şüpirlep.
Osı üydiñ közge körinbeytin qojayını Arslannıñ sulbası ay tolğanda
üydi şarlağanımen soñğı jılda eşkimdi erekşe mazalay qoymağan edi.
Quanıştıñ sulu kelinşegi qaytadan onıñ jüregine ot salıp, mazasın
aldı. Quanış üyde bolmasa boldı, sonıñ tösegine baradı. Ayağın
sipaydı, mañdayınan süyedi. Quşağına oraydı. Keyde sulu kelinşek
oyanıp ketip, elesti körip qorqadı. Bireuge aytuğa tağı batpaydı. Tüskenine
üş jıl boldı, bala kötermegen soñ, köñili sınıq «tua almay jürip jın
iektepti. Jını erkek bolıp tünde keledi eken», – dep əñgime ete me dep
Uyaladı. Söytip jürgende eles jas kelinşekti quşağında tunşıqtırdı…
–Oybu, nesin aytasıñ, Quanıştıñ kelinşeginiñ jürek talması bar eken.
Küyeui saqpanğa ketip, jalğız jatqanda ustap qalıptı, – dep əyelder
şuladı da qoydı.
Jas jigit qaşanğı jürsin, kelinşektiñ qırqın ötkize üylendi. Jılğa
tolmay jas kelin qız tudı. Onıñ atın – Qımbat qoydı.
Bayağı Akmetovten qalğan ülken üydiñ eki jağınan eki esik şığarğan
Şapanbaevtar men Şalqarbaevtardıñ otbasıları ösip-önip jattı.
Jalğızdan qalğan jalğız nemeresiniñ tört balalı bolğanın körgen
Əsiqanıñ baqıtında şek joq edi. On tört bala tapqan Nauat kelinin
otırğızarğa jer tappay, aylanıp-tolğanıp jürgeni. Şolpanğa jer
betindegi Bipatma – Nauattı ülgi etip auzınan tastamay otıradı. Kezekti
bir maqtap jatqanında Qayrat:
–Əje, ötkende Aqmolağa jinalısqa barğanda kördim tıñ igeruge kelgen
orıstıñ qızdarı Lyuda tətemnen aumaydı eken. Şolpan Nauat apamnan
ülgi alsa, men Şalqar kökemnen ülgi alıp endi orıstan da bir əyel
alayın, – dep əzildedi.
–Təyt, qaydağını aytpay. Şalqar qan maydanda janın alıp qalğan soñ
orıstıñ qızına qarızdar bolıp alıp keldi. Qaydağını aytqanı nesi, –
dep kempir renjip qaldı.
–Əje, ərkimniñ zamanında bir maydan, tıñ igeru de maydannan kem bolmay
tur. Ötkende auatkomdağılar mağan da traktormen «jer jırtatın eki
qızdı bölemiz, ala ket auılıña» degen», – dep nemeresi de qoyar emes.
–Apa, alsa alsınşı, köreyik. Lyuda təteme uqsap əzirginiñ orısı bala
tauıp, küyeuiniñ ayağın juıp otırar deymisiz. Ekeui birdey egistiñ basında
tünep, sonıñ sınğan traktorın jöndep jürsin, – dep kelini qosıldı. Osı
kezde esikten Merey men Köbey kirdi talasıp.
–Köke, osı bizdiñ otın qoradan sumdıq dıbıs şığadı, – dep alqınıp
tur. Üydiñ otın jağu sol ekeuiniñ moynında. Ekeui kezekterin saqtap,
keyde buzıp alıp, talasıp jatqanı.
–Qoy, qaydağını aytpay, sırttağı dauıldıñ esik-terezesin sıqırlatqanı
da. Bul qaşanğı üy, – dep əjesi ötkendi esine alıp. Osı ülken üydiñ özi
estigen, körgen tarihınan əñgime aytıp berdi. Ol kezde keşki asıp işken
Qayrat partiyä jinalısına baruğa asığıp şığıp ketti, uldarınıñ sözine
mən de bermedi….
Besinşi balağa ayağı auır jürgen Şolpannıñ esine bir kezde Almatıda
oqitın qızı tüsip ketti, balpañdap əjesiniñ bölmesine kirip:
–Əy, uldar, erteñ Irıstını kütip aludı oylastırıñdar, kökeñniñ köligin
surap, qaydağı ertegini şındıqqa aynaldırmay, – dep eskertti.
Əsiqanıñ şöberesiniñ aldı – Irıstınıñ Almatıdan keletini Şapanbay
şaldıñ əuleti üşin şağın toy edi. Əjesi aytqanday «Dəu doğdırdıñ»
oquına tüsken Irıstı qısqı sessiyäsın jaqsı tapsırıp kele jatır.
Artınan üş ul bala ergen, şınında əjesiniñ ırısı, üydiñ berekesi.
Sonıñ quanışında toqsandağı Əsiqadan törttegi Sanatqa deyin əzirlikte.
Irıstı kelgende birge oqığan sınıptastarı da osı üyde bas qospaqşı.
Bir sınapta oqığan on altı baladan joğarğı oquğa Tölegen ekeui ğana
ilindi. Irıstı – Almatıdağı meditsina institutına, Tölegen – Abay
atındağı pedagogikalıq institutqa tüsti. Ekeui Almatıda birge jüredi.
Mundağı dostarınıñ birazı tıñ igeruge, birazı mal bağuğa attandı.
Mektep bitire salıp sınıptas eki qız küyeuge tiip ketti.
Şolpan mektepte muğalim, Qayrat auılşaruaşılıq tehnikası
mekemesiniñ direktorı. Bul künde jağdayı jaqsarıp, zamandastarı
qatarlı üy salıp osı üyden keteyin, bölinip şığayın dese, əjesi
könbeydi.
–Osı üydi əkeñ mañday terimen alğan. Şeşeñ osı üyde seni jetkize almay,
küyeuiniñ küyiginen ölgen. Meniñ jartı ömirim osında ötti. Öziñ ösip-önip
otırsıñ. Meniñ qanşa ömirim qaldı deysiñ, jaña üy salam, munan ketem
degendi qozğama. Öziñ bölek üy salıp, qaraşañıraqqa keyin kenjeñ
Sanattı qaldırarsıñ – dep tiresip otırıp aldı. Əjesin köndire almasın
bilgen Qayrat sodan keyin şañırağın ülkeytu məselesin auızğa almaytın
bolğan. «Aldımen teteles ösip kele jatqan Irıs, Köbey, Merey üşeuine
joğarı bilim alıp bereyin», – dep oylap qoyğan. Əjesiniñ de jası
toqsannan astı… Şalqarbaydıñ ülken balaları bir-bir otau bolıp,
boyjetken qızdarı uzatılıp ketken. Körşilikke onıñ kenje ulı
Quanıştıñ otbası qaldı. Əkesi men şeşesi qolında, onıñ da tört
balası bar. Lyuda tətesine köşeniñ arğı jağındağı ketken orıstıñ üyin
alıp bergen. Şalqarbay kökesi baldağın tıqıldatıp, eki üydiñ ortasında
jüredi, özi zeynette.
Irıstınıñ keletinine əke-şeşesinen burın Quanıştıñ tuñğışı –
Qımbat quanıp jür. Ol da biıl mektep bitiredi. Irıstığa uqsap
Almatığa barıp, ülken oqu oqığısı keledi. Irıstı kelse, osı jolı
sonıñ mən-jayın surap almaq.
–Meniñ Qımbatım tuqımımızda joq oqımıştı boldı. Quday buyırsa
altın bedel aladı, – dep Nauat əjesi jarılarday bolıp jür. Ötkende
kelip:
–Apa-au, Irıstı kelgende Qımbatqa qalay oqitının aytsınşı. Jazğa
salım Qımbat ta Almatığa oquğa baradı, – dep ketken edi.
Bul künde Əsiqanıñ jürip-turuı qiındap qalğan. Küniboyı töseginde
«şükirlep» jatadı da qoyadı.
–Əje, Irıstı apayım keldi! – dep Sanat bıldırlap bölmesine kirgende,
basın köterip alıp:
–Qaneki, apatayınan sol. Quldığım! – degeninşe bolğan joq, boyjetken
kelip əjesin quşaqtay aldı. Şöberesiniñ iisine mas bolğan əjesi:
–Şükir… şükir… O, Jaratqan körsetkeniñe şükir… quldığımdı, – dep
qolınan, bet-auzınan süyip jılap jattı.
–Bügin ölip qalsam da armanım joq, – dep qoyadı.
Irıstınıñ qısqı demalısqa kelgeni körşileri üşin şağın toyğa
ulasıp, odan Qarağandığa jinalısqa ketken əkelerin kütip
otbasındağılar tün ortasında jastıqqa bas qoydı.
Boyjetken Irıstınıñ körkemdigi bayağı Arslannıñ ruhın qayta oyattı.
Ədettegidey, terezege aq jibek şilter payda boldı… ol jelmen
jelpigendey qozğaldı. Tösekte uyıqtap jatqan arudı jel sipap ötti. Ay
səulesimen jibek şilter arasınan eles şıqtı. Bölmeniñ burış-burışın
barlağanday şarlap şıqtı da tösektiñ janına keldi. Qız balbırap tətti
uyqıda jatır edi. Eles aldımen ayağınan joğarılay sipap şıqtı.
Şaşınan sipadı, qolı mañdayına tigende qız oyanıp ketti.
–Kim bul? – dep basın kötere bergende eles terezeden tüsken ay səulesine
siñip joğaldı… Qızdıñ köz aldında aq köylek-dambalı ağarañdadı..
–Kim bul? – dep Irıs basın köterip tereze jaqqa qaradı. Mañdayın
sipağan salqın qol tabı əli sezilip turdı. Aq kiimdi adam terezege qaray
jürgen edi… Qız esin jiğanşa joğalıp ketti.
–Əje, – dep edi, əjesi de oyanbadı. Tösekten tüsip əjesiniñ janına keldi.
Əjesi irgege betin berip jatır eken.
–Irısjan, o ne?– dep beri burıldı da ıñqılday jöneldi.
–Əje, bir jeriñiz auırıp jatır ma? – dedi.
–Oy, auırmaytın jer bar ma, tünimen östip alısıp şığıp, balalardı
oyatıp almayın dep ündemey şıdaymın, – dep körpesiniñ mañayınan ter
sürtetin oramalın izdedi. Ər sözin alqınıp ayttı.
–E, men ölsem ölem de. Jüzge jaqındadım, şaytan bop ketti deysiñ be?
Ötkende tüsime Öserim men Rauşanım kiripti. «Apa «Qırıq qızdıñ
auılına baramız, bizben barasız ba?» – deydi, ekeui riza, qoltıqtasıp
alıptı. Meniñ de barğım kelip:
–Əlgi Irısjan kelsin, Şolpan da əne-mine dep otır. Kim qarasar bosanıp
qalsa, – dep jatıp oyanıp ketippin. Mine sen de keldiñ, endi ölsem armanım
joq. Soğıstıñ azabı men tozağınan əkeñdi süyrep, jürip ösirdim.
«Üylenem»– dedi, üylendirdik el bop-jurt bop. «Oqimın» dedi, Şolpan
ekeumiz oqıttıq. Endi atqa miner azamat, tört balanıñ əkesi boldı.
Senderdi bağısuğa da Alla quat berdi. «Qayratımnıñ qolı auzına
jetkenşe ala körme» dep qudaydan tilep edim. Onı da berdi. Endi tağı
jüre bereyin desem, Qudaydan Uyat-tı. Meniñ uaqıtım bolıp qaldı, – dep
şöberesine tün jarımda əñgime aytıp berdi. Əjesiniñ əñgimesine aldanğan
qız eles jaylı umıtıp ta ketti…
Arağa üş kün salıp tañğa juıq Qayratjanınıñ qolın ustap jatıp
Əsiqa ana ömirden ötti. Sonda əlgi eles Irıstınıñ esine tüsip, «E,
əjemdi əketkeli kelgen atam eken ğoy, aq köylek-dambal kigen» dep oyladı.
Biraq körgen elesin de, əjesin əketken atası jaylı oyın da eşkimge
aytpadı. Al, şındığında ol atası emes, bayağı Hadişanıñ «jiren
şalı» – Arslan edi. Ədemi əyel, sulu qızğa janı qas Arslannıñ ruhın
Irıstınıñ ot janarı, alma jüzi, iığın japqan qolañ şaşı,
talşıbıqtay terbelgen sulu tulğası qayta oyatqan bolatın.
Jazğa salım Irıstı birinşi kursın jaqsı ayaqtap, köñili alıp-uşıp
tuğan üyine keldi. Bəri ornında tek süyikti əjesi ğana joq edi. Qısta
əjesiniñ ornın toltırğanday apası qız bosandı. Kökesi əjesine uqsatıp
atın – Əsira dep qoydı. Irıstı jazğı demalısqa kelgende küluge jarap,
balpanaqtay bolıp ösip kele jatır eken.
Tuğan küni de jaqındap qalğan jas aru birge oqığan sınıptas dostarımen
baylanısıp, on segizge tolğanın toylauğa şaqırdı. Almatıdan Tölegen
de kelgen eken, künde keş bata ekeui auıldıñ sırtında qıdırıp,
sırlasıp jürdi.
Irıstınıñ tuğan künine qırda traktor aydap, mal bağıp jürgen jigitter
men qalada üylerinen uzap şığa almay qalğan qızdar, tipti küyeuge tiip
ketkenderi de serikterin ertip bas qostı. Solardıñ ortasında boyjetip
qalğan körşiniñ qızı Qımbat ta jür. Sol jıldarı moda bolğan tvis pen
fakstrottı tabandarı tozğanşa bilep, arasında valske de aynalıp
jürdi. Tañ atqanşa Şəmşiniñ ənderi aytılıp, neşe türli oyındar
oynaldı. Əsirese, Tölegeni bar önerin körsetti. Orıstıñ əuenine Lyuda
tətelerin şaqırıp alıp biletip, çastuşkaların da aytqızdı. Biraz
bilegen soñ:
–Oybu, balalarmen bala bolıp kettim, – dep orıs jeñgeleri Uyalıp tamaq
pisirip jatqan Şolpandarğa bardı.
–Oy, Lyuda təte bir jasap qaldıñız, endi Şalqar kökemmen birge bizge
öner körsetiñiz, – dep Qayrat ta əzildep qoyadı.
Jastar tañ ata tarqadı. Töleştiñ qolınan uzaq ustap turıp, nege ekenin
əldebir qimastıqen qaqpadan şığarıp salğan Irıstı üyge oraldı.
Burınğı əjesiniñ bölmesi nemerelerine tigen edi. Tördegi ağaş tösekke
Irıstı jatıp jürgen. Bügin bauırları erteleu basqa bölmege uyıqtap
qalıptı. Terezeden tüsken tolğan aydıñ səulesimen sulu qız burımın
tarqatıp, jalañaştanıp şeşindi. Jatarda kietin jeñil köylegin kidi.
Ədemilep kerilip aldı da, esinep barıp tösegine jata ketti. Aq jaymamen
qımtana jamılıp, közin jumdı. Ala tañnan dastarqan məzirimen jürgen,
odan keyin əbden bilegennen denesi şarşap qalğan aru tez uyıqtap ketti.
Qala tañ aldındağı mülgigen tınıştıqta. Külli dünie kökten tüsken ay
səulesine şomılıp tur. Ülken üydiñ Irıstı jatqan terezesiniñ jibek
perdesi səl dirildegendey boldı da bayağı eles bölmege endi. Arılı-berili
bölmeni şarladı. Sodan tösekte balbırap uyıqtap jatqan jas suludıñ
janına bardı. Üstindegi aq jamılğısın alıp tastap, appaq denege uzaq
qarap turdı. Bir kezde barıp ayağın sipadı. Sodan qolı joğarılay
keudesine jetkende qız qozğalıp ketti. Eles şeginip barıp ayaq jağına
tura qaldı. Qız aunap barıp qırınan jattı. Eles qayta jaqındap
qızdıñ jastıqqa şaşılıp jatqan şaşın ustap kördi de iiskedi,
mañdayına qolın qoydı. Eñkeyip betine betin tigizdi. Jas arudıñ tətti
lebimen onı qalay quşaqtay alğanın özi de bilmegendey, ıp-ıstıq, jupjumsaq deneni qısıp-qısıp, keudesine basıp jata ketti...
Ertesine Irıstını tüske deyin eşkim oyatpadı. Qızın tünde keş jattı,
uyıqtasın dep tüske taman şeşesi «əpkeñdi oyatıp kel, tüski asqa»– dep
jibergen Sanat:
–Apa, julqılap oyatsam da, əpkem turmaydı, – dep keldi.
–Qoy, tursın, uyıqtay berse bası auıradı, – degen şeşesi oyatuğa bölmege
endi.
–Irıs, tursañşı, bərimiz sağan qarap otırmız, – dep söyley jaqındap
edi, közi qızınıñ sup-sur bolıp ketken jüzine tüsip, əldeneden sekem
aldı.
–Əy! – dep qolınan ustay alıp edi, osıdan altı-jeti sağat burın ölip
ketken qızdıñ suıq qolı alaqanın qarıdı…
5
«Irıs kelgende erip ketip Almatığa barıp oquğa tüsemin», – dep armandap
jürgen Qımbattıñ josparı buzıldı.
–Al, Almatığa qaray poyızğa mindiñ, seni onda kim kütip aladı, kim
qujattarıñdı ötkizuge jərdemdesedi. Dalada qalasıñ, – dep şeşesi
könbey qoydı. Boyjetken qolına attestatın alğanımen qayda barıp
joğarı bilim aların bilmey bası dal boldı. «Jön körsetip, joba berer»,
degen Irıstı ayaq-astı qaytıs boldı. Özimen birge oqığandardıñ birazı
Reseyge qaray tarttı. Kökesi Quanış:
–Aynalayın, üyge jaqın mına Qarağandıda bar şığar sen oqitın oqu, –
dep qoymadı. Ol kisi de apasına qosılıp alğan, Almatını auzına da
almaydı. Olar üşin Almatı tipti jerdiñ tübi siyäqtı. Sonımen amal joq
əke-şeşeden asa almay, Qımbat Qarağandığa tarttı. Kökesi özi ertip
əkeldi, osında nağaşıları turadı eken, ərkimmen surastırıp jürip
üylerin tauıp aldı. Qas qaraya uzındı-qısqalı bolıp ömiri körmegen
əkesiniñ nağaşısınıñ üyine keldi. Qayırbay degen esik pen tördey kisi
eken.
–Oy, apamnıñ közi, – dep əkesin qayta-qayta quşaqtap amandasıp, qoyın
soyıp səre-səre boldı. Əyeli de añqıldağan bayğus eken, Qımbattı
otırğızuğa jer tappadı. Aynalıp-tolğanıp jür. Osı kisilerdiñ ıstıq
ıqılası ma Qımbattıñ jolı aşılıp, mañdayı jarqırap sol zamandağı
eñ keremet oqu ornı – Qarağandı kooperativtik institutına tüsti de ketti.
Alıp kelgen əkesi qızı alaman bəygeden ozıp kelgendey Qımbattı ükilep
sabağı bastalğanşa üyge alıp qayttı.
Qımbat kökesi ekeui esiktiñ aldına jaqındağanda aldınan körşi Şolpan
tətesi şıqtı.
–Qımbat, aynalayın oquğa tüskeniñ quttı bolsın, – dep mañdayınan
süydi.
–Irıstımen birge Almatığa oqimız dep jür ediñder. Tağdır osılay
boldı ğoy, – dep közine jas aldı. Eki-üş ay burın mezgilsiz qaytıs
bolğan tuñğışın oylap köñili bosadı bayğus ananıñ. Onıñ Irıstısı da
osınday körikti qız bolıp boyjetip, «Almatıday astanada dərigerdiñ
oquın oqıp jür» dep maqtanıp jüruşi edi. Qımbattıñ kökesi Quanış
zamandasınıñ köñilin aulağısı kelip:
–Şolpan Qayrat qayda, ötkende Qarağandıdan körip edim, «jiılısqa
keldim» degen, özi jinalısşıl bolıp alıptı, bayqa, – dep əzildedi.
Qımbattı körisimen aldınan apası, bauırları şubırıp şığıp biri
betinen süyip, ekinşileri sömkelerine talasıp məz-məyram boldı.
Şolpan bolsa ötken jazda ğana osınday baqıt öz otbasılarında da
bolğanın esine alıp, sol künderdi sağına oylap, jüregi jılap öz aulasına
burıldı. Ol jaqtan Qımbatqa Irıstınıñ bauırları qızığa qarap
turdı…
Qımbatqa küzde sabağına keterde Nauat əjesiniñ qaytaqayta aytqanı:
–Basıñdı auırtıp oqi berme. Jüregiñe salmaq tüsedi, Irıstını sol oqu
jep qoydı ğoy. Jatatın jeriñ bar, biz qarjı jiberip turamız. Tek
sabağıñnan qalmasañ boldı ğoy. Densaulığıñdı aldımen oyla, – dep
qaqsay berdi. Qımbat endi tüsindi nege apasınıñ özin Almatığa
jibermegenin.
«Almatınıñ oquı auır, onda barsa zorığıp ketedi», – dep oylağan ğoy.
Endi nağaşılarınıñ üyinde jüredi. Qarjını özderi saladı. Tek
sabağınan qalmay, barıp-kelip joğarı bilim alıp alsa boldı dep oylap
jürgeni ğoy. Irıstı ekeui sırlas bolatın, qurbısınıñ bir jeri
auırğanına şağınğanın estimep edi. Qayta əñgimesiniñ bəri jigiti Töleş
turalı bolıp, qaşan körseñ jarqıldap jüretin. Onıñ jumbaq ölimi
Qımbattıñ da esine anda-sanda tüsip, sebebin iştey izdep qoyatın.
Irıstınıñ jetisin ötkizerde Töleş ekeui onıñ bölmesinde otırıp
ötkendi eske alısıp uzaq jılap ta alğan. Birge tüsken suretterin qimay
qarağan da edi. Qanşa saralap oylasa da, Irıstınıñ mezgilsiz öliminiñ
şeşuin tappağan. Osıdan bolar degen sebep te bolmadı. Jas qızdıñ
jumbaq ölimi aşılmağan qalpında qırqı ötti, jaz ayaqtalıp küz de
ortalanıp baradı.
Qırküyekte Qımbattıñ sabağı bastaldı. Bir jeti oqımay jatıp
studentterdi Tselinogradtıñ astığın jinauğa alıp ketti. Jigitter
kombaynşılar men astıq tasitın avtomaşinalarğa kömektesip, qızdar
qırman basında boldı. Astrahan auılına qarastı bir auıldıñ
qırmanına bölingen Qımbatpen birge oqitın «kooperativkanıñ qızdarı»
– dep atalatın brigada boldı. Qabırğasın soqpa tammen salğan
atşaptırım qırmannıñ işinde biday tau-tau bolıp üyilip jatadı.
Ortada üş kömeyli qırman. Eki jağınan biday tasığış apparattıñ
kömeyine qızdar kürekpen biday laqtıradı. Kişkentay qalaqşalar
aynalıp otırıp ol bidaylardı joğarı köterip qırmanğa qUyadı. Bidaylar
onda qabığınan tazalanıp üñgirdiñ astında turğan avtomaşinalarğa
quyıladı. Sodan keyin ol kölikter sırtqa şığar esikte turğan tarazığa
barıp turadı. Sol jerde auıldıñ Perizat degen esepşi qızına
kömektesip Qımbat jürdi. Perizat ölşeydi, salmağın şığaradı, onı
Qımbat qağazğa tüsiredi. Biday tasitın jürgizuşilerdiñ közi qağazdı
qadağalamay Qımbattıñ qabağın bağadı. Bir sebep tauıp til tabısıp
qalğıları keledi, əzil tastaydı. Keybireuleri kəmpit ala keledi. Sol
jıldarı Qarağandınıñ konditerlik fabrikası «Mişka na severe» degen
şokolad kəmit şığarıp, qolı jetkenderi sonı qırmandağı qızdarğa
tasitın. Əsirese, Perizat pen Qımbattıñ üsteliniñ üsti kəmpitten
bosamaytın. Tipti sol auıldıñ jigitteri qızdarğa kelgiştey beretin
boldı. Qızdar tüski üziliste ülken-ülken termostarmen ortalıq ashanadan
tasığan tamaqtarın işip alatın da ənge salatın. Orıstarı basımdau
aymaq bolğan soñ ba köbine orısşa çastuşkalar aytatın. Oñtüstikten
kelgen bir-eki qız Şəmşi Qaldayaqovtıñ ənderin şırqap edi, ol qızdarğa
unap, jazıp alıp jattap üyrenip jürdi.
Qoyu qarañğılıq tüskende barıp barlığı birge kolhozdıñ studentterge
arnap salğan jatağına qaytatın. Keybir qızdar qırmanğa kelgiştep
jürgen auıl jigitterimen qıdırıp ta jürdi. Qımbattı keyde Perizat
özimen üyine ala ketetin. Ekeui jaqsı dostasıp aldı. Perizat eki jıl
burın orta mektepti bitirgen eken. Joğarğı oqu ornına talpınğanımen
tüse almay, buhgalterlik kurstı ayaqtap alıptı. Sodan auıldıñ ortalıq
buhgalteriyäsında kişi esepşi bolıp jürip, osı jazda onı basşıları
qırmandağı tarazığa Bağila apaymen kezektestirip otıruğa qoyıptı. Bir
kün tüngi segizge deyin, keler küni tüngi segizden tañğı segizge deyingi
tarazığa kelgen bidaydıñ salmağın ölşep otıradı. Ayaqqolı balğaday,
özi aqköñil, er minezdi qız özi tünde üyinde demalatın küni Qımbattı ala
ketedi. Əke-şeşesi, bauırları bəri Qımbattı öz qızdarınday körip,
Perizatpen erip kelgende quanıp qalatın.
–Təñirim-au, adam balasına da osınday körik beredi eken, tipə, tipə, – dep
tipti şeşesi Əyimqan apa şınımen aqtarılıp salğan Qımbatqa. Monşağa
tüsken bir küni Qımbattıñ tirsegine tüsken şaşın juıp, tarap ta berdi.
–Perizat, sen bayqa mına balanı bireu alıp qaşıp ketpesin, – dep ağınan
jarılıp otıratın. Qımbattıñ öziniñ de minezi auır, anau-mınauğa elige
ketpeytin.
–Körik degen közdiñ qurtı şırağım. Qırmanğa barğanda basıña
oramalıñdı bastıra tartıp, şaşıñdı jinap, üstiñe qolqıldağan
köriksizdeu kiim kiip jürgeysiñ, – dep qamqorlıq jasap, tüngi kezekke
baruğa şalınıñ küpəykesin kigizip qoyatın. Kökesiniñ küpəykesiniñ işinde
moynı qılqiıp, apasınıñ bökebayınan közi ğana jıltırağan Qımbattıñ
türine Perizat işegi qatıp kületin. Perizattıñ ağa-jeñgeleri de jaqsı
jandar bolıp şıqtı. Ülken ağası – Əbdiqas qızdardı qırmanğa
məşinesimen aparıp-alıp kelip jüretin.
Birge oqitın qızdarı, tañerteñ jumısqa kelgende:
–Bayqa, bəri qamqorsıp ketipti, kelin etip alıp qalmasın, – dep qorqıtıp
qoyatın.
–Oy, olardıñ üyinde mağan layıq bala joq, bəri kişkentay, – dep Qımbat
Uyalıp qalatın.
–Tabıladı ğoy, şınımen ıqılastarı ketse. Jeñgeleriniñ inileri bar
şığar, – dep qızdar da qoymaydı.
–Ketiñderşi-ey, özderiñ baraktıñ suığına toñıp jürgen soñ
qızğanasıñdar, – dep Qımbat ta söz qağısıp qoyadı. Sonday bir jaqsı
jandardıñ qamqorlığında jürip astıq jinau nauqanınıñ bir ayı qalay
öte şıqqanın da bilmey qaldı. Sabaq bastalatın uaqıt bolıp,
Perizattıñ otbasımen qimay-qimay qoştasıp Qarağandıdan jibergen
avtobusqa qurbılarımen birge otırğan. Qımbattı şığarıp saluğa
Perizattıñ apası da kelipti. Eki betinen kezek-kezek süyip:
–Keler ayda, esep-qisabın tapsırıp bolıp, Perizat da baradı. Birge
jüriñder, – dep tapsırıp jattı. Avtobus qozğalğanda student qızdardı
şığarıp salğan auıldıñ bir top aqköñil adamdarı qimay qol bulğap
turdı. Avtobus əynegine urıp turğan küzgi tamşılarmen jarısıp
Qımbattıñ da közinen qos tamşı üzilip tüsti. Ay jarım uaqıtta osı
kişkentay auılğa üyrenip qalğanı sonşa, qiması qalğanday artına
alañdağan qızdar mingen avtobus Qarağandığa qaray bet aldı.
Küzgi kolhozdıñ praktikasınan oralğan studentter köpke deyin sonda
körgenderin umıta almay, jii-jii eske alıp jürdi. Əsirese, Qımbattıñ
qızdarı:
–Oybay, endi bir-eki jeti jürgende Qımbat sol auılğa kelin bolıp qalar
edi, – dep mazaqtap otıratın boldı.
Sabaq bastalıp, kurstastar bir-birine endi üyrenisip, bilim deñgeylerin
salıstıra qarap jürgende Sarıarqağa qıs ta keldi. Arqanıñ ayazımen
birge jaña jıldıñ aldında Qımbattıñ oqu ornına auıldan Perizat
kelip qaldı. Onı korpustıñ aldınan körgen qızdar tanıp auditoriyäğa
ertip keldi. Qımbat nağaşılarınıñ üyinen keletin bolğan soñ, keyde
keşigiñkirep qalatını bar edi. Bügin dəl sol künge tap kelgen Perizat
sabaq bastalatın bolğan soñ auditoriyädan şığıp dəlizde qurbısın kütip
turdı. Bir kezde baspaldaqtan Qımbattıñ köterilip kele jatqanın körip
quanıp qarsı jürdi.
–Oy, Perizat, kelip qaldıñ ba? – degende ekeuiniñ quşağı ayqasa ketti.
Birge tuğan apalı-siñilili qızdarday sağınısıp tabıstı.
Perizat qurbısı oqitın instituttıñ əzirlik kursına oquğa tüsuge
qujattarın ötkizip, əñgimelesuden ötip qoyğanın asığa jetkizip jattı.
–Bügin qayda barasıñ?
–Jataqhana beredi eken, qazir sonı surap aluğa baramın.
–Oy, onı sağan bügin birden bere qoymas, büginşe menimen birge bizdiñ üyge
bar, erteñ kelip bölmeñdi alasıñ, – dep Qımbat jön biletinin körsetip
jattı. Perizat keşke deyin qujattarın durıstap jataqhanadan alatın
bölmesin rettep, erteñ köşip keletin boldı.
Qımbat sabağınan bosağan soñ, eki qız betterin Arqanıñ ayazı sorıp
qalanıñ şetindegi Qımbattıñ nağaşısınıñ üyine qaray tarttı.
Ayaldamadan üyge deyingi aralıqtağı qarmen ombılap kele jatqan
qızdardı aldımen Juldızbek ağası körip, joldıñ şetine köligin
toqtatıp, salıp aldı.
–Ağa, mına qız – Perizat, esiñizde me «Tselinogradta praktikada bir üyde
jürdim, qızımen dostasıp kettim» – dep edim ğoy, sol qız. Tanısıp
qoyıñızdar. Perizat bul kisi meniñ nağaşı ağam – Juldızbek, – dep
ekeuin üyge jetkenşe tanıstırıp ülgerdi. Juldızbek jaratılısınan
Uyalşaqtau jigit edi.
–İə…iə, – dey beredi miñgirlep.
Perizat ta kelmey jatıp bir jigitpen tanısqanına qattı qısılıp, tipti
«tanıs emes üyge qalay baram» degeni endi esine tüsip, Uyattan qızarıp
ketti.
Nağaşı apası men kökesi eki qızdı auladan qarsı aldı. Əsirese, apası
aynalıp-tolğanıp, künniñ suıtıp ketkenin aytıp qoyatın emes.
–Ayttım, Juldızğa, Qımbattı barıp alıp kel dep, –deydi auzı
jabılmay. Mınanday aqköñil, meyirban adamdardı körip Perizat
«bireudiñ üyine keldim» degen qolaysızdığınan arıla bastadı. Istıq
sorpa işip, et jegen soñ jastar jağı bölek bölmege kirip əñgimelesip,
Juldızbek pen Qımbattıñ suret albomdarın paraqtadı. Qızdardıñ
oquları men jigittiñ jumısı jaylı pikir alısqan boldı. Tañerteñgisin
Juldız qızdar şıqqanşa «Jiguliin» qızdırıp kütip tur eken, oqu
korpusına əkelip saldı.
–Sabağıñ bastalğan soñ üyge kelip tur Qımbatpen, – dep qaldı
qoştasarda Perizatqa. Ömiri söylemeytin ağasınıñ öz betimen dosına
mınanday qonaqjaylıq tanıtqanı Qımbattı tañqaldırdı. Birdeñe de
mazaqtap, sıñğırlap külgisi kelse de, ustamdılıq tanıtıp,
bayqamağansıdı. Ağası Perizatqa qolın usınıp qoştastı. Perizattıñ
Uyattan qızarğanı sonday, beti almaday bolıp, közin jerden almaydı.
Sol jılı Perizat dayındıq kursinen birden institutqa tüsip ketti de,
Qımbatpen juptarı jazılmay jürdi. Jazğı demalısta Qarqaralığa
barıp Qımbattıñ əke-şeşesimen, bauırlarımen tanısıp qaytatın
bolıp kelisti. Eki qızdıñ elge baratının estigen Juldızbek oyda-joqta
belsenip:
–Senderdi men aparıp tastayın, – dep qaldı.
–Onda tipti jaqsı bolar edi, kökem men apam quanıp qalar edi. Endi qaşan
şığayıq, – dep quanıp ketti Qımbat.
Qarqaralığa baratın uzaq jol boyı eki qız ben jigit bastarınan ötken
talay qızıq əñgimelerdi aytısıp, əbden birbirlerine aqtarıldı.
Ənşeyinde ündemeytin Juldızbektiñ bilmeytini joq aytıp otırsa.
Arasında ən de şırqaldı, əzil de aytıldı qas qaraya aq «Jiguli» ülken
üydiñ aldına kelip toqtadı. Esik aldında oynap jürgen bala-şağa kölikke
qaray jügiristi. Üyden de eresekter şığıp uzaq jol jürip kelgen üşeuin
bauırlarına basıp, sağınısıp tabıstı.
–Ou, Juldızjan aynalayın, qarındastarın özi alıp kelipti ğoy, – dep
kökesi Quanıştıñ quanışında şek joq, daurığıp jatır.
Qımbattıñ apası bauırsaq pisirip, əkesi bir qoydı alıp urıp abır da
sabır bolıp jatqanda jastar jağı da jinalıp qaldı birinen-biri
qulaqtanıp. Sınaptastarınıñ birinşi kursın aman-esen «qarızsız»
bitirip, əri janına bauırsaqtay bir qızdı ertip kelgeni jigitter jağına
qattı unadı. Eki iığına eki jigit mingendey batır tulğalı Juldızbektiñ
aldında auıldıñ qızdarı talşıbıqtay mayıstı. Oydağısı oydan,
qırdağısı qırdan qalay tez jinala qalğanına özderi məz. Plastinkadan
tögilgen əuen ırğağımen bilep, ərtürli oyındar oynap tañ atırdı.
Üşeui kelgen qonaqtarın şığarıp salıp, eki bölinip uyqığa ketti. Qızdar
bastarı jastıqqa tie salısımen uyıqtay jöneldi. Juldızbek jeke
bölmede jatqan soñ ba elegizip, aunaqşıp uyıqtay almadı. Endi uyıqtap
bara jatsa, bireu «tur» deytindey. Uzaq küngi joldan, tünimen bilep,
oynağannan şarşağan jigit kün şığa əyteuir uyqığa ketti-au.
Tüske deyin jastardı eşkim oyatpadı. Tek tüski asqa otırarda ğana
kişkentaylar ülkenderdiñ tapsıruı men ağaları men əpkelerin oyattı.
–Men kün şıqqanşa uyıqtay almadım, – deydi Juldızbek köp jatqanına
Uyalğannan.
–Biz tündegi dostarımızben bilegennen, joldıñ urğanınan şarşap
qalıptıq, – dep Qımbat qurbısı ekeuiniñ «uzaq uyqısın» juıp-şayıp
jattı.
Keşke qaray üşeui Qımbattıñ sınıptastarı üylerine şaqırdı. Onda
keşegidey jastar köp jinalmadı. Üy iesi Qımbattıñ mekteptes jan dosı
Sara degen qız edi. Dosınıñ üyine kelgen nağaşı ağası men birge oqitın
qurbısına jasağan qurmeti bolatın. Qızdar ötken-ketkendi esine aldı.
Juldızbek olarğa dombıramen ən salıp berdi. Nağaşısınıñ munday
öneri barıp tipti Qımbat ta bilmeydi eken. Biraq qızdardıñ közinşe
Uyaltpayın dep ündemey tıñdap otırdı.
«Ləylim şıraq degende ləylim şıraq», – dep Aqan serişe şırqağanda
nağaşısına Qımbattıñ özi tañdanıp qaradı, onıñ janında eki qızdıñ
qaybir esi qalsın. Ekeui eki jaqta mayısıp, ənge eltip otır. Sonday bir
əsem keş ötkergen üşeui ay tua üyge qayttı. Sara dostarımen qimayqimay
qoştasıp, qonaq jigittiñ önerinen jüregine ot tüsip qala berdi. Eki qız eki
qoltığında Juldızbek juldızı joğarılap ay astında Qarqaralınıñ
tas köşesin tasırlatıp kele jattı.
Jastar qonaqtan kele jastıqqa bas qoyğandarımen Juldızbek bügin tağı
uyıqtay almadı. Nege ekenin özi de tüsinbeydi. Közi endi iline berse, bireu
türtip oyatqanday boladı. «Uyıqtama» deytindey. Iñıldap ən ayttı.
Jalğız jatqan soñ elegizip jatqan şığarmın dep oyladı. Üyinde bir
bölmede jalğız jatatın, jumıstan şarşap kelgen soñ ba tez uyıqtap
ketetin edi. Jatıp alıp Perizattı oyladı. Sonday salmaqtı, tompiğan
süp-süykimdi. Ülken janarı meyirimge tolı. Özi añqaulau, ne aytsañ soğan
sengiş eken. Özine alğaş körgennen unağan. Biraq ol sezimine özi senbey
qızğa bildirmey jür edi. Osı üş künde Perizattı jan düniesimen jaqsı
köretinine közi jetti. Eki qızdı eki qoltığına alıp kele jatqanda
Perizattıñ qolın ustağanda jan düniesi erip bara jatqanday boldı.
Sodan sol bir ğajayıp qoldan ayırılğısı kelmegendey bolıp, uzaq
jibermey turıp ta qalğan…Jigittiñ qolın uzağıraq ustap qalğanınan
Uyalğan qız bilegin tartıp ala qoyğan.
Sol bir tətti sətterdi oylap jatıp uyqığa ketti. Terezeniñ jibek şilteri
sırılıp aq kiimdi eles kirdi. Bölmede arılı-berili jürdi de jigittiñ
janına kelip otırdı. Jaratılısınan saq jigit közin aşıp kep qalğanda
janında otırğan aq kiimdi şaldı kördi. Selk ete tüsti de basın köterdi.
Eles atıp turıp tereze jaqqa qaşıp, aydıñ səulesine siñip joğaldı.
Juldızbek denesin köterip otırdı da jan-jağına barlay qaradı. Tıptınış, terezeden tolğan aydıñ səulesi tögiledi. Jibek şilterli perde
jartılay aşıq. Mağan ne boldı, jaña ğana janımda bir ata otırğan
siyäqtı boldı ğoy, – de özimen özi söylep ornınan turıp sırtqa şıqtı da,
temeki şekti. Temekiniñ tütinin murnınan şığarıp turıp jañağı körgenin
tağı esine aldı. «Bul ne eles pe, ne men tüsimmen şatastırıp turmın
ba?» – dep küdiktendi. Qaytıp kelip sol bir tətti sətterdi qayta eske alıp
jatıp qayta uyıqtap ketti.
Ertesi tündegi körgenin Quanış ağasına aytıp edi, ol:
–Juldızjan, bizdiñ üy tarihı ötken ğasırda jatqan üy, zamanında osı
öñirge tatardıñ bayı saldırğan üyi eken. Munda neşe türli adamdar
turğan, köptegen oqiğalar ötken. Soğıstıñ aldında uzaq jıl bos turğanda
bizdiñ kökeme qızmetinen berip, köşip kirgen. Sodan beri eki jağında eki
otbası önip-ösip otırmız. Üydiñ iesi bar deydi. Sol seni bayqağan ğoy,
qorıqpa, tiispeydi, – dep jaybaraqat aytıp otır, kədimgi üydiñ bir müşesi
turalı əñgimelegendey.
Üşinşi küni Juldızdı eşteñe mazalamay alañsız tüske deyin uyıqtadı.
Tüs aua Perizat ekeui jolğa şıqtı. Eki jas jol boyı oñaşa sırlastı...
Qarağandığa jetken soñ jigit qızdı auılına baratın avtobusqa mingizip
jiberdi.
Eki-üş kün birge jürgenge üyrenip qalğan ba, avtobus terezesinen qolın
bulğap turğan qızdı qimay jigittiñ jüregi şımırladı…
***
Qımbat jazğı demalısın bauırlarımen birge ötkizip, arasında Almatığa
barıp bir jeti qıdırıp ta qayttı.
Poyızda qaytar jolda körşi audannıñ student jigitimen saparlas bolıp
qaldı. Almatıdağı Politehnikalıq institutta oqıp jürgen Serik sostav
kelip toqtağannan erteleu poyızğa minip alğan. Vagonına jayğasıp alıp
terezeden sırtqa qarap otırğan. Bir kezde nazarı eriksiz bir qızğa tüsti.
Üstindegi qızılala güldi köylegi qızdıñ sımbatın aşıp, appaq baltırı
jarqırap közdi tartadı. Qolındağı jük sömkesin bir jağına qisaya
kötergen qız tup-tura Serik otırğan vagonğa bet aldı. Alıstan közi
körkine süysinip otırğan jigit ornınan qalay atıp turğanın özi de
bayqamay qaldı. Perronnıñ esiginen qız qaysı kupege kiretinin baqılap
qarap turdı. Qızıl köylekti boyjetken turadan tura Seriktiñ kupesine
kirip ketti. Köñili alıp-uşqan jigit qızdıñ soñınan kupege kirdi de
amandasıp:
–Sizdiñ ornıñız neşinşi eken? – dedi.
–On üşinşi.
–Meniki on besinşi, ekeumiz körşi boldıq qoy. Esimiñiz kim? – dedi öziniñ
qalay batıldanıp ketkenine qayran qalıp.
–Qımbat! – dedi qız sızılıp.
Poyızğa jurttan burın kelgen eki jas tanısıp, jay surastı. Ekeui de
student, jigit – törtinşi, qız – ekinşi kursta oqidı eken.
Qımbattıñ appaq jüzine jarasqan betindegi tarıday meñi, tostağanday
qap-qara közi, qarlığaştıñ qanatınday qası, qızıl büldirgendey erni
tura salıp qoyğan surettey. Kupege kirgen soñ jelkesine tüygen şaşın
tüsirip edi, Serik tipti esinen tanıp qala saqtadı. Suñğaq boy, tilersekti
soqqan bilektey burım…
Poyız soltüstikke qaray tars-turs etip toqtamay, jüytkip keledi. Qız ben
jigittiñ janındağı körşileri abısınajındı bolar, eki keyuana eken.
Kupege kirgennen bastalğan əñgimeleri tausılmaydı. Arasında Qımbatqa
şəy aldırıp işedi. Üstiñgi polkada jatqan jigitpen jumıstarı joq. Qız
kişkentay şəynegin alıp sırtqa şığa bireui:
–Əy, Külimaş, mına qızdıñ suluın-ay, ömirimde munday ədemi qızdı əli
körmeppin, – dedi.
–Suret qoy, suret. Öziniñ tərbiesi de jaqsı körinedi, –deydi ekinşisi.
–Əy, osı küni qız bitken şaşın qırıqqızuğa əues, mına şirkinniñ anası
qanday tərbie berdi eken, aytqanın tıñdaytınday. Bizdikiler jap-jaqsı
şaştarın şoltitıp qiıp-qiıp tastadı ğoy, – dep abısınına şağınıp
aldı.
Esikten şəynegin köterip Qımbat kirdi. Eki əyel qız demdegen şəydi işuge
kiristi.
–Kel, qızım bizben şəy iş, – dedi bireui.
–Raqmet, apa jəyirek tamaqtanamın, – dedi.
–Əke-şeşeñ bar ma? – dedi bireui sözge tartıp.
–Bar…
–Qayda turadı?
–Qarağandı oblısınıñ, Qarqaralı degen qalasında.
–Ne isteydi?
–Əkem – proftehuçilişede, şeşem – mektepte.
–Bauırlarıñ bar ma?
–İə, altı ağayındımız.
–Öziñ qazaqşa sayrap tursıñ ğoy, əzirginiñ balaları orısşa söylegendi
təuir köredi.
Qımbat ündemedi.
–Almatıda oqisıñ ba? – dedi qaytadan əyelder suraqqa alıp.
–Joq, Qarağandıda kooperativnıy institutta.
–E, torgaştıñ oquı ma? – deydi bireui bilgişsinip. Qımbat tağı ündemedi.
Sömkesinen kitap alıp oquğa kiristi. Eki əyel de özderimen özderi əñgimege bas qoydı. Bərin estip jatqan
Serik uyıqtap qalğanday bolıp tıpır etpeydi. Qımbattıñ körki men
erekşe tərbiesine sırttan süysinip jattı.
Bir kezde sağatına qarap edi keşki jeti bolıp qalıptı.
«Bügin tanısıp meken-jayın bilip almasam, tañerteñ Qarağandıdan
tüsemiz. Bireu kütip alsa söylestirmeui mümkin» dep oyladı. Joğarıdan
sekirip tüsti de, kitap oqıp otırğan qızğa:
–Qımbat, jüriñiz, tamaqtanıp qaytayıq, – dedi batıldanıp. Qız basın
köterip.
–Raqmet, men osında tamaqtanamın, – degeni.
Serik munday qarsılıq kütpep edi, sasqalaqtap qaldı da:
–Jaraydı, jaraydı, – dey berdi. uyalğanınan kupeniñ esigin qusırıp,
əynekten sırtqa qarap turdı. Bir kezde Qımbat janına keldi de bayau
ünmen:
–Renjip qaldıñız ba, jaraydı tamaqqa birge baralıq, – dedi səl jımiıp.
«Alla-ay, külgeni qanday ədemi» dep oylap ülgerdi jigit işinen.
–Restoran mına jağında eken, – dep qızdı poyızdıñ soñğı jağına qaray
bastadı. Vagondardıñ qosılğan jerindegi aralıqtan ötkende aldımen özi
ötip qızğa qolın usınadı. Qımbat qanşa qısılsa da jigittiñ alaqanına
alaqanın saladı. Serik qızdıñ qolın ustağanda boyına ğajayıp bir
jılu jügirip ötkendey, külli denesi erip bara jatqanday sezimde boladı.
Osınday qol ustasqan qalpı bir vagonnan ekinşisine ötip ömir boyı jüre
bergisi keldi. Biraq ömirde bitpeytin ne bar deysiñ, kezekti bir esikti aşıp
qalğanda tamaq iisi murınğa kelip, kupeniñ ıstığı betti şarpıdı. Ekeui
eñ şetki üstelge barıp otırdı.
–Al nege tapsırıs beremiz, – dep jigit şağın as məzirin qolğa aldı. Qız
ündemeydi.
–Qane, ne jeysiñ? – dep qolındağı as məzirimen qızğa jaqındap
orındığın jıljıttı.
–Siz tapsırıs beriñiz, – dedi Qımbat.
–Siz ne jeysiz, sonı jeymin.
–E, onda jaqsı boldı ğoy, men ərqaysınan eki-üş portsıdan jeymin, – dep
əzildedi jigit.
–A, joq, onda mağan şamamen ğana.. – dep qız as məzirin qolğa aldı. Ekeui
əzildesip otırğanda dayaşı qız keldi de:
–Keşiriñizder, menyude jazılğandardıñ bəri joq, bizde, – dedi jımiıp.
–Onda nesin jazıp qoydıñızdar.
–Tərtip qoy, qazir quırğan kartop pen tauıq bar, – deydi. Serik pen
Qımbat dayaşınıñ bergen tamaqtarın asıqpay, əñgimelesip otırıp jedi,
şəy aldırıp işti. Serik ananı, mınanı surağan bolıp otırıp qızdıñ
turatın mekenjayın da bildi. Özi Almatıda oqitın bolğan soñ, küzde
sabağı bastalıp ketedi. Qızğa tek hat jazıp turatın boladı, sol üşin
onıñ tolıq meken-jayı kerek edi. Üyiniñ telefonın surap edi, qız:
–Oy, üyge telefon soqpañız, kökelerim, apalarım bar Uyat şığar, – dep
qoymadı.
–Jaraydı, meniñ jazğan hattarıma jauap jazıp tursañ bolğanı, – dep
jalınğanday boldı.
Ekeui kupege oralğanda eki apası jatuğa əzirlenip jatıptı.
–Ə, keldiñder me? Qanday, tamağı qımbat pa? – dep qoydı bireui. Eki jas
küldi de eşteñe demedi. Qımbat tösegin retteuge kiristi. Serik əyelder
ıñğaylanıp jatıp alsın dep, esikti jauıp, şığıp ketti. Ol qayta
kelgende apaları da, Qımbat ta aq jaymanıñ astında bastarı ğana körinip
jatır edi. Sekirip ekinşi qabatqa köterilip aq jaymanıñ astına süñgip
ketti. Qol sozım jerde jatqan qızğa qarap qaldı. Birdeñe dep aytayın
dese, apalardıñ uyqısın buzuğa ıñğaysızdandı. Tek ananı-mınanı oylap
jatıp, poyızdıñ terbetkeninen uyıqtap ketti…
Tañğa juıq Qımbattıñ tüsuge jinalğan tıqırınan oyandı.
–Ə, Qarağandığa kelip qaldıq pa? – degen Serik joğarıdan sekirip tüsti.
Ekeui zattarın jinastırıp esikke bettedi. Selkildey kele poyız
toqtağanda Qımbat perronda qulap qala jazdadı. Serik quşağın jaya
umtılıp ustap qaldı. Sonı sıltau etip, quşaqtap tura bergisi keldi. Oğan
qız könsin be, dereu bulqınıp şığıp ketti. Serikke Qımbattı endi
eşqaşan körmeytindey qorqınış payda boldı.
–Qımbat, hattarıma jauap jazıp turşı, jaray ma? –dep jalınğanday
boldı.
Sonday süykimdi jımiıspen qarağan qız.
–İə, – dedi bayau.
Jolserik perronıñ esigin aşıp aldımen jerge tüsti. Artında Serik
Qımbattı köterip alayın dep edi, art jağınan bir jigit kelip:
–Inişek, bılay jıljışı, – dep iterip qaldı da, perron esigine
jaqındağan Qımbattı qağıp aldı.
–Oy, Juldız, – dep qız da moynınan quşaqtay aldı.
Serik işi janıp qarap turdı. Qımbat, oğan basın səl izep, ğajayıp
külkisin sıylap kete bardı. Deneli, sarı jigitti janında qulınşaqtay
bolıp erip bara jatqan qızben birge eñ asılı birge ketip bara jatqanday,
ğalamat qimastıq sezimmen şığarıp salıp turdı…
Qımbat jazğı demalısın ayaqtap ekinşi kurstı bastauğa Qarağandığa
kelgende aldınan Seriktiñ jeti hatı şıqtı.
–Osı bir ayda soğan osınşama hat keldi, – dep jeñgesi berdi.
«Sol küni, sol poyızğa birge minuge jazğan Allağa degen» rizaşılıqpen
bastalğan hattar, «Biılğı jazdan ömirine osınşa özgeris əkeledi dep
kütpegen». «Osınşa tərbieli, körkem qızdı körgenine» riza bolğan jigit
«Büginde qaşan küz kelip hattarına Qımbattan jauap keler eken dep kütip
jürgenin» aytadı. Bir jaqsısı, ötirik maqtap, bir körgennen ğaşıq bolıp
qaldım dep ölerdegi sözderin aytpaptı. Qanşa degenmen sabırlılıq
tanıtıptı.
Boyjetken sabaq bastalğan küni bir paraqtıñ üşten bir böligine oquı
bastalğanın, hattarın alğanın aytıp qana səlem hat joldadı.
Arada apta ötisimen Serikten hat keldi. Hattıñ ər sözi jigittiñ qızdan
alğan tört söylemdik hatına quanıştı ekenin bildiredi. «Suretiñ bolsa
jiber», – deydi, özi de keler jolı suretin jiberetinin aytadı. Sabaqta
otırıp ta oylaytının aytıptı.
Qımbatqa oquğa tüskeli beri köz saluşılar köp bolğanımen ol
eşqaysısına köñil bölmeytin. Maqsatı – oquın qızıl diplomğa bitiru
edi. Əjesi «Irısqa uqsap oqu urıp, auru bolıp qalasıñ», dep barğan
sayın aytsa da, sabaqtan bas almay oqitın. Nege ekenin Serikten hat kütip,
alañdağış bop aldı. Keyde keşte onıñ hattarın qaytalap oqidı.
Suretine qaraydı. Bir küni özi arnayı foto-salonğa barıp suretke tüsti,
Serikke salıp jibereyin dep. Ertesine suretin aluğa barğanda, fotograf
jigit:
–Qarındas sizdiñ suretiñizdi ulğaytıp sırtqa qıstırıp qoyıñdar, – dedi
bastığım, – deydi.
–Oy, keregi joq, Uyat qoy tanıstarım körse, – dep qız qarsılıq bildirdi.
–Nesi Uyat, auıldıñ qızdarı osılay. Qalanıñ qızı bolsa şeşinip suretke
tüser edi, – deydi.
Sol suretin konvertpen Serikke jibergen. Suretti alğan jigittiñ hatın
oqıp, onıñ özine aytqan teñeulerin oñaşada qaytalap oylap külip jürdi.
Bir kurstası:
–Qımbat, sen kördiñ be, köşege seniñ suretiñdi ilip tastaptı, – dep keldi.
–Qoyşı, qaydan alıptı, – dep özine fotograftıñ aytqanın umıtıp
qalıptı. Keşke qaray Juldız da:
–Qımbat, seniñ suretiñdi TsUM-nıñ janındağı fotosalonnıñ sırtına
ülken etip qıstırıp qoyıptı, – dedi.
Jaña jıldıñ aldında «Qazaqstan əyelderi» jurnalınıñ Ortalıq
Qazaqstandağı tilşisi keldi.
–8 naurızdağı sanımızdıñ muqabasına sizdi şığarsaq dep edik, suhbat
aluğa keldim, – deydi.
–Meni qanday eñbegim üşin şığarasız, – dep tañırqadı.
–Siz oqu üzdigi ekensiz, ədemiligiñizdi tek Qarağandınıñ halqı ğana körmey,
respublika körsin. Qazaqtıñ qızdarı ədemi bolatının maqtanış etsin, –
deydi taqıldağan qız. Söytip aytqan maqtauı jaqtı ma, surağan
suraqtarına jauap berip, fototilşisine suretke tüsti. Arağa eki ay salıp
jurnaldıñ naurız ayındağı sanınıñ muqabasına külip turğan ülken
sureti basıldı. Işki böliginde «Studentpen suhbat», – degen material
berdi.
Qarqaralığa barğan bir jurnaldı alıp poştaşı apay əjesine bergen
eken, «süyinşi!», – dep. Əjesi köre sala:
–Munısı nesi, ərkimniñ közine tüsip, suretke şığıp. Köz tietin boldı! –
dep əbden renjipti. Ötkende kökesi kelgende aytıp külip otır.
–«Əuletimizde munday körikti eşkim joq edi, şeşesiniñ tegine tarttı», –
dep mamañdı ömirinde bir moyındap otır əjeñ. Sırtıñnan uşıqtap
jatır. Endi suretke tüspesin! – dep səlem ayttı deydi.
«Gazet kioskisine jaqındap tur edim, arğı jağındağı bir suret
nazarımdı audardı. Üñilip qarasam meniñ Qımbatım» – dep Serik hat
joldadı. Dereu üş jurnal satıp alıptı. Bireuin dostarına, bireuin əkeşeşesine bermekşi eken jazğı demalısqa barğanda. «Jurnalistiñ»
osınşa ədemi qızdıñ jüregin eşkim jaulay almadı ma? – degenge nege
«Meniñ bireuge qarauğa uaqıtım da joq, – dep jauap berdiñ. Meniñ osınşa
eñbegime eñ bolmasa «bireu bar» demediñ be? – dep naz aytıptı.
Jurnalğa şıqqanı sol eken uzamay kinotüsiruşiler de jetip keldi. Tipti
lektsiyäda otırğan jerinde dekanı kelip, sabaqtan şığarıp aldı.
–Qımbat seniñ kinoğa tüsuge şaqırıp kelipti, prorektordıñ kabinetine
bar, rejisser kütip otır, – dep süyrey jöneldi. Əjesiniñ aytqanı esine
tüsip:
–Qarlığaş Tökenovna, mağan üydegiler ruqsat etpeydi, –dep tartınıp erip
keledi.
–Oy, sen de bir, qazaqı bala bala emes degen, – dep keyip qarağan soñ,
ündemey ilese berdi. Prorektordıñ kabinetinde bir əyel men erkek kütip
otır eken. Prorektor:
–Ə, mine Quanışevanıñ özi de keldi, – dedi qonaqtarğa. Dekanınıñ artına
tığıla kirgen Qımbattı tördegi ekeui ornınan turıp qarsı aldı.
–Oy, aynalayın, kəne beri kel, senimen mına ağa-apalarıñ tanısqalı
kelipti, – dedi prorektor añqıldap.
Qımbat bir-eki sanap basıp kabinettiñ ortasına jaqındadı. Er adam
janına jaqındap:
–Meniñ atı-jönim Erğoja Bidosov boladı. Rejissermin. Jaña bir
jumıstıñ soñında jür edim, soğan seni köreyik dep keldik, – dedi.
Qız ündemey tömen qarap turdı.
–Sen Uyalıp tursañ kabinetten şığıp söyleseyik, – dedi janındağı əyel.
–Sol durıs bolar, keñseniñ atı keñse ğoy, – dep prorektor maquldadı.
Dəlizge şıqqan soñ ekeui eki jaqtan kezek-kezek suraqqa aldı. Üy-işin,
jağdayın, oquın, jatatın jerin bərin surap jatır.
–Tüsten keyin mına adreske kel, kasstingke tüsireyik, –dedi.
–Meniñ kinoğa tüskim kelmeydi, – dep edi, əyel adam.
–Əy, qızım-ay, bizge «kinoğa tüskim keledi» dep künine birneşe qız keledi.
Sen bolsañ qaşasıñ, – dedi.
–Meniñ mamandığım oğan kelmeydi ğoy. Ən ayta almaymın, biley
almaymın dep edi. Əyel adam qoymay qoydı, ana ataqtı ərtis muğalim
bolğan, mınau suretşi bolğan dep biraz basqa mamandıqpen jürip ərtis
bolğandardı tizdi. Qımbat ne desin, tek ündemey turdı. Qalay jüregi
qalamay turğanın tüsindirsin. Olardıñ bergen adresi men telefon
nömirlerin alıp qayta sabağına kirisip ketti. Üziliste janındağı
qızdarmen, keşte üydegilermen aqıldasıp kördi. Bəri «tek ədemi türmen
eşteñe bolmaydı. Kinoda ömirdegidey oynau kerek. Bireudiñ obrazına
enuiñ, ol bilese bilep, ol külse külu qajet. Seniñ mineziñ tuyıq, tek aqşa
eseptep otıruğa arnalğan, qağaz körseñ jabısıp qalasıñ» – degendey
biraz aqıldarın ayttı.
Özi aynanıñ aldına barıp külip körip edi, küle almadı. Kino ərtisterine
uqsap şaşın əri-beri tögiltip, mıqının burap körmekşi edi, tipti özinenözi Uyaldı. Qolın joğarı köterip şaşın tolqındatıp bayqap edi, basın
juıp jatqan qimıl şıqtı. Eşqanday şınayılıq joq, jasandı bolıp
turdı. Ayna aldında arı-beri jürip körip edi, özinenözi qısılıp ayağın
basa almadı. Janında tiri pende joqta osınday küy keşti, rejisser,
operator, tağı basqalar qarap tursa, tipti halıq jinalıp qarap qalsa
qaytpekşi.
«Qoy, menen ərtis şıqpas. «Qumırısqa jolıñdı bil» degendi umıtpayın.
«Ədemisiñ» dep jurt maqtağan eken dep sahnağa şığıp masqara bolıp
jürsem. Odan da sabağımdı oqıp, qızdar aytqanday aqşamdı sanap
tınış jüreyin», – dep şeşti. Ertesi şaqırğan jerlerine barmadı,
bergen telefondarına habarlasıp jağdayın tüsindirdi. Əyel adam
«Oy, şırağım-ay, qazaqtıñ qızdarı jasıq qoy. Özimiz üyretip alar edik»,
dep biraz keyistik bildirdi.
Qımbat osı jağdaylardı aytıp Serikke jazıp edi, ol «Şeşimiñe
rizamın. Öz ornıñdı bilu degen ülken azamattıq. Seniñ ədemiligiñe şek
joq, oğan seniñ mastanbay alğan bağıtıñnan aynımağan aqılıñnan
aynaldım», – dep tağı da tolıp jatqan erkeletken sözder qosıp ağıltegil hat joldadı.
Ekeuiniñ arasında osılay ədemi hattar ağıldı. Ekeui de jüzbe-jüz
kezdesetin jazğı demalısqa asıqtı. Merekede Serik kelip te ketpekşi
boldı.
Köktemniñ jaymaşuaq bir ədemi küni edi. Sabaqtan şığıp kitaphanağa
ketip bara jatqanda aldınan kurstası Əmir şıqtı. Birden:
–Oy, seni keşeli beri izdep tappay jür edim, jaqsı boldı ğoy, – dep
quanıp ketti.
–E, nege? – dep tañırqadı qız. Ol sabılıp izdeytindey ne boldı? –
degendey qabaq bildirip.
–Qımbat ötkende segizinşi naurızda esiñde me, sen bar, bizdiñ qızdar bar
merekeleriñe arnalğan keşke barıp edik qoy, ortalıq Mədeniet
sarayındağı, – dedi.
–İə, esimde…
–Sonda Joldas Bürkitbaev degen aqın ağamız da bolıp öleñ oqıp edi ğoy,
senderge arnap esiñde me?
–İə, öleñi bərimizge unap, öleñderin qaytalap surap oqıtqamız.
–Sol kisi sağan arnap öleñ şığarıptı...
–Qoyşı, men ol kisimen jaqın tanıspağan edim ğoy, –dep qız Uyalıp
qaldı.
–Tanısqansıñdar, keştiñ soñında Jaziralardıñ üyinde jalğastırıp
edik qoy. Ol sonda sağan ğaşıq bolıp qalıptı, – dep jañalıq aşıp otır.
–Ondayın qalay bayqamağanmın, – dey saldı qız.
–Aqın ğaşıq bolğanda elge körsetpeydi, tek öleñge tüsiredi. Mine, sol
öleñi. Seni sodan beri eki ay boyı izdepti. Osınşa öleñ şığarıptı, – dep
bir buda qağaz usındı.
Qımbattı «öleñi qanday eken?» degen əuestigi Uyatın basıp qağazğa qol
sozdı. Ala salıp tez-tez burılıp ketip qaldı. Üyge barğanşa şıdamay,
köşedegi alleyäda turğan səkide otırıp oqıdı.
***
Öziñ – Aru, Özgeden öziñ dara.
Köz aldımda möp-möldir köziñ qara.
Qayda kettiñ, eles bop egildirip?
Qalğanı tek ğajayıp sezim ğana.
Bul ömirde körgenim –
Öziñ ğana. Öziñ ğana...
Sonan soñ, tözim, nala...
Mahabbat – qus.
Qonad ta, ketedi uşıp,
Qalatını – ğajayıp sezim ğana.
Men şıdaymın şerge de, azaptarğa,
Men şıdaymın, körge de, mazaqtarğa.
Sululıq joq! Sululıqtan biraq sətte
Jaralatın sezimnen ğajap bar ma?!
Süymeymin be, bilmeymin, süyemin be,
Küy bop qondıñ dombıra tiegine.
Sezim bolıp jürekke kirdiñ dağı,
Siñip kettiñ sen külli süyegime, –
dep jırlaptı ğaşıq aqın. Bas-ayağı jeti öleñ.
Ərqaysısın oqığan sayın aqınnıñ özine degen sezimi baurap baradı.
Aqın da sol küni qızdıñ esinde qalğan. Orta boylı, aqsarı, közi bürkittiñ
közindey ötkir. Mine zi erkindeu eken. Bir qızığı aqın sol keşte
Qımbatqa ne əzil tastap, ne şındap qaratıp söz aytqan joq. Qayta özi ol
kisi öleñ oqığan sayın qızığıp, tıñdap, keyin de esine jii alıp jürgen.
Jigit ağası jasına kelip qalğan saqaba aqın orınsız jelpildemegen.
Sonda da qu qız ol kisiniñ özine qayta-qayta köz tastap, tipti uzaqtau qarap
otırğanın bayqağan bolatın. Keyinnen atın bireu atasa, ne bir jerden
öleñin oqısa eleñdep jürdi. Dereu köz aldına qolın sermep öleñ oqıp
turğanı elesteytin. «E, aqındar osılay ğaşıq boladı eken ğoy», – dep
oyladı. Asıqpay öleñderdi tağı oqıp şıqtı. Joldas ağay özi oqıp
turğanday əserde boldı.
Izdep kelem, Belgili tappaytınım…
Qupiyämsıñ sen meniñ, juldızımsıñ.
Aspanımnan məñgilik aqpaytuğın!
***
Izdeysiñ be, sen meni, Jönelse alıp şırıldap sezim-bala,
Sabır berip, jürme eken tözim-nala? Qalay deseñ – olay de,
Osı ömirde, Süygen, Süye bilgen özim ğana!
(Osınau ğajayıp öleñder qazaqtıñ birtauar aqını Serik
Aqsuñqarulınıñ şağarmaşılığınan alınğanın ayta otırıp, oqiğağa
aqınnıñ qatısı joğın eskertemin. Avtor)
«Anau aqın ğaşıq boptı, poema jazıptı», «Anau aqın ğaşıqtıqtan
külip jür eken», – degen siyäqtı sırların qızdar aytuşı edi, ğaşıqtıq
turalı kitaptardan da oqığan. Biraq, özine «alaştı auzına qaratqan aqın
ğaşıq boladı. Onıñ tazalığı, adaldığı, tipti mədeniettiligi sonday tek
sırtınan jır jazıp onı bireuden berip jiberedi», – dep oylamaptı da.
Sonşalıqtı parasattı aqınnıñ taza da tuñğiıq jüreginen aynalsa
bolmay ma. «Əmirge de raqmet, aqınnıñ jırların jurtqa jaymay özine
ğana alıp kelip bergen», – dep oylağanımen «öleñderine jauap ber»– dep
qinaytın şığar dep qorqıp jürgen. Abıroy bolğanda Əmir ol öleñder
jaylı da, aqın ağaları jaylı da eşteñe suramadı. Kezdesken jerde
burınğı qalpında amandasıp, qolınan kelgen jerde qamqorlıq jasap,
azamattıq tanıtıp jürdi.
Mamırdağı merekede Serik kelip eki jas Qarağandınıñ ədemi keşterinde
qolustasıp qıdırıp, uzaq sırlastı. Sol eki-üş künde bir-biri jayında
bile tüsip, otbasıları turalı da surastı. Sodan bir-birimen qimay
qoştasıp, oquların jaqsı ayaqtau üşin ekeui de eki qalağa qayta bölindi.
Aranı qaytadan sağınışqa tolı hattar jalğastırıp, ekeui kezekti
kurstarın ayaqtap Almatıda kezdesti. Qımbat boyjetip, tolğan ayday
tolısıp, körgen jannıñ közin arbap jürgenimen öz jüregi Serikten
basqanı qalamadı. Kurstas qızı Ləzzat Serikti körgende:
–Qımbat, osınday jalpaq sarı jigit bizdiñ qalada da tolıp jür ğoy,
sonşa Almatığa jol tosıp, – dep külgeni bar. Qımbatqa kim ğaşıq
bolmadı. Kim üzdigip hat jazbadı, öleñ arnamadı. Biraq eşbirine qızdıñ
köñili eleñ etken emes.
Juldızbek Perizattıñ artınan qalmay jürip, jazğa salım üylenip
tındı. Jaqsı köretin dos qızınıñ nağaşı ağasına turmısqa şıqqanına
quanıp Qımbat olardıñ toylarına belsene qatıstı. Perizattıñ
törkininde ötken qız uzatu toyında sol jaqtıñ jigitteriniñ biri ədemi
qızdı alıp qaşu jayın da oylastırsa kerek. Barğannan üyden şıqpay
qoyğanı durıs bolıptı. Juldızbekpen birge barıp, birge qaytqan. «Alıp
qaşu» josparın keyinnen Perizattan estidi. Sodan keyin auıldıq
jerlerge barğanda tüsken üyinen şıqpaytın boldı.
Sol jılı Serik te qudalıq jiberem dep qoymadı. Anasına aytıp körip
edi, şeşesi şoşıp ketti.
–Qoy, əli eki jıl oquıñ bar. Nemene keyeusiz qalam dep qorqasıñ ba? –
dep renjigeni.
Sodan qaytıp ol taqırıpqa barmadı. Jağdaydı Serikke aytıp edi, ol:
«Seniñ oquıñdı tastatpaymız ğoy. Men bolsam bitirgeli otırmın. Əkeşeşem əzirlikte» – dey berdi. Seriktiñ üyindegiler kelin tüsiruge
asıqqanımen, Qımbattıñ üy-işi kelisim bermey, arada tağı bir jıl ötti.
Serik institutın üzdik bitirip, Temirtaudağı metallurgiyä zauıtına
joldama berildi. Jıl boyı toyların sarılıp kütken jastarğa eki jaqtıñ
ata-anası bataların berdi. Toyğa əzirlik bastalıp ketti. Aldımen Seriktiñ
tuıstarı Qarqaralığa qızğa üki tağuğa keldi. Eki ağası men eki jeñgesi
qızdıñ sırğasın tağıp, ata-anasına joralğısın jasap, qız uzatu
uaqıtın kelisip qayttı.
Qımbattıñ üy-işi qız uzatu toyına əzirlikti bastap jibergen. Qımbat
üşinşi kursın üzdik ayaqtap auılğa keldi. Apası men jeñeşesi jiıp
qoyğan jasau-jabdığın körsetip quanttı. Qız uzatu toyınıñ şaqırılu
qağazdarı taratılıp, ağayın-tuıs qulaqtanıp jan-jaqtan quttıqtap
habarlasıp jattı. Aralıqta apa-jeñgesi men Qımbat Almatığa qalıñdıq
kiimderin tügendeuge barıp ta qayttı.
Seriktiñ auılında bolsa da sabılıs. Belgilengen uaqıtta uzatılğan
kelinderin alıp qaytatındar atın əzirlep dayın otır. Qız uzatu men
kelin tüsirudiñ arası eki jeti. Sondıqtan olar kelin toyına da qattı
əzirlikte.
Qarqaralıdan Qımbattı alıp ketuge Seriktiñ auılınan tört-bes kölikpen
qudalar jinalıp jattı. Audan ortalığındağı «Nəzik» dep atalatın
ashanada Quanış Qımbatına qız uzatu toyın jasaytın boldı. Toydan bir
kün burın Qımbattıñ jeñgeleri qızdıñ dostarın, tek qızdardı ğana
jinap şağın toy jasadı. Qızdar ən salıp, oyın oynap, ötken-ketkendi
eske alıp tün jarımına deyin otırdı. Qızdardı şığarıp salğannan
keyin Qımbatqa jeñeşesi:
–Qımbatay, bügin jükteriñdi jinap qoyğan bölmege jata ğoy, əjeñniñ
tikken ədemi körpelerimen tösek salıp qoydım. Erteñ Seriktiñ üyine
ketesiñ ğoy, toydan keyin, – dep jasau-jabdığın jinap qoyğan bölmege
jatqızdı.
Birneşe künnen beri toy nauqanımen jürgen qız qattı şarşaulı edi, közi
tez ilindi. Üydegiler de bastarın jastıqqa qoyıp, Ülken üyde öli
tınıştıq bastalğan. Kökte aqşarbı bulttar arasında tolğan ay jüzedi.
Anda-sanda tek auıl itteriniñ ürgen dausı ğana tüngi mülgigen
tınıştıqtı buzadı.
Aldımen qız jatqan bölmeniñ perdesiniñ şilteri qozğaldı jelmen
jelpigendey. Terezeden aq kiimdi adam üyge kirgendey boldı. Ol qalqıp
jürgendey qızdıñ tösegine keldi. Qımbattıñ gül erinderi səl aşılıp,
qabağı kerilip, bir burım etip örgen şaşı tösekten salbırap jattı. Eles
aldımen şaştı qolına alıp ustap, eñkeyip iiskedi. Qızdıñ şaşınıñ
hoş iisi janın bauray jöneldi me, betin-betine taqadı. Qolımen körpesin
ısırıp qızdıñ tınıs alıp turğan keudesine qarap turdı. Sol kezde qız
ıñırsıp sol jağına qaray aunadı. Eles onıñ ayağınan joğarı qaray
sipaladı. Onıñ qolınıñ tabınan ba qız basın köterip oñ jağına burıp
qarağanda aq kiimdi bireu janında turğanday boldı.
–Köke! – dedi, əkesi tur eken dep uyqılı oyau. Eles şeginip ketti de alıstau
barıp turdı. Qız qayta uyıqtap ketkende kelip janına otırdı. Ay
səulesi tüsip turğan jüzine qaradı da kübirlep.
–Bigryat matur! – dedi. Tolğan ayday tolıqsığan arudı quşağına qısıp
alıp uza-a-aq raqattanıp turdı... öziniñ ana tilinde söylep...
Ertesine Qımbattıñ jeñgesi qızdı oyatuğa bölmesine kirgende onıñ
tırjalañaş aşıq-şaşıq jatqanınan sekem alıp janına jetip keldi.
Qoyu qara kirpikteri kökke şanşılıp, közi alarıp ketkeninen şoşıp ketti
de üñilip qarap jan dauısımen şıñğırıp jiberdi. Sol ayqaylağan
qalpında eşkimge boy bermey alasurıp ketken jeñgesi sırtqa jügirdi.
Baspaldaqqa sürinip jığıldı. Jas kelinşektiñ boyındağısı üş aylıq
tüsik bolıp tabaldırıqta qaldı...
Bir qız jumbaq ölimmen köz jumıp, bir nəreste tüsik bolıp Quanıştıñ
üyi azan-qazan boldı. Toydıñ mına sumdıqqa jalğasqanınan qız əkesi
Quanıştıñ qanı köterilip qulap miına qan quyıldı...
6
Boyjetip, uzatılğalı otırğan qızınan ayaqastı ayırılıp, sonıñ
saldarınan küyeui sal auıruına uşırağanı janın jegen Quanıştıñ
əyeli keler jılı balaların alıp törkin jağına köşip ketti.
Olardıñ bosağan üyine Şalqarbaydıñ Marat degen nemeresi köşip kirdi.
Ayaq-qolı balğaday, közi tanaday Bulbul degen kelinşegi bar eken.
Özderimen qatar közge tüsken kişkene balaları bolmağan soñ Qayrattıñ
balaları bul üydiñ köşi-qonına tek sırttay ğana baqılauşı boldı. Erlizayıptı ekeuinen basqa mosqaldau bir əyel kelip jüktiñ körpelerin ağaş
qorşauğa asıp jattı.
Şolpan jaña qonıstanıp jatqandarğa sırttan qarap turğandı ıñğaysız
körip qolına şaşulıq kəmpitin ustap qabırğalas körşilerine keldi.
Tabaldırıqtan kelesi bölmeniñ törine deyin şaşılıp jatqan zattardan
jol tauıp
–Qonıstarıñız quttı bolsın! Işine ırıs-bereke tolsın! – dep
qolındağı kəmpitterin jan-jaqqa laqtırıp, şaşa bastadı.
Üyde jürgen bir jas, bir qartañ əyel munday dəstürdi kütpese kerek,
sasqalaqtap birese Şolpanğa, birese şaşılıp jatqan kəmpitterge
umtıladı. «Raqmet! Raqmet!», – deydi jarısa. Əyeldermen alğaşqı
tanıstığınıñ bası bolsın degendey:
–Biz qabırğalas körşileriñiz bolamız, atım – Şolpan, –
dedi.
–Sizdiñ jaña körşiñizdiñ esimi – Bulbul. Men onıñ anasımın, – dep
qolına tergen kəmpitin qayda saların bilmegendey ülken əyel Şolpanğa
jaqındadı.
–Joğarı ötiñiz, otırıñız, – dep qızı bəyek bolıp, bölmeniñ ortasına
orındıq qoydı.
–Joq, aynalayın, isteriñe kedergi bolmayın, jarıq barda jayğasıp
alıñızdar, tek amandasıp-tanısıp şığayın dep kirgenim ğoy, – dedi
Şolpan Bulbuldıñ özinen biraz kişiligin bayqap.
Sırttan kirgen jigit qolındağı tüyinşegin qoya sala,
–Oy, jeñgey hoş kelipsiz! Mine, körşi bolıp qaldıq, meni Qayrat ağam
biledi, atım – Marat, kişkentay kezimde jazğı demalıstı osında atamnıñ
üyinde ötkizetinmin, –dep jatır.
–Qonıs quttı bolsın, aynalayın, keşke bizdiñ üyge erulikke keliñizder,
ağañ jumıstan oralğanğa qaray, – dep Şolpan jolınan qalmay jas
körşilerin erulikke şaqırıp ta ülgerdi.
Üyine oralğan Şolpannıñ aldınan Sanatı men Əsirası jügirip şıqtı,
–Apa, bizben jastı balaları joq pa eken? – dep.
–Bayqamadım, bügin köşip-qonıp jatqan soñ əkelmegen şığar, əzirge tek
eresekterdi kördim. Men olardı erulikke şaqırıp keldim, endi soğan
dayındalayıq, – dedi.
–Apa, erulik degen nemene? – dep jarısa suradı Əsira men Sanat.
–Bayağı ata-babamızda «erulik» dep atalğan salt bolğan. Burın otırğan
auıl adamdarı janına kelip qonğan auıldı jabıla qarsı alıp, «qonıs
jaylı bolsın» aytıp, olardıñ jügin tüsirisip, üyin tigisetin bolğan. Odan
soñ jaña üyge «erulik» dep as pisirip tabaq tartadı. Bul jaña adamdardı
bötensiretpey öz ortasına tartudıñ, sıylasudıñ ülken belgisi. Jaña
köşip kelgen üyde otın, su bolmaydı. Onı əkeluge biraz uaqıt kerek.
Mine, keñ oylap, tereñ tolğaytın babalarımız munı da umıtpağan. Endi
biz de jaña qonıstanuşılarğa erulik bereyik. Köbey ekeumiz qazan-oşaq
jaqqa barayıq, Əsira men Merey ülken bölmege dastarqan jasauğa
kirissin, – dep balalarğa şeşeleri dereu tapsırmanı da bölip bere qoydı.
Kün bata esiktiñ aldına Qayrattıñ jeñil köligi kelip toqtağanda jaña
körşi Marat barıp aldımen amandastı.
–Assalaumağaleyküm, Qayrat ağa! – dep qos qoldap amandastı.
Bala kezinen köziniñ aldına ösken Şalqar kökesiniñ ülken nemeresin
Qayrat:
–Uağaleyküm... Marat, sen de otağası bolıp menimen körşilikke jaradıñ
ba? Jaraysıñ, jigitim! – dep bauırına basıp qarsı aldı.
Birazdan keyin eki üydiñ adamdarı bir dastarqan basında otırdı. Qayrat
pen Marat Şalqarbay kökesiniñ əyelderi Nauat apası men Lyuda tətesin,
Əsiqa əjelerin eske alıp, qızıqtarın aytıp əyelderdi küldirip aldı.
Osı ülken üydiñ jurt aytıp jüretin eski tarihınan da əñgimeler
qozğaldı. Biraq üydi saldırğan saudager Akmetovtı aytqanımen onıñ
jalğız ulı Arslannıñ öz üyinde öltirilgenin, tömendegi otın qorada
süyegi jatqanın eşkim bilmeydi eken...
Qayrattıñ balaları basqa bölmede televizor körip otırdı. Kenjetayı
Əsira:
–Nemene, körşilerdiñ menimen oynaytın qızı joq pa? –dep qoyadı.
–Balaları qalada şığar, keybir papalar men mamalar balaların qalağa
internatqa oqıtadı ğoy, – dep Merey elden estigenin aytıp jatır.
Körşiler bir-birine «qayırlı tün» aytısıp qaytqan soñ, Əsira jatatın
bölmesine kirgen şeşesine kündizgi əñgimesin qaytalap:
–Apa, bizben jastı balaları joq pa eken, men oynaytın? – dedi.
–Bilmeymin, ol jağın suramaptıq qoy, bar bolsa aytar edi de, erteñ surap
bilermiz, uyıqtay ğoy, tañerteñ mektepke barasıñ... – dep qızın bauırına
basıp uyıqtatuğa kiristi.
Jaña şañıraqtarına bügin köşip kirgen Marat pen Bulbuldıñ küybiñ
tirligi tün ortasında ayaqtalıp, uyqığa jattı. Kelinşek küyeuine:
–Marat, apañ men əjeñ ösip-öngen şañıraqta Quday bizge de bir bala berse
ğoy, – dep erkelep bastap-aq edi, dauısı dirildep jılap qaldı. Ekeuiniñ eñ
bir jandarınıñ əlsizdigi turalı bir-birine qanşa aytpauğa tırısqanımen
jas əyeldiñ jaña qonıstan jaqsılıqtı ırımdap jatqanı küyeuin de
tolqıtıp jiberdi. Körpesin serpip tastap əyelin quşaqtap, bauırına
qısıp:
–Meniñ əjem on bala tapqan əyel edi, atam orıstan toqal alsa da qıñq
demegen. Toqalınıñ özi bes bala tuğan. Sondıqtan bul apam aytqanday
maylı oşaq, bizge de şarapatı tiedi, janım. Sen uayımday berme, bizdiñ
de jañağı Qayrat ağanıñ uldarınday egiz uldarımız boladı, – dep burın
köp söylemeytin jigit tün ortasında şeşen bolıp ketti.
Jaña ğana jılap qalğan kelinşegi küyeuine tañırqap qarap qaldı. Onıñ
aytqandarı şınımen orındalatınday körinip ketip, basın jastıqqa
qoydı. Odan arı qaray ekeui de söylemey küni boyğı köşip-qonudan
şarşağan del-sal deneleri qimıldauğa kelmey, uyqığa ketti.
Sol tüni de Qarqaralınıñ töbesinde Ay tolıp tudı. Onıñ mañayın
jımıñdağan juldızdar qorşap, sən-saltanattı Ay kündegisinen erekşe
jarıq bolıp kök jüzinde jüzip bara jattı. Onıñ nursəulesi uyqı
quşağında jatqan auılğa tögiledi. Anda – sanda böribasarlardıñ ürgeni
ğana estiledi.
Aspanda jüzgen Aydıñ səulesi Ülken üydiñ terezelerinen işke tögilip
turdı...
Süttey jarıq səuleden bölmelerdegi zattar kündizgidey körinip tur. Biraq
bul tüni terezelerdiñ şilterli jibek perdeleri sırılıp, eşqanday eles
kirmedi... Üy iesi Arslannıñ elesi bayağı Qımbat arumen birge əldeqayda
ketip qalğanday tıp-tınış...
Sol tüni eles jürmegenimen jaña qonısına alğaş ret qonıp jatqan jas
kelinşek Bulbul ğajayıp tüs kördi...
...Ata-babasınıñ ayağı tiip körmegen bir köne şahardıñ işin aralap jür
eken. Özinşe onı Samarqan degen qala dep oylaydı. Kök kümbezdi
mazarlardı aralap jür. Janındağı əyel «mınau Jalañtös bahadürdiñ
mazarı», – dep qolınan jetektep mazar işine kirgizedi. Ekeui bir kezde
onıñ ortasın qazıp, jasırulı sandıqqa kezdesedi. Aşıp qalsa, işinde
qañqa süyek jatır...
Eki əyel şoşıp ketip qaşıp şığadı, bası auğan jaqqa zımırap bara
jatıp qarasa artında qalğan özderiniñ üyleri eken deydi. Əlgi üyden
şırıldağan nəresteniñ üni şığadı. Sol ünge jüregi eljiregen Bulbul
keyin qaytıp kelip, qorıqsa da üyge kiredi. Öz üyleri... Marat ekeuiniñ
jatın bölmesiniñ ortasında ədemi besikte jatqan nəreste jılağanın qoya
salıp əyelge tañırqağanday qaraydı. Bulbul balanı körip jan düniesi
eljirep ketip barıp besikten şeşip aladı. Keudesine qısıp turıp «Bul
bizdiñ balamız ğoy!», – degen quanıştan oyanıp ketedi. Tañ sebezgilep atıp
kele jatır eken.
Marat qattı uyıqtap jatır.
Jañağı tüs ömirde bolğanday, nəreste quşaqtağan əserinen əli arıla
almay jatqan kelinşek basın köterip jan-jağına qaradı. «Samarqan»
degen qala qayda? Jalañtös degen kim?», – dep oyğa qaldı...
Tañerteñgi şəy üstinde küyeui men şeşesine:
–Bügin beysenbi ğoy, iə? – dedi.
–İə, ne boldı? – dedi Marat.
–Beysenbide tañ aldında körgen tüs orındaladı, – degen şın ba, apa? –
dedi.
–Aldımen tüsti joru kerek, soğan da baylanıstı, – dep apası saqtıqpen
söyledi. Jaman tüs körip qalıp qızı sodan şoşınıp turğanday körindi.
–Apa, Samarqan degen qala bar ma, ol qayda? – dedi tağı Bulbul.
–Sen nemene mektep oquşısı siyäqtı, ərneni surap otırsıñ? – dep küyeui
küldi.
–Bar, balam, Oñtüstikte, Taşkent qalasınıñ mañında boluı kerek, – dedi
anası.
–Onda mazarlar bar ma?
–Bar tarihi keseneler bar dep estigem...
–Sonda Jalañtös degen batırdıñ mazarı bar ma?
–Bar şığar, ne boldı sonşa? – dep anası şoşına qaradı qızına.
–Men tañğa juıq tüs kördim, sodan oyandım, – dep kele jatır edi, şeşesi
sözin julıp alıp,
–Tüsiñdi tüs Payğambarı jorısın, «öñim eken», – dep bastap ayt tüsiñdi
jorıp bereyin, – dedi.
Ekeuiniñ sözderine külgen Marat dastarqannan turıp sırtqa bettedi.
Küyeui tüsin əzilge aynaldırıp, aytıp bereyin dese tıñdamağanına
renjiñkirep qalğan kelinşek auzın burtitıp şeşesine tüsin ayta
bastadı...
–Şırağım, tüsiñ ayan tüs siyäqtı. Köp jer kezip, köp el körip jañağı
Jalañtös batırday ul tabadı ekensiñ. Keşe körşiler «mına üydiñ tarihı
tereñde jatır», – dep otır edi. Sonıñ əseri de bolar. Quday tileuiñdi
bersin, jaqsı tüske de sadaqa, jaman tüske de sadaqa degen bar, köşege
şığıp sadaqa berip kel», – dedi de qolın jayıp özi biletin batasın iştey
qaytalap, qızına batasın berdi. Bulbul anasınıñ ıqılasına riza bolıp,
köñili köterilip sırtqa şıqtı.
Kelesi jetige deyin köşip-qonıp, köñilderin ornıqtırıp alğan Marat pen
Bulbul endi körşilerin qonaqqa şaqırdı. Qayrat pen Şolpan kün Uyasına
otıra bastağanda Əsiraların ertip keldi. Körşiler ötkendegiden de
əñgimeleri jarasıp, arqa-jarqa bolıp əñgimelesip otırdı. Əsiranıñ işi
pısıp, ağalarımen oynauğa üyge qaytqısı kelip qıñqılday berdi.
Şolpan tamaq işip bolğan soñ:
–Qazir seni üyge aparıp tastap keleyin, – dep qızın qolınan jetektep
şığıp ketti.
Əsiranı üyge qaldırıp kelgen körşisine Bulbul:
–Üyde özi qatarlı bala bolmağan soñ Əsiraşkanıñ işi pısqan şığar,
bizdiñ qosılğanımızğa biraz uaqıt bolsa da balamız bolmay jatır, – dep
kinəli adamday qinala otırıp ayttı.
–O, ne degeniñ, balanıñ ədeti emes pe bir jerde uzaq otıra almaytın... –
dep Şolpan Uyalğanınan ne derin bilmedi.
Eki əyel dastarqan jiıstırıp jatqanda basqa bölmeden erkekter şıqtı.
Qayrat:
–Şolpan, ekeumiz endi üyge ayañdayıq, erteñ şarua bar degendey, balalar
da muzıkalatıp jatır əli.. – dedi de esikke bet aldı. Jas körşilerine
alğıstarın bildirip, körşiligimiz tatu bolsın degen nietpen ekeui üyden
şıqtı.
Əkesi men şeşesi üyde joqtığın paydalanıp Qayrattıñ balaları üydi
basına köterip muzıka qoyıp, üşeui bige basıp jatır eken.
Sol jıldarı on bes respublikanıñ basın qurap dünieni dürildetip
turğan Keñester odağı ıdırap, on bes təuelsiz memleketke aynalğan. Endi
ğana azattıq alğan jas memleketter ekonomikalıq qiındıqtar körip
jatqan bolatın. Qaladağılar qapşıq arqalap alıs-jaqın elderdiñ
tauarların tasıp, auıldağılar qolında bar malın sol zattarğa ayırbas
jasap kün köre bastağan. Qazaqstannıñ soltüstiginiñ halqı Reseydiñ
tauarların arqalap poyızben oñtüstikke ketip bara jatadı. Jetisu
jağınıñ adamdarı Qıtay asıp kelip onı soltüstik pen oñtüstikke
arttırıp jiberedi. Qırğızdardıñ tikken kiim-keşegin qazaqtar kiip,
özbekter qurılısın salıp aralas-quralas köbeygen bir dəuir edi.
Ğasırdıñ ayağına qaray oyısqan soñ ba, köripkel, əulie, ekstrasens
degender qaptadı. Kaşpirovskiy degen bireu teledidar arqılı külli
halıqtı emdep, narkozsız operatsiyä jasap jattı. Djunna degeni tek
alpauıttardı emdese, Vanga degen köripkel əlemde bolatın keremetterdi
aldın ala bilip otıratın bolıptı. Ferğanadan bir əyel şığıptı, ol
alıstan səlemdeme jiberse tünde kelip emdey beretin keremet eken.
Qazaqstannan da ər auıldan bir emşi-köripkel şığıp jattı. «Anau
keremet eken, mınau odan da sumdıq», – dep auır turmıs pen auru –
sırqaudan azaptanğan halıq jaqsılıqtan habar aytar dep emşiköripkelderdi jağalap ketken de zaman boldı. Endi bireuler mañğıstaudağı
üş jüz əulieni, tağı bireuler Otrardağı əulie-ənbilerdi arlap ketti.
Sol sabılğan halıqtıñ ortasında jaqsılıqtan ümit etip bir perzentke
zar bolağan Bulbul da jürdi.
...Bulbuldıñ apayları Reseyden şujıq, sarı may, qalbırdağı
tağamdardı kötere satıp alıp, oñtüstik oblıstarğa saudalap, poyızben
arı da beri şapqılap jürgen. Özderi jartılay toqtağan zauıttardıñ
qısqarğan jumıs künderimen aptasına eki-aq kün jumıs isteytin. Qalğan
künderi saudamen aynalısadı. Qarqaralıdan Qarağandığa kelip dərigerge
qaralıp jürgen Bulbulğa bir küni ülken apayı:
–Bulbul, men osı aptada jumıstan bosay alatın emespin, ötkende
aldırtqan mayım küyip baradı, Kəmilamen birge Jambılğa barıp
qaytşı, meniñ ornıma, – dep jalındı.
–Oy, men sauda jasay almaymın ğoy, – degen siñlisine
–Nemene, biz sauda jasap tudı deysiñ be? Üyrenesiñ, aqırı üyde bos
otırsıñ ğoy, «navarın» öziñ alasıñ – dep tipti bastırmalatıp jiberdi.
–Maratqa ne dep aytam? – dep siñlisi səl köngendey bolıp edi,
–Men aytam. Əri oñtüstikte qazir köripkel-emşiler de köp şığuda. «Bes
jıl boldı tek ginekologke bara beresiñ, mümkin jolıñ baylanıp turğan
şığar, onday da boladı eken. Jolıñdı aşıp jiberer, solarğa körinip
keledi» deymin – dep tipti qızığuşılığın oyattı. Sodan küyeuinen ruqsat
alıp bergen Bulbuldı apayı özimen birge sauda jasaytın Kəmilağa qosıp,
saudasınıñ mən-jayın jüre tüsindirip, keşki poyızğa mingizip,
Oñtüstikke attandırdı.
Ömirinde tuñğış ret oñtüstik jaqqa jolğa şıqqan Bulbuldıñ tüni boyı
uyqısı qaşıp, oydağı-qırdağı jağdaylar esine tüsip uyıqtay almadı.
Söytip jatqanda bir jıl burın körgen tüsi, ondağı Samarqan degen
qalanı apasınan surağanda «Oñtüstikte, Taşkent qalasınıñ mañında
boluı kerek, – degen anasınıñ sözi esine tüsti. «Əri oñtüstikte qazir
köripkel-emşiler de köp şığuda. Bes jıl boldı tek ginekologke bara
beresiñ, mümkin jolıñ baylanıp turğan şığar, onday da boladı eken.
Solarğa körinip keledi – deymin», – degen apayınıñ sözi de oyında
qabattasa örilip, qulağında üni turıp aldı. Sodan özi sauda jasauğa emes
ömiriniñ bir mañızdı şaruasın tındıruğa ketip bara jatqanday köñili
alasurıp tañğa köz ilmedi.
Tüske qaray Jambıl qalasına kelip toqtağan poyızdan Kəmila bastağan
tört kelinşek jantalasıp jürip jəşikjəşik qalbırları men mayların,
şujıqtarın tüsirip alıp, sonda jürgen bir jükşini jaldap kölikke tiep,
qalağa tarttı. Kəmila bul tirlikke eti üyrenip ketkeni sonday ayaqqolına
tınım joq, auzı da sonday sarnap bir toqtamaydı. Sartıldap jürip alıp
kelgen zattarın bazardıñ qoymasına saqtauğa qoyıp, üş kelinşekti jalğa
alğan üyge alıp keldi. Kileñ sauda jasaytın əyelder jaldağan jer üy
bazardıñ tübinde eken. Ondağılar da Kəmilanı qudağiları kelgendey
dabırlasa amandasıp kütip aldı. Külimsi isi bar jertamnıñ bir bölmesine
üşeuine üş matrats pen seysep, jastıq tastap, odan kelesi bölmege şəy
uyımdastırıp bir əyel zırlap jür. Janındağı serikterin osında
qaldırıp Kəmila bir jerge barıp keldi de:
–Qızdar, erteñ turatın jerdi belgilep keldim, – dep ortalarına jata
ketti. Birazdan keyin manağı zırlap jürgen:
–Kəmila, tamaqqa keliñder, – dedi.
Tamaq degeni sıldır sulı borş pen kotletti küriş bolıp şıqtı. Bir-eki
tilim nanı bar. Sonımen sol tüni Jambıl degen qalada qonıp şıqtı.
Jataqtıñ külimsi isinen jüregi köterildi, körpe-jastığınan da jiirkenip,
bürisip jattı...
Ertesine tañ azannan keşegi zırıldaq ortağa jumırtqa quırıp qoyıp
tañğı şəyğa şaqırdı. Kəmila şujıq pen may qostı. Nanğa may jağıp
jep toyıp alğan əyelder jayaulap bazarğa keldi.
Jambıldıñ ortalıq bazarında ala tañnan sapırılısqan halıq.
Qoldarında qıtaydıñ ala dorbası men jəşik, şelek kötergen jurtpen
jarısa, beli qayısıp arba itergendermen jağalasa Kəmila bastağan
əyelder de özderine tiesili sauda qatarın tauıp aldı. Janındağılar
Bulbulğa alğaşqı sabaq berip jatqanda arbağa zattarın tiegen Kəmila de
kelip jetti. Bəri jabılıp jəşikterin tüsirip aldı da jükşimen eseptesti.
–Bulbul sağan mına qalpaq pen aljapqış ədemi jarasadı eken, bügin
jigitterdiñ bəri seniñ mayıñdı aluğa keletin boldı ğoy, – dep əzildegen
Kəmilanıñ auzı men qolı birge qimıldap üstelderdiñ üstin sürtip jattı.
–May qanşadan? – dep jaqındağan bir əyelge,
–Əli dayın emespiz, – dep te ülgerdi.
–Bulbul, alğaşqı saudanı erkekke jasauğa tırıs. Erkek bastasa qol
jüredi. Əyelderdiñ qırsığı qırıq esekke jük degendi estip pa ediñ? – dep
aldına kalkulyator men usaq aqşa qoydı.
Bulbul saudasınıñ qalay bastalıp ketkenin de bayqamay qaldı, qasında
Kəmila qazıqtay bolıp qadağalap turğan, esin bir jiğanında orta
jastağı bir erkekke may ölşep berip jatır edi... Sonımen sauda erkekpen
bastalıp, bireuine jañılıp, bireuinen şatasıp onıñ bərin Kəmila qaqsap
turıp tüzetip əyteuir keş bata alğaşqı sauda küni de ayaqtaldı-au.
–Alğaşqı saudañ jaman emes, qolıñnıñ şalımı bar. Tek qattı
sasqalaqtap ketesiñ, bara-bara qalıpqa tüsesiñ, – dep bağa berdi «ustazı»
Kəmila.
Janındağı kelinşekter de şujıqtarı men qalbırların oydağıday
satıp, tipti:
–Kəmila, ötkendegini tügel ala saluımız kerek eken, bügingidey bolsa ötip
ketkendey eken, – dep quanıp jattı.
Keş qaraya əyelder jatağına oraldı. Keşegi zırıldaq tağı astarın
dayarlap qoyıptı. Kəmila oğan eki küngi eñbekaqısın berip köñildendirip
qoydı. Bulbul qattı şarşağanın bası jastıqqa tigende barıp bildi.
«Maratqa zvondap qoyu kerek edi-au», – dep oylap jatıp uyıqtap ketti.
Tipti keşegidey jataqtıñ külimsi isi de sezilmedi, körpe-jastığınan da
jiirkenbedi.
Əyelderdiñ aytuınşa sol jolı qoldarı qattı jürip eki-aq künde əkelgen
zattarın satıp qayıra poyızğa mindi. Kelerinde tas-tüyin bolıp otırğan
kelinşekter qaytar jolda aşılıp, bir-birine əñgime aytıp, kupeni
duıldatıp keldi. Bulbul olarmen jaqın tanısıp, dostasıp aldı.
Üyde jumıssız otırğan Bubulğa may satıp Jambılğa baru unağanı
sonday Uljalğas apayı, Kəmila üşeui bir top bolıp burınğıdan da köp
tauarmen jolğa şığatın bolıp aldı. Özderi aytpaqşı, qoldarı jürip,
qaltalarına qarjı tüsip, üylerine ırıs kirdi. Jambıl men
Qarağandınıñ arası eki auıldıñ arasınday jaqın körinip ketti.
Bulbuldıñ saudasına Marat ta üyrenip aldı, sapardan keletin küni
Qarağandıdan barıp poyızdan kütip aladı, keterde şığarıp saladı. Bir
jılday sauda jasap jürip jeñil məşine satıp aldı. Marat onısımen
audan men auıldıñ ekiarasına jolauşı tasıp, tiın-teben tabadı.
Bastarında üyi bar, astılarında köligi bar, qatarlarınan qalmay kele
jatqanımen ekeuiniñ de jürek tüpkirinde bir perzentke degen zarı
bolatın. Bir-birine aytpauğa tırısqanımen, işten müjiletin. Bulbul
poyızda kele jatıp, Marat qara jolda kele jatıp armandaytın bir jaman
balanı...
Bir jolı Jambılda Bulbul auır kötergennen belinen şoyırılıp
jataqtan şığa almay qaldı. Bayağı zırıldaq əyel sorpa-su berip kütken
bolıp jürdi. Bölmede ekeuinen basqa eşkim joq, bəri saudamen ketken,
tüski as işip otırğan.
–Siz endi osılay jata bermey bir emşilerge körinip almaysız ba? – dedi
qızmetşi əyel.
–Qaydağı emşige baram, burın mundayım joq edi, keşe jəşikti jerden
birden köterip alğannan boldı. Qarağandığa barğan soñ dərigerge qaralam
ğoy – dedi Bulbul aqtalğanday.
–Bizde qazir bəri emşi men köripkelge qaraladı, doğdırğa barsañ
propiskañ bolmasa qaramaydı, – dedi əyel.
–Osı seniñ atıñ kim? – dep Bulbul kelinşekti jaqın tarttı.
–Merkül.
–Merkül, osında tumaytın əyelderdi emdeytinder bar ma? – dep suradı
turasınan, apayınıñ «oñtüstikte qazir köripkel-emşiler de köp şığuda.
Bes jıl boldı tek ginekologke bara beresiñ, mümkin jolıñ baylanıp
turğan şığar, onday da boladı eken», – degeni esine tüsip.
–Qaladağını bilmeymin, men auıldan keldim, bizdiñ auılda bir əje bar
soğan əyelder qaralıp jatadı. Meniñ jeñgem bir baladan keyin balası
turmaytın, on jıldan keyin sol əjeden emdelip bıltır qız tuıp aldı.
Qazir eñbektep jür, – dedi Merkül.
–Sen munda turmaysıñ ba? – dep tañdanıp suradı.
–Joğa-ə, men Şudan kelip istep jürmin. Osındağı jataqtıñ kirin juıp,
tamağın istep aqşa tabam. Auılda eki ulım bar, şeşemde. Küyeuim işip
qoymağan soñ ajırasıp kettim. Öz künimdi özim körip jürmin. Saudağa
jaramaymın, jüregim dimkəs, – dedi. Orısşalau Bulbul «dimkəs», – degen
sözdi mardımdı tüsinbese de «auru» degeni şığar dep oylap qoydı.
–Meniñ de densaulığım şamalı. Küyeuge tigenime jeti jıldan astı
balamız bolmay jür, sonday bir emşi bolsa qaralsam dep edim, – dep
işindegi oyın jasırmadı.
–Siz bizdiñ auılğa barmaytın şığarsız, ol alısta. Eger jaqın jerde
onday adam bolsa sizdi ertip barayın, – dep Merkül ıqılas bildirdi.
Bulbul arı-beri aunağan sayın beli sırqıraydı, Merküldi söylete berse
auruı bilinbeytindey:
–Küyeuiñ nege işip ketti? – dedi.
–Oy, bizdiñ auıl burın kolhoz bolğan sol tarap ketti de bərimiz jumıssız
qaldıq. Küyeuim vodovoz aydaytın. Köligi qañırap qaldı, özi basında
mal-janğa qarap jüruşi edi.
Keyinnen auıldıñ jumıssız erkekteri qarta oynap odan qalsa araq işip
tozıp ketti ğoy. Ol da solarğa qosılıp ketti. Tauıp jatqan aqşası joq,
nemenege jetisetinin bilmeymin, işpese jap-jaqsı, işip alsa sabaytındı
şığardı. Balalarımdı alıp əkemniñ üyine qaşıp kettim – dep bayğus
əyel söylep jür, söylep jür. Zır qağıp sırtqa da şığıp keledi, işke de
kirip keledi. Qazandıqqa qarap ta ülgeredi.
Onıñ sözin tıñdap jatıp Bulbuldıñ közi ilinip ketipti. Sart etip aşılğan
esik pen Kəmilanıñ zor dauısınan oyanıp ketti. Artınıp-tartınıp
köterip kelgen qıtay sömkelerin esik aldına qatarlap tizip jatır. Özi
birneşe, kölemi de ülken. Dəl sonday sömke arqalap Uljalğas apayı da
keldi. Jastıqtan basın köterip qarap jatqan siñlisine
–Bulka, endi qaytarda osılay qırğızdardıñ tauarın elge arqalay
ketemiz, jaqsı boldı – dep qoyadı.
Ertesine sol qıtay sömkelerdi üş əyel arqalap Qarağandığa qaray bet
alğan poyızğa mindi. Bubul beli qiralañdap kele jatsa da sır bermeuge
tırısıp eki qolımen eki sömke süyretip keledi.
Kelesi jolı kelgenderinde Merkül Bulbulğa iştartıp qarap:
–Bulbul, qalay beliñiz jazılıp ketti ma? – dep jatır, arqalap kelgen
zattarın da işke tasıstı.
Keşke qaray oñaşalau sətti paydalanıp,
–Men sizge bir emşiniñ mekenin bilip qoydım, – dep sıbırladı. Bulbul
eleñ etip:
–Jür, sırtqa şığayıq, – dep jeñinen tarttı.
Biri – oñtüstikten, ekinşisi – soltüstikten, biri – orısşalau, ekinşisi –
qazaqılau eki əyel jatağan üydiñ sırtında sırlasıp turdı.
–Ol əyel osı qalada qabıldaydı eken, atı – Dəmeş apa. Özi Qazalı
jaqtıñ aqudayı, – deydi Merkül özinşe emşiniñ şıqqan tegin tüsindirip.
Onıñ «aquday» degenin Bulbul tüsingen de joq:
–Jaqsı bile ma? – dep jatır.
–Özi köripkel, özi emşi. Bılay emdeydi eken, – dep alaqanımen alıstan
Bulbuldıñ denesin şarlap şıqtı.
–Ekstrasens pa?
–İə, iə, – deydi Merkül. Sol sözdi orısşa ayta almay.
–Tumağan əyelge de massaj jasaydı eken, Almatığa barıp ta halıqtı
emdepti. Jurt degen artınan sabılıp jür, – dep Bulbulğa jiğan
anıqtamalıqtarın jıldamjıldam aytıp, tüsindirdi.
–Barayıq, qaşan baramız, – deydi Bulbul köñili alıpuşıp.
–Oğan aldın ala jazılu kerek deydi, men erteñ barıp jazılıp qoyam. Sizge
qay kez ıñğaylı, – dedi Merkül de quanıp.
Ertesi Bulbul saudasın qalay jasağanın bilmeydi, jataqqa qaytqanşa
asıqtı. Esikten kire Merküldi izdedi. Ol əli kelmepti. Bulbul qayta-qayta
esikke alañdap mazası ketti. Əyteuir bir uaqıtta Merkül keldi-au. Ekeui
bir-birin aytqızbay uğıp, sırtqa sıtıldı. Bulbuldıñ qolında tüyinşegi
bar.
–Ne boldı, jazıldıñ ba? – boldı Bulbuldıñ alğaşqı surağı.
–Küni boyı üyden şığa almay, tüs aua əreñ şıqtım. Qalanıñ sırtında
eken, əreñ tauıp bardım. Barğanımdı qayteyin, keşe ketip qalıptı. Endi
qaşan keletinin eşkim bilmeydi, – dep köñilsiz ayaqtadı sözin Merkül.
–Endi ne isteymiz? – deydi Bubul osı şarua oğan emes, Merkülge kerektey.
–Siz qaşan qaytasız?
–Arğı küni qaytatın şığarmız, kiim-keşekti alıp ülgersek, – dep
kümiljidi köñilsiz Bulbul.
–Jaraydı, siz uayımdamañız, qayta kelgeniñizşe bireudi tauıp qoyarmın, –
dep muñlıq əyeldi jubattı zamandasın.
–Sağan senem, Merkül. Mınanı balalarıña alıp bar, – dep qolındağı
tüyinşegin berdi. Jelim qaltada sarı may, şujıq, birneşe balıq
qalbırı bar edi. Eñbegine bergenin ündemey tüsingen Merkül zıp etkizip
qoltığına tığa qoydı da:
–Raqmet, – dep Bulbuldıñ jağdayın janımen tüsingen əpkesindey betinen
süydi. Ekeui ünsiz ğana üyge kirdi.
Sol jolı qırğızdıñ bazarınan alğan kiim-keşek salğan ala dorbasın
arqalağan Bulbul köñilsizdeu bolıp Qarağandınıñ vokzalınan tüsti.
Eki aptadan soñ Uljalğasqa ilesip tağı oñtüstikke bet alğan poyızğa
mindi...
Jataqqa jete Merküldi izdedi. Əşeyinde aldılarınan şığıp, zırıldap
jürip şəyin beretin kelinşek körinbeydi.
–Merkül qayda? – dep suradı sol jerde jük tasıp jüretin balaqaydan.
–Merkül əpşe auılına ketken, – dedi bala.
–Qaşan keledi?
–Bilmeymin, – dep miñgirlegen bala arbasın iterip auladan şığa berdi.
–Bulka, tez jinalsañşı, ne boldı? – dep terezeden Uljalğas dauıstadı.
Aulanıñ ortasında del-sal bolıp turğan kelinşek ne isterin bilmey
baspaldaqqa barıp otıra ketti. Merkülmen birge onıñ auılına bar ümiti
ketip qalğanday. Eger Merkül kelmese, ömiri jolı bolmaytınday.
–Əy, sağan ne boldı, bir jeriñ auırıp tur ma? – dep üyden apayı şıqtı.
Bala kezinen ülken apayınıñ aytqanın eki etpey üyrengen bayğus:
–Joq, – dedi de əpkesiniñ soñınan taylaqtay ere jöneldi.
Erteñine saudadan kelse aldarınan zırıldap Merkül şıqtı. Bulbul
quanğanınan bassalıp süyip amandastı.
–Üyge barıp keldim, apam auırıp qalıptı, soğan dərisin-ökilin alıp
berdim. Balalardıñ muğalimderimen söylestim, – dep aldımen şaruasın
aytıp aldı.
–Jaqsı bolıptı, men seni birjola ketip qalğan şığar dep edim, – dep
Bulbul uayımın ayttı.
–Qaydan, men jumıssız qalsam, bərimizdi kim asıraydı. Sonau jerden
qolıma naqtı aqşa alatın bolğan soñ kelip jürmin ğoy. Osı üydiñ iesi
apay bizdiñ Şudan, sonı mağan senip jalğa ötkizip otır. Üydiñ tazalığın,
bütindigin qarap, kelgen-ketkennen esep alamın. Osında jatatındardıñ
tösek-ornın juıp-tazalap, tamağın əzirlep qosımşa aqşa tabamın.
–Sodan eken ğoy zırıldap jüretiniñ, – dep küldi Bulbul.
–Endi sağan jañalıq aytayın, Özbekstannıñ Ferğana degen jerinen bir
əyel şığıptı. Emi sumdıq deydi. Kezekte jurttar aptalap turadı eken.
Oğan baru da kerek emes eken. Bir aq şarşığa üş som tüyip baratındardan
berip jiberseñ bolğanı.
–Şarşı degen ne?
–Aq oramal ğoy basqa baylaytın. Sonı alğan künnen bastap bir jetiniñ
işinde sen uyıqtap jatqanda əruağı keledi eken. Ol üşin bir bölmege jeke
uyıqtau kerek eken. Terezeniñ jeldetkişin aşıp qoyu kerek eken. Tek bas
jağıña nan, tərelkege salıp qumşeker qoyıp qoyasıñ. Əruaq kelse, qantqa
sausaqpen sızıp belgi salıp ketedi, sol küni tüs köresiñ auruıña qatıstı
deydi. Soğan bizden baratındar bar eken, şarşı berip jiber, atıñdı
jazıp, men aparıp bereyin, – dep adam tañqalarlıq jañalıq ayttı.
–Sonda ol emşi meni qalay emdeydi?
–Sen uyıqtap jatqanda əruağı kelip emdeydi, sen tek tüs köresiñ, – dep
qoyadı Merkül özi közimen körgendey.
–Qızıq eken, onda men de bir oramal berip jibereyin, –dep küldi.
–Qoy, külme, em bolmay qaladı, – dep Merkül qorqıttı.
Ketetin küni Bulbul appaq oramalğa üş som qosıp jelim qapşıqqa salıp
Merkülge ülken ümitpen berdi. Ekeuiniñ sıbırlasıp turğanın körip
qalğan Uljalğas:
–Bulka, sen ana zırıldaqpen neğıp jabısıp jürsiñ? –dedi jaqtırmay.
–Jəy, birdeñe suradım, – dedi əpkesine qattı söylemeytin ədetimen.
–Sol ne biledi deysiñ, – dep əpkesi düñk etti. «Uljalğas», – degen atına
say erkek siyäqtı. Oğan sırlasıp birdeñe aytıp ta bolmaydı, özine
qaramay tağı jurttı mensinbeydi. Quday oñdağanda özi siyäqtı abajaday
bir erkekti tauıp alğın, balalı-şağalı bolıp otır. Şarşap-şaldığıp
poyızdan tüskende ulı men qızı aldınan şığıp kütip alıp quşaqtap,
süyip jatadı erkekşalıs şeşelerin. Keyde darıldap küyeui de şığadı,
balaların ortağa alıp abır da sabır bop üylerine keledi. Öz
baqıttarınan jandarında kele jatqan buğan qarauğa da şamaları
kelmeydi. Onday adamğa qay bir sır aytsın, ündemey qoya saldı, bar ümiti
Merkülde bolıp.
Sol jolı üyge qaytarda köñili alıp-uşıp kele jatqan, sonı sezgendey-aq
Maratı kütip aldı. Ekeui qalağa qonbay sol boyı auılğa tarttı.
Qarağandı men Qarqaralınıñ arası üş sağattıq jol. Bulbul joqta
küyeuiniñ de işi pısıp qalğan eken, auızı jabılmay auıldağı estigen
qızıqtarın aytıp keledi.
Bulbul batılı barıp Maratqa Merkül jayında, Ferğanağa jibergen
oramal jayında jaylap aytıp berdi. Marat mazaqtaytın şığar dep
qorqıp jür edi. Ol sabırmen tıñdap jaqında bir dosı Sarı Əulie
degenniñ Almatıdağı stadionda jürgizgen emine qatısqanın ayttı.
–Sonda gipnozdan bireuler bilep, bireuleri qulap jatadı deydi.
Televizorda da emşiler köbeydi. Eger kömegi tier deseñ körin, – dedi.
Kelgennen üş künnen keyin Bulbul jeke bölmege terezeniñ jeldetkişin
aşıp jalğız jatıp jürdi. Oyı alañdap, bas jağına nan, tərelkege salıp
qumşeker qoyıp qoyadı. Körgen tüsterine de mən berip otıradı. Keler
jetige jolğa şığarmız dep jürgende Uljalğas apayınan habar keldi,
«Ayağımdı qayırıp aldım, bir-eki aptadan soñ jolğa şığayıq», – degen.
Özi de köñili alañdaulı Bulbul quanıp ketti.
«Marat sen barıp apaydı körip kel, meni tumauratıp qaldı deşi. Men
eşqayda şıqpay Ferğanadan habar küteyin», – dedi. Əyeliniñ ıqılası
emşige birjolata auğanın sezgen Marat aytqanına kelisip Qarağandığa
ketti.
Sol tüni Bulbul üyge ədettegidey Marat joqta şaqırtatın körşiniñ
balasın şaqırtıp almadı, Ferğanadağı apasınıñ əruağı kelse
şoşıtıp almayıq dep jalğız qondı. Televizor qarap keş jattı. Jatar
aldında terezeniñ perdesin ısırıp, jeldetkişin aşıp tastadı. Ay tolıp
tuğan eken. Dala dap-jarıq bolıp körinedi. Jatarda kietin iş kiimin
kigen kelinşek nanı men qumşekerin tağı bir tekserip barıp tösegine
jattı.
Külli dünie kökten tüsken ay səulesine şomılıp turdı... Ülken üydiñ
Bulbul jatqan terezesiniñ perdesi səl dirildegendey boldı da osı üydiñ
iesiniñ bayağı elesi bölmege endi. Arılı-berili bölmeni şarladı. Sodan
tösekte uyıqtap jatqan kelinşektiñ janına bardı. Üstindegi aq
jamılğısın alıp tastap, uzaq qarap turdı. Bir kezde bayau ayağın sipadı.
Sodan qolı joğarılay keudesine jetkende kelinşek qozğalıp ketti. Eles
şeginip barıp ayaq jağına tura qaldı. Denesine tigen jumsaq qoldıñ
tabınan oyanıp ketken Bulbul közin aşpadı. «Meni əruaq kelip emdep
jatır», – sonı şoşıtıp almayın dep tıp-tınış jata berdi. Uyıqtap
jatqanday bolğanımen köñili oyau. Əyeldiñ oyanıp ketkenin sezgendey
bolğan eles terezeniñ perdesin bayau qozğaltıp şığıp ketkendey boldı.
Onı Bulbul da sezingendey əserde qaldı. «Ayağımnan joğarı qaray
sipalap emdep ketti, endi bir jaqsılıq bolar», – dep oylap jatıp qayta
uyıqtap ketti. Tañğa juıq tüs kördi.
...Mazar aralap jür eken. Janında Merkül bar. Bir mazardıñ astın qazıp
jatır, sandıq şığıptı. Qaqpağın aşsa, işinde bala jatır. Quanıp ketip
qolına köterip alsa mısıqqa aynalıp qolınan sekirip tüsip qaşa
jöneledi...
Keşteu oyandı. Közin aşıp alıp biraz jattı. Tüsi tayğa tañba basqanday
anıq kökireginde sayrap tur. Esine qumşeker tüsip ketti, atıp turıp
tərelkege qaradı. Eş özgeris joq, beti tündegi tegistegen qalpında tur.
Terezeden sırtqa qaradı. Qayrattıñ üş balası sırtta jür. Bügin
demalıs ekeni esine tüsti. Öziniñ osınşa köp uyıqtağanına qayran qaldı.
Tösek-ornın jiıstırıp jalğız otırıp şəy işti. Terezeden körip tur,
Şolpan tətesi kir jayıp jatır, şoljañ qızı anasına jabısıp birdeñe
aytıp tur. Köbey men Merey tarsıldatıp birnərseni bölşektey bastadı,
bireui ustap tur, ekinşisi balğamen soğıp jatır. Arğı jağında Sanatı
birdeñe tasıp jatır. «Ağay jumısta şığar, körinbeydi. Marat qaytıp
keletin-di bügin», – dep oylap sırtqa bettedi.
–Bulbul, sen üyde ekensiñ ğoy, jaqsı boldı, otın qoranıñ kiltin taba
almay jatqanımız, – dep Şolpan jaqındadı.
–Men osı aptada jolğa şıqpaymın, apayım auırıp qalıptı, Marat
soğan ketti. Özderiñiz qalaysızdar? – dep körşisine amandastı.
–Jaqsımız. Ağañ bügin otın tüsirtem, otınqorağa bölşektep tasıp
alıñdar dep balalarğa aytıp ketip edi, sonımen aynalısıp jatırmız, –
dedi Şolpan.
–Kilt bizde boluı kerek, ötkende Marat aşıp jürgen, – dep üyge kirip,
bosağada şegede iluli turğan kiltti alıp şığıp berdi.
Keşke qaray Marat keldi.
–Qalay oñaşada apañ keldi ma? – dep küldi. Bulbul denesi əldeneni
sezingendey bolğanın, biraq qumşekerde eş özgeris joğın ayttı da tüsin
jasırıp qaldı.
–Mamañ ötkende Tselinograd jaqqa qonaqqa barğan eken sol auılda bir
kempir köripkel bar degen soñ arnayı barıptı. Sen turalı da tüsipti
qumalağına. Kelesi aptada Uljalğas seni jolğa şığamız dep şaqırdı.
Soğan barğanda surap alasıñ, – dep bası bar, ayağı joq bir habar əkeldi
küyeui.
Marattı körip üyge Qayrat kirdi. Ekeui qol alısqan soñ qora jaqqa
aynalıp bir şaruanı keñesuge ketti.
–Qayrekeñ otın tüsiripti, men kömir tüsiretin boldım. Erteñ sol otındı
küni boyı butarlap qorağa kirgizip alatın boldıq, – dep keldi birazdan
keyin qosağı.
Marattıñ əkelgen habarınan keyin qızığuşılığı oyanğan Bulbul aptanı
əreñ ötkizdi. Törkinine kelgende anasın aldımen izdedi. Qanşa
şıdamsızdansa da apası əñgimeni özi bastağanşa suramadı.
–Ötkende Qalimanıñ qızınıñ qudalığına Arşalı degen jerge bardıq.
Tolğan qazaq auılı eken. Qudalıqtan keyin Qalima «osında bir köripkel
bar eken, soğan barıp şığayıq, Talğatjan turalı ne der eken», – dep
qoymağan soñ köñilin jıqpay bardıq, – dep əñgimeni özi bastadı. Talğat
degen kişi əkesiniñ balası Almatıda oqıp jürgende Jeltoqsan oqiğasına
qatısıp, saperlerdiñ küreginen tayaq tigen dey me, sodan beri auru, sal bop
qalğan. Aparmağan jerleri joq, eş em qonbaydı.
–Aldımen Qalima kirdi, ne degenin aytpay meni «sen de kir», – dep kirgizip
jiberdi. Kəri kempir eken, aq jaymağa qumalaq şaşıp söyledi. Aldında
quran, qamşı, təspi jatır.
«Jolıñ aq, tilegeniñdi orındalıp otır ekensiñ, bir qızıñ perzent körmey
sol janıña batadı eken, şın ba?», – dedi.
«İə», – dep basımdı izedim. Əlgi kempir kekirip-kekirip jiberip, «Olar
jaña qonısqa auısqan ba?», – dedi. Qaydan biledi, quday-au, dep oylap
otırğanımşa, «Sol üyde əruaq bar. Ol üyde jas ölim köp bolğan, sonıñ
şeşimin tapqanda barıp qızıñ ul da tabadı, qız da tabadı». «Ol üşin ne
isteymiz?», – dedim sasqanımnan. «Sondağı köne köz qarttardan üydiñ
sırın surañdar», – dedi. Sodan esim şıqqanı sonday qolımdağı aqşamdı
bermey şığıp ketippin, üyinen uzağanda barıp esime tüsip qayta kirdim de
qolaqısın berip şıqtım. Sodan jolda oyladım, seniñ endigi qaytqanıñda
ere barıp Nauat qudağidan sol üydiñ jayın surasam dep otırmın.
–Əjeleriñniñ pamyatı qalay? – dep orısşalap qoydı.
–Bilmeymin, sol üyde ömir boyı otırdı deydi ğoy, birdeñe biletin şığar, –
dep qorqıñqırap qaldı Bulbul.
Ertesine tağı oñtüstikke qaray poyızğa mingen kelinşektiñ oyınan şeşesi
aytqan «ol üyde jas ölim köp bolğan, sonıñ şeşimin tapqanda barıp
qızıñ ul da tabadı, qız da tabadı», – degeni ketpey qoydı. «Merkül ne
jañalıq dayındap otır eken», – dep tağı oyladı.
Merkül alıp-uşıp qarsı aldı. «Senderdi kelip qalar dep-aq otır edim»,
– dep quanadı naq bir qudaları keletindey. «Dəmeş apay kelip seans
jürgizip jatır, men bügin barıp jazılıp keleyin», – dep keşke qaray
üyden şığıp ketti. Saudager əyelder endi jatayın dep jatqanda oraldı.
Onıñ esikten kirip basqa bölmege ötip ketkenin bayqap qalğan Bulbul
töseginen atıp turıp artınan jügirdi.
–Qabıldap jatır eken. Jazılıp keldim, erteñ sağat keşki beske. Bola ma?
– dedi.
–Qalay baramız, Uljalğasqa ne deymiz? – dep endi Bulbul sasqalaqtadı.
–Ne degeni nesi, şındıqtı ayt. Menimen baram da kelem de.
–Men odan jasırıp jür edim ğoy...
–Emdelem de. Massaj alam de.
–Jaraydı, tüsindirermin, – dep Bulbul öz bölmesine ketti.
Uljalğas közildirigin murnınıñ üstine qoyıp alıp kiris-şığısın
eseptep əli jata qoymaptı.
–Sestra, sekretnıy sır bar, – dep erkeley kirdi siñlisi.
–Ne sır, osı Merkül seniñ oñtüstiktegi əpşeñ bolıp qalıptı ğoy, – dep
osı jaqtıñ dialektisimen əzildedi.
Bulbul odan əri tüsin salqındatıp apayına emşi jayında, erteñ
qabıldauğa baratını jayında aytıp şıqtı. Siñlisiniñ bala kötermey
jürgeni janına batıp jürgen ol, aytqan sırın sabırmen tıñdadı.
–Erteñ sen sağat törtte kete ber, qalğanın özim ayaqtarmın, – dep
janaşırlıq bildirdi.
Ertesi Merkül bazarğa kelip Bulbuldı alıp qalanıñ şetindegi emşi
qabıldaytın üyge tarttı.
Dəmeş apa əuli-jayı keñ jer üydi jalğa alıp, em-şara jürgizip jatır
eken. Esik aldında aq halat kigen eki qız tizimmen kezekti saqtap kirgizip
otır. Keluşi degen köp. Jas nəresteden tayaqqa süyengen qartqa deyin bar.
Əuliniñ işinde qatarlap qoyılğan arqalı səkilerde otırıp kütedi. Bulbul
men Merkül aldımen qızdarğa barıp kezegin bilip aldı da, səkige kelip
otırdı. Bulbul atın atap şaqırğanda aldın ala belgilep qoyğan aqısın
tölep emşi qabıldaytın bölmege kirdi.
Dəmeş – qası-közi qap-qara, jüzi nurlı, adamnıñ közine tura qaramay
söyleytin orta jastan asqan körikti əyel eken. Qalıñ, qara şaşı qobırap
basında şömele siyäqtı üyilip tur, oğan bantik formalı qıstırğış
bekitip alıptı. Kiim ülgisi de bügingi sən ülgisinen alınğanday. Emşiden
göri joğarğı oqu ornınıñ professorına uqsaydı. Özi kresloda otırıp
qabıldaydı eken. «Qaydan keldiñ?», – degennen basqa eşteñe suramadı da.
Sodan keyin ornınan turıp, qasına kelip basınan tömen qaray qolımen
auanı kesip biotok jibergendey boldı. Odan keyin tösekke jatqızıp, işin
basıp kördi.
–Jatırıña suıq tigennen tamırları jabısıp qalğan. Jeti kün osında
bolamın, uqalap bereyin, jolı aşıladı. Basıñ auıra bere me? Ötiñ
tolıq, sodan. Sarıağaştıñ emin alsañ jaqsı bolar edi, – dedi de qaytadan
ornına otırdı.
–Mına kisi emşi emes professor siyäqtı ğoy. Qumalaq ta salmaydı, tek
qolımen sırtınan jürgizedi de qoyadı, – dep şıqtı Merkülge.
–Ne dedi?
–Jeti kün massaj al, – dedi.
–Endeşe kezekke qayta jazılayıq, – dep Merkül. Keşte apayına körgenbilgenin bayandadı.
–Massaj alsañ al, keşke qarayğı uaqıtqa jazıl, bəribir biz kiim-keşek
alğanşa bir jeti ötedi. Əyteuir janıña sep bolsa bolğanı, – dedi apayı
azapqa tüsip jürgen siñlisin ayağanday.
Ertesi sol uaqıtta tağı kelip em aldı. Tek jetinşi küni kelgende ğana
Dəmeş apası,
–Eliñe barğan soñ üyiñdi alastat. Osında bazardan adıraspan degen şöp
bar sonı ala ket te ülken kisige alastattır. Qonğan qonıstarıñda bir
əruaq bar, molda alıp kelip oqıtsañ da artıq bolmaydı, – dedi.
Körgen-bilgenin apayına ayttı.
–Şınında osı seniñ üyiñde birdeñe bar, sender köşip bardı degende
meniñ eneme sol auıldağı bir kempir «Ol üyden qızıñdı alıp ket, onda
köp əyelder ölgen deydi. Ol bayağıda ülken bir tatar bayınıñ salğızğan
üyi. Sol şal tünimen üyde jürip şığadı», – depti dep tipti şoşıtıp
jiberdi.
Sol jolı sapardan oralğan Bulbuldıñ əñgimesin estigen şeşesi:
–Oypırmay-ə, Arşalıdağı apanıñ aytqanımen dəl kelip turğanı-ay. Endi
qaytsek eken. Erteñ senimen şığıp keteyin, – dep jolğa jinaldı.
Bulbul apayı men anasın alıp Qarqaralığa kelse jañalıqtıñ kökesi
osında bolıp jatıptı...
Marattıñ aytuınşa Qayrat körşisi ekeui birlesip qısqa kömir, otın
əzirlep almaqşı boladı. Marat moynına kömirdi alsa, Qayrat otın
tüsirip, butarlap qorağa engizip aluğa kelisedi. Bulbul ötkende jolğa
şığıp bara jatqanda Qayrattıñ bala-şağası jabılıp otın butap
jatqan bolatın. Eki kün boyı butağan otındı endi qorağa jiıp alayıq
dep Qayrat otınqorağa kirip köredi. Ülken üydiñ astındağı jartılay
jerdi qazıp jasalğan qabattağı bölme. Onda jartı ğasırdan beri tek
butarlanğan otın jinalıp qoyıladı, soğıs jıldarı da sol dəstür
üzilmegen. Jıl sayın jazda qısqı əzirlik jasalıp, qıstan qalğan
otınnıñ üstine jaña otın jinalıp qoyılatın. Kömir soğan japsarlas
jartılay bölmege tüsiriledi de şelekpen Ülken üydiñ joğarğı qabattağı
peşterine tasılatın.
Qayrat kirip körip edi, qıstan qalğan azğantay otın tım şirip ketkendey
körindi közine. Ol sırtta jürgen Marattı şaqırdı,
–Marat, mına otındardı aldımen jağıp tastayıq, tım şirip ketipti.
Qaşanğı ekenin Quday biledi. Buğan deyingiler tek üstine tastay bergen
ğoy. Sondıqtan bərin sırtqa şığarıp, işin tazalap, jaña otındardı
aldımen jinap alayıq. Mınalardı betine qoyalıq, – dep usınıs ayttı.
Körşisi ağasına ne desin, kelise ketti. Ekeulep otındardı sırtqa tasıp
tastadı.Tüske deyin tasıp bolıp qalğanda Şolpan tüski asqa şaqırdı.
Tamaqtanıp kelgen eki erkek qayta kelip endi işin tazalay bastadı.
Qatarlap jinalğan otındardıñ astına kiiz töselgen bolıp şıqtı.
–Oy, sol kezdiñ adamdarı-ay, tipti otın su bolmasın dep kiiz tösep
tastaytın bolğan ğoy, – dep Qayrat kiizdiñ şetin tartıp qalıp edi, əbden
şirip ketken kiiz irip ketti. Endi ekeui irip ketken kiizdi zembilge salıp
sırtqa tasıdı. Sodan keyin barıp ağaştıñ qoqımı men kiizdiñ qaldığın
sıpıra bastadı. Bir kezde eñ tüpkirdegi qoqımdı sıpırıp jatqanda
qarayıp birdeñe körindi. Qayrat eñkeyip ustap körip edi, temir qaqpaq.
Qolına ilgegi ilingende joğarı tartıp qaldı. Jartı ğasırdan astam qol
timegenge şirip ketipti. Bölinip-bölinip qalğan qaqpaqtı əreñ aştı.
Sonıñ bərine qarap turğan Marat qayran boldı. Qayrat lıp etip tömen
sekirip tüsti. Ayağı jerge tirelip, bası ğana körinip turdı. Eñkeyip,
saldırlatıp tağı birnərseni aştı. Marat jaqındau kelip qaradı.
Ekeuinde de ün joq. Qayrat temir əbdireniñ qaqpağın aştı. Işinde körpe
siyäqtı birdeñeler nığızdalıp salınıptı. Qayrat olardı sırtqa tastay
bastadı. Bəri irip ketken, qolğa ilinbeydi. Şirigen dünieni sırtqa
laqtırıp jatqan Qayrattıñ bir kezde jan dauısı şığıp,
–O, əkeñniñ, – dep şoşıp ketti de, – Marat, mına sumdıqtı qara, – dep
jıldam sırtqa sekirip şıqtı.
Marat eñkeyip qolın sozıp kördi. Qolı jetpedi. Qaraköleñkede eşnərse
anıq körinbedi. Sekirip üñgirge tüsti. Sandıqtıñ işindegige qol tigizip
kördi.
–Skelet! Adamdı öltirip, tığıp qoyğan ğoy, – dedi sıbırlap, öz
dauısınan özi şoşıp sırtqa sekirip şıqtı.
–İə, sonda bul kim boldı eken? Bizdiñ özimiz osında elu jılday turıp
kelemiz, sonda bul sumdıq qaşan bolğan? – dep şuñqırğa qayta tüsip,
süyekti qayta ustap kördi. Ügitilip ketti. Şoşıp ketken Qayrat
şuñqırdan sekirip şıqtı,
–Qoy, Marat, ülken kisilerge aytayıq, – dedi dausı qarlığıp. Marattıñ
esi şığıp, dauısı şıqpay qalğanday, ne derin bilmeytin de siyäqtı
mundayda.
–Qazir keş bolıp qaldı ğoy, erteñ atañdı jəne bir-eki qariyänı,
militsiyänı şaqırıp körseteyik, öz betimizben eşteñege timeyik – degen
Qayrattıñ sözine toqtap, otınqoranıñ esigin kilttep ekeui eki bölindi.
Ertesi tañazannan Marattıñ şaqıruımen üyine baldağın tıqıldatıp,
bası qaltañdap Şalqarbay keldi Lyubasınıñ qamqorlığımen. Birazdan
keyin militsiyänıñ məşinesimen eki formalı azamat keldi. Qayrat pen
Marat otınqoymanıñ kiltin aşıp, bəri topırlap işke endi.
Jerge jartılay ornatqan terezeden jarıq tüsip tur. Bir burışta
butarlanğan otın üyilip, ekinşi burışta şirip, tat basqan temir qaqpaq
aqtarılıp jatır. Mañayında şaşılıp jatqan körpeniñ şirigen
mataları men jünder. Tüpkir jağınan şuñqır körindi. Bəri eñkeyip
qaradı. Onıñ işinen temir sandıq közge şalındı. Qayrat sekirip tüsip,
sandıqtıñ qaqpağın aştı. Büktelip jatqan adam qañqasın körgen közder
şoşınıp, erkekter birauızdan «Bissimillə!» dep ürkisip ketti. Tipti Lyuba
da «Oy, Alla-ay», – dep jiberdi. Militsiyänıñ ökili:
–Adamnıñ qañqası. Birden tiispeñizder, aldımen oylasıp alayıq. Mümkin
süyekti zerthanağa jiberip anıqtatarmız, siz sırtqa şığıñız, – dep öz
şaruasına kirisip ketti.
Qayrat şuñqırdan sekirip şıqtı.
–Bizder osı üyge köşip kelgeli beri bul jerdi otınqora dep beysauat adam
kirmeytin munda. Ömirboyı otın üzilmegen soñ onıñ astında şuñqır
barın, onda sandıq jatqanın şortım bilip pe? – dedi Ülken Üydiñ eñ kəri
turğını, toqsanğa kelgen Şalqarbay aqsaqal.
–Otınmen bizde tek erkekter aynalısatın, – dep qoyadı Nauat jüruge
jaramay, üyden şıqpay qalğalı bəybişe bolıp əuletke bilik jürgizip
alğan Lyuba.
–Men es bilgeli munıñ kilti bizdiñ üydegilerde bolatın, onı alıp
sandıqqa adam tığatınday eşkimge bere qoymaytınbız, – dep Qayrat añtañ.
–Sizder endi kiltke jabıñızdar esikti, men sırtınan belgi soğıp, peçat
basamın, arnayı komissiyä kelmey bul esikti aşuğa bolmaydı, – dep
militsiyä ökili salaqtağan sömkesinen qağaz, qalam şığarıp jaza bastadı.
–Munda balalardı da jibermeñizder, qağazdı jırtıp tastamasın, – dep
qoyadı.
Qayrat esikti jauıp, kiltin militsiyänıñ ökiline tapsırdı. Erkekter
topırlap joğarıdağı Marattıñ üyine köterildi.
–Bul üy «aqşamen samauır qaynatqan saudager», – dep Qarqaralı üyezine
atı şıqqan Akmetovtıñ saldırğan üyi eken. Osında bala-şağasımen
biraz jıl turğan. Keyinnen jalğız ulı qalıp onıñ özi kəmpeskege
uşırağan dep estitinbiz. Sodan keyin bul üy uzaq jıldar Keñes ökimetiniñ
kontorası bolıptı. Soğıstıñ aldında biraz jıl esik-terezesi jabıq ta
turğan. Sol kezde bireu kelip jañağı süyekti tığıp ketpese. Munda
aldımen Qayrattıñ kökesi Öser Oqu Komissarı bolıp turğanda köşip
kelipti. Odan keyin men audanğa qızmetke turğanda bizge ekinşi jağınan
esik şığarıp alıñdar dep berdi. Onda adamdardıñ peyili keñ ğoy,
jetpeytin ne bar ekeumiz eki jağınan esik şığarıp aldıq, sodan beri elu
jıldan astı Öser ekeumizdiñ urpaqtarımızdan basqa eşkim turğan emes,
otınqora eki üyge ortaq bolıp keledi, kömirdi de birge aqşa şığarıp
tüsirip alamız – dep bastadı əñgimeni Şalqarbay aqsaqal.
–Osında jumbaq ölimder bolğan deydi, – dep öz estigenin Marat ta aytıp
qaldı.
–İə, men bilgeli bul üyden soğıs jıldarı Öserjannıñ əyeli Rauşannıñ,
anası Əsiqanıñ, meniñ eki kelinimniñ, Qımbat degen sululığımen atı
öñirge jayılğan nemeremniñ süyegi şıqqanı şındıq. İmandarı salauat
bolsın! – dep betin sipadı.
–Meniñ Irıstı degen ülken qızım da auırmay-sırqamay ketti, – dep
qosıldı Qayrat «öldi» deuge auzı barmay, anası Şolpannıñ əli künge
qızın añsay esine alıp jılap otıratının oylap.
–Osı jumağa solarğa arnap şelpek salayıq, – dep qoyadı Lyuba.
Ertesine janına tağı üş-tört qızıl jağalına ertip keşegi militsiyänıñ
ökili keldi. Qayrat pen Marattı ilestirip barıp otınqoranıñ esigin aştı.
–Sandıqtı şığaru kerek! – dep buyırdı bastığı.
Eki jigit temir sandıqtı arı-beri qozğap şığara almadı.
–Onda qañqanı qapqa salıp şığaru kerek, qoldarıña qolğap kiip
alıñdar, – dedi.
–Sen körgeniñniñ bərin qağazğa tüsir, – dep bir jas militsiyänı jazuğa
otırğızıp qoydı.
Marat üyinen Bulbuldıñ sauda jasağanda kietin qıtay qolğabınıñ ekeuin
alıp keldi. Eki jigit kendir qapqa qañqanı salıp almaq bolıp eki jağınan
ustap edi, qañqa ügitilip ketip, bölek-bölek bolıp qaldı.
–Endi süyekterdi jinap salıp alıñdar, – dedi bastıq.
Eki jigit müşe-müşe bolıp qalğan süyekterdi jinap şıqtı. Bas süyektegi
közdiñ ornı men murınnıñ ornı üñireyip, jaqtıñ tisteri aqsiıp kədimgi
mektepte anotomiyä sabağında körsetetin basqa uqsap-aq tur. Qabırğalar
bölinip-bölinip ketti. Jambas süyek oyığınan ekige opırıldı. Qaptıñ
tübinde ğana qalğan süyekterdi joğarığa berdi. Mañayında şirip ketken
kiimniñ qaldıqtarı boldı. Onı bölek qapqa saldı. Sandıqtıñ tübinen
bayağı Arslanğa siltengen aybalta şıqtı. Temiriniñ asıldığı sonday əli
tot baspaptı da. Tek ağaş sabı şiri bastağan. Onı komissiyä müşeleri
tegis qoldan-qolğa ötkizip qarap şıqtı.
–Osımen öltirgen de sandıqtıñ tübine tastay salğan ğoy, – dedi bastıq.
–Mınau revolyutsiyädan burınğı qaru ğoy, – dedi eresekteu militsiyä.
–Sonda bul adamdı revolyutsiyädan burın öltirgen ğoy, sodan beri eşkim
munda sandıq barın bilmegen be? – dep tañırqadı tağı bireui.
–Biz elu jılday turıp kelemiz, otınqoradan ömiri otın üzilmegen, eşkim
tübine qaramağan ğoy, – dedi Qayrat.
–Mine tarihi oqiğa! – deydi Marat.
Aybalta bölek qaltağa salındı. Sandıqtıñ tübinen tağı da örnekteri
tattan körinbey qalğan eki qumıra şıqtı. Işi bos. Olar da bölek qaltağa
salındı.
–Mınau ne şaşılıp jatqan körpeler me? – dedi bastıq.
–Ol osı sandıqtıñ işinen şıqqan, – dedi Qayrat.
–Onı da qapqa salıñdar.
Eki jigit irip-şirip, matası men jüni qolğa ilinbeytin körpeşelerdi jinap
qapqa salıp berdi.
–Sen bərin jazıp şıqtıñ ba körgeniñniñ?
–İə, joldas mayor, – dedi kişkentayı.
–Senderdiñ atı-jönderiñ kim, jazdırıñdar, – dedi eki jigitke.
–Şapanbaev Qayrat, Şalqarbaev Marat.
–Ağayındısıñdar ma?
–Joq, körşilermiz.
–Osı üyde turasıñdar ma? – dep bastıq endi jön suradı.
–Osı üyde turamız.
–Bəriñ ana protokolğa qol qoyıñdar, kördik dep, – dedi bastıq.
Bəri qol qoyıp bolğannan keyin qaptağı dəlel zattardı esiktiñ aldında
turğan məşinelerine salıp aldı.
–Endi özimiz habar beremiz, aldımen bizge habarlağandarıñızğa raqmet, –
dep bastıq eki jigittiñ qolın aldı.
Sodan beri Ülken üydiñ turğındarı militsiyädan habar kütip jür
eken.Tipti Qarqaralınıñ halqı qulaqtanıp qalğan ba, ötkende jumısta
bireuler Qayrattan şındığın surap ta qaldı. Militsiyä ketkeli beri eki
üyden eşkim otınqorağa attap baspadı. Qayrat balalarına onı aşpañdar,
dep kiltin Şolpanğa tıqtırıp qoyğan.
–Militsiyädan habar kelmey, otındı onda kirgizbeyik, özderi kelip
sandıqtı alıp ketetin şığar, sodan keyin barıp paydalanarmız, – dep
kelisti eki otağası.
–Jeti nandı qaşan salamız, – degen Şolpanğa:
–Aldımen anıq-qanığın bilip alayıq, eldi şulatpay. Osı uaqıtqa deyin
de quransız jattı ğoy, endi birer ay şıdar, – dep toqtattı küyeui.
Ülken üyde otırğan eki otbası müşeleri endigi habardı audandıq
militsiyädan kütip otırğanda Bulbul şeşesi men apayın ertip kelip qaldı.
Marattan bar jaydı estigen əyelder özderiniñ körgen-bilgenderin aytıp,
Şolpandı şaqırıp alıp qupiyälarımen bölisip tün aua uyqığa jattı.
Ertesine Marat «ötkende tanısıp qalğan moyorğa barıp keleyin, ne habar
bar eken», – dep audandıq işki ister bölimine ketti.
–Zertteu qorıtındısı keldi. Kiimderiniñ ülgisine qarağanda osı
ğasırdıñ basında ömir sürgen er kisi, jası qırıqtar şamasında, sol
aybaltamen öltirilgen. Qaraqusınan tigen soqqıdan bas süyegin sınğan
dep anıqtaldı. Qazir biz senderdiñ üyleriñ jaylı audandıq murağatqa
surau saldıq. Sodan jauap kelgennen keyin osındağı jası ülken eki-üş
qariyänıñ basın qosıp bala kezderinde estigen, körgen-bilgenderin
suramaqpız, – dep jağdaydı tüsindirdi bastıq.
–Süyekti ne isteysizder?
–Əzirge bizdiñ qoymada tur. Bəri anıqtalğannan keyin senderge beremiz,
özderiñ jerleñder, – dep tap bir tuısqanınıñ süyegin tauıp bergendey
mañğazdanıp otır.
–Al, jaqsı. Habardı tağı sizderden kütemiz, – dep Marat üyine qayttı.
Qaytıp kele jatıp atasınıñ üyine soqtı. Esik aldında atası men əjesi
künşuaqtap otır eken. Qaqpadan kirgen jigitke kün salıp qaradı, atası
qarlığıñqı dauıspen
–Maratpısıñ? – dedi.
–İə, ata. Qalaysızdar? – dep eki qolın berip amandastı, da əjesiniñ
betinen süydi. Jasında sözge joq Nauat bul künde tipti ündemey qalğan.
Arqasın səkige süyep şalqayıp otır.
–Qaydan jürsiñ? – dedi atası.
–Milisadan kelem, ötkendegi jağdaydı bileyin dep...
–E, ne boldı ayağı, – dep atası qulağınıñ tusına qolın qoyıp, jaqındap
otırdı.
Marat dauısın köteriñkirep bağanağı estigenderin bayandap berdi.
Nauattıñ sözben isi joq, mülgip otır. Osı otırısında ne tiri ekeni, ne öli
ekeni belgisiz. Jası jetpiske endi kelse de qaljırap qalğan.
–Əy, ol onda bayağı Akmetovtıñ jalğız ulı şığar, zamanında sol
joğalıp ketipti, üyiniñ astında tıqqan altını köp deuşi edi ülkender.
Sender eşteñe bayqamadıñdar ma? Altının Qayrat ekeuiñ bölisip alğan
şığarsıñdar, – dep söziniñ ayağın əzilge aynaldırıp küldi qart.
–Ata, üyge Bulbuldıñ maması pen apayı kelip edi, erteñ kelip tamaq işip
ketseñizderşi, – dedi.
–A, qudağilar keldi de, jaqsı boldı ğoy, barıp sırlasıp qaytayıq, – dep
quanıp qaldı. Bir kezde mañızdı əñgime aytatınday qaytadan basın
jaqındatıp,
–Marat, sen osı Məripbek şaldı tanuşı ma ediñ? – dep közin sığıraytıp
suradı.
–Estuim bar, biraq körgen emespin.
–Sen sonı Qayrattan sura, bilse sol biledi, ol onıñ əkesimen qatar üyezdiñ
qızmetin atqarğan. Erteñ sonı tauıp ala kelsin. Kempiri ölgen. Nemere
balalarınıñ qolında dep estigem. Seniñ üyiñniñ tariqın bir bilse, sol
biledi, – dep jol siltegendey boldı.
Ertesine Marattıñ üyine Qayrat Məripbek aqsaqaldı tauıp alıp keldi.
Şalqarbay zamandası men qudağiın körip quanıp qaldı. Qarttar ötkenketkendi eske alısıp, uzaq əñgimelesti. Sonau fin soğısınan, odan kerman
soğısınan aman-esen kelip, el basqarğan ğasır jasap otırğan Məripbek
şaldıñ jadınıñ mıqtılığına jastar qayran qalıstı. Qayrattıñ əkesi
Öser men Rauşannıñ tuğan jıldarına deyin şamalap, Şapanbay şaldıñ
özinen tarqatıp biraz tarih aytıp berdi. Qayrattıñ əjesi Əsiqa men öziniñ
əyeli ekeui arğınnıñ işinde bəsenti degen ruınan taraytının eske aldı.
Qayrattıñ nağaşılarınıñ şıqqan teginen de tük qaldırmadı.
Ülken Üydiñ tarihınan da habardar bolıp şıqtı, onı aytuınşa:
Üydi saldırğan Akmetov degen saudager tatar. Odan qalğan Arslan degen
jalğız ulınıñ perzent körmey jürip qazaqtan toqal alğan. Halıq
Arslandı toqalın tastap kəmpeske bastalğanda qaşıp ketipti deydi eken.
Toqalı audandıq qızıl jağalınıñ bastığına tiip osı üyde qaladı.
Keyinnen toqal da, küyeui de osı üyde auırıp öledi. Toqaldıñ tapqan
balaları soğıstan oralmaydı. Osı üy uzaq jıldar boyı keñse de bolğan.
Soğıstıñ aldında Öser audandıq oqu-ağartu komissariatınıñ bastığı
bolğanda osı üyge otbasımen köşip kelgen.
Məripbek şaldıñ estigennen esinde qalğandarı osılar.
–Sonda tatardıñ ulı kəmpeske bastalğanda qaşıp ketken emes, onı
öltirip, sol sandıqqa tığıp qoyğan boldı ğoy, – dedi Şalqarbay.
–Onı audandıq milisanıñ bastığı öltirgen şığar, –dedi Marat.
–Oy, soğan bola qolın bılğap qaytedi, ol keze bay dese boldı jer
audartıp jiberetin, qaytıp kelgeni bolmaytın ol jaqtan, – dedi Qayrat.
–Bul adamdı osı üydiñ işki jağdayın jaqsı biletin bireu öltirip, tığıp
qoydı, əytpese kim sırttan kelip or qazıp, sandıq tüsirip oğan adam
öltirip tığıp qoydı deysiñ, – dep saqalın saudı Məripbek aqsaqal.
–Bul sol tatardıñ ulı boldı. Onı jer audarsa erte me, keş pe bir qaytıp
keletinin bilip ədeyi öltirgen. Jurttıñ közinşe öltirse, ne jer audarsa
düniesin kəmpeskelep ökimetke ötkizuleri kerek. Sondıqtan qaşıp ketti
dep qoyıp, öltirip tastağan ğoy. Bay tatardıñ altındarın tığatın
qoyması bar dep estitinbiz, mına şuñqır men sandıqtı saudager özi
jasatqan ğoy. Sol əkesiniñ altın tığatın jerine sırın biletin bireu
öltirip, balasın tığıp tastağan da, baylığın alıp alğan ğoy, – dep
Şalqarbay anıq közben körmese de, estigeni bar, körgen-bilgen ömirlik
təjiribesi bar Ülken üydegi ğasırdıñ basında bolğan sumdıqtıñ
şımıldığın aştı...
EKI KÜYEULI KELINŞEK
Hikayat
Qudağiım Əygerim Şıñğısqızına arnadım
Onımen auruhanada tanıstım. Orta boylı, qarapayım ğana qazaq əyeli.
Atı – Güljan.
Meniñ jurnalist ekenimdi estigennen jaqındap, suhbattasqısı keletin
niet bildirdi. Sözimiz birden jarasa ketti.
–Jeti küyeuge tigendi estigen şığarsız, eki küyeudi qatar ustağan əyeldi
estigeniñiz bar ma? – dep bastadı alğaşqı sırın.
–Estimeppin, qızıq eken. Jalpı, ol bizdiñ mentalitetke jattau ğoy.
–Jaqında televizordan bir deputat əyel «erkekter tört əyel alsa, əyelder
nege tört küyeu ustamaydı», – dep suhbat berdi.
–Ol ənşeyin erkekterge eregesip aytıp turğanı şığar.
–Ne dese de sol əyeldiñ aytıp otırğanı bügingi zaman şındığı. Büginde
kəsipker, bay əyelder ündemey-aq tört erkekpen qatar jürip jür ğoy.
–Jürse jüretin şığar jurtqa bildirmey, biraq ol tiip alğan emes qoy.
–Ondaylar tört tügil bir bayğa da zañdı türde timeydi.
Sebebi tübinde düniesin böliske saladı dep qorqadı.
–Siz qalay eki küyeu ustap jürsiz? – dep söz basındağı oydı jalğauğa
oyıstım.
–Ol tağdır qurbım... – dedi Güljan.
Öñinen ömir talqısınan talapayı şıqqanı körinip turğan orta jastağı
əyelmen əñgimemiz osılay örbidi.
1
–Men anamnan erte jetim qaldım, – dep bastadı əñgimesin Güljan.
–Əkem men artımnan ergen üş inimniñ as-auqatın əzirleu, kiri-qoñın juıp
tazalau şınaşaqtay ğana meniñ moyınıma tüsti. Əkem qurılısta,
murnına su jetpey jüredi ılği. Üş inim bolsa oyınnan bosamaydı.
Olardıñ balşıqqa batıp, topıraqqa oynap kelip tastağan kiimderin
juğannan belimdi kötere almay, mayısıp qalatınmın. Olarğa ayaq kiim de
şaq kelmeydi, bir mausımğa jetkizbey julığın şığaradı. Əkemniñ tapqan
tabısı aylıqtan aylıqqa jetpey, keyde uldar bötelke jinap, onı ötkizip
tapqan tiınğa künimiz qarap qaladı. Tañğı altıda turıp solardıñ
tamaqtarın işkizip, kiimderin kigizip özim şığam degenşe mektepke
keşigip qalamın. Tüste sabaqtan kelip keşki as-auqatın əzirleymin,
kiimderin retke keltiremin, üydiñ bitpeytin tirliginen bosamaymın. Keyde
bauırlarım tumauratıp qaladı. Solardı qarap, esim şığıp ketedi.
Sabaqqa əzirlenuge murşam kelmeydi. Tipti sabaq kestesin köruge
mümkindik bolmay, keşegi kitap-dəpterlerimdi sol qalpında qayta arqalap
kete beretin kezderim köp bolatın. Söytip jetimdiktiñ kesirinen mektepte
oqıp ta mandıtpadım.
Bizge qarasatın ağayın tuıstıñ qayırı bolmadı. Əkemniñ tuıstarı
kelse əkeme:
–Östip sorlap jürgenşe üylenbeysiñ be, jumıstan kelgende ıstıq tamaq,
jılı tösek bolatın. Qaşanğı salpıldap jüresiñ? – dep ursadı.
Şeşemniñ tuıstarı kelse mağan;
–Östip jürgende əkeñ bireudi üyge kirgizip aladı, ögey şeşeniñ sözin estip,
tayağın jep jüretin bolasıñ, sondıqtan tamaqtı da jasa, kirdi de ju, ana
jügermekterdi öziñe kömekşi etip üyret, – dep ursadı.
Biraq eşqaysısı da mınanı ki, mınanı je dep birdeñe berip, ne bolmasa
inileriñdi əkelip bügin üyde bir kün tınığıp ket dep şaqırmaytın.
Aqıl aytuğa bəri quştar, kömektesuge qoldarı barmaydı. Əkem bizdi ögey
şeşege jəuteñdetpeyin dep köpke deyin üylenbey jürdi. Sodan on tört
jasımnan üş uldıñ anasınıñ ornına ana bolu, bizdiñ qaraşañıraqtağı
əyeldiñ ornın joqtatpau meniñ talayıma jazıldı...
Otbasınıñ jağdayın biletin muğalimderimiz meni ülgerimim joq bolsa da
sınıptan qaldırmay, qatarlarımmen birge mektepti bitirdim. Qız bop
qıltimay-aq qalayşa bir azamatqa jar, tağı bir şañıraqqa ie bolıp
qalğanımdı bilmey de qaldım. Birge oqığan sınıptastarımızdıñ
şaması kelgeni joğarı bilim aluğa Almatı asıp oquğa ketti, odan
bergileri osı P. qalasındağı oqu orındarına ilindi, oquğa jaramağandarı
jumısqa turdı. Men bolsam jumısqa da tura almadım. Sebebi men
jumısqa ketkende kim üydiñ tirligin isteydi. Sonımen barğızbasım
barğızbas degendey, üyde omalıp qaldım.
Anda-sanda sınıptas qızdarmen habarlasıp, kinoğa, basqa da meyramdıq
şaralarğa barıp qoyamın. «Şirkin-ay, Zaryanıñ şeşesi siyäqtı auru da
bolsa anam bolsa ğoy, eñ bolmasa jumısqa şığıp el qatarlı jürer edim»,
– dep, üy tirliginen zərezap bolğanım sonday – keyde tünimen jılap
şığamın. Bala kezden birge ösken Zaryanıñ anası meniñ mamamnan burın
auru edi, əli süyretilip keledi. Türine qarasañ – tiri ölik. Jürip jürgen
qañqa. Əyteuir sol kisiniñ bar ekeni qızdarına medet. Tört qızı da
şamaları jetkenşe bilim alıp aldı. Zarya da osındağı politehnikalıq
tehnikumğa tüsip, özi qalağan aspazdıñ oquın oqıp jatır.
Qarşadayımnan körgen azabım alıp urdı ma, qıs şığa bir küni üyde
talıp tüstim. Quday saqtağanda əkem sol küni üyde bolatın. Soñğı künderi
basım aynalıp jürgen, tabaldırıqtan attay bere etpetimnen suladım.
Esimdi jisam auruhanada jatırmın. Bilegimnen ine salıp, janıma
temirge asılğan bötelkeleri bar dəriler qoyıptı. Bölmede jalğızbın.
Jan-jağıma qarap jatqanda medbibi kirdi.
–Ə, esiñdi jidıñ ba, durıs boldı, – dedi.
–Mağan ne boldı?
–Tañereteñ alıp keldi. Miningit dep diognoz qoydı.
Bayqa endi, – dedi de şığıp ketti.
Keyin bildim, audandıq auruhanada jatır ekenmin. Tañerteñ talıp
tüskende əkem esi şığıp körşiniñ köligimen audanğa ala jönelipti. Sonda
mamamnıñ jaqın apayı medbike bolıp isteydi eken. Sonı tauıp alıp
jatqan qalpımda – meni tapsırıp keri qaytadı.
Esimdi jiğannan keyin meni üş adamdıq palatağa auıstırdı.
Janımdağılar – orta jastağı əyel men jastau kelinşek boldı. Ekeui
menen burın esin jiıp alsa kerek, əñgimeden auızdarı bosamaydı. Men
tıñdap jatamın. Ekeuiniñ de ömiri jetisip turğan joq. Kempir bayqustıñ
sanasız balalarınan, kelinşek bayqustıñ işkiş küyeuinen körmegeni joq.
Mamamnıñ apayı künde jumısqa kelerinde mağan ıstıq tamaq, təttiturım əkelip tastaydı. Eki körşime barımdı berip, olar da barın qosıp
ortaq şəy işemiz. Şəy üstinde əydə, kelip aqtarıladı əyelder. Bir küni
özim de endi bastalıp kele jatqan ömirimdegi azğantay da bolsa körgen
qiındıqtarımdı aytıp berdim. Sonda keyuana ayttı;
–Oybu, şırağım-ay, besikten beliñ şıqpay azap körgen, seniñ
jetimdigiñniñ janında bizdiki öz jolımızdı özimiz taba almay adasıp
jürgen dalbasalıq qoy. Jılağannıñ aldınan ökirgen şığıptı degen
osı, – dep meni ayap, betimnen süyip «Quday baqıtıñdı aşsın», – dep
batasın berdi.
Kelinşektiñ atı – Tursınay edi. Auruhanadan şıqqannan keyin jazğa
qaray bir küni bizdiñ keñşarda kezesip qaldı. Osında tuğan apası turadı
eken. Soğan kelipti. Ekeumiz jaqın tuısın körgendey şurqırasıp
tabıstıq. Meniñ sorıma bolar qoyar da qoymay üyge alıp bardım.
Jumırtqa men şujıq qosıp quırıp, şəy berdim.
–Sol jolğı auırıp şıqqalı beri küyeuim işudi azaytıp, urğanın da
qoydı. Men ölip qalsam balalardıñ küni ne boladı dep əke-şeşesi kelip
uqtırıp ketti, – dep quanıp otırıp:
–Sen ne tındırıp jürsiñ? – deydi.
–Ne tındıram, bayağı bauırlarımnıñ kir-qoñınan bosamaymın.
–Oquğa tüspeysiñ be, ne jumısqa turmaysıñ ba? – dedi.
–Men mektepte naşar oqıdım, oquğa jaramaymın ğoy. Jumısqa turu üşin
bireu kömektespese, – dep kümiljidim.
–Qolıñnan ne keledi?
–Dayaşı, ıdıs juuşı, – dep qaydağı bir tirlik auzıma tüskeni.
–Meniñ bir tuısım P. qalasında ashananıñ meñgeruşisi, soğan aytayın,
seni ashanasına alşı dep, – degeni.
Quanıp kettim, Tursınaydı quşaqtap süyip aldım. Sonımen əkem jiberse
keler jetige qalada kezdesetin bolıp qoştastıq.
–Sen külgende sonday süykimdisiñ, körkiñdi bayqağan adam jumısqa almay
qoymas, – dep meniñ köñilimdi köterip Tursınay ketti.
Meni de auırıp kelgeli beri əkem qattı ayap, üydiñ tirligin uldarğa bölip
berip otıratın. Men köbine tamaq pisiretinmin. Bir küni juqalap otırıp
əkeme qalağa ketetinimdi bildirdim. Ol kisi tıñdap otırdı da qapalanıp:
–İə, erte me keş pe sen bizden ketetiniñdi bilgemiz. Biraq osılay eşbir
mamandıq almay ketedi demep edim. Qalanıñ atı qala, et jaqın tuısıñ
joq, birdeñege urınıp qalasıñ ba dep qorqam, əytpese, biz birdeñe etemiz
ğoy munda, – dedi.
–Sol tanıs əyel ashanağa turğızıp berem, – dep ayttı ğoy, – dep men
Tursınayğa senim bildirdim.
–Barsañ bara ğoy, mine bes jıldan astı basıña osı üydiñ noqtasın
kigeniñe, raqmet, inileriñ mektepke baruğa jarap qaldı, birdeñe etermiz, –
dedi. Sodan ornınan turıp tüpki bölmege barıp qağazğa oralğan birdeñe
alıp şıqtı.
–Mınau seniñ jolıña. Biraz kiim aluğa da jetip qalar, –dep mağan berdi.
Əkeme osı jolı köz toqtatıp qaradım,
«Papam qanday arıq!», – dep oyladım. Özi-öz bolıp mağan tuñğış ret
kiim al dep bergen aqşasın alıp turıp, əkemdi ayağannan quşaqtap alıp,
jılap jiberdim. Basqa tartsa ayaqqa jetpeytin ömirimizden mağan
auızdarınan jırıp berip otır ğoy, bayqus əkem.
–Oy, Güljan men seni bizge estiyär dep jürsem, sen endi öziñ eñbek etip
qarjı tabatın bolasıñ, – dep quşaqtadı özinşe jubatıp.
Jeksenbi küni əkem men üş inim meni naq bir əskerge şığarğan jigittey,
auıldıñ siriñke avtobusına şığarıp salıp turdı. Artqı orındıqqa
otırıp alıp, uzap ketkenşe qimastıqpen qol bulğap kete bardım.
Auıldan tuñğış ret uzap şığuım. Onıñ üstine jalğızdan jalğız. Burın
eşqayda şığıp el körip, jer körmesem de eşteñeden qorqatın emespin.
Kədimgi P. qalasında meni bir et jaqın tuısım kütip turğanday asığıp,
köliktiñ mitıñ jürisi jüykeme tiedi. Köñilim alıp-uşıp qalağa da
jettik-au. Tursınay ekeumiz uağdalasqan jerde kezdese qaldıq. Sodan
qalanıñ işinde jüretin avtobusqa minip
«Oblıstıq qurılıs basqarması» degen mekemege keldik. Onıñ «Ashana»
degen jazuı bar ğimaratına kirip:
–Marat bar ma? – dep suradıq kassada otırğan əyelden.
–Qaysı Marat? – dep jaqtırmadı dəu əyel. Tursınay sasqalaqtap qaldı,
jan-jağına qarap, «Bılay, tolıq», – dep denesine kölem qosıp körsetti.
–Marat Jangalieviç qoy, – dep közi külimdep, – Qazir, –degen dəu əyel
işke qaray maymañdap jügire jöneldi.
–Əkesiniñ atın qaydan bileyin, – dep küldi Tursınay öziniñ qılığına
Uyalıp.
Arğı jaqtan moyını denesimen birdey bolıp ketken erkek şıqtı. Bizdi
köre salıp:
–Oy, Tomka qaydan jürsiñ? – dep jılı qarsı aldı.
–Sizdi izdep keldim, – dep Tursınay qarsı jürip qolın aldı.
–Kabinetke jür, – dedi de bizdi jumıs bölmesine alıp keldi. Özi
orıntağına otırdı. Biz qarsısına eki orındıqqa jayğastıq.
–Al, üydegiler qalay? Ne şaruamen jürsiñ? – dep jaqın tartıp suradı.
Işimnen quanıp qaldım ülken kisiniñ üy-işin surağanına.
–Bəri aman, men sizge mına bir tuısımdı alıp kelip edim, – dep Tursınay
mağan qaradı.
–Men tanımaytın qanday tuıs? – dep küldi, közi jımsiıp.
–Apamnıñ Lebyajidegi törkininen. Anası erte qaytıs bolıp jetimdikten
eşkimmen aralaspay östi. Mektep bitirgeli beri jumıssız. Sonı
janıñızğa alsañız... – dep mağan qamqorsıp jatır.
–Bilimiñ qanday? – dep endi ol kisi mağan nazar audardı.
–Orta, – dedim.
–Seni qanday jumısqa alsam eken? – dep terezeden sırtqa qaradı. Men
bolsam onıñ ərbir qimılın añdıp otırmın.
–Idıs jusa da, əyteuir jumıs bolsın, üyrenedi ğoy, – dep Tursınay
qoymaydı, maqsatı meni bir jerge ornalastıru bolıp. Ana kisi ıñıranıp
əli otır, eki közi sırtta. Birdeñeni baqılap otır ma, berdeñe oylağandağı
mañızdana qalatın ədeti me, uqpadım. Bir kezde barıp:
–Aytpaqşı, bul qız qayda turadı? – dedi. Biz ekeumiz de ne derimizdi
bilmedik, sebebi «qayda turamın» degendi men de oylamappın. Tursınay
eresek əyel emes pe, tez esin jiıp:
–Meniñ bir tanıs qızdarımmen pəter jaldaydı, – dep jauap bere qoydı.
Ana kisi endi mağan burılıp uza-a-a-q, tesile qaradı. Men Uyalğanımnan
denem qızıp, jerge kirip kete saqtadım. Men tügil Tursınay da qısılıp
baradı arsızdau qarağan tuısınan. Men endi bolmasa qaşıp şığayın dep
turğanda barıp:
–Tastap ket, birdeñe etermin, – dedi, meni bir satuğa bergen tauar siyäqtı
qarap.
–Jumıs tauıp beresiz be? – dep naqtılap suradı Tursınay, men turalı
moynına mindetteme alğan adamday dauıspen.
–Erteñ tañerteñ kelsin. Qarastıramın. Sen üyiñe qaytatın şığarsıñ?
–İə, qaytam ğoy, balalardı körşige qaldırıp keldim, osı qız üşin, – dedi
Tursınay. Men jəy ğana bir tanısımnıñ osınşa adamgerşiligine riza
bolğanım sonday, osıdan jumısqa alsa Uyatqa qaldırmaytınday istermin
dep oylap ta qoydım.
–Al, jaqsı. Oralğa səlem ayt. Sen erteñ kel qarındasım, – dedi ağamız.
«Oral», – degeni Tursınaydıñ küyeui eken. Ashanadan şıqqannan
Tursınay meniñ tuğan apam siyäqtı mağan biraz qalada jürip-turğandı
üyretkenşe ayaldamağa jettik. Avtobusqa mindik. «Qayda baramız?», – dep
surauğa Uyaldım, özimniñ baratın jerim joq, qayda aparsa da mağan bəribir
edi. Bir kezde barıp:
–Qazir meniñ kenje siñlimniñ pəterine baramız, osında tehnikumda oqidı.
Sonıñ janında tura turıp keyinirek aqşa tapqan soñ öziñ pəter
jaldaysıñ, – dep meni qala şetindegi jatağan bir üyge əkeldi. «Pəter
jaldau» degendi uğamın ba, əyteuir erip kelemin, dalada qalmaytın
bolğanıma quanıp.
«Tolğanay» eken Tursınaydıñ siñlisiniñ atı. Ol da apayı siyäqtı aqköñil
bolıp şıqtı. Töbesi alasa bölmede üş tösek, bir üstel, qabırğağa ilingen
kitap salğış söreler tur. Üsteldiñ janındağı orındıqqa otırğan soñ
Tursınay jağdaydı aytıp siñlisine tüsindirdi. Ol:
–Mına bir tösekke jatıp jürgen qız auılına ketti, sonıñ ornına jata
tursın, keyingisin körermiz, aldımen jumısqa turıp alsın, – dedi ülken
kisige uqsap.
Özi menen bir-aq jas ülken. Esep-qisap tehnikumında oqidı eken.
–Meniñ apam «jetimniñ mañdayınan sipağan jeti peyiştiñ esigin aşadı»,
«əkesiz jetim – mas jetim, anasız jetim – tas jetim», – dep otıratın,
öytkeni özi anasız ösip, soğıs jıldarı körmegeni joq bolatın, sol üşin
sağan janım qalmay jürgenim, – dedi Tursınaydı auılına ketetin
avtobusqa şığarıp turğanımda.
Şirkin-ay, ana tərbiesi degen qanday, öziniñ tört balasın bireuge tastap
şala tanıs bir jetim üşin osınşa jerge kelip, meni jumısqa turğızıp,
jatatın jerime deyin oylastırıp ketip bara jatqan Tursınaydı tuğan
əpkemdey körip, quşaqtap süyip, qimay qol bulğap turdım.
Tünimen alañdap, uyqım şala bolıp ertesi segizden qalmay ashanağa
keldim. Sonım durıs bolğan eken, olar jumıstı öte erte bastaydı eken.
Marat ağamdı tez tauıp aldım, özimdi köre sala:
–Oy, sulu qız, öziñ aytqan uaqıtta keledi ekensiñ, – dep quana qarsı aldı.
Men burın kim «sulu» degen deysiñ, mına sözinen şoşıp qaldım.
–Səlemetsiz be?! – dep qorıqqanımnan əreñ amandastım.
–Nemene esikte tursıñ, kir beri, – dep buyırdı.
–Büginnen bastap aspazğa kömekşi bolasıñ, keşke qaray ashananı juuğa
kömektesesiñ, – dedi de esiktiñ aldınan ötip bara jatqan bireuge «Şolpan
kirip ketşi», – dep ayqayladı.
Bılq-sılq etken «nağız sulu» kirip keldi.
–Mına qızdı aparıp Dəmelige qos, kömekşi bolsın, keşke qaray
jiıstıruğa da kömektesedi, – dep tapsırdı.
Şolpan degen kadr bastığı bolıp şıqtı.
–Qujattarıñ bar ma? – dedi közin töñkerip, meni kisi dep turğan joq.
–Jeke kuəlik, attestat...
–Eñbek kitapşañ şe?
–Əli jumıs istep körmedim...
–Marat Jangaliç, eñbek kitapşasın aşamız ba? – dep erkeley qaradı.
–Neni bolsa da aldımen bizden körsin, betin biz aşayıq, – dep edi, əlgi
sılqım:
–Siz de aytqışsız-ay, – dep, sılq-sılq külip, böksesin bılqıldatıp
şığıp ketti.
–Osımen bar, jumısıñ bastaldı, – dedi mağan ashana basşısı.
Mınalardıñ söz saptası, qılıqtarı birden unamadı, unamağanda
qaytpekpin, basqa amalım joq.
«Dəmeli» degen aspaz bolıp şıqtı. Özi sonday aqjarqın adam. Meni
nusqap:
–Jaqsı boldı ğoy, mağan kömekşi keldi, – dep ərkimge aytıp küni boyı
quandı, tap bir tuısın tauıp alğanday. Kartop, piyäz arşıp, kökönisterdi
turasıp, keterde qazandıqtar men peşterdi juısıp jürdim. Jumıs
ornımnan basqa jaqqa barmaymın, keşte tura üyge tartamın. Jartı
ayday istep jürgenimde sırtta Marat Jangalieviçke kezdesip qaldım.
–Sulu qız, qalıñ qalay, körinbeysiñ ğoy? – dedi közi jımsiıp.
–Jaqsı, jumıstamın.
–Jumısıñ unay ma?
–Jaman emes, – deppin masqara bolğanda.
–Jumıstıñ jamanı bola ma, «esektiñ artın ju da mal tap» degen.
Üyrenip alsañ keyin Dəmeli siyäqtı aspaz bolasıñ. Biraq onday bolu üşin,
sonday dəu qatın bolu kerek. Sen şırpıday ekensiñ, – dep bilegimnen
ustay alğanı. Irşıp tüstim.
–Oybay, asauın qara! – dep ırsıldap küldi. Ündemey tömen qarap turmın.
Söytip turğanda Şolpan kelip qalğanı:
–Marat Jangaliç, jas qızdardı aynaldırıp tursız ba? – dep közin
töñkerip qılımsi küldi.
–Jas qızdardıñ bilegi senikindey qaydan bolsın, şırpı siyäqtı, – dep
onı quşaqtay aldı. Anau bılq-sılq etti de qaldı, közin qiıldırıp:
–Jüregi de bizdikindey e-m-e-e-s, – dep əndetti.
Marat ananday sılqım əyel turğanda meni qaytsin, umıtıp, əukesi
salbırap sonıñ soñınan ketip bara jatqanda men ayaldamağa qaray qaşa
jöneldim. Jüregim tarsıldağan qalpımda toqtap turğan avtobusqa mindim.
Birazğa deyin qorqıp, əreñ basıldım.
Bir küni ashanadağılar: «Bizge Marat Jangaliç keledi eken», – dep abır da
sabır bola qaldı. Bərimiz ayağımızdan tozıp, zırlap jürmiz. Idıs-ayaq
tügili qabırğağa deyin qırıp judıq. Bir bölmege dastarqan jayıldı.
Onıñ üstin Dəmeli men burın körmegen dəmdermen toltırdı. Ol Keñes
odağınıñ zamanı ğoy, basşı bitken jüz gramdatıp jüretin. Sondıqtan
üstel şetine araq-şaraptıñ da men bilmeytin türleri samsatıp qoyıldı.
Böksesi bılqıldap Şolpan keminde bes ret kelip üsteldiñ qalay
jasalğanın tekserip ketti.
Bastıq beyne ashananı tekseruge emes, toy dastarqanına otıruğa
keletindey. Halıq ayağı sayabırsığan sətte keşke qaray ashanağa
bastığımız keldi-au. Aldımen qasında Şolpan bastağan üş-tört adamı
bar basekeñ ashananıñ zalınan bastap, barlıq bölmelerin şarlap şıqtı.
Bizdiñ
«kuhnya», – dep atalatın bölimimizge de keldi. Toptı adam esikten kirgende
men birdeñe juıp jatqanmın, basımdı köterip amandastım. Bastığına
jağınıp jürgen top meni qaytsın, mensinbey qarap ötip bara jatır edi,
bastıq özi qayta burılıp qarap:
–Ə, Güljanka, qalaysıñ? – dep janıma kelip iegimnen köterip közime bitik
közimen jımsiıp qaradı. May basqan bet taqalıp kelgende zərem uştı.
Dausım dirildep:
–Jaqsı, – dedim. Mağan bastıqtıñ köñil bölgeni Şolpanğa unamay qaldı,
mağan jaqındap kelip, böksesimen qağa:
–Marat Jan-gal-iç, – dep əndete, – Anau bölmede Sizdi keremet dastarqan
kütip tur, – dep aldına tüse jöneldi.
Men bayğus sasqan üyrek artımen jüzedi degendey artıma qaray şeginip,
kelesi esikke kirip kettim. uyattan örtenip baram əri «Şolpan endi meni
jumıstan quıp jiberetin şığar», – dep qorqıp ta baramın. Söytip ayaqqa
oralıp jürgenimde Şolpan bizge qayta aynalıp kirdi de:
–Sen qızdıñ köleñkeñdi körmeytin bolayın! – dep tistenip şığıp ketti.
Dəmeli jağdaydı tüsine qoydı:
–Sen bastıqtı tanuşı ma ediñ? – dedi müsirkey qarap.
–Meni apayım sol kisige əkep tanıstırıp ketken, – dedim.
–Ana jürgen jerine şöp şıqpaytın bəleniñ közinşe bastıqtan aulaq
jür. Onı ol iemdenip alğan, – dep sıbırladı.
Özi bes bieniñ sabasınday, minezi salmaqtı Dəmeliniñ auzınan söz
şıqpauşı edim, mına sözi Şolpannan biraz qorlıq körgen adamnıñ
şağımınday estildi. Ündemedim, ne deyin, men sol qaban siyäqtı
bastığına körineyin dep jür dey ma eken. Sonıñ jımsiğan közin, maylı
betin körsem jüregim aynidı. Piğılı da durıs emes ekenin bala da
bolsam işim sezetin.
Bastıq janındağılarmen biraz ulap-şulap otırdı. Şolpannıñ
sılqıldağan arsız külkisi «Jan-gal-iç, Jangal-iç», – degen jağımpaz üni
bizge estilip turdı. Ömirimde munday otırıs bolatının, bizder siyäqtı
quldarı basşıları köñilin köterip bolğanşa kütip otıratındı birinşi
ret köruim. Olar tünniñ ortasına qaray bölmeden şığıp jattı, men
közderine tüspeuge tırısıp tüpkirge qaray qaştım. «Anau qayda?», – dedi
bir kezde Şolpan esikten qarap Dəmelige. «Kim?», – dedi ol ekeumizden
basqa eşkim joq, meni surap turğanın bilse-dağı. «Seniñ kömekşiñ».
«Osında edi ğoy, Gulya, a Gulya», – dep ayqaylağan Dəmelige körşi bölmeden
şığa keldim. Meni körgen Şolpan:
–Ey, sen bizdiñ artımızdı jinap bolıp barıp ketesiñ, – dep uzın
tırnaqtı bırtiğan sausağın bezedi. Ündemey solar otırğan bölmedegi
dastarqandı jinayın dep ketip bara jatır edim, şalğışımnan tartıp:
–Qayda, qayda... Marat Jangaliç şıqqan soñ barasıñ,
–dep plitağa qaray iterip jiberdi. Abıroy bolğanda tamaqtar tüsirilip, ot
öşirilip turğan. Mına qorlıqtan qısılıp, közimnen jas burq etti.
«Kerek edi mağan sol qaban» – dep işimnen bir burq ettim de artqa
şegindim. Meni bir nuqıp jeñiske jetkendey bolıp masayrap Şolpan
ketip bara jattı: «Jan-gal-iç, Jan-gal-iç», – dep ayqaylap. Janıma
Dəmeli keldi.
–Qızım, onıñ sözin köñiliñe alma, ketip bara jatıp boğın sağan jiğızıp
qoymaqşı ğoy. Osınday baysız bala tapqan qatındardıñ zamanı boldı.
Olardı «mat-odinoçka» dep əspettep, pəterdi aldımen osılarğa beredi,
ol Uyatsızdar bastıqtarınan bala tabadı, – dep aqtarılıp aldı. Keyin
bildim, üş balamen pəter jaldap jürgen, bes jıldıq təjiribesi bar
Dəmeliniñ otbasına bermey, «Pavlodarstroyğa» kelgen pəterdi jartı jıl
istegen Şolpan alıptı. Şolpan men bastığınıñ artın jiıstırıp
Dəmeli ekeumiz tünniñ bir uağında qayttıq. Bizdiñ jaqqa baratın kölik
qatınası toqtap qalıptı. Jumısqa jaqındau jerdegi Dəmeliniñ pəterine
jayaulap-jalpılap jettik-au. Kele uyqığa kettik, ertesi demalıs bolatın
sağat onğa qaray bir-aq oyandıq. Bizben birge balapandarğa uqsap Dəmeliniñ
üş balası da şüpirlep oyandı. Orazamdı aşqan soñ, men «Tolğanay izdep
qalar», – dep üyge asıqtım. Kelsem şınında Tolğanaydıñ közi
baqırayıp meni kütip otır.
Dəmeliniñ janında janğa körinbeuge tırısıp jumısımdı istep jüre
berdim. Bir jolı üyge – əkem men bauırlarıma barıp ta keldim.
Aylığımdı jinap inilerime «Romantik» degen magnitofon aparıp berdim.
Jeñil-jelpi kiimder de aldım. Olardıñ quanğanın körseñiz ğoy. Əkem de
meni aynalıptolğana beredi, sağınıp qalıptı. Üydiñ jağdayın aytpayaq
qoyayın. Əyeldiñ qolı timegen kir kiimder, ıdıs-ayaqtar battasıp ketipti.
Balalar men əkemniñ üsti sauıs-sauıs. Esikten kirgennen eki kün ketkenşe
tek juıp-tazalaumen boldım.
Köpten sorpa-susın işpegen balalardıñ işi qatıp qalıptı. Meni
aynalıp şıqpaydı. Olardıñ jağdayın körip əreñ keri qayttım.
Jumısqa kelgende sırımdı Dəmeli apayğa aytıp edim,
–Əy balam-ay, əyelsiz üy – üy me, əkeñe üylen demeysiñ be, sen erte me, keş
pe küyeuge tiip ketesiñ, sonda ana balaqandar qaytedi, – dep oy saldı.
Kelesi bar barğanda əkeme sol oydı aytıp ketti. Meniñ sözimdi tıñdap
otırğan əkem:
–Mağan mamañ ölgeli beri tuıstar üylen dep keledi, jaqsı əyel kelse
jaqsı, qayırımsız bireu kelse qaytemiz?! Osı bostandıqqa jete almay
qalamız ğoy. Jaraydı, sen aytqan soñ oylanayın, – dep qaldı.
2
Jaña jıl jaqındağan sayın bizdiñ ashanadağılar keş ötkizuge əzirlene
bastadı. Ortağa aylığımızdan aqşa jinadıq. Əyelder jağı köylek
satıp alıp əure. Tipti eşteñege elp etpeytin Dəmeli:
–Güljan men keşe demalısta ortalıq univermagtan köylek satıp aldım.
Şolpan ayttı Məkeñnen bastap bərimiz birge restoranda jaña jıldı
qarsı aladı ekenbiz, – dep jeligip jürdi.
Men de jurttan qalmay Tolğanaymen aqıldasıp ömirimdegi eñ alğaşqı
səndi köylegimdi aldım. «Soğıs jəne beybitşilik» degen kitaptağı tuñğış
balğa baratın Nataşa Rostovağa siyäqtı əzirliktemin. Keşke baratın küni
şaşımdı bölmedegi qızdar buyralap, səndep berdi.
Ömirimdegi alğaşqı jaña jıl keşine Dəmelige erip keldim.
Özim qatarlı jumısta dos qızım da joq edi. Dosım da, sırlasım da,
qamqorım da – qırıqtağı Dəmeli apayım.
Restoran degendi kim körgen, esikten kirgennen jan-jağı aynalı zalğa
kirip kelgende közim şağılısıp ketti. Sırt kiimimizdi şeşip dastarqan
jasalğan zalğa öterde Dəmeli mağan qarap:
–Güljan künde janımda jürgende bayqamappın, sen sonday süykimdi qız
ekensiñ ğoy, aynağa qaraşı, – dedi.
Özim de tura qarauğa Uyalıp, köz qiığımdı salıp turğanmın. Endi ekeumiz
bir-birimizdiñ üstimizdi jöndep məzbiz. Men de apaydıñ köylegin maqtap
qoydım. Söytip turğanda jurt köbeye bastadı. Olar betterine maska kiip
alıptı. Bir kezde ülde men büldege oranıp, əlem-jəlem boyanıp Şolpan
keldi. Jigitter jabılıp sırt kiimin şeşip qızmet jasap, jağınıp
jatır. Biz şetteu turğanbız. Sonda da meni bayqap qaldı, quddı
kündesimdey:
–Ba, Zoluşka, sen de keldiñ be, Dəmeli, sen ögey şeşeden aumaysıñ! – dep
bizdi muqatıp ülken zalğa ötip ketti.
–Özi dəu sarı asqabaqqa uqsaydı, – dep meniñ jasıp qalğanımdı bayqağan
Dəmeli küldirdi.
Bərimizdi ülken zalğa şaqırdı. Onda ortağa ülken şırşanı jasandırıp
qoyıptı. Mañayı atşaptırım bos, bige qaldırsa kerek. Bir jağında
uzın üstel tağamnan mayısıp tur. Muzıkanı bar dauısımen ayqaylatıp
qoyğan.
Jurt tügel jinalğanda bar jaqsını kiip, közine qara közildirik tağıp,
janına şabarmandarın ertken Marat Janğaliulı kirdi.
Şapalaq jauıp ketti. Meniñ ömirimde alğaş ret şapalaq soğuım,
alaqandı qalay ustaudı da bilmeymin, Uyalıp qolımdı tömendeu ustap birbirine jaqındattım arasın aşıp urayın desem qısılğannan qoldarım
aşılmaydı.
Muzıka üni bəseñdep bastığımız jalındı sözdermen bərimizdi kele
jatqan jaña jılmen quttıqtadı. Janında jaltırlağan matadan köylek
kigen, közine közildirik maska taqqan Şolpan turğan juldızday jarqırap:
–Aqqaynar atılsın! – dep şañq etti.
Sol-aq eken, bir jigit qolındağı aqqaynarın aspanğa atıp:
–Joldastar dastarqanğa jayğasıñızdar! – dep jar saldı.
Mundaydı körmegen mağan bəri tañsıq. Dəmeliniñ qolınan ustay aldım,
ol qolımdı qısıp dastarqanğa bastadı. Japırlağan jurtpen birge biz de
qatarlasa otıra qaldıq. Jañağı aqqaynar atqan jigitter aldımen
basşılardan bastap, aqqaynardıñ tağı eki-üşeuin atıp, onı jağalay
quyıp şıqtı. Bireuler tamaqqa kirisipti.
Bir kezde Şolpan şañqıldağan dausımen:
–Marat Jangaliçtiñ asıl sözderi üşin! – dep bokalın aspandata köterip,
jan-jağına qaradı qarap edi, jurt japatarmağay bokaldarın qolına
ustadı.
Bastıqtıñ meymanası tasıp bokalın jan-jağındağılarmen jürip
soğıstıra bastadı. Tipti, mağan deyin keldi. Meni körip quanıp ketti:
–Güljan, qalaysıñ? – dep küldi. Men de külimsirep:
–Raqmet, jaqsı ağa, – dedim.
–Öziñ qalağa kelip qulpırıp ketipsiñ ğoy, – dep tiise ketti.
Men ne deyin, tömen qarap küldim. Ol jaqındap kelip qulağıma
sıbırladı:
–Külkiñ qanday ədemi, – dep, ıp-ıstıq demi qulağımdı küydirip baradı.
Sol sətte ədettegidey:
–Marat Jangaliç! – dep birdeñeden qur qalğanday, alqınıp Şolpan jetip
keldi, bastığınıñ mağan söylep turğanın bayqap qalsa kerek. Ala közimen
mağan ata qarap, bastığın qoltığınan alıp arı burıldı.
Men mañayımdağılardan Uyalıp baram.
«Qaraptan-qarap Şolpan ekeumiz bastıq üşin bəsekeles bola
qalğanımızğa tañım bar. Marat Janğaliulı menen jiırma jastay ülken,
əkemdey adam. Tipti meniñ əkemdi osılay kiindirip qoysa ekeui jastı da
şığar. Ol bayqus auılda qurılıspen azıp-tozıp jür ğoy, tipti jağdayın
jasaytın əyeli de joq», – dep tereñ oyğa kettim. Sonı bayqağan Dəmeli:
–Qızım, jeseñşi, bılay, – dep dastarqanda turğan tağamdardıñ mağan
tanıs emes – ikra, qızıl balıq siyäqtılardı jaqındattı.
Dəmeli apayımnıñ janında mañaydağı qızıqqa auzım aşılıp qarap
otır edim bir jigit kelip bige şaqırdı. Moynına galstuk taqqan,
muntazday kiingen, ədepti jigit. Bir qolın artına ustap, ekinşi qolın
sozıp tur. «Endi qayttim, qolının ustap bileyin be, ne isteyin», – dep esim
şıqqannan betine qarap küle berippin. Ol bolsa kədimgidey qiılıp tur.
Dəmeli «barsañşı» degendey türtti. Oyımdı jiıp, qolımdı sozdım.
Ol meni qağıp alıp ketkendey, ekeumiz uşıp ala jöneldik.
Ömirimde vals aynalmaq tügil jəy bi bilep körippin be! Soñğı
sınıptarda jürgende qızdar bas qosqan bir otırısta toptalıp
bilegenbiz. Sonda basqalar siyäqtı ortağa şığıp edim, sənim kelmedi.
Keremet sekirip biley almağanımnan Uyalıp, divannan turmay qoyğanmın.
Bizdiñ qızdar valske mınalar siyäqtı aynalıp biley almaydı. Əyteuir
bir selkildeu ğana. Özderi soğan məz, qızıqtap qarap otırğan men de məz
bolatınbız.
Quday-au, men şınımen şırköbelek aynalıp, mınanday kelisti jigitpen
bilep jürmin be?! Şınımen Güljan ba anau aynada bilep jürgen. Ayağım
nege jerge timeydi, meni qanday keremet mınau aq saraydıñ işinde köterip
jürgen. Əsem bezendirilgen şırşa da menimen birge aynalıp, jarqırağan,
jaltırağan oyınşıqtarı şaşu bolıp şaşılıp jatqanday.
Mañayımdağı maska kigenderdiñ birde-bireui közime anıq körinbeydi.
Denem janıp bara jatqanday.
–Esimiñiz kim? – degen jigittiñ dausın emis-emis estidim.
–Gül-jan... – dep bölip-bölip aytqanım esimde.
Onıñ auzı atın ayttı ma, əyteuir jıbırladı. Biden mas bolıp jürgen
men estimedim. Köylegimniñ tüsi qızğıltım edi, qabırğadağı aynadan
bayqadım, betim de köylegime uqsap qızarıp, albırap ketipti.
Jigit tağı birdeñe dedi. Tüsinbedim. Men jauap bermegennen keyin jigit
qayta eşteñe suramadı. Bir uaqıtta meniñ ömirimdegi tuñğış vals te
ayaqtaldı. Bi bitkende uqqanım, manadan beri meni ana jigit qoltığımnan
köterip alıp uşırıp jüripti ğoy...
Bi bitti, jigit meni ədemilep uzatıp saldı. Dəmeliniñ janına kelip
turğanım sol edi, sap etip Şolpan jetip keldi de:
–Zoluşka, sağat on eki boldı, qayt üyiñe, ögey şeşeñ öltiredi, – dedi.
–Şolpan, qoysañşı, şırağım, – degen Dəmelige:
–Oyboy, qorğauşısınıñ mıqtısın-ay, qorqam...qorqam... – dep basın
şayqap küldi de böksesi bılqıldap arı ketti. Dəmeli endi mağan qarap:
–Zoluşkam meniñ, küymemiz ana asqabaqqa aynalıp ketpey turğanda üyge
jetip alayıq, – dep küldi.
Sırtta küyeui kelip kütip tur edi. Kiimimizdi alıp jatqanda manağı bi
bilegen jigit kezdesip qaldı. Endi şındap qarasam, uzın boylı, kelisti
eken.
–Ketip barasızdar ma, nege asıqtıñızdar? – dedi.
–Ağay kelip tur əketuge, – dep edim,
–Güljan, qaysı bölimdesiñ? – dep suradı.
–Ashanada...– dep ülgergenimşe, Dəmeli asıqtırıp, sırt kiimimdi qolıma
ustattı. Jigit meniñ qolımnan qağıp alıp, jeñin ıñğaylap mağan kigizip
jiberdi. Tağı ayttı deysiz-au, ömirimde tuñğış ret mağan bireu qurmetpen
sırt kiim kigizdi. Erkek tügil, əyel adam qamqorsıp bulay kiindirgen emes.
Bul jigit mağan «Küñ qız – Kün qız» ertegisindegi aq boz attı hanzadağa
uqsap ketti. Sodan jigit qızdıñ qaydan kelgenin emes, kerisinşe, qız
jigittiñ qaydan kelgenin, tipti atın da bilmey, ekeumizge de qatısı joq
aqsarayda şala qoştasıp kete bardıq...
3
Jaña jıldıñ üş kün demalısın paydalanıp, artınıptartınıp auılğa
keldim. Əkem ötkendegi uədesin orındap, oylanıp otırğanın ayttı.
–Sen kelgende tanıstırayın, – dep kütip otır edim, –dedi qısıla-qısıla
öz jañalığın jetkizip. Tüsine qoydım:
–Papa, şınımen meni tıñdağanıñız ba? – dep quanıp betinen süyip
aldım. Ösip ketken saqalınan betim titirkendi. Jeydesiniñ jağasınıñ
ortasında ırğayday bolğan moyını əkemniñ qanday jüdeu ekenin körsetip
turğanday.
Keşke qaray əkem janına doptay domalanğan, aşıq-şaşıqtau köylegi
bar, jalbırlağan şaşın rezeñkemen jelkesine baylay salğan jalqın
sarı əyeldi ertip keldi. Közi tuzday. Sırtta körseñ orıstıñ marjası dep
qalasıñ. Əkem bayqus jigitke uqsap:
–Joğarı şıq, joğarı şıq, – dep jalpıldap jatır.
Bizdiñ üş ul da üyde bolatın. Men bar, tört adamnıñ segiz közi qarağanda
oñay ma, onıñ üstine əkemiz ögey şeşe alıp keletininen habardarmız, ana
əyel kirerin kirip alıp, tabaldırıqtan tapjılmay qoysın. Əkem qolınan
süyregendey etip, ortada turğan üsteldiñ basındağı orındıqqa
otırğızdı. Biz bolsaq ündemey, əli tört jerden soğan qadalıp qalıptıq.
Nege ekenin qaydam, eñ bolmasa, estiyär men
«keliñiz» demeppin.
–Balalar, senderge ne boldı, amandassañdarşı kisige, –dedi bir kezde əkem.
Ərqaysımız səlemdesken niet bildirip, auız jıbırlattıq. Quday-au,
mağan ne joq, eñ bolmasa: «Səlemetsiz be, təte», – dep aşıq-jarqındıq
tanıtpadım ba. Özim emes pe edim, əkeme üylen degen, endi kelip anamdı
osı əyel öltirgendey, inilerime qosılıp, tımırayıp aldım.
–Qane, üstelge jaqındañdar, tanısayıq, – dedi mına suıqtıqtan
şoşığan əkem.
Biz jan-jaqtan jıbırlap kelip, bir-bir orındıq alıp otıra bastadıq.
Bərimiz jayğasqanda əkem:
–Balalar, bul təteleriñ – Apriza boladı – dep tanıstırıp kele jatır
edi, ana əyel julıp alğanday:
–Af-ri-za, – dep tüzetti.
Bala bolsam da bayqadım, özi julınıp tur, onı ne bizdiñ osınşa jupını
tirşiligimiz şoşıtıp tur, ne balalardıñ üdireyise üreylene qarası
şoşıtıp tur, əkemniñ sauatsızdığı da unap turğan joq.
–İə! – dedi de qoydı əkem.
Qaytalap ədemilep «Af-ri-za» – dep ayta almay qaldı, sauatı şamalı
adam ğoy, mınanday əsem esimdi mənerimen qaytalay almağan şığar. Ne
bolmasa, əyeldiñ atın julınıp qaytalağanınan qısılıp qaldı ma. Sol
jağdayın bayqağan men, endi es jinağanday:
–Güljan! – dep dauısımdı şığara atımdı ayttım. Mağan ile-şala uldar
da:
–Baqıt!
–Talğat!
–Quanış! – dep sañqıldadı.
–Mine, endi jaraysıñdar! – dep əketayımız quanıp qaldı. Əyel ündemedi.
Tek ərqaysımızğa köz toqtata qarağanın bayqap qaldım.
Men ashanadan üyrenip kelgenimdey, palau jasap edim, et pen səbiz qosqan
küriş botqa bolıp şığıptı. Anamızdıñ ornına kelgen anamızben
alğaşqı küngi tanısu dastarqanına sol buyırıptı. Əkem meniñ jasağan
tamağımdı:
–Bizdiñ Güljannıñ palauı öte bauırmal, meniñ balalarım siyäqtı, – dep
maqtap bizdi küldirip, jabısıp qalğan kürişten auzına saldı.
Afriza tətemiz europalıqtarşa tik otırıp, şuqıp jegen boldı. Men şəy
quydım. Bərimiz jabılıp keşki tamaqtı jep bolğan soñ, ıdıstardı
jiıstırıp juuğa kiristim. Kündegi ədetimen eki inim kömektesti.
Afriza tətemiz əkem ekeui bizdiñ eski suret albomdarın qarap otırdı.
Ekeui tünde tüpki bölmege kirip ketti. Olardıñ bayağıda mamam jatqan
tösekke jatıp jatqandarın sezip otırdım. Özim üylen desem de işimdi bir
qızğanış tırnap ötti. Bauırlarım jerge tösek salıp qatarlasıp jattı.
Əkemniñ burışı bos turdı. Men öz tösegimde jatırmın.
Ertesi, arğı küni üydi juıp-tazalau, tösek orında qağıpsilku siyäqtı
tirlikpen jalğız aynalısıp jürdim. Afriza tətemiz jaña tüsken kelin
siyäqtı, tüpki bölmeden şıqpaydı. Əkem de sırttağı keybir şaruaların
istep keledi de sol bölmege kirip ketedi. Burın uldarğa tapsırma bölip
berip, mañayımda jürip tirlikti bərimiz birge atqaruşı edik. Uldardıñ
üşeui üş jaqqa ketken. Bitpeytin üy tirşiliginen şarşağannan jınım
keldi, «Əyeldi osı üyge ie boladı dep əkeldi emes pe, mağan qonaqqa
kelgendey. Erteñ men ketkende qaytar eken?», – dep oylap qoyamın. Tamaqtı
da men pisirdim. Idıs-ayaqtıñ qayda ekenin, neniñ ne ekenin aytıp qoyayın
as üyge kele me dep tüpki bölmege qarap-qarap qoyamın. Tek as əzir bolğanda
əkem şıqtı. Meniñ keşki astı əzirlep qoyğanımdı körip, quanıp:
–Oy, meniñ qızım ashanadan bərin üyrenip kelipti, Apriza, tamaqqa
otırayıq, – dep tüpki bölmeniñ esigin aşıp, onı şaqırğanı jınıma
tidi.
–Papa, balalar joq küni boyı, solardı tauıp alsañızşı, – dep ana əyeldi
aldımen şaqırğanın jaqtırmağanımdı bildirdim.
–Olar qayda?
–Bilmeymin, siz qaramağan soñ, ketti betimen, – dep oyımdağını laq
etkizdim.
Bir kezde üstinde qızılala halatı bar, basına qatarlap şaş buyralağış
ornatqan Afriza tətemiz şıqtı sarayınan. Əkemmen de, balalarmen de isi
joq, üsteldiñ şetine jayğastı. Tamaq salıp bersem jey bergisi bar.
Özimşe janım aşıp:
–Men, erteñ qalağa qaytamın, sondıqtan üydiñ tirligin tüsindirip qoyayın
dep edim, – dedim, erteñ men ketkende qaytedi degen oymen.
–Mağan deyin de bul üydiñ tirligi istelgen, solay jalğasa beredi, ne
tüsindiretini bar, – dep mağan baqırayıp qaradı, ayranday közin ejireytip.
–Onda erkekterdiñ qolı edi, endi əyel keldi degendey... –dep men de
oyımdı jasırmadım.
–Nemene ol əyel üy qızımetkeri bolıp kelip pe? – dep şañq ete tüskeni.
Şoşıp kettim. Işimnen: «Oybay, mınau papam men balalarğa qarap
jarıtpas» dep birden oyladım. Oyım tas jardı degendey kelesi
kelgenimde əkemniñ janarı tömenşik. Afriza tətemiz körinbeydi. Üy
bayağıdan da arı şaşılıp, bıqsıp jatır. Meniñ mañdayıma osı üydiñ
kir-qoñın juu jazılğan ğoy, tağı kirisip kettim. Uldar ögey şeşeleriniñ
ketip qalğanına quanıp jür. Talğat mağan oñaşada:
–Gulya, ol sonday salaq, tüske deyin uyıqtaydı, papammen ursısadı, – dep
Afriza tətemizge minezdeme berip, jağdaydı uqtırdı. Bayqus əkemniñ ol
əyelmen dəm-tuzı jaraspağanın sezdim de, Uyaltpau üşin eşteñe
suramadım.
Tek avtobusqa şığarıp salıp turğanda əkem:
–Balam-au tört balası bar jesir erkekke qay bir jetisken əyel kezdeser
dep edim. Qayta basımızdağı üyden quıp şıqpağanına şükir deyik, – dep
qana juqalap aytıp, jağdaydı tüsindergen boldı.
Əkemdi ayağannan tamağıma birdeñe tirelip qalğanday bolıp, közim botalap
avtobusqa mindim.
Sodan auıl men qalanıñ eki ortasına şapqılap jürgende qıs ta şıqtı.
Segizinşi naurızğa men de sol merekeni kütetin barlıq qız-kelinşekke
uqsap iştey qattı əzirlikte jürdim.
Bir apta qalğanda senbige suranıp üyge ketkenmin, men joqta bayağı jaña
jıldıq balda bilegen, atın da bilmeytin jigit kelip ketipti. Dəmeli
tömendegişe bayandap berdi:
–Esiktiñ aldına şığıp qalıp edim, əlgi jigit jan-jağına qarap tur eken.
Aldında «qaydan kördim», – dep oylap, sodan senimen bilegen bala ekeni
esime tüsip janına bardım. Amandasıp, nege jürgenin suradım. Ol:
–Osı ma ashana, osında Güljan degen qız istey ma, sonı izdep keldim, –
dep jönin ayttı.
–İə, menimen birge isteydi. Seni ötkende jaña jıldıq balda körgenim
esimde, – dedim, qızben bilediñ ğoy dep Uyaltpayın degen oymen.
–Onda Güljandı şaqırıp jiberesiz be, – dedi. Sodan seniñ elge ketkeniñdi
düysenbige keletiniñdi aytıp turğanmın, ana bəle jetip kelgeni. «Bəle»
degeni – Şolpan.
–Dəmeş, ne joğaltıp qoydıñ, – dep mağan tiise keldi.
–Eşteñe, mına balağa jön aytıp turmın, – dep edim, ana bəle endi balağa
qarap:
–Maqsat, sen ne joğalttıñ? – dep sılq-sılq küldi. Jigit onıñ külkisin
unatpay:
–Bireudi izdep jürmin, – dep keteyin dep burılıp edi, anau qoya saluşı ma
edi, jabısıp:
–Bilem, kimdi izdep jürgeniñdi? – dep qoymay qoydı. Bala tezdetip
qaşqanday bolıp ketip qaldı. Anau bolmağanda sağan birdeñe aytar ma edi. Sodan bir jeñiske jetkendey bolıp:
–Qaray gör, Zoluşka közge tüskişin, – dep tistenip ana bəle özine ketti.
–Sonımen ol jigittiñ atı Maqsat eken, onı ana bəle jaqsı tanidı. Seniñ
qayda isteytiniñdi bildi, tağı keler, – dep meni Dəmeli ümittendirip qoydı.
«Hanzadanıñ atı – Maqsat. Onı Şolpan tanığanına qarağanda, bizdiñ
jaña jıldıq balğa kelgenine qarağanda – bizdiñ salada jumıs isteydi», –
dep jürek tüpkirine tüyip qoydım. Men de qız emespin be, sol jigit tağı
izdep kelip qalar dep eleñdep jürdim.
Bir küni esik aldında jan-jağıma qaraylap tur edim, Şolpan burıştan
şığa keldi. Qaşıp ülgermedim.
–Nemene, Zoluşka ana jigitti kütip tursıñ ba? – dep qılımsıdı.
–Jəy...
–Maqsat joğarı bilimdi prorab, sağan oğan teñesu qayda. Odan da öz
jolıñdı bil. Seniñ jumısıñdı istep beretin torğaylarıñ da joq, – dep
tiisip, bıl-bılq basıp kete bardı.
Dıbısım şıqpay, közime jas tolıp esik sırtında qala berdim. Dəmelige
kelip bolğan jaydı aytıp edim, ol bulqan-talqan bolıp aşulandı «Osı
Şolpandiki ne añdu seni, bastıq-bayı – Jangaliçin qızğansın deyik,
mına jas balada nesi bar», – dep. Özim de tañ qalamın, men sol Şolpanğa
ne istep qoydım dep.
Sodan keyin esiktiñ aldına şığudı qoydım. Şolpannan şoşıda ma, joq
şındığında joğarı bilimdi prorab jigit ashanada kartop tazalaytın küñ
qızdı mensinbedi me joğalıp ketti.
4
Merekege jaqındap qalğanda zal meñgeruşisi ashanadağılardı jinap
alıp jiılıs ötkizdi. Aytuınşa əyelder merekesi qurmetine bizdiñ
qurılıs kompaniyäsı qalalıq üzdik qurılısşı əyelderge qalanıñ
sırtında bir demalıs ornında keş ötkizip beredi. Soğan bizdiñ
ashanadağılar köşpeli dastarqan aparadı eken. Ol otırısqa Şolpan
kelmegen, sondıqtan qızmet jasauşılardıñ tizimine men de ilinip
qaldım. Dəmeli apay quandı:
–Jaqsı boldı, ekeumiz birge baratın boldıq, Şolpan bolğanda ana
Jangaliçi jüretin jerge seni ölse jibermes edi – dep. Men de «elden
qalmay jer körip kelem» dep quandım.
Belgilengen küni aldın ala əzirlengen as-auqattarımızdı kölikke tiep
jolğa şıqtıq. Bizdiñ ashanadan eki-üş-aq adam, zal meñgeruşisi mağan
jürer aldında:
–Sen dayaşı bolıp körip pa ediñ? – dedi.
–İə, ötkende kişi zaldıñ qonaqtarın kütiskemin, – dedim.
–Onda jaqsı boldı, Bas dayaşımen birge qonaq kütesiñ, – dedi de alıstau
turğan Dəmelige:
–Dəmeş, mına suluıñdı büginşe bere tur, sağan kartop arşığanğa
jürgizuşi de jaraydı, – dep küldi.
Sonımen eñ qədirli meymandardı kütetin ortağa tüstim de kettim. Qaladan
alıs ormannıñ işinde üş qabattı əsem ğimaratta əyelderge arnalğan
keşke əzirlik jasap jattıq. Birinşi qabattağı saltanat zalın barınşa
əsemdep, gülmen bezenderip jatırmız. Zal meñgeruşisi mağan da ədemi
aljapqış, basıma aq qalpaq kigizip qoydı. «Qızğa uqsap boyanıp
alsañşı», – degen soñ juqa ğana boyanıp aldım.
Saltanattı keşke kelgen əyelder birinen biri ədemi, qurılısşılar-au dep
tipti oylamaysız. Qızdardan qalıspay körkemdelgen erkekter de kelip
jattı.
Zalda zır jügirip qızmet jasap jürip, jalğız tanısım – Marat
Jangalieviçti de körip qaldım. Ol da meni bayqap amandasqan belgi berip,
közin qısıp ülgerdi. Jüregim dir etip, qorqıp kettim. Esime jaña jıl
keşinde qulağımdı küydire söylep, əzil aytqanı tüsip ketti. Tağı birdeñe
dep jürer degen oymen aulaqtau jürgenmin. Bir kezde bireu şaşımnan
tartıp qaldı, jalt qaradım. Marat Jangalieviç! Köre sap kuhnya jaqqa
qaşıp bara jatır edim,
–Gulya! Ber kel, qaşpa! – dedi. Qolıma ustağan ıdısımdı janımdağı
üstelge qoya salıp janına jaqındadım.
–Qalaysıñ?
–Jaqsı.
–Jaqsı degen jaqsı eken. Banketten keyin meniñ bölmeme şağın
dastarqan jayasıñdar, onı Elena Alekseevnağa eskertkenmin. Sen qızmet
körsetesiñ, – dep tapsırma berdi. Merekelik keşke kelgen əyelder bilep
jatqanda zal meñgeruşisi – Elena Alekseevna mağan: «Ekeumiz Marat
Jangalieviçtiñ adamdarın kütemiz», – dep joğarğı qabattağı bir
bölmege alıp keldi.
Ülken bölme, ortada dastarqan jaylığan üstel. Janında jumsaq divan
men kreslolar. Qabırğada ıdısqoyğış, işinde nebir əsem ıdıstar tizilip
köz tartadı. Arğı jağında aşıq esikten jatın bölme körinip tur. Şəyi
men jibekten qabattap tikken tereze perdelerdiñ ədemiligi-ay, mebelderi
men ömirimde körmegen keremetter. Jatın tösekke japqan japqışı da
perdesi siyäqtı şəyi men jibek aralasqan, tögilip tur. Jerde qıp-qızıl
gülder tögilgen qalı kilem. Auzım aşılıp qarap tur edim, Elena
Alekseevna:
–Gulya. Osılay turasıñ ba tañqalıp, uaqıt az, iske kiris, – dedi.
Özi ülken qoraptan üstelge tağamdar şığara bastadı.
–Sen servirovka jasa! – dedi. Öziniñ qolı-qolına juqpaydı, bizdiñ
ashanada mañğazdanıp, baypañday basıp jüretin zal meñgeruşisiniñ mına
jıldamdığına da tañmın.
Əp-sətte jañağı ülken stolı tağam men əsem ıdıstarğa toltırıp, bir
şetine nebir keremet şişalardağı susındar men işimdikterdi tizdik.
Bir kezde bul bölmege basşılar boluı kerek mañğaz erkekter men körkem
əyelder kire bastadı. Biz qızmet körsetip, esiktiñ eki jağında turmız. Bes
erkek, tört əyel boldı. Tamaqtıñ nebir türi jelinip, işimdiktiñ nebir türi
işilip jattı. Şəy de tartıldı. Men tömengi zaldağıday emes, aşılıp,
jıldam qimılday bastadım.
Qonaqtar qızıp alıp, dabırlap, əyelder sılqılday küldi. Analar
qosaqtalıp janındağı əyeldermen əzildese bastadı, Marat Jangalieviç
olarğa qurmet körsetip, qızmet jasap otırdı.
Mağan burılıp qarap, «Gulya ananı əkel. Mınanı büyt», – dep jılı
dauıspen jumsap qoyadı. Qonaqtar sol ekeumizdiñ üyimizge kelgendey.
Meniñ qızmetime riza bolğan zal meñgeruşisi üstel üstin jinap jatqanda:
–Özimizge barğan soñ seni zalğa dayaşılıqqa şaqırtıp alam, – dep meni
quantıp qoydı.
Tünniñ bir uağında:
–Sizderge bügin demalıp qaytuğa bölmeler əzirlep qoydıq, – dep
bastığımız qonaqtarın şığarıp salıp jattı. Bayqağanım, qonaqtar,
eki-ekiden körşi bölmelerge kirip bara jattı. Biz dastarqandı jinastıra
bastadıq. Marat Jangalieviç tüpki bölmege kirip ketip esigin jauıp aldı.
Elena Alekseevna bərin jiıstırıp bolğannan keyin, sol bölmeniñ esigin
tırsıldatıp:
–Marat Jangalieviç, biz boldıq, ketuge ruqsat pa? – dep dıbıstadı.
Arğı jağınan jumsaq halat kigen bastığımız şığa keldi:
–Lena, sender qayda demalatındarıñdı oylastırıp pa ediñder?
–İə, Marat Jangalieviç, biz birinşi qabattağı bölmede jatamız, – dedi.
–Onda sen bara ber. Gulya meniñ qarındasım, soğan aytatın bir məsele bar,
– degeni. Meniñ zərem uştı. Elena Alekseevna iığın qıstı da:
–Jaqsı. Qayırılı tün! Gulya, bizdiki 113 bölme, – dep kete bardı.
Men ne isterimdi bilmey, şalğışımnıñ jiegin tistep esik aldında turıp
qaldım.
–Güljan, bılay şığıp otır! – dep divandı körsetip buyırdı bastığım.
Ayağımdı sanap basıp divanğa jaqındadım. Köz qiığımmen bayqap
turmın, ana kisi stol şetinde qalğan işimdiktiñ bireuin aşıp, eki fujerge
quydı. Qızıl şarap eken. Men tömen qarap, otırmın. «Ne aytar eken», –
degen oydamın. Əlgi eki fujerin qolına ustap mağan jaqındadı.
–Jasıñ neşede? – dedi aldımen.
–On segizge tolamın.
–Boy jetip qalıpsıñ ğoy. Mektepti qaşan bitirdiñ?
–Bıltır...
–Sodan beri oquğa tüspediñ be?
–Joq...
–Qalasañ aldağı jazda tüsireyin... Ündemedim.
–Kel, seniñ bügingi merekeñ üşin alıp qoyayıq! – dep mağan fujerdi
usındı. Qolımdı soza qoymağannan keyin:
–Ustasañşı, ne əli şarap işip körmegenbisiñ? – dep suradı.
Fujerdi aldım da basımdı şayqadım.
–Nemene, tiliñdi jutıp qoydıñ ba? Şeşseñşi mına aljapqışıñdı, –
dep keudemnen tarttı.
–Bılay aşılıp otırsañşı, jigitpen söylesip körmediñ be?
Ündemedim. «Jigittiñ türin, mesqarın», – dep oyladım.
–Güljan, merekeñ quttı bolsın! Biılğı merekeni bizdiñ ortamızda qarsı
alıp jatırsıñ, jılda osılay birge qarsı alayıq. Seni oqıtıp, süyeu
bolıp, ağa bolıp jüreyin, qarsı emessiñ be? – dep qolımnan ustadı.
Tartıp aldım.
–Oybay, öziñ tenteksiñ ğoy! – dep küldi. Külkisi qanday süykimsiz, közi
jalpiğan betten körinbey ketti. Sol külgen qalpımen esikke bardı da
işinen kilttey saldı.
–Kilttemeñiz, meniñ ketuim kerek, – dedim özimşe tüsimdi suıtıp.
–Qayda ketesiñ, altınım meniñ, sen üşin men bügin osında jalğız keldim
ğoy, – dep janıma jaqındap keledi. Şeginip kettim.
–Sen əli jastıqpen mınanday ədemilikti qalay paydalanudı bilmeysiñ ğoy,
– dep quşaqtayın dep keledi. Irs-ırs etip betin taqadı,
–Qanday tazasıñ, qanday pəksiñ. Qalanıñ qızdarında munday tazalıq
qalmadı ğoy, – dep quşaqtay bergende sekirip divanğa şığıp kettim.
–Asauım meniñ! – dep tağı quşağın jayğanda jan-jağıma qarap edim,
stol üstinde ashanalıq pışaq jatır eken. Sonı alıp qorqıtıp esikti
aştırayın degen oymen stolğa qaray burılıp jerge sekirip tüstim de,
asqan jıldamdıqpen pışaqtı ala qoydım. Ol mundaydı kütpese kerek:
–Güljan, qoy, aqımaq bolma, pışaq – suıq qaru, bayqamasañ bireumiz
jazım bolamız, – dep şoşıp qaldı.
–Endeşe, esikti aşıp, meni şığarıp jiberiñiz, – dedim. Qolım pışaqtıñ
ağaş sabına qatıp qalğan. Qattı tistenip alğanım sonday sözderdi
auzımdı əreñ aşıp aytqanımdı bilem.
–Men sağan ne jamandıq istedim, sağan qamqor ağa bolayın degennen
basqa, – dep meni alday bastadı. Biraq esikti aşuğa bettemedi.
–Mına ömirde bir jaqsılıqqa jetu üşin, bir süyeniş kerek, əne,
Şolpandar süyeniş bolıñızşı dep mağan jarmasadı. Las pəleketter.
Al, men sağan özim süyeniş bolayın dep usınıs jasap otırmın. Oqıtam,
qızmetke turğızamın. Üy de alasıñ kombinattan. Sağan artıq bola ma? –
dep qayta jaqındadı, meniñ ündemegenimdi paydalanıp.
–Sen tek meniki bolıp jürseñ boldı. Anda-sanda quşağıma qısıp tursam
boldı, – dep tağı quşaqtamaqqa umtılğanda divandı aynalıp terezege
sekirip şıqtım. Ol qorbañdap ustaymın degenşe terezeni aşıp ülgerdim.
–Güljantay, qoysañşı, altınım. Mınau üşinşi qabat uşıp ketesiñ, –
dep jalındı.
–Meni şığarıp jibermeseñiz, uşıp ölemin! – dep sırtqa qaradım
moyınımdı burıp. Köşe şamdarınan mañay jarıq edi. Dalada əli qar
jatır. Terezeniñ aldında əldebir ağaş ösip tur. Sırtta jan balası
körinbeydi. Bəri toylap bolıp, quşaqtasıp-quşaqtasıp bölmelerge tarap
ketkendey.
–Güljantay, qoysañşı, altınım, – dedi tağı Marat Jangalieviç kədimgi
öz əyelin erkeletip turğanday. – Kel, tüse ğoy, birden aytıp şoşıtıp
jiberdim be, jəylap tüsindireyin, – dep eki qolın sozıp balasın
şaqırğanday şaqırdı. Men terezede tepsinip turıp:
–Meni uşıp ölmesin deseñiz, Siz esikti aşıp, ana bölmege kirip ketiñiz,
men şığıp ketem! – dep şart qoydım.
–Sen əli osı mümkindikti jiberip alğanıña ökinesiñ, oylan bügin jibereyin,
eger oy tüsse kabinetime kelersiñ, – dep söylep barıp esikti aştı da,
jatın bölmege kirip ketti.
Men tereze aldınan tezdetip sekirip tüstim de, esikten atıp şıqtım.
Esimdi tömengi qabatqa tüskende biraq jidım. Qolımda pışağım bar
jalğız özim zaldıñ ortasında turmın. Esime sol qabattağı dərethana
tüsip, sonda kirip pışaqtı tastap, betimdi judım. Rettelip alıp, 113
bölmege keldim. Esik aşıq eken. Sırttıñ jarığınan bölmeniñ işindegiler
anıq körinedi. Elena Alekseevnanıñ janında bos turğan tösek meniki
şığar dep, şeşinbey qisaya kettim.
Bağanağı jağdaydan qorıqqannan eşteñe estimegen ekenmin, basqa
bölmelerde bireuler ən salıp, bireuler ayqaylap külip əli u-şu bolıp
jatır. Tañğa uyqım qaşıp, köz ilmedim. «Mına jumıstan ketuim kerek,
əytpese, ana buqa mağan aşına bol dep tınıştıq bermeydi», – degen oyğa
bekindim. Ertesi qalağa qayttıq. Sol kelgennen jumısqa barmay qoydım.
Düysenbide Şolpannıñ kabinetine barıp jumıstan ketetinimdi aytıp,
qujatımdı suradım.
–Nemene, Zoluşka basqa saray tauıp aldıñ ba? – dep tiisti sal bökse.
Ündemey ala közimmen qarap tura berdim.
–Erteñ kel, bügin seniñ qarızıñ joq pa anıqtauım kerek aldımen, – dedi.
Meniñ jumıstan ketetinimdi estigende Dəmeli:
–Bayqus bala qayda barmaqsıñ, jap-jaqsı istep jürgen jerden ketem dep,
su şıqtı ma? – dep keyisin kelip. – Ömir boyı kartop arşıp jürem dediñ
be, jazğa qaray basqa jaqqa auısar ediñ. Şolpannıñ sözine mən berme, –
deydi meni toqtatıp. Oñaşa bir sətte ötkendegi bastıqtıñ «usınısın»
ayttım.
–Sumdıq! Seni Şolpanmen salıstırıp jür me, obal emes pe, əkesindey
adam söyte me, arsız, – dep küyip-pisti.
Meniñ özimen kündes bolmay tez ketetinime quandı ma, ertesine Şolpan özi
meniñ qujattarımdı alıp kuhnyağa keldi.
–Gulya, aq jol sağan, mine qujattarıñ, – dep qolıma ustattı. «Zoluşka», –
demey qalıptı. Dəmelini betinen süyip, quşaqtap qoştasıp alğaşqı
jumıs ornımnan «öz erkimmen» kete bardım...
***
Jumıstan ketkende qayda baram, jatatın jerim bayağı Tolğanaydıñ
janındağı tösek. Üyge kelsem, eşkim joq. Sodan jalğızdıqta otırıp,
endi qayda barsam eken dep oylandım. Endi kim meni Tursınayğa uqsap
esirkep jumısqa turğıza qoysın. Tağı qanday qorqaudıñ qolına tüsip
qalamın degen qorqınış ta bar köñil tüpkirinde. «Anam bolğanda osılay
basım auğan jaqta jürer ma edim, men de mektepte sabaqtı ülgerip oqıp,
eñ bolmağanda tehnikumğa tüsip oqıp jürer edim. Əkem men üş jetimektiñ
türi anau, aştılıtoqtılı. Kirden közderi aşılmay, ne ıstıq tamaq
işpey».
«Jaqın qarındası əkelip tapsırıp ketkende, nəpsisin toqtata almay
mına kisiniñ istep otırğanı mınau, basqa ne istemeydi. Zorlap ta ketetin
şığar», – dep jılap ta aldım. Uyıqtap ketippin, tıqırdan oyandım.
Alaköleñke üydiñ işine Tolğanay kirip keledi. Basımdı köterip otırdım.
–Sen jumıstan kelip qoyğansıñ ba? – dep ol tañırqadı.
Men künde keşteu keluşi edim.
–Men jumıstan şığıp keldim, – dep turasın ayttım.
–Nege? – dep şoşıp ketti.
–Qızdar kelgenşe, sağan jasırmay aytıp bereyin, tuısıñ ğoy, – dedim de
alğaş tanısqannan bergi ağasınıñ köz salıp jürgenin aytıp berdim.
–Marat ağa qanday Uyatsız, eki balası, ədemi əyeli bar. Atı – Ayğanım. Özi
osında dəu bastıqtıñ qızı. Marat ağa köp ağayındı, əkeleri erte ölip,
qiındıqpen ösken. Apamızdıñ nemere inisi. Bizdiñ üyde jürip ösken.
Tursınay seni əkelip otırğannan keyin sağan tiiskeni tipti Uyatsızdıq eken.
Ketip qalğanıñ durıs bolıptı, – dep meni ayap, şəy jasap, ekeumiz otırıp
tamaqtandıq.
–Endi baratın jeriñ de joq, osında tura ber, jumıs izdeyik, – dep mağan
estiyärlıq tanıttı.
Ertesi tañerteñ Dəmeli apay:
–Əlgi Marat seniñ jumıstan ketip qalğanıñdı estip meni şaqırıp alıp,
seni tauıp, alıp kel, qalağan jerine jumısqa turğızamın, – dep jiberdi
dep kelip tur.
–Meni tappadım de, auılına qaytıp ketipti dep ayt. Qalağan jerime
turatınday, meniñ oqığan oquım bar ma eken, oğan aşına bolıp Şolpanğa
uqsap jüre almaymın, – dep qaytarıp jiberdim.
Sodan bastap künde mektepterge, bala baqşalarğa, auruhanalarğa barıp
özime ıñğaylı jumıs surap jürdim. Restoran men kafelerden dayaşılıq
şığatın körinedi, biraq oğan jolağım joq. Tağı bir bastıqtıñ közine
tüsip qalıp jürsem dep qorıqtım.
Jer betin qayırımsız adamdar ğana jaulap alğan joq qoy, ayağımnan
tozıp jumıs izdep jürgende bir balabaqşadan kütuşilik orın şıqtı.
Meñgeruşisi – Nağima Jürgenovna degen jüzi jılı, bayıptı kisi eken.
Özine birden kirip barıp tildeskenmin. Menimen asıqpay surastıra
otırıp söylesti de:
–Sağan kütuşilikti durıs körip otırmın. Arnayı bilimiñ joq. Eden
juuşılıqqa tım jas ekensiñ. Senen jaqsı bala kütuşisi şığadı dep
senip, jaqında dekrettik demalısqa ketken bir qızdıñ ornına alayın, –
dep bir tərbieşini şaqırıp alıp, meni tanıstırıp, jumısımdı körset
dep jiberdi.
Qalanıñ qaq ortasındağı balabaqşağa ornalasu mağan sonday baqıt
bolıp körindi. Tolğanayğa raqmetimdi aytıp, jumısıma jaqın jerden
pəter tauıp aldım. Onda özimizben birge isteytin tərbieşi qızdarmen
turatın boldım. Jatın ornımızdıñ qarjısı balabaqşanıñ esebinen
tölenedi. Men üşin eñ negizgisi jatın ornımnıñ tegin bolğanı boldı.
Tamaqtı bolsa da balalarmen birge işetinbiz.
Mağan 3–5 jastağı səbiler tobı berildi. Jumıs istep emes, özimniñ
bauırlarıma qarap jürgendey, nağız öz ortama tüskenimdi sezindim.
Balalarğa bar ıqılasımmen qaraymın, olar da balapandarday şüpirlep
artımnan erip jüredi. Birge oynaymız, birge tamaqtanamız, birge ərnərseni
üyrenemiz. Keşke qaray ata-anaları kelgende erteñge deyin qimay
qoştasamız. Senbi-jeksenbini ötkize almaymın. Düysenbi küni balalarmen
sağınıp tabısamız. «Güljan təte!,
Güljan təte!», – degeni qanday tətti. Tili balday büldirşinderdiñ qılığı
qanday! Kün aptağa, apta ayğa qalay auısıp jatqanın bilmeymin.
Balabaqşadağı tərbieşiler de, ashanasındağı aspazdar da tuğanımday
körinedi. Bərin men jaqsı köremin, olar da meni siñlilerindey sıylaydı.
Tipti bizde biren-saran er azamattar da isteytin. Olar kelip-ketip
tehnikalıq qural-jabdıqtardı tekserip, su qubırların jöndep berip
turadı. Köbisi orıstar. Olar da menimen tanısıp alğalı əzildese ketetin
bolğan. Solardıñ arasında anda-sanda bir şaqırtumen kelip qalatın
qazaq santehnik jigit boldı. Atı – Erik. Uzın boylı, körikti azamat.
Sayran degen tərbieşi kelinşek bir küni şəy üstinde:
–Osı Erik oqımay qalğan-au, əytpese kinoğa tüsetin jigit qoy. Qazaqtan
santehnik bolğan sonı kördim, santehnik degen orıs boluşı edi, – degeli
men de Erik kelgende nazar audarıp qaraytın bolıp aldım. Onıñ
juastığı sonday, söyleuge Uyaladı. Erikti körse boldı bizdegi jas
qızkelinşekter əzildey söylep Uyalğanın qızıqtaytın.
–Erik, qolımız timey jatır bizge tort əkelip berşi, –dep Ğayşa degen
kelinşek aqşa berip jumsaytın.
–Jaqsı, jaqsı, – dep Erigimiz ülken torttı alıp kelip turatın. Aqşasın
berse:
–Keregi joq, sizderge mereke bolsın! – dep stolğa qoya sala ketip bara
jatadı.
–Qurı tort əkelipsiñ ğoy, jüz gramı qayda? – dep Ğayşa qoymatın. Erik
Uyalıp qaşqanday bolıp esikti jauıp ketip qalatın.
Ol kezderi adamdar araq-şarap işkenge qumarlau edi ğoy. Ne nərse satıp
alsa da juılıp, tuğan kün degen atausız ötpeytin. Baqşanıñ işinde araq
işpegenimen bizdikiler de ərnərselerin üylerine jiılıp atap, eñ
bolmağanda ashanalarğa barıp juıp jatatın. Toy-tomalaqta qızıp alğan
bireu töbeles şığarmasa, ol toy qızıq ötpegen dep esepteletin.
Mereke künderi men demalıs künderi körgen bireuler turalı əñgime
aytqanda, «Keşe pəlenşeni kördim dupl mas» nemese «Pəlenşe kele
jatır eken qızıp alğan», «Ana toyda ana ekeui mas, töbelesip», – dep
aytudıñ özi bir mərtebe siyäqtı zaman boldı ğoy. Onda jas-kəri, əyel-erkek
demey işetin edi-au. Sonıñ əseri boldı ma bizde isteytin qızdar men
jigitter de basqosıp qalatınbız. Jigitter qızulana söylep, qızdar
əldenelerdi eske alıp jılap qalıp tarasatın kezderimiz de bolatın.
Sondayda Erik qana aldına kelgendi ündemey qağıp salıp, tömen qarap
otıra beretin. Burın da söylep jarıtpaytın jigit endi tipti ündemey
qalatın. Otırıs soñında keyde ünsiz bası bılğañdap dosı Sergeyge
ilesip ketip bara jatatın. Ne bireudi şığarıp salu, ne Sergeyden basqamen
söylesu degen bolmaytın ğoy sabazda. Ündemey jüretin, ündemey
jumısın isteytin, araqtı da ündemey simirip salatın. Sonıñ bərin bayqap
jürdim.
Menen tört-bes jasqa ülken jigit bolğan soñ menimen söyleskisi kelmeytin
şığar dep oylap jürgenmin. Söytsem, ol negizi eşkimmen söylespeydi
eken. Bizdegi qızdar onımen jaqın aralasqıları kelip qanşa
tırısqanımen nətije şıqpadı. Şaqırğanda kelip qubırların tazalap,
basqa da tapsırılğan isterdi ündemey atqarıp ketip qalatın. Al,
Sergeydiñ kelgenin bükil baqşa biletin, ayğay-şu, ən-əzil mañayı abır da
sabır, u da şu bolıp ketetin. Osı minezderine qaray Erikti – mılqau,
Sergeydi – şut deytinbiz.
Erikpen qalay tanısqanımdı, qalay tabısqanımdı aytar bolsam,
tıñdağan adam qızığatınday bolmas edi. Sondıqtan ekeumizdiñ qalay
üylenetin bolğanımızdı ğana aytayın. Onıñ mağan deyin mahabbatı
boldı ma, bolmadı ma bilmeymin. Öytkeni ol aytpaydı. Al, ol meniñ
alğaşqı mahabbatım boldı! Kədimgi qız bolıp köñil bölip, körsem körgim
kelip, jüregim alıp-uşıp tuñğış ğaşıq bolğan erazamat osı Erik boldı.
Sayran təte sırtınan maqtap jürgen soñ sol «mılqauğa» men künderdiñ
küninde nazar audarıp qarap jürip türsımbatına, tipti «mılqaulığına»
deyin ğaşıq boldım da qaldım. «Erkek degen köp söylemegeni durıs,
əytpese, anau Sergeyge uqsap ərkimniñ «şutı» bolıp jürgenniñ nesi
jaqsı. Ündemese, sabırlı. Salmaqtı bolıp jüredi», – dep onıñ
ündemestigin özimşe aqtap alatınmın. «Onıñ kelgenin bayqamay
qalmayın», – dep alañdap jürgenimdi ol bayqap qalsa kerek, bir küni:
–Gulya, şığıp ketşi, – dep özi kelip tur. Balalardıñ jatın kiimderin
kigizip, tüski tınıştıq sağatına jatqızıp jatqanmın. Esik aşılıp,
onıñ bası köringende quanıştan jüregim jarılıp kete saqtadı. «İə,
iə», – dep basımdı izey berippin. Balalar uyıqtadı-au degende esikti
aşsam, baspaldaqta otır. Meni körip atıp turdı. Kürtesiniñ aldın aşıp
bir buket roza gülin şığarıp mağan usındı. Közi nurlanıp turıp:
–Erteñgi ustazdar merekesimen, – dedi. Erteñ şındığında ustazdar
meyramı edi. Meni bireu osınday ulıq merekemen quttıqtaydı dep
oylamappın. Men ustaz emespin ğoy.
–Raqmet! – dep ala berip edim, tağı birdeñe usındı, qoraptağı konfet
eken. Onı alar-almasımdı bilmey qalıp edim:
–Ala ğoy, «Qustıñ süti» ğoy, – dep qolıma ustattı da, qolımdı sırtınan
qısıp qoydı. «Mılqau» dep jürgen jigittiñ mına batıldığı meniñ jürek
tüpkirimdegi bir nəzik sezimdi oyattı. Qanım basıma şauıp, qıp-qızıl
bolıp, denem qızıp ketti...
Meniñ osınau qız ğumırımda kim mağan gül əkelip, sol kezdegi eñ añsar
kəmpit «Qustıñ sütin» bergen deysiz. Tipti eşbir jigit men arnayı izdep
kelgen de emes. Bayağı qurılıstağı prorab hanzadanıñ sırtımnan kelip
ketkeni bolmasa. Men oylanıp turğanda Erik mağan qarap qalıptı.
Janarınıñ nurlısın-ay! Arbaldım da qaldım. Ne birdeñe aytudıñ, ne
işke kirip ketudiñ jönin bilmey, tapa-tal tüste, jumıs ornımda jigittiñ
gülin alıp turmın. Esimdi jiıp:
–Raqmet! – dedim de işke kirip kettim. Esikten ene sala esik tutqasın ustap,
jabısıp, qozğalmay turmın. Esiktiñ sırt jağında jigittiñ ketip bara
jatqan ayaq dıbısı estilmeydi. Ol da jüregi tarsıldap esikke jabısıp
turğanday... Sodan keyin Erik mağan anda-sanda jumıs ayağında kelip
sırtta kütip jüredi. Men asığıp jetip kelgende qolımnan ustap, betimnen
süyedi. Sonda qay kezde kelse de meni şaraptıñ jeñil isi şarpıp ötetin.
Səl tiksinip qalğanımmen onı jaqsı köretinim sonday, «Nege işip
kelesiñ?», – dep auız aşa almaytınmın. Ne ol menen birnərse suramaydı,
ne men odan bir söz ala almaymın, ündemey, qol ustasıp qıdırıp, meni
pəterime əkelip salatın. Keterde tağı betimnen ğana süyedi. Kinolarda
körgendey süyisuge ol menen Uyaladı, men odan Uyalamın.
Küzdiñ bir küninde ekeumiz qalalıq baqta qıdırıp jürgenbiz. Nağız
aqındar jırlaytın altın küz. uyasına batuğa asığıp bara jatqan kün
bizge japırağı siregen ağaştardıñ butaqtarınıñ arasınan sığalap
qaraydı... Qızılsarı japıraqtar ayaqtıñ astında kilemşe jayılıp
jatır. Anda-sanda ağaş basınan bir japıraq üzilip tüsip ekeumizdiñ
ayağımızğa kelip qulaydı. Baqtıñ işinde adam az. Ekeumiz ğana qol ustasıp
jürmiz. Özi söylemeytin jigit tipti ündemey qalğan. Men ne deyin, qolınan
ustap kele jatırmın. Üstindegi qoñır plaşınıñ aldın aşıp qoyğan.
Uzın boylı, osınday körkem jigittiñ janında kele jatqanımnıñ özi
köñilimdi quantadı... Parktiñ ortasında kafe bar edi, soğan
jaqındağanımızda Erik:
–Mında kireyik, əñgime bar, – dedi.
Kafeniñ işinde adam joq. Tıp-tınış. Terezeniñ aldındağı bir orınğa
jayğastıq. Sırt kiimderimizdi şeşip janımızdağı orındıqqa qoyıp
qoydıq. Men bilgeli qaşanda sviter kiip jüretin Erik bügin ədemi kiinip,
aq köylek kiip, moynına galstuk tağıp alıptı. Bir-birimizge qarama-qarsı
qarap otırmız. Ündemeymiz... «Ne əñgime aytar eken», – dep oylap qoyamın,
biraq suramaymın. Dayaşı keldi. Erik:
–Sen qalağanıña tapsırıs ber, – dedi.
–Joq, öziñ ber, mağan bəribir, – deymin.
Qaytalap eşteñe suramay, özi tapsırıs berdi. Dayaşı tağamdardı alıp
kelgenşe tağı ünsizdik bastaldı. Tamaq kelgende:
–Tamaqtansañşı, keşki as uaqıtı ğoy, – dedi.
–Asıñ dəmdi bolsın! – dep qasığımdı qolğa aldım.
–Öziñe de! – dedi de ol ıdıstağı nannan bastadı. Ündemey tamaqtanıp
otırmız, anda-sanda közi külimdep mağan qarap qoyadı. «Ne əñgime aytar
eken», – dep oylap tamağımdı əreñ işip otırmın. Zalda ekeumizden basqa
jan joq. Əldebir əuen bayau oynap tur. Dayaşılar da körinbeydi. Bir kezde
barıp Erik:
–Güljan, – dedi de ündemey qaldı qayta. Eleñ etken men oğan qadalıp
qalıppın. Meni qaşanda «Gulya» deytin. Atımnıñ «Güljan ekenin qaydan
biledi», – dep oyladım, osı balabaqşağa kelgeli meniñ öz atımdı atağan
adam estimedim. Tek qujatta ğana «Güljan» dep turğanday, mümkin alğaş
tanısqanda özim aytıp qoydım ba kim bilgen.
–Güljan, mağan küyeuge şıqşı! – dedi bir kezde barıp jalınıp
turğanday ünmen. Ol orıs tildi jigit qoy, men onıñ aytqanın ana tilimizge
audarğanda osılay boladı. Sol zamannıñ ağımı ma, bizdiñ aymaqta bəri
orısşa söyleytin, sondıqtan olardıñ orısşa oylaytını da belgili ğoy.
Men biletinderdiñ bəri mektepte orısşa oqidı, jumısta orısşa
aralasadı. Otbasılarında da orıs tilinde söyleydi.
«Nege biz ana tilimizde söylemeymiz?», – dep qarsılıq bildiregen bir
ulttıñ azamatın körmedim. Auıldıq jerlerde biz siyäqtı üylerinde
qazaqşa söylesetinder bar şığar, onıñ özi tek qariyäları bar
otbasılarında ğana şığar. Ana tilimizde söylemegendikten şığar bizdiñ
mektepte sabaq aytqanda oyımızdı anıq jetkize almaytın kezderimiz
bolğanı. Sondıqtan şığar Eriktiñ tili bar «mılqau» atanğanı. Osılay
qattı oylanıp ketip, ündemey otırıp qalsam kerek, bir kezde Erik:
–Meniñ usınısım unamadı ma? – deydi türi adam ayarlıqtay bolıp.
Tez esimdi jinap:
–Unaydı, unaydı! – deppin ğoy, masqara bolğanda. Ol meniñ jıldamjıldam aytqan türime, men onıñ adam ayağanday türine qarap külip
jatırmız.
–Endi, ne? – dep suraulı qarap tur. Özi köp söylemeytin adamğa men ne dep
sözdi köbeyteyin. Basımdı izep, «İə, İə»,
–dedim, ol qolın sozıp meniñ eki qolımdı ustap:
–Bügin üydegilerge aytayın ba? – dedi de quanıp, – Meniñ mamam jəne
əjem bar! – dep maqtanğanday attı. Maqtansa, maqtanatınday eken, biz
tört ağayındı bir ananıñ jıluına jete almay jürsek, bul eki ananıñ
ortasında erkelep jür. Qızğanıp kettim, sol analarına men de ortaq
bolatın boldım dep oylap qoydım. Eki anam bar degenge anağa zar bolğan
sorlı basım iştey quanıp jürdim.
Sonda on toğızğa endi tolğan kezim ğoy, eki enemniñ menen jalğız uldarın
qızğanadı-au degen oyıma da kiripşıqpaptı. Ene men kelin arasında biri
ulın, ekinşisi küyeuin jaqsı körip keybir jağdaylarda talas bolatının
kim bilgen. Janınday körip ösirgen jalğız ulın sırttan kelgen bir
qızben bölisu oñay ma?!
Sonımen az sözben köp məseleni şeşip qoyğanday bolıp jürgenbiz, bir
küni Erik «meniñ tuıstarım seniñ papañnıñ aldına baruı kerek pe?», –
deydi. «Kerek şığar, men üyge barıp əkeme aytıp keleyin», – dep auılıma
tarttım.
Üyge kelmegeli biraz bolğan, əkem men inilerim men kelgende üyde joq eken.
Bir əyel aştı esikti. Basına oramal taqqan, köylegi uzın – bayağı «Afriza
tətemizge» qaramaqayşı eresek əyel meni üyge kirgizgen soñ:
–Men osı üydiñ Anasımın, – dep tanıstırdı özin.
–Men qızımın, atım – Güljan! – dep tanıstım.
Erikke ğaşıq bolğalı jartı jılday üyge kelmep edim, aytpasa da
tüsindim, əkem tağı bir əyeldi üyge kirgizip alıptı. Ol özin «Anasımın», –
dep senimdi aytıp otır. Işimdi qızğanış jalap ötse de, bauırlarım üşin
«anasımın» dep otırğan adamdı nege jek köreyin. Mañayıma qarap
qoyamın, üy tazarıp, jinaqılanıp, balalardıñ bölmesinde kiimderi
şkaftarınan şıqpay qalıptı. Kitaptar sörelerge jinalıp, sabaq
oqitın jeke stol qoyılıptı. Meni sırtımnan jaqsı bile me, eşteñe
surap əurelemedi, keşke qaray əkem men bauırlarım kelgenşe as əzirlep
kütip otırdı.
Ömirimde birinşi ret öz üyimde özim qonaq boldım! Bizdiñ üydiñ qazanın
basqa bir adam qaynatıp jattı.
Qartayıp qalğanınıñ belgisi me, joq meniñ ömirimdegi özgeristiñ boların
seze me əkem meni körgende quanğanınan jılap jiberdi. Bizdiñ üydiñ
işinde ğana emes, üydegilerdiñ jan düniesinde de özgeris bar edi.
–Təteñniñ atı – Jibek, endigi anañ osı kisi, – dep tanıstırdı əyelin.
Uldar bayağıday buzıq emes, Jibekti «apa» deydi eken. Mağan əkemniñ
tanıstıruı boyınşa «Təte», – dep atauğa tura keldi jaña şeşemizdi.
Tətem əsirese, bizdiñ kenjemiz Quanıştı qattı jaqsı körip, erkeletip
otıratının bayqap, men quanğanımnan bauırlarımdı quşaqtap jılay
beremin. Arğı jağımda osılardıñ ortasınan basqa otbasınıñ otın
jağıp, qazanın ustauğı ketetinimdi oylap tolqıp jürgenim de bar.
Qudaydıñ bir jarılqağanı sol şığar, sonday jaña ömir jolına
attanarda əkem özine meyirimdi serik tauıp, meniñ köñilimniñ alañdamaytın
bolğanın aytsañızşı. Üydiñ jağdayı bayağıday bolsa, əkem men
bauırlarım jadap-jüdep jürse, men qalay üyden şığar edim. Meni
alañdatqanı tətemniñ tım jüdeuligi bolatın. Özi arıq bolğanımen üy
şaruasında bir tınım tappaydı eken. Qolı bosasa otıra qalıp uldarğa
jün şulıq toqidı.
Üş kün üyde boldım, munday baqıttı ömiri körmegen şığarmın. Tamağım
aldımda, qabağıma qarap ana ornında ana jür. Əkem – alañsız,
bauırlarım – bağulı.
Endi kelgen şaruamdı aytsam bolar dep oylap, keşke qaray əkem men
təteme qatar otırğızıp öz sıñarımdı tapqanımdı, endi turmısqa
şığatınımdı eskerttim. «Onıñ əkesi joq, biraq eki şeşesi bar», – dep
onıñ bar baylığın jetkizip jatırmın. Əkem meniñ boyjetip, sıñarımdı
tapqanımdı quanış körse, men əkemniñ sıñarın tapqanına
quanıştımın.
–Aldımızğa kelse kütip alamız, men jaqında aylığımdı alamın, – dedi
əkem.
–Meniñ de mügedektikke tölenetin zeynetaqımdı osı üyge kelgeli beri
almay jür edim, barıp jiıp keleyin, – dedi tətem. Jüregim zu ete tüsti.
Işimnen «bəse, nege sonşa arıq dep oylap edim-au», degen miıma kelip
qaldı. Tətem özeri jatatın bölmege kirip ketkende əkem:
–Zeynetaqısın Leninskiden barıp aladı, – dep qaldı. Men «Tətemniñ qay
jeri auıradı», – dep surağanşa, tətem kişkentay meruert közi bar sırğa
alıp kelip:
–Meruertti qıtaylar baqıt tilegende sıylaydı eken. Mınau əkeñ ekeumiz
ben bauırlarıñnan baqıt tilegeni dep qabılda, aynalayın, – dep
qulağıma saldı. Men raqmet aytuğa şamam kelmey, baqıttan jılap
turmın. Tətemniñ qolınan qalay süygenimdi körip, əkem ekeumizdi
quşaqtap bauırına bastı. Uldardıñ quanıştan közderi janıp, üşeui
sıbırlasadı, şaması meniñ küyeuge şığatınım olar üşin erekşe
jañalıq bolıp turğanday.
Quanıp jürmin-au, biraq «tətemniñ qay jeri auıradı?
«Endi bir baqıtqa jetkende əkemniñ quanışı uzaq bolğay», – dep,
ərnərseni oylap uyıqtay almadım. Ketkenşe əkemnen surauğa ıñğayı
kelmedi de, jüregimdegi bir tüytkül bolıp kete bardım. Meni avtobusqa
bul jolı qoñır-sur jumısşılardıñ kiimin kigen tört erkektiñ
ortasında jaulığı ağarıp tətem-anam şığarıp salıp turdı. Əyeldiñ
ornı bölek eken-au, qaraşı beseui qalay jarasıp tur, Quanış tətemniñ
etegine oralıp alıptı. Osı köriniske köñilim tolıp, aldağı ömirime
asığıp jolda ketip bara jattım.
«Aldımızğa kelse kütip alamız», – degen əkemniñ qiyälı bolmadı, Eriktiñ
şeşeleri «Toy ötkizemiz, sonda kelgende tanısamız», – dep orısşalau
üylenu toyın ötkizuge əzirlendi. Amalım joq, auılğa jedelhatpen «Toy
bəlen küni, bəlen meken-jayda», – dep qana jönelttik. Qarsı bolğanda
meni uğatın kim bar, jıladım da qoydım. Meniñ nemenege jılağanımdı
tüsinetin Erik pe, onıñ oyınşa «toy boladı, əkesi keledi sonda
tanısamız», – dep jür.
Qayta əkem der kezinde tütinin tüzetip alğan edi, meniñ toyıma tətem men
Quanıştı alıp əp-ədemi bolıp kelgenin aytsañşı! Əyel degen erkektiñ
qabırğasınan jaralğan degen bar ğoy, sol ras şığar. Tətem tipti əkeme
körpe-jastıq, ıdıs-ayaq arqalatıp kelipti. «Jatın bölmesiniñ mebeli» dep
əjeptəuir aqşa da berdi tüyinşekpen. Anasız jetim qızday emes, jasaujabdıqtı, jap-jaqsı qalıñdıq bolıp Eriktiñ şañırağına kelin bolıp
tüstim.
«Men de ortaq bolatın boldım» dep quanğan Eriktiñ anaları qazaqşa
kiindirip qoyğan orıstıñ kempirleri siyäqtı körindi mağan. Taza orısşa
söyleydi, şoşqanıñ mayına kartop quırıp, araq işip, temeki şegetin
kisiler. Toyda əkem men tətemdi qudalar jağı araqqa zorlap, tipti əkemniñ
özine unamadı ol qılıqtarı. Keterde «Balam, mınalar araqqa əues eken,
bayqarsıñ, küyeuiñ işip ketpesin», – degen eskertu de aytıp qaldı. Qanşa
əyelsiz jürip tört balanı jalğız baqsa da meniñ bayqus əkemniñ üyge mas
bolıp kelgenin körgen emespiz.
Meniñ «kütuşi» bolıp jumıs istegenim enelerime unamadı.
–Kütuşi degen nemene, tərbieşi bolmağan soñ, kütu kerek bolsa bizdi-aq
küt, sonau ortalıqqa tañereñ ketip, qarañğı tüskende kelesiñ, sonda qanşa
aqşa tabasıñ? – dep əsirese, öz enem qoymadı. Mağan ara tüsetin Erik pe,
ündemeydi-au, ündemeydi. Özi keyde keştetip közi külip, şarap isi şığıp
keledi. Söytip jürgende ayağım auırlağanın sezdim. Enem estigende
quanğanı şığar:
–Boldı, endi jumısqa barma, öz balaña kütuşi bolasıñ, – dep küldi. Sonda
da mañayımda şüpirlep jüretin büldirşinderimdi qimay, dekrettik
demalısqa şıqqanşa jumısqa barıp jürdim.
Tuñğışım qız boldı. Sütpen köterip ekinşisin tudım, ol da qız boldı.
Üşinşisin qalay köterip qalğanımdı bilmey jürgende tağı qız tudım.
Üşinşi qız tuğan soñ-aq, enelerimniñ oybayı bastaldı.
–Mına üşeuin bağıp şarşadıq, – dep jası üyden qaşıp qıdırıp ketedi.
Ülken əjemiz basqa bölmege kirip jatıp alatın boldı. Jumısqa şığu
degen jayına qaldı. Dərigerge qaralıp saqtanatın jol surauğa üyde
balalar men tirlikten bosamaymın, söytip jürgende – törtinşi qız tudım.
Men balalarmen alısıp jürgende törkinime de bara almadım. Əkem
nemerelerin köreyin dep bir kelgeninde tətemniñ auırıp jürgenin ayttı.
Sonda ne auru dep surağanıma «Burın tuberkulezdiñ jabıq türi edi, biıl
jii auıra beredi», – dep qinaldı. Onıñ qabağındağı köleñkeni körip
ışqınıp kettim. Barıp qarasuğa jağdayım joq, «Dərigerge qaratayıq», –
dey berippin, endi qayteyin.
Keler jılı tağı ayağım auır ekenin aytıp edim, küyeuimniñ şeşelerinen
qorqatını sonday, sol qızımdı tuğanşa sezdirmeuge tırıstı.
–Mama şarşap jür, endi rejitin boldı ğoy, eñ bolmasa ul tusañ eken, –
dep te qaldı. Jılaralatıp qızdı topırlatqanıma aytpasa da ökpeli
körinedi. Özi işudiñ aşıq türine köşti. Balalar usaq, mağan qaraylasudıñ
ornına künde qızulanıp keledi. Abıroy bolğanda urıs şığarmaydı. Öz
tösegin tauıp barıp, şeşinbey jata ketedi.
Enem bir küni meniñ qursağımdı bayqap qaldı, men birdeñe büldirip
qoyğanday, belin tayanıp janıma jetip keldi de:
–Ey, sen tağı ekiqabatpısıñ? – dedi. Ne deyin, ündemedim.
–Ana tört qız sağan az ba, baylap tastamaysıñ ba, ol bəleñdi? – deydi
Uyalmay. Ündemeymin.
–Keşke legenge ıstıq su quyıp, soğan otırğızamın, tüsiresiñ! Ana kempir
ölgeli jatır, sen besinşi qanşıqtı tuğalı jürsiñ, – dep jer tepsinsin.
Qorqıp kettim. Iştegi balağa altı ay bolıp qalğan, qimıldaydı. Əjemiz
basqa bölmede qinalıp jatır edi. Soğan janı aşıp ketip aşulanğan
şığar dep, tömen qarap jılay berdim. Neden osınşa jazıqtı ekenimdi
özim de tüsinbeymin. Zañdı küyeuim bar, Qudaydıñ bergen balasın tuıp
otırmın. Enem sol küni qızulau eken, qoysaşı, jer-jebirime jetti.
Keşki tamaqtı jasap, balalardı juındırıp, enelerime tamaq berip
sürinip jığılğalı jürgem. Bir kezde enem:
–Beri kel beri! – dep ayqayladı. Dəlizden dauısı şığıp edi ğoy, dep jetip
barsam, şınımen temir legenge buı şıqqan su quyıp qoyıptı. Soğan
zorlap otırğızatının bilip, aynala qaşıp, sırtqa şığıp bara jatır
edim, şap berip halatımnan ustay aldı.
–Qanşıq, otırasıñ ıstıq suğa, – dep süyredi.
–Mamatay, qoyıñızşı, budan keyin tumaymın, – dep men esikke
umtılamın. Söytip turğanda halatımnıñ etegi dar ayırılıp, bosanıp
kettim de sırtqa atıp şıqtım. Bizdiñ keristi küyeuim jatın bölmede
estigenimen şıqpaydı ğoy. Balalar u-şu bolıp «Mamalap», estiyärı
jetige qarap qalğan ülken qızım «Əjelep» şıñğırıp jılap jatır, onı
estip jatqan əkeleri joq. Balalardıñ esigin sırtınan əjesi orındıqpen
tirep jauıp qoyıptı.
Atıp şıqqan qalpımda köşege jügirdim, endi qayteyin. Biraq dauıstap
eşkimnen kömek suramadı. Körşi Maqsut atanıñ üyine jetip jığılsam
boldı dep armandadım. Mañayda sodan jaqın üy joq edi. Qayta enem bar
dauısımen boqtap, artımnan ayqaylap quıp keledi. Ayağım jalañayaq edi,
tabanımnan köktemgi suıq ötip baradı. Osınau sumdıqtan şoşığan
işimdegi balam da bürisip qalğanday, bir büyirimdi qap-qattı etip auırıp
keledi. Şaşımdı osı üyge kelgeli beri qısqartuğa da jağdayım joq, ösip
ketken. Sol jalbırap, halatım jelbirep, jalañayaq-jalañbas şaytanğa
uqsap Maqsut atanıñ üyiniñ esigin aşa sala alqınıp kirip bardım. Mına
türimnen şoşıp ketken bolsa kerek, kempiri:
–Bissimilla, Güljantay, sen ba şırağım? – dep otırğan ornınan atıp
turıp quşaqtay aldı. Ata tördiñ aldında otır eken, mağan tañırqap
qarap qaldı.
–Ata, apa meni öltiredi, – dep jılap jibergenşe, enem de kirip keldi.
–Qaşatın jerdi tapqan ekensiñ, auılbaylar bir-biriñdi tauıpsıñdar, –
dep, tağı basqa orısşa jaman sözder qosıp ursıp jattı. Kempirdi
quşaqtağan qalpımda esimnen tanıp kettim...
...Esimdi jiğanda auruhanada jatır edim. Qaysıbirin aytayın
boyımdağımdı tastap qoydım, erkek bala eken. Sonı estigende işim
örtenip, Erikke degen jüregimde bir tas qatıp qalğanday boldım. «Mamam
men əjem ul bala ekenin estip jıladı», – dedi men auruhanadan şıqqanda
özinşe köñil bildirgen küyeuim. Meni qualap jürip balamdı
tastattırğanına enem keşirim de suramadı. Eger ol ul bolmasa men adam
emes siyäqtımın. Endi Erik «ulımnan ayırıldım», – dep añırap, aylap
işti.
Esiktiñ aldında jazdıq üy boluşı edi, sonı ala jazday ülken inim
Talğattı şaqırıp alıp jöndetip, peş qurğızdırdım. Enelerimnen
köñilim qalğanı sonday, sol üyge tətem jasap bergen jasauımdı alıp
bölinip şıqtım. Erikke ündemedim, «sen ne istep jürsiñ?», – dep surağan
bay bolsa aytar edim ğoy, sol bayağı qalpı «mılqau». Eki üydiñ ortasında
jür. Işpegen küni meniñ janıma qonadı, işken küni şeşesiniñ üyindegi
bala küngi tösegine barıp panalaydı. Oñaşa şıqqalı ayqaylap külip,
erkin oynap qızdarım jetisip qaldı. Ülkenime qolım bosasa ərip
üyretemin.
Bir küni əkemnen habar keldi, tətem qattı auırıp jatır deydi. Bayağıday
emes, bölek üyge şıqqalı kişkene bolsa da özime-özim bilik ete bastağam.
–Şeşem auırıp jatır, aqşa tap, barıp keleyin, – dep Eriktiñ qulağın
jep jürip birdeñe alıp, auılğa tarttım. Tört qızdı da ala kettim,
əytpese, olarğa qaraytın əjeleriniñ türi anau. Dəu əjeniñ de jağdayı
qiındap ketken, soğan ie bolsa da jeter.
Əkemniñ neden osınşa sorı qalıñ ekenin qaydam, men kelgende tətemniñ
jağdayı tım auır bolıp qalıptı. Sonıñ özinde bayqus əyel:
–Güljantay, kelgeniñe raqmet, qarağım. Öz üyiñ ğoy balalarğa tamaq berip
erkin jüriñder, men osınday bolıp qaldım ğoy, – dep jatır.
«Qayran tətem, bireuler bar densaulığın qurtıp araq işip, tuğan balaşağanı quıp jatır, sen bolsañ tumağan bizdi bauırıña basıp, bir kün
jarıq üşin küresip jatırsıñ», – dep oylaymın da, təteme qarağan sayın
közimniñ jası toqtamaydı. Tətemniñ balası – kenjemiz Quanıştıñ
qabağı tüsip, köñil küyi joq. Bala da bolsa, bir bəleniñ – jetimdik degen
sumdıqtıñ tağı kele jatqanın işi sezetindey. Tuğan anasınan jörgekte
qalıp edi, endi müşelge tolmay baqqan anasınan ayırılğalı otırğan
nağız tas jetim bauırımdı ayağanda işim örttey janadı. Quday-au qaytsem
təteme şipam tiedi dep januşırdım. Aloe men baldı, spirtke qosıp
işse paydalı degendi estip onı da jasap berdim. Əkem qoy soyıp,
sorpalap ta jatırmız.
–Şırağım-ay, meni hanşaday küttiñ ğoy, balalarıñnıñ raqatın kör, –
dep batasın beredi. Əkem kündiz jumısqa ketkende ekeumiz əyelderşe
sırlasıp ta alamız. Men tegi tətemdi bilmeppin ğoy, onı bile tüsken
sayın, Qudaydan «osınday parasattı jandı bizge qişı» dep tileumen
boldım. Tətem soğıstan keyin ata-anasız qalıp balalar üyinde ösedi.
Joğarı bilimdi ustaz. Küyeuge uaqıtında şıqqanımen bala tappaydı.
Sodan küyeui ölgen soñ köp jıldar jalğız jürip, əkeme kezdesedi. «Üş
ulğa degen mahabbatı üşin bolsa da tətem aman qaluı kerek», – dep iştey
zar jılaymın.
«Meniñ de mügedektikke tölenetin zeynetaqımdı osı üyge kelgeli beri
almay jür edim, barıp jiıp keleyin, – dep bayağıda meniñ toyımnıñ
aldında aytqanın estigende dereu emdetkenimizde tətem osınday halge
tüspes pa edi», – dep iştey müjilem. Biz anadan erte ayırıldıq ta ananıñ
mahabbatınıñ ne ekenin bilmedik qoy, tətem sonıñ ornın toltırğanı
sonday, uldar tügili men endi odan ayırılğım joq, tətemdi qimay tünimen
jılap şığam. Özimniñ otbasımdağı qiındıqtarımdı umıtıp qaldım.
Ananıñ amandığınıñ janında ağayınğa ökpe-naz degen ənşeyin eken.
Qızdarım üşin aman jürgim keledi. «Əkesiz jetim – mas jetim, anasız
jetim – tas jetim» degen osı.
Men qanşa baqsam da, əkemniñ sorı qaynap, əyeli ölip qaldı. Men
qayırımdı da parasattı tətemnen, bauırlarım tağı da analarınan
ayırıldı. Əkemniñ sol kündergi qayğısın, onıñ tört büktelip qalğanın
eşbir sözben aytıp jetkize almaspın. Qaraymın da jılaymın, basqa ne
isteyin. «Papam tətemdi sonday jaqsı körgen eken ğoy», – degen oy da
keldi. «Meni Erik sonday jaqsı köre ma eken. Bir aydan astı eñ bolmasa
telefonmen men tügili balalardıñ jağdayın da bilmedi», dep ökpelep
qaldım.
Tətemniñ jetisin ötkergen soñ qızdarımdı jetektep qalağa qayttıq.
Meniñ əkemniñ qaraşañırağı bayağı qaralı küyge tüsip – Jarsız, Anasız
meni şığarıp saldı. Tört erkek közderi jəudirep suıq üyde qaldı...
Qayran tətem... Bizdiñ az jılğı quanışımız...
«Bir aydan astı eñ bolmasa telefonmen men tügili balalardıñ jağdayın
da bilmedi, tumasa da şeşem emes pe, soğan köñil bildirmedi», – dep ökpem
qaraqazanday bolıp oralsam, mundağılardıñ ökpesi tügil jüregi qara
tastay qatıp otır eken. Dəu əjemiz qaytıs bolıptı...
Enem qaqpadan kirip kele jatqan meni körgennen jırdı bastap jiberdi.
–Küyeuiñniñ üyinen əjesi ölip jatqanda, qaydağı bir ögeyşeşeni sıltau
etip barıp jatıp aldıñ. Kelmey-aq qoymadıñ ba, balamdı əyelsiz qalar
dep keldiñ be? – dey ma-au, əyteuir birazğa deyin toqtay almadı. Erik bizdi
körip quanıp qaldı, balalarğa umtılıp:
–Qızdarım meniñ, – dey bastap edi, şeşesi:
–Nemene sonşa jalbırşaştarıñdı sağınıp qaldıñ ba, basıña osılar
ma kök tas qoyatın, – dep julındı.
Anasınan bata almadı ma Erik bası salbırap ülken üyge kirip ketti. Men
balapanın ertken mama qazday özimniñ jazdıq üyime qaray mamırladım.
Qanşa aytqanmen əkesi emes pe, keşke qaray balmuzdağın alıp Erik keldi
balalarına – üyirine qosılğan ataqazday.
Sol jılı üyimiz suıq bolıp qıstan əreñ şıqtıq. Otınsuımızdı
dayarlaytın əkeleri işip jürgen soñ, ülken eki qızım köşeden qoldarına
tüsken taqtay, ağaş körse üyge tasidı. Joldıñ jieginde jatqan bötelkeni
de qaltamızğa sala qoyamız. Balalarğa beretin azğantay jərdemaqı bar
əyteuir kün körip jürdik. Tañ azannan enemniñ ülken üyine ot jağıp,
juıp-tazalap beremin. Künara tamağın da pisirem. Ara-arasında piyäz,
kartobınan, et-kürişinen urlap alatın da boldım. Erik köbinde sol üyde.
Işpegen, esi bar küni bizge keledi. Onda da meni mazalau üşin.
Söytip qıstan «ölmegen qulğa keldi jaz», – dep şıqqanda, tağı ekiqabat
ekenimdi sezdim. «Bul ne pəle, erkek jolap ketse ekiqabat bolam, türim
mınau – aş-arıq, endi besinşi balanı qalay bağamın. Aldırıp tastasam
ba eken», – dep basım qattı. Aqıldasar kimim bar, işpey kelgen bir
küninde Erikke aytıp edim:
–Mümkin ötkendegidey ul bop qalar, qaldırşı, – dep erkek bolıp bir
ötiniş ayttı. Qaytip qarsı bolayın. Bul jolı «ne dese ol desin» degendey
qarnımdı qampitıp turıp üyin tazalap, tamağın jasap jürsem de enem
ündemedi.
Küzge salım besinşi qızdı tudım...
Artımnan izdep kelgen jan bolmadı. «Qızdar qaytip jatır eken», – dep
oylasam perzenthanadan tura qaşqım keledi. Bul jolı auır bosandım,
«qayta janım qalğanına şükirşilik eteyin», – dep özimdi sabırğa
şaqırdım. Janımdağı bosanğan kelinşekter sorpa-suınan bölisip,
tamaqtan kende bolıp jatqan joqpın, tek köñilim jarım. Erteñ
şığaramız degen küni perzenthananıñ bas dərigerine bardım. Bes bieniñ
sabasınday qazaq apay eken. Jağdayımdı aytıp, üyime deyin apartıp
tastauın suradım. Meni tıñdap bolıp:
–Bizdiñ qazaqtıñ osınısı jaman, qızdı bala demeydi. Qaraşı ana
orıstardı qartayğanda qızdarı bağadı. Əli-aq osı bes qızdan köresiñ
jaqsılıqtı. Sonda küyeuiñniñ közine şuqıp otırasıñ, – dep qoyadı.
–Balaña jayalıqtarıñ bar ma?
–Birdeñeler ala kelgem...
–Jaraydı, onı oylastırarmız. Sen öziñ şınaşaqtaysıñ ğoy, endi tusañ
ölersiñ. Bir aydan keyin kel, sağan bala kötertpeytin amal jasatıp
bereyin. Endi osı beseuine ie bol. Qızdarğa ana kerek, öziñdi saqta, – dep
şığarıp saldı. Ertesi tañerteñ balama bir qorap jayalıqtarı men mağan
bir buma güli bar bas dəriger apay kelip tur. Meni kezekşi dərigerge qosıp,
öziniñ köligimen üyge jetkizip saldı.
Qızdarım quanıştan jürekteri jarılıp qarsı aldı. Sağınğan anaları
kelip, ol böpe alıp kelip esteri şıqtı. Ülkeni jügirip əjesine ketti. Üy
suıq eken, balanı sol oraulı qalpında tösekke tastay sala, beldi buıp
tirligime kirisip kettim.
Aldında işip jürgen bolar enem eki közi isip, beti tabaqtay bolıp
talaurap kelip tur.
–Mama qalaysızdar? – dedim mına sorlınıñ nesine mağan perzenthanağa
kelmedi dep ökpeleymin degen oymen, keşirimmen barıp qolın alğım
kelip.
–Ne boldı tağı jalbırşaş pa, sen ne qoymadıñ, ne qızğa toymadıñ? –
dep asılıqpen meni jəbirledi. Men de qaşanğı şıdayın:
–Ne bolıptı, qız jaman bolsa siz ekeumiz tuılmas edik, – dedim auzıma
alğaş kelgenin ayta saldım.
–Əy, sağan til şığayın depti ğoy, – dep alarıp qaradı. Eki şeşeleriniñ
sözge kelisip qalğanınan qızdarım ürpiisip qaldı.
–Biıl bizge otın men kömirden qarasıñız, Erikti bilesiz, – dep qıstıñ
jağdayın da aytıp ülgerdim. Sol kezde kişkentay jılay bastadı, enem
sazarğan qalpı şığıp ketti.
Sol jılğıday ömirimde uzaq qıs bolmağan şığar.
Meni qaljalatu qayda, enem ağaş pen kömirin bölisuge de jaramadı.
Ölmestiñ künin keşip – tört balamen bauırımdı jılıtıp, qara şəymen
nərestege keudemnen süt şığarıp qıstan şıqtıq. Mağan jolasa, bala
tabadı dep qorıqtı ma, Erikti şeşesi meniñ üyime qaray bastırmay
qoydı. Qaşan körsem bası bılğañdap jüretin bolğan soñ sodan bir kömek
boladı deudi umıttım. Onımen körşi siyäqtımız...
***
Küzge qaray tətemniñ jılın ötkergen soñ, əkemdi uldarmen köşirip aldım.
Əkemniñ zeynetaqısı nan-şəyğa jaraydı. Uldar otın-suğa jarap
qalıptı. Sonda da segiz bala men eki eresek adamnıñ işim-jemi men
kündelikti keregi oñay ma? Əpkeniñ röli degen qanday qiın, jauapkerşiligi
jetim balalar üşin anasınan kem bolmau keregin uqtım. Onıñ üstine
esiginiñ aldında otırğanımızdı mindetsi me, enem de üyiniñ bar
şaruasın meniñ moynıma artıp qoydı. Eki üydiñ ortasında zır
jügiremin. Emizuli bala da quatımdı aladı. Təltirektep əreñ jürmin.
Ne bayı bar əyelge, ne bayı joq əyelge jatpaymın, balalar da tiri əkesin
bir körmeydi. Jalğız uldan tuğan bes balanı əjeleri esiginen qaratpaydı.
Men birjaqtan arqalap kelgendey, quıp jibereyin dese Qudaydan qorqa ma,
əyteuir jazdıq üyin qiıp otırdı. Erkektiñ ınjığı qanday jaman,
ulınıñ işip jürgenin – joğına küyinip jür dep qabıldaydı anası.
Qalayda sol esiktiñ aldında qul bolğannan balalarım men bauırlarımdı
qutqarğım kelip alasurdım. Özim jumıs istemey jağdayımız
tüzelmeytindey boldı da turdı. Aldımen barıp audandıq sotqa
küyeuimmen ajırasatınım jayında arız qaldırdım.
«Qalanıñ işinde bizge kün joq, mañaydağı auıldarğa barıp jan bağayıq»,
– dep oyladım da bir küni qala aralıq kez kelgen avtobusqa minip basım
auğan jaqqa tartıp kettim. Küni boyı eki-üş auılğa barıp, keş bata bir
auıldan şıqtım. Bireuden auıldıq keñseni surap aldım da, tauıp keldim.
Ol kezde tıñ igeruşilerdiñ sovhozdarı köp, sonıñ «Leninski» degenine
kezdesippin. Direktordıñ keñsesine keldim. Aldındağı hatşısına
amandasıp, bastığına kireyin dep edim jibermedi. «Jumıs uaqıtı
ayaqtaldı, erteñ keliñiz», – deydi. Men munda qonatın jerim joğın,
qaladan kelgenimdi aytıp turğanda jabıq emen esikti şalqayta aşıp zor
deneli orıs şıqtı. Oğan hatşısı:
–Mına əyel sizge kirem dep qoymay tur, – dep jetkizdi özi jazıqsız
siyäqtanıp.
–Kirsin, – dedi de ülken kisi qayta kirip ketip ortadağı öz ornına barıp
otırdı. Men esikten attadım da arı qaray ayağım basılmay turıp qaldım.
Direktor əldebir qağazdan basın köterip:
–Kel, ne boldı? – dedi.
–Sizge jolığayın dep keldim.
–Kele ğoy, neşinşi sınıpta oqisıñ? – degeni mağan qarap turıp.
–Sizden jumıs surap keldim, bes balamen qinalıp kettim, – dep ədeyi
birden balanıñ sanın ayttım. Direktor közi baqırayıp:
–Seniñ bes balañ bar ma? – dedi.
–İə, anam erte ölgen, qolımda bes balağa qosımşa əkem, üş inim bar, – dep
edim,
–Oypıray-ə, öziñ Dyuymovoçkağa uqsaysıñ, küyeuiñ bar ma? – dep küldi.
–Bar. Biraq işip ketti, – dep jağdayımnan biraz habar berdim.
Direktor tıñdap otırdı da, bir kezde:
–Qolıñnan tamaq jasau kele me? – dep suradı. Köpşilikke tamaq jasap
körmesem de, «Keledi», – dedim.
–Onda auıl şetinde bos turğan eki bölmeli üyge köşip kel de tañerteñ
eginşilerge aspazdıqqa şıq, – dedi de brigadirdi şaqırıp alıp «Ana
üydiñ kiltin ber. KamAZ jiberip köşirip al, erteñnen bastap sağan aspazşı
boladı», – dep qosıp jiberdi.
Men KamAZben üyge kelsem əkem men balalar jiılıptüyilip otır. Sol
qalpında köşip jüre beruge boladı. Əkem azdap qumalaq aşatın öneri bar
edi, men küni boyı ünsiz joğalıp ketkenge qorqıp qumalaq aşıp,
balalarğa «mamalarıñ kölikpen kele jatır, bizdi köşirip əketedi, dayın
otırıñdar» deydi de zattardı buıp-tüye bastaydı. Talğat pen jürgizuşi
köliktiñ üstinde zattardı alıp əkem men inilerim tömennen berip jatır.
Men balalardı kiindirip, zattarın tügeldep jatqanmın.
–Qañğıbastar tağı qayda köşip barasıñdar, – dep ayqaylap enem keldi.
Arğı jağınan şala mas Erik şıqtı.
–Bar zattardı tüsir, onıñ bəri seniñ eñbegiñ, – dep ulın iterip məşineniñ
üstine şığarıp jiberdi de özi körşilerge qaray attandap jügirdi.
–Bizdi tastap ketip baradı, kömektesiñder, kömektesiñder! Bizdiñ
zattarımızdı tiep baradı! – dep ayqaylap jatır. Ol kisiniñ attanımen
körşiler de jinalıp qaldı. Biz tömennen əperemiz, Erik keri laqtıradı,
enemniñ şañqıldağan dauısı, balalardıñ jılağanı bar esiktiñ aldı
azanqazan boldı.
Jarım tünge deyin u-şu bolıp, talasıp-tarmasıp jürip köştiñ betin
sırtqa burdıq. Jeñilgen kempir oybayın salıp qarğap, Erik eñ bolmasa
balaların süyüge de jaramay qala berdi. Eger şeşesi ekeui «Balalardı
bermeymiz, qayda əketip barasıñ», – degen bolsa, əkem meni toqtatar edi.
Men de oylanıp qalar ma edim. Onday parasat olardan qaydan şıqsın. Bir
kezde osı üyge jalğız özim Erikke erip kelip edim, endi bes balanı
quşaqtap basım auğan jaqqa ketip baramın. Məşineniñ terezesinen meniñ
bolaşaq ömirim siyäqtı qarañğı dalağa jas tolğan közim buldırap
qaradım. Balapandarım bauırıma jabısıp alıp jılıtıp keledi.
Tündeletip jürgen köligimiz auıldıñ şetindegi üyge toqtadı. Bizdi kütip
jürgen brigadir bölmeniñ ortasına jerge gazet tösep üyinen
əkelgenderimen tamaqtandırdı. Tañ atqanşa özimniñ enşime tigen üyge
jayğasıp, tañerteñ sağat segizde egin basında boldım.
Eginşilerdiñ oraq kezinde turatın, tamaqtanatın üyin birinşi ret köruim.
Bir qabattı barak tiptes üylerdiñ aldı egindi oratın, may tasitın,
jinaytın, tasımaldaytını bar tolğan tehnika. Ashanası men jatın
orındarı bölekbölek. Mağan tigeni dəu-dəu kəströlderi men qazandarı,
saqırlağan temir ıdıs-ayaqtarı bar ashana boldı. Otızday erkekke tañ
sarğayğannan turıp tamaq pisirip, orazasın aştırıp, tüski astarı men
keşki astarın uaqıtında berip, ıdıs-ayaqtarın juıp tösegime jarım
tünde murttay uşam. Apta sayın tösek orındarın juıp, auıstıramın.
Janımda ülken inim Talğat kömekşi.
Otızğa endi tolğan kezim ğoy. Men segiz balanıñ jayımen şarşapşaldığıp, künköris qamımen jürgenimdi eginşi-mehanizator erkekter
qaydan oylansın. Olar üşin əyeldiñ atı – əyel. Onıñ üstine küyeusiz,
jap-jas əyel ortalarına keldi. Bireui əzildeskisi kelip, ekinşisi
qamqorsıp, üşinşisi ədeyilep tiisip maza bermeydi. Özim osılar siyäqtı
bir erkekten qaşıp kelgenimdi qaydan bilsin, əyteuir «erkek degen atım
bar ğoy» dey me, qırındap üylerinen qırıq qadam şığıp ketken
«boydaqtar» önerlerin mağan körsetedi. Keybireuleri keş tüse işip alıp
qızu jüredi. Onda meni jağalap, jaqındau kelip qalsa jambasımnan
sipap, tipti quşaqtay aluğa umtılıp əure-sarsañğa tüsiredi.
Jigitterdiñ menimen əzil jarastırğısı kelgenimen, birazı menen jas.
Solardıñ ortasında Anvar degen tatar jigitiniñ mağan degen ıqılası
erekşe boldı. Özi menen toğız jas kişi. Üylenbegen, taza boydaq. Audan
men eki arada orılğan astıqtı tasidı. Aptasına bir ret auılğa barıp
əkem men balalardı körip, jeytin tamaqtarın jetkizip berip qaytamın.
Sol kezderi keyde Anvardıñ məşinesimen baruğa tura kelip qaladı. Soñğı
kezderi onıñ men üyge baratın uaqıtıma öziniñ uaqıtın ıñğaylap
jüretinin bayqap qaldım. Anvardıñ basqalardan erekşeligi – orınsız
əzildep, süykene ketkisi kelip turmaydı. Ne istese de şınayı! Söylese –
aq jüregimen aqtarılıp turğanın sezemin, kömektesse – bar ıqılasımen
qamqorlıq körsetip turğanın sezemin. Ol menen kişi bolğannan keyin
qattı ıñğaysızdanıp, odan alıstau jürgim de keledi. Köbine özimnen
ülken, əkem qatarlı ağalardıñ köligine minip, solardan kömek surauğa
tırısıp jürdim. Qanşa qaşsam da künderdiñ küninde köligine minuge tura
keldi. Anvardıñ özi de sonı bayqap jür eken:
–Gulya, endi qaşatın jeriñ joq, bügin auılğa seni men aparam, – dep külip,
esiktiñ aldına əzirlep qoyğan qorjınqoşalağımdı tasi bastadı.
–Mañdayğa jazğanın köremiz endi, – dep kölikke mindim.
–Mañdayğa ğana emes, tağdırğa da jazılıp turğandaymız ğoy, – deydi qu
tatardıñ balası.
–Köripkeliñ bar ma, meniñ aldıma barıp keletindey?
–Köripkelden göri sezipkelimiz jıldamdau siyäqtı.
–Al, sezipkeliñiz neni seze qalıptı?
–Janı qalap tursa da qaşatın əyelderdi quıp jürip ustap alu
kerektigin...
–Özinen on jas kişi inisin janı qalap turğanın sezipkeliñiz qalay bilipti?
–Mahabbat jas talğamaydı, bes jas – bel qurdas, on jas ol da qurdas
deydi.
–Sezip keliñiz erkekten əyel burın qartayatının seze ma eken?
–Jas erkek süyip, baptağan əyel qayta jasaratın körinedi.
–Ol əyel jas erkekpen baptanıp jürgende onıñ bes balasına kim bap
jasaydı eken?
–Aqıl – jastan degendey, ol erkek jas bolğan soñ aqılı bar jas jigit
süygen əyeliniñ balaların da süyedi eken.
Osılay oyda-joqta əzilimiz jarasıp, əzildiñ astarınan köp sırdı aşıp
aldıq.
Sol künnen bastap meniñ auılğa baratın sətimdi Anvardıñ añdıp
jürgenin işim sezetin. Ol keyde tüski as kezinde ashanağa kelip qalsa
qolğabıs jasap jiberuge de umtılatın. Men şamamnıñ kelgeninşe odan
özimdi aulaqtau ustauğa tırıstım. Egin basında jürgen osınşa erkektiñ
eşqaysısımen jaqın qarım-qatınas jasamauğa umtıldım. Ondağı oyım
– bireuimen jaqındau tabıssam, basqası da aynaldırıp mazamdı alatın
şığar degenim edi. Eşqaysısımen əzildespeymin, özimniñ olardıñ bireuine
qarındas, ekinşisine əpke ekenimdi körsetkim keletin. Biraq ərtürli ulttıñ
erkekteriniñ bası qosılğan ortağa meniñ qazaq əyeline tən ibamnıñ keregi
şamalı ekenin bir ojar sezdirdi.
Kolya degen dəu sarı erkek tamaq bergende de, bölmelerin jiıstırıp
jürgende de şegir közderin almay qarap otıratın. Men isimdi atqarıp
bolğanşa, onıñ janarı meniñ nəzik janımdı qırıq şuqır tesip
tastaytın. Ündemeydi. Biraq tesilip qaraydı da otıradı. Qolımdağı
şömişimdi, ıdısımdı tüsirip alamın, ne istesem de isimnen jañılıp
qalamın. Bir küni sol naqurıs jatın bölmesinde jumısqa barmay qalıp
qalğanın bayqamappın. Eginşiler erte turıp ketkennen soñ bölmelerin
tazalap jürgenmin, eñ soñğı tösekke jaqındağanda onıñ tösekte jatqanın
kördim. Özim de ol bəleden qaşıp jüruşi edim, sol ədetimmen köre sala
ündemey burılıp ketip bara jatır edim artqı jağımnan kelip bas saldı.
Zərem uşqannan ayağım tayıp bölmeniñ ortasına sulap tüstim. Özi dəu
neme meni jerden köterip alıp öziniñ tösegine alıp urdı. Qolımmen urıp,
ayağımmen tepkilep, ayqaylap qarsılasıp jatırmın. Bauırım Talğat
sırtta bolatın. Meniñ ünimdi estitin eşkim joq, bəri jumısta.
–Qanşıq, bes bala tauıp qızday bulğañdaysıñ ğoy, sağan erkek kerek emes
deysiñ be? – dep tunşıqtırıp baradı. Özi şalbarın sıpırıp ülgeripti.
Bir qolımen meniñ iş kiimimdi tartqılap jatır. Sasıq demimen auzıma
jabısıp alıptı. Tunşığıp baramın...
Aldap qutılayın degen oy sap ete tüsti basıma. Auzım bosay bere:
–Kolenka, öltiresiñ be, nemene, jəy aytpaysıñ ba? – dep sıbırlañqırap
söylep edim, jüregine əser etti me, meni özi könedi dep dəmelendi me,
kişkene qolın bosattı.
–Talğat kirip kelse qaytemiz, eñ bolmasa esikti jappaysıñ ba? – dedim tağı
qulanıp. Əyeldiñ qulığınan erkek qaşanda jeñilgen emes pe, ol aqımaq
meni şınımen bosatıp:
–Qazir jabamız, Guleçka! – dep meni bauırana basıp qısıp-qısıp
jiberdi. Sumdıq quanıp ketkenin şegir közinen uşqan nurdan bayqadım.
Denemniñ səl bosağanın sezgen soñ ayaq-qolımdı jiıp, halatımnıñ öñirin
jauıp, esikke qaray tura jügirdim. Ayağım tösekterdiñ temirine soğılıp
esikke jettim-au, artımnan Kolya ırsıldap kelip qaldı. Esikten atıp
şıqtım da:
–Talğat... Talğat., – dep ayqay saldım.
Kolya meniñ artımnan dalağa jügirip şıqpadı, aldanğanın endi bilip esikti
kerip qarap turdı.
–Tağı qolıma tüsersiñ əli, – dep tistendi.
Men ayqaylağanğa Talğat kele qoymadı, alıstau ketip qalsa kerek.
Denemniñ əli dirildep turğanın sezdim. Ashana jaqqa kiruge artımnan
Kolya kelip qala ma dep qorıqtım. Jatın orınğa japsarlas tehnika
jöneytin şeberhana bar edi, soğan qaray januşıra jügirdim. Bağanağı
jantalasqan jerde ayağımdağı şarqayım qalıp qoyıp edi, jalañayaq
tabanıma birdeñeler batıp keledi. Alıstan şeberhana aldında
bükireñdep jürgen orıs şalı – Mişa ağaydı kördim. Soğan jetip keldim,
aldı jırtılğan halatımdı qausırıp alğanmın, jalañayaq, şaşım
jalbırap ketken:
–Mişa ağay, Mişa ağay, – dep manağı Kolyadan körgen zorlıqzombılıqtan jılap jiberdim. Şal belin tüzep, türimdi körip:
–Qızım-au, ne boldı? – dep qolımnan ustay aldı.
–Qolya... Kolya, – dey beremin.
–Kolyağa ne boldı? – deydi.
–Qorqınıştı, – dep betimdi basıp jerge otıra kettim.
–Nemene, ol zekti bireu öltirip ketti me? – deydi Mişa ağayım. Onıñ
«zek», «öltirip» degen sözderinen şoşıp, odan ərmen ayqaylap jılaymın.
Şal ekeumiz bir-birimizdi tüsinbeymiz. Şeberhananıñ tüpki jağınan Bah
degen kombayner şıqtı.
–Senderge ne bolğan? – deydi beyğam, özi sonday sabırlı kisi edi.
–Mına qız, Kolyanı bireu öltirgendey jılaydı, barıp kelşi, – deydi tük
tüsinbegen şal. Men «ol meni zorlamaqşı boldı», – dep ayta almay
turğanımdı qaydan bilsin.
–Kolyalar eginge ketti emes pe, – dep Bah jataqqa baruğa erinip tur.
–Kel, mına otırğışqa otırşı, tüsindirşi, – dep şal meni qolımnan
süyrep turğızıp səkige otırğızdı. Əyteuir bireuge şağınarmın dep
kelgen basım «zek» degen sözden qorıqqanımnan körgen qorlığımdı da
ayta almadım. Tek öksip-öksip jılap otırmın. Orındıqta qasımda
otırğan şal qaltasınan dorbasın şığarıp gazet qiındısına mahorka
oray bastadı. Bah ayağın balpañ-balpañ basıp jataqqa ketip baradı. «Ne
bolsa da körip keleyin» dese kerek. Mişa ağay bir temekini sorıp
bolğanşa jılağanım basıldı. Ol kisi mağan burılıp bir kezde:
–Gulya, qızım, aytşı ne bolğanın, – dedi.
–Mişa ağay, Kolya bügin jumısqa barmay tığılıp qalıptı, – dep
bastaymın balağa uqsap.
– İə...
–Ondağı oyı meni zorlamaqşı eken...
–Qaray gör, – dep endi şal meniñ sözime ınta qoya bastadı.
Men bolğan jaydı aytıp, özine qaşıp jetkenimdi estigende ornınan atıp
turıp:
–Jür. Men oğan körseteyin əlsiz əyelge zorlıqtı, – dep qolımnan süyrey
jöneldi.
Biz kelsek Kolya tük bolmağanday şaljiıp töseginde jatır, bas jağında
Bah birdeñe surap mıñğırlap tur. Men şaldı ertip kelgenimdi körip
basın köterip ala közimen qaradı. Meni qorqıtqan sıñayı.
–Sen nege bügin jumısqa şıqpağansıñ? – dedi şal.
–Belim şoyırılıp qaldı...
–Sodan eken ğoy, əyelge qır körsetip jatqanıñ, – dep edi, anau denesin
köterip bizge umtılıp, közderi şapıraştanıp.
–Seniñ ne şaruañ bar, ol qatınğa erkek kerek ekenin bilip jürmin ğoy, –
dedi. Onıñ mına türinen zərem uşqan men ashana jaqqa bezip jöneldim.
Tüske jaqın brigadir Jenya ağay keldi azıq-tüligin arqalap. Men bolğan
jaydı aytıp berip, «Kolyadan qorqam, sondıqtan aspazdıqtan keteyin
amanımda, meniñ bes balam men üş inimdi kim bağadı meni öltirip ketse», –
dedim. Şınında «zek» degendi estigen soñ, «endi meni Kolya aman qoymas»
dep oyladım. Bərin ünsiz tıñdağan brigadir:
–Qayda ol pəle? – dedi.
–Jataqta...
Jenya ağay basqa söz aytpay jataqqa tarttı. Birazdan keyin qaytıp kelip
«Sen alañsız jumısıñdı iste, onı basqa brigadağa auıstıramız», – dep
mağan tiisti tapsırmaların berip maşinasına Kolyanı kiim-keşegimen
salıp alıp ketip qaldı. Janımda Talğat bolsa da küni boyı qorqınışta
jürdim. «Ol qatınğa erkek kerek ekenin bilip jürmin ğoy», – deytindey men
erkekterge əyeldik əlsiz minez körsetip jürmegen edim ğoy», – dep özimdiözim jeymin.
Sol küni bolğan jağdaydı eginşi erkekter bildi me, bilmedi me eşkim ne
Kolyanı suramadı, ne mağan bilgendikterin sezdirmedi. Üş-tört künnen soñ
qorqınışım basılıp, jüregim ornına tüsip tirligimdi jalğastırıp
jüre berdim. Bayqağanım sol künnen bastap Mişa ağay künine bir-eki ret
ərneni sıltau etip men jaqqa kelip ketedi. Onısı meni erkekter
mazalamasın dep brigadir tapsırğan bolar dep oyladım. Özi jas, öziniñ
bası bos əyelge toptı erkektiñ ortasında jüru oñay ma. Sonda da dəl
Kolyaday arsızdıq etpese de, əzildegensip tiisip qalatındarı bar edi. Al,
Anvardıñ əzili, ərbir sözi meniñ köñilime jağıp, onı bir jaqın
adamımday körip jürdim.
Tamızdıñ tamıljığan bir küninde meniñ tuğan künim boldı. Onı estigen
Jenya ağay toyğa ulastırdı. Özi əyelin erte kelipti dastarqan basında
mağan serik bolsın dep. Keşke qaray auılımızdıñ jastar jetekşisi keldi
ənşiküyşilerin ertip. Qırdıñ ar jağındağı Marat ağaydıñ
brigadasınıñ qızdarı da keldi. Aulamızda kontsert qoyılıp, bi
uyımdastırıldı. Jastar bileydi, ülkender qızıqtaydı. Jigitter meni
kezek-kezek bige şaqırıp keştiñ hanşası boldım. Anvar sol keşte
jürek sırın bildirdi. Jası menen biraz kişi bolsa da, sözi men isi özimmen
deñgeyles bolğannan keyin sol jigitke degen meniñ jüregimde de bir nəzik
sezim oyana bastağanday.
Küyeuimnen bölek turğalı üş jıldan, ajırasqalı jıldan asqanımen
erkek ataulıdan köñilim qalğanı sonday, olar əyelge tek tösek üşin ğana
jaqındaytınday körinetin. Onıñ üyine – qızmetşi, balasına – kütuşi,
özine – tösekte köñilin köteruşi bolsañ ğana kerek siyäqtısıñ. Anvardıñ
əyelge degen közqarası men qarım-qatınası basqaşa körindi. Ol
jumıstan kele mağan kömektesedi. Alğaşında onıñ mağan
kömekteskeninen Uyalatınmın, keyinnen qayta sonısı unaytın boldı.
Anvardıñ meniñ mañayımda jürgenin bayqağan basqa erkekter əzil aytıp,
tiise ketuin doğardı. Ekeulep eginşilerdiñ keşki tamağın beremiz.
Əñgimelese jürip, erteñgi tamaqtarınıñ etin turap, kökönisin əzirlep
qoyamız.
«Əñgimeleskende jalıqtırmaytın adamdardıñ qosılğanı durıs» deytin
bayağıda balabaqşada istegende bir tərbieşi apay qızdarğa aqıl aytqanda.
Sonısı şındıq eken, Erikpen erli-zayıptı bolıp sırlasıp, ne
balalardıñ isin qızıqtap söylesip te körmeptik qoy. Ol analarınan
qorqıp mağan kündiz jolamauğa tırısatın, keyingi jıldarı araqtan
auızı bosamay ketti ğoy. Əke bolıp bes balanıñ bireuin qızıqtamay-aq
mamasınıñ üyinde qaldı ğoy. Al, Anvar ekeumizdiñ sırımız da, jırımız
da tausılmaydı. Küni boyı jumıstan bir-birimizdi sağınıp qalamız. Men
kir jusam, ol sığıp, jayıp beredi. Jeksenbi küni meni auılğa balalarğa
aparadı. Tipti keyingi kezderi özderiniñ üyindegi orıs monşasına
balalarım men meni tüsirip, üyge jetkizip salatın boldı. Monşanı
jağıp, işin əzirlep qoyadı.
–Aldımen Gulya tüsedi qızdarımen, – dep öz üyindegi eşkimdi tüsirmeytin
körinedi. Biz juınıp bolğanda şəyimiz əzir turadı.
Anasımen de tanıstım. Ərine bes balası bar əyeldiñ jalğız ulımen
köñil jarastırıp jürgenin qaysı ana unata qoysın. Biraq öte mədenietti
əyel eken, qattı sözge kelip, ne unatpaytındığın bildirip şu şığarğan
emes. Əlde balasınıñ menen şığarda janı bölek bolıp jürgenin körip
renjitkisi kelmedi me.
Küzgi jiın-terin ayaqtalıp, qısqa əzirlik bastaldı. Anvar er jetip qalğan
eki bauırımdı janına alıp bizdiñ üydiñ qısqı otının əzirlep berdi.
Talğat əskerge şaqırılıp, əkem sol jılı tösek tartqan aurulı edi.
Tuñğışım mektepke bardı. Anvar ekeumiz qız ben jigit siyäqtı qıdırıp,
kinoğa barıp jüremiz. Mağan kitap oqudıñ keremetin osı Anvar üyretti.
Ekeumiz oqığan kitabımız jayında pikir talasıp qalamız. Bir küni
qaladan balalarğa «Rassvet» degen türli-tüsti teledidar əkelip berdi.
Meniñ bayqus balalarım men inilerimniñ quanıştarında şek joq, bar
ermekteri sol boldı. Qiındıqtarımız ben quanıştarımız qatar örilip
künder ötip jattı.
Köktem şığa tağı egis bastalıp, Anvar ekeumiz brigada jumısına
şıqtıq. Bul jolı janımda bauırım Talğat joq, Anvar ekeumiz ashana
jaqtağı meniñ bölmeme birge jayğastıq. Onımen ötkizgen ər tünim ertegi,
ər tañım baqıt tañı edi. Onıñ ıstıq quşağı bükil tula boyımdı eritip
aramızdağı jas ayırmaşılığın da umıttıratın. Özimdi tuñğış ret
erkektiñ qoyınında jatqan jas qızday bolatınmın. Kitaptardan oqıp,
kinodan köretin «orgazm» degen tösek ləzzətin sodan sezdim. Ana bes
balanı qalay tuğanımdı da bilmeymin, Erik ekeumiz erli-zayıptı degendi
mınanıñ janında əyteuir atqarıluğa tiisti mindet dep qabıldaptıq qoy.
Brigadir Jenya ağay bizdiñ juptıq jağdayımızğa mən de bermedi. Kədimgi
bir otbası siyäqtı qabıldadı da qoydı. Onımen turıp jatqanımdı özi
auru əkeme qalay aytayın, üydegilerge eşteñe dep sır aşpadım. Bayağıday
birge kelip-ketip ərkim öz üyine qonıp jürdik. Bizdiñ tösektes tura
bastağanımızdı Anvardıñ şeşesi küzge salım bilip qalıptı. Ulına
renjip, «kombayındı tasta, qalağa ket» dep şu şığarıptı. Bir jolı
balalarğa kelgen kezimde keşke qaray esikten kirip kele jatqan Rasila
apaydı kördim. Işim bir bəleni sezip, denem suıp ketti...
–Səlemetsiz be, Rasila apay?! – dep amandastım. Ol kisi esik aldında
turıp:
–Amansıñ ba, sırtqa şıqşı, söyleseyik, – dedi salqınqandı.
Ündemey ilesip qaqpa sırtına şıqtım. Apay meni auıldıñ şetine
bastadı. Bizdiñ üy bolsa da auıldağı soñğı üy ğoy.
–Gulya, sen jaqsı əyelsiñ, jaqsı anasıñ sözim joq. Bes balanı tapqan ana
meniñ jağdayımdı tüsinuge tiisti. Senimen Anvardıñ joldarıñ eki bölek.
Men seni qazaq, bizdi tatar dep otırğan joqpın, meniñ ulım seniñ
Talğatıñmen qatar ekenin bilesiñ. Əyel üşin erkekten toğız jas ülken
degen ülken ayırmaşılıq. Basında men senderdi birge istep jürgen soñ
aralarıñda dostıq bar dep qabıldadım. Endi mına birge turıp
jatqandarıñdı men tüsinbeymin. Ulıma aytsam «Men Gulyanı süyemin!», –
dep qoymaydı. Süy se süyetin şığar, sen tösekte təjiribeli əyelsiñ. Onıñ
alğaş körgeni de sen şığarsıñ. Sondıqtan senimen turğandı ömirdiñ
qızığı dep jür. Erteñ qızdarıñ ösedi, sen qartayasıñ, sonda erkek
küşeyedi qırıqqa qaray. Sol kezde seniñ öziñe qiın boladı. Joldarıñdı
bölip alıñdar. Sen onıñ bağın baylama, – deydi.
–Rasila apay, men oğan jamandıq oylıp jürgen joqpın, men de onı
jaqsı körem, – deymin, «Süyem» deuge Uyalıp.
–İə, meniñ ulım qızdar jaqsı köretindey jigit. Sen oğan jamandıq
oylamasañ, onı bosat. Erteñgi küni oğan jaqsı, jas qız kezdesse, ol «Sen
bes balası bar əyelmen tösektes bolğansıñ», – dep kinalauı mümkin.
Ömirin buzba, seniñ de balalarıñ bar, keyin solardıñ basın bireu
aynaldırıp alsa qaytesiñ? – dep mağan zil artqanday bolıp kete bardı.
Tıñdağanğa onıñ anasınıñ baybalamı da orındı. Ertesi meni alıp ketuge
kelgen Anvarğa jol boyı şeşesiniñ kelgenin aytıp, ekeumizdiñ eki
ayırılğanımız durıstığın tüsindirumen boldım. «Əniimniñ meniñ jeke
mahabbatımda jumısı bolmasın. Men sağan üylenemin, bes tügil, on
balañ bolsa da», – dep ol qoymaydı. «Büginnen bastap körpe-tösegiñdi
ortaq jataqqa şığarayıq, men sağan renjimeymin», – deymin, joldıñ
ortasına kölikti toqtatıp qoyıp süyip esimdi şığardı. Sol künnen bastap
«Ömirin buzba, seniñ de balalarıñ bar», – degen Rasila apaydıñ sözi
qulağımnan bir ketpey qoydı. «Meniñ de qaladan dalağa sandalıp köşip
kelip toptı erkektiñ ortasında jürgenim sol qara qazan, sarı qarın
balalarımnıñ qamı emes pe. Olardıñ ömiri buzılatınday bolıp jatsa
men de kimniñ bolsa aldına baram ğoy. Jalğız ulı üşin ANA zulım
Aqsaq Temirdiñ aldına da barğan ğoy. Meni qanşa süyse de Anvar əli
jiırma beske de tolmağan jas jigit emes pe?!» degen oylar sanamnan bir
ketpey qoydı. Anvardıñ qoynında jatıp ta sonı oylaytın boldım.
Anvardı qusam da ketpey qoyğan soñ, köktemge qaray Rasila apayğa:
–Anvarğa jaqsı bir qız tauıp bereyik, – dep usınıs ayttım özim.
Mağan renişti bolıp jürgen apay quanıp ketti.
–Qaydan tabamız, Anvar könbese qaytemiz? – dep esi şığıp ketti. Ol kisi
ulınıñ men qaşsam da qoymay jürgenin biletin körinedi.
–Siz de, men de qaray jüreyik. Soğan layıq-au degen qız körsek aldımen
özimiz tanısıp, sodan soñ oğan tanıstırayıq, – dep şeştik.
–Sen de onı üyiñe jolatpay qoy, – deydi sonda da Rasila apay.
Tıñdı aymaq emes pe, köşi-qon köp bolatın Sol jazda
«Leninskige» biraz mehanizatorlar köşip keldi. Solardıñ bireui Matko
degen ukrayn otbası boldı. Boyjetken qızdarı, erjetken uldarı bar
körinedi. Uldarı bizdiñ brigadağa kelip qosıldı. Qızdarınıñ bireui
auıldağı qırmanda astıq qabıldau punktinde istep jürdi. Bir jolı sonda
Jenya ağaydıñ köligimen barıp qalğanda kördim. Men siyäqtı şilbigen
emes, ayaq-qolı balğaday, eki beti anarday əp-ədemi qız. Anvarğa qalıñdıq
izdep jürgen mağan unay ketti. Atın da bilmeymin. Osı qızdı qaytsem de
Anvarğa tanıstıram dep oyladım.
Auılğa kelgenimde retin tauıp Rasila apaymen kezdestim. Osılayda,
osılay dep aytıp şıqtım. Ol kisi quanıp ketti.
–Men seni osınday aqköñil, adal əyel dep oylauşı edim. Anvar seni sol
üşin süygen ğoy, raqmet, – dep ulı bügin üylenetindey quanıp, meni
otırğızıp qoyıp dastarqan jaydı. Eki əyel şəy üstinde Anvardı
Matkonıñ qızımen qalay tanıstıratınımızdı oylastırıp jatqanda
jigitimizdiñ özi kep qalsın. Anası ekeumizdiñ əp-ədemi bolıp
otırğanımızdı körip quanıp qaldı. Süygen əyeli anasımen tatu
bolğanın kim jek körsin. Soñğı kezderi meniñ özinen qaşqaqtap
jürgenimdi sezip qaytip tilin tapsam eken dep meni jas qızdarşa
aynaldırıp jürgen. Erkelep kelip ortamızğa otıra ketti. Oyında tük
joq.
–Ekeuiñ ömir boyı osılay eki jağımda otırsañdar ğoy, –dep qoyadı.
Rasila apay qoymay jürip qırmanğa barıp Matkonıñ qızınıñ atın
bilipti. «Marina» eken.
–Almatınıñ aportı siyäqtı! – dep apay tamsanıp qoymaydı. Endi ekeumiz
qız ben jigitti qalay tanıstıramız dep jospar jasauğa kiristik.
–Rasila apay, mümkin bolsa ol qızğa körinbeyin. Qanşa aytqanmen men
turalı keyin oğan elder jaqsı aytpas, – dedim.
–Onıñ da durıs, men sol qızben tanıstır da jabıstır dep Raylağa
aytayın, – dep özi şeşti. Rayla apaydıñ kenje siñlisi, auıldıq
kooperativ dükeninde isteydi. Halıqpen künde baylanıs jasap otırğan
adam ğoy, bir jönin tabar.
–Rasila apay, eger Anvar sol qızben tabıssa, men sonıñ baqıtın buzbau
üşin osı auıldan köşip ketemin, – dep köpten iştey oylap qoyğan
sırımdı da jasırmadım.
–Şın aytasıñ ba, sonıñ baqıtı üşin ketesiñ be, qızım?
–Şın aytam, Anvar meni süygeni üşin raqmet, sol üşin men de oğan baqıt
tileymin, – dep jılap jiberdim.
–Şın süygen adam süygenine baqıt tileydi. Sen de süygen ekensiñ, – dep
kelip quşaqtap betimnen süydi.
...Bauırım Talğat əskerden aman-esen oralğan soñ, segiz balanı jiıpterip qalağa qaray qonıs audardım. Bes jılday basıma pana, otbasıma
jılu bolğan «Leninski» auılında bir tömpeşik bolıp abzal əkem qaldı.
Osında janım jaralı, jüregim qaralı bolıp kelip edim. Anvarğa
kezdesip qırdıñ gülindey qulpırıp, janım jadırap, jüregim meyirim
şuağına bölendi. Meni janınday süygen Anvarımnıñ baqıtı üşin
bereke-birlikti, bauırmal auıldan mahabbattıñ maşaqatımen qaşıp
baramın...
***
Bayağıda tünde aqqan juldızday bolıp ketken P. qalasına kündiz adasqan
qulınday bolıp qayta oraldım.
Osı arada Keñester odağınıñ dəureni bitip, on bes respublika on bes
təuelsiz şañıraq bolıp şıqtı.
Biz auılda jürip bayqamaptıq, munda narıq zamanı bastalıptı.
Alğaşında köşip-qonıp ər üydi bir panalap jürdik. Bir küni oyda-joqta
əkemniñ Jora degen tanısı qaladan monşa aşıp kəsipkerlikpen
aynalısıp jatır dep estidim. Sonı tauıp aldım, «Ağatay bala-şağammen
qızmetiñizde bolam, adal adamdarmız», – dep jatıp senimine kirip
monşasına jumısqa turdım. Jumısım kün şıqqannan monşanıñ otın
jağumen bastalıp, tünniñ ortasına deyin bir tınım joq. Özim – ot
jağuşı, eden juuşı, bilet tekseruşi, sıpırtqı satuşı, kir juuşı. Tek
kiru biletin əyeli eşkimge senbeydi, özi satadı. Erkekter jağına Talğattı
kirgizip aldım. Baqıt pen tuñğışım Sara qolqanat bolıp qalğan
mektepten kele mağan qaray jügiredi. Üydegi usaqtar birin-biri bağadı.
Alğaşında monşadan alıstau jerde pəter jaldap turdıq. Meniñ küzdiñ
sabalaq jauınında arıberi salpıldap jürgenimdi körgen Jora ağa
ıqılası tüsip, bir düysenbide, demalısımızda:
–Güljan, art jaqtağı zattar qoyıp jürgen tamdı bosatıp bala-şağañmen
kirip al tazalap, – degeni.
–Marjan apay ruqsat ete me? – deppin sorlı basım, əyeliniñ şayqatılıp
jüretininen qorqatınmın. Ağay da qorqatın şığar dep.
–Onıñ ne şaruası bar, aqşasın sanap alğandı bilsin, –dedi.
«Mine, erkek! Əyeline tek aqşa sanatıp qoy-e-e-p, balaşağasın özi bağıp,
özi jumısınıñ məselesin şeşip otır. Men qatın basımmen bes balanı
özim bağıp qañğıp jürgenim mınau», – dep oylap ayağım köşeniñ batpağın
şılpşılp basıp balalarğa qaray uşıp kelem. Jılap kelem... Sonda da
ağaydıñ «art jaqtağı zattar qoyıp jürgen tamdı bosatıp bala-şağañmen
kirip al tazalap» degeni quantıp qoydı.
Kölik jaldau qayda, balalarmen jabılıp, üş köşeniñ arasında sabılıp
jürip köşe bastadıq. Jasauımızdıñ ülkeni – bayağı Anvar alıp bergen
televizor. Onı arbamen jetkizdik. Burın monşanıñ temir-tersegi, kerekjarağı turğan bölmeniñ ketken sılağın Talğat pen Baqıt sılap, əktep
üyge aynaldırdı. Ülken bir bölme, qosımşa gaz ballonımen tamaq
jasarday tağı bir kişkentay bölme. Bizdiñ tirligimizdi bayqağan Jora ağay
kelip:
–Talğat, alda qıs keledi, ortağa temir peş ornattırıp alıñdar, – dep
küzetşige tapsırma berip peş aldırıp berdi. Küzetşi şal da bizdi ayadı
ma üyinen anau-mınau alıp kelip berip, peşimizdi ornatıp qolğabıs etti.
Biz jalğız küngi demalısımızdı paydalanıp köşipqonıp aldıq. Mekenim
jumısımnıñ janında, balalarım közimniñ aldında məre-səre bolıp
jürmin. Sonda da qojayınnıñ əyelinen iştey qorqıp qoyamın. Marjan
apay osınıñ bərin körip jür, bularıñ ne dep surağan da joq. Beyğam.
«Əlde, baqıttı əyelder osınday keñ bola ma?!», – dep oylap qoyamın. Men
bayqus qay bir baqıttıñ mənin bilippin...
Osı monşanı bireu köşirip ketse de bilmeytindey. Bar biletini – kassası.
Qolı bosay qalsa monşamen qatarlas salınğan ülken eki qabattı üyine
jügirip barıp keledi. Tek üyleriniñ esigi arğı jaqqa şığadı. Bala-şağası
sol jaqta özderimen-özderi. Orınsız birde-bireui monşağa kelip bizdi
mazalamaydı. Olardıñ üyinde əkeleri nağız ƏKE, əyeli men balaları ne
kiem, ne işem dep bas auırtpaydı. Bəri əkesiniñ moyınında. Ağay jetim
men jesirge janaşır, bar men joqqa qanağatşıl, Qudayğa qarağan adam.
Keyin gi kezderi Marjan apay mağan kassasın da senip tapsırıp, keyde
qonaqqa barıp, şet elge qıdıruğa da şığıp jürdi. Talğat ekeumiz osılar
özimizge dep atap ne berse soğan razımız. Tamaqtan qısıp artıldırıp
tastay tüyip jürmiz. Oyımız – özimizge üy satıp alu. Talğattıñ da bir
armanı bar, ol – Baqıtqa joğarı bilim alıp beru bolatın.
–Sen de, men de oqi almadıq jetimdikten, osı Baha jaqsı oqidı sonı
oqıtayıqşı, – dep otırdı. Baqıttıñ qolınan kelmeytini joq, nağız
tehnar. Qanşa köşip jürsek te sabağınan qalmay, ülgerimi jaqsı. «Onı
oqıtsaq, qızdar da ağalarına uqsap umtılar edi», – dep men de armandap
qoyamın. Jaqsı jandardıñ mañayına kelip jaqsı oylar oylay bastadıq.
Monşanıñ jarığı öşip qalsa da, suı toqtap qalsa da, kölik juatın
jaqtağı mehanizmder toqtap qalsa da mehanik Baqıt, onıñ osı
umtılısın bayqağan Jora ağamız dən riza bolatın. Baqıt mektepti
bitirerde Jora ağay onımen söylesip mamandıq tañdauına kömektesti. Sol
jılı Bahamız qaladağı injener-tehnikter dayarlaytın institutqa öz
küşimen tüsip ketti. Sondağı meniñ quanışımdı qalay jetkizeyin,
taqtadağı tizimniñ basında turğan bizdiñ familyamızdı körgende
bauırımdı quşaqtap alıp jılay berippin.
–Şirkin, osını papam körmedi ğoy, – dey beremin. Biz anadan öte erte
qalğan soñ da, qanday jağdayda da aldımen əkemiz auızğa tüsetin. Talğat
monşadan bosay almay, alañdap bizdi kütip jür eken. Baqıt ekeumizdiñ
alıstan añqalañdap kele jatqanımızdı körip bizge qaray jügirdi. Aytıp
ülgermey-aq tüsindi, üşeumizdiñ quşağımız ayqasa ketti. Jora ağay
aldımızdan şığıp qaldı:
–Əy, qazaqtar, ne boldı? – dep bizge jaqındadı. Talğat:
–Ağa, Baqıt oquğa tüsti, injener-mehanikke, – dep jarılıp keterdey
boldı.
–Mine, nağız azamat. Endi men mehanik izdemeytin boldım ğoy, aynalayın,
– dep Baqıttıñ basınan süyip, qaltasınan əmiyänın şığardı da birneşe
kök qağazdı sanap, meniñ qolıma ustattı,
–Güljan, mına süyinşi sağan, aynalayın. Bəri seniñ arqañ, – degeni. Ne
ayalar anası, ne arqa süyer əkesi joq jetim balalardı dəl bulay kim
jarılqağan.
–Ağa, raqmet. Keregi joq, – dep qoyamın özimşe.
–Nege keregi joq, senderge jaqsılıqtıñ bastauı bolsın, – dedi ağamız.
Ağamızdıñ auızına Quday saldı ma, sol bergen bes jüz AQŞ dolları
bizdiñ satıp alatın üyimizdiñ bası boldı. Bizdi de Quday öltirsin be, sol
jıldarı eline köşip jatqan orıstıñ bir üyi bizge buyırdı. Şağın üş
bölmeli üy bizge han sarayınday körindi. Qarjımızdıñ kölemine qaray
izdegen üyimizge birer mıñ jetpey turdı. Sonda da jaqsılıqtan ümittenip
ülken kisi kelip saudalassa satuşı bağasın tüsirer dep Jora ağamızdı
alıp barıp körsettik. Özi qatarlı orıs azamatımen arı saudalastı, beri
saudalastı, toğız jetimniñ köz jasın söz etti, «Balalardıñ mañday
terlerimen adal jiğan aqşaları sizge de jaqsılıq əkeledi.
«Aqşa qalay kelse, solay ketedi», – dep orıstıñ atasınan qalğan maqaldı
aldına tostı, əyteuir bağasın tüsirdi. Üydiñ qujatın sauattı jasau üşin
Talğattı ertip jürip durıstap berdi.
Biz köşip kirgen künniñ ertesine jaña qonısımızğa «Gazel» kelip toqtadı.
Işinen Jora ağamız ben Marjan apayımız tüsti. Bizder üyden bərimiz örip
şıqtıq.
–Talğat, balalarmen mına ağaştı tüsirip alıñdar, –dedi ağa.
Ağaş degenge men qısqa otın eken dep mən bermey üyge kirip dastarqan
jaya bastağanmın. Bir kezde esikten «bılay, arı qaray», – dep buyrıq berip
turğan Jora ağanı körip zaldan şıqsam, kök tüsti jumsaq jihazdı
kötergen uldardı kördim. Əyel degen qızıq qoy, üyge mülik kirse de esimiz
şığıp quanamız.
–Jora ağa mınau mağan ba? – deppin Uyalmay.
–Sağan. Marjan apayıñ özi tañdap əkeldi, – dedi Əkelerinen körmegen
jaqsılıqtı Jora ağalarınan körip meniñ bes qızım mebelden burın
bölmeniñ işine kirip-şığıp ayaqqa oratılıp şulap jür. Osınday jaqsı
adamdardıñ ıqılasın tüsirgen Qudaydan aynalıp men şapqılap jürmin.
«Jaqsı jerge jatsañ, jaqsı tüs köresiñ» – degen tegin emes qoy, jaqsı
adamdardıñ janına kelip jumıs tauıp, bauırım oquğa tüsip, qaladan
basıma baspana bolıp men de qatarğa qosıldım. Qanşa jaqın körsek te
üyimiz qalanıñ basqa jağınan bolğannan keyin, balalardıñ mektepten
kelgen-ketkeni köz aldımda boluı kerek Jora ağaylardıñ monşasınan
ketuge tura keldi. Talğat pen Baqıt kezektesip sonda jumıstarın
jalğastıra berdi. Mağan əkemdey qamqor, anamday meyirimdi bolğan sol bir
asıl jandardı qanşa qimasam da jolımız bölindi...
Bir küni balalarımdı ertip mama qazday mamırlap kele jatsam aldımnan
Erik kezdese ketti üyge jaqındağanda. Ol meni qalada dep oylamasa kerek,
–Güljan! Balalar! – dep tañ qaldı. Men de onı körem demep edim.
–Erik! – dep qalay dauıstap jibergenimdi bilmey qaldım. Balalarım
mañayıma üyirilip, böten kisige qarap qaldı. Qanşa aytqanmen mına
turğan osı bes balanıñ əkesi emes pe, qalay ündemeyin;
–Balalar, mın kisi senderdiñ əkeleriñ! – dedim. Beseui birdey balapanday
ürpiip əkelerine qaradı. Men sonda şındap bayqadım, bes qızım da
közderi tostağanday, qastarı qalıñ, əkelerinen aumaydı eken. Tañırqap
qarağan közqarastarı da aldarındağı tañırqap turğan əkeniñ közqarası
siyäqtı.
–Meniñ balalarım! – dedi Erik ərqaysısına kezek-kezek qarap. Balalar
əkege şurqırap umtılmadı. Qayta mağan jabısa tüsti. Tipti kenjetay
Əmina qolın sozıp köter dedi. Onıñ özi bes jasqa kelgen.
–Joq, bular meniñ balalarım! – dedim bərin quşaqtay bauırıma basıp,
özine əli ökpeli ekenimdi sezdirip. Men biletin Erik emes pe, ündemey qaldı.
–Sender qaladasıñdar ma? – dedi bir kezde barıp.
–İə, eki – üş jıl boldı, osındamız, – dedim de öz jolıma tüstim. Erik
bizge erip üyge deyin keldi ündemegen qalpında. Üyge kelip turğan soñ
qalay ündemey kirip keteyin:
–Mine bizdiñ üy, kir endi, – dedim.
Aldımızdan Quanış şıqtı. Onı körgen Erik jezdesi:
–Quanış, qanday dəu jigit bolğan, – dep qolın usınıp amandastı. Meniñ
inim onı tanığan da joq. Men de kim ekenin ayta qoymadım.
–Jalğa turıp jatırsıñdar ma? – dedi.
–Joq, satıp aldıq. Talğat ekeumiz jumıs isteymiz. Baqıt institutqa tüsti,
kündizgi bölimge, – dedim maqtanğanday dauıspen.
–Jaqsı eken, jaqsı eken, – dey berdi.
–«Jetim jetilmey me, jarlı bayımay ma» degen qazaqtıñ sözi bar, mamaña
aytıp bar, biz de jetildik, – dep tepsinip qaldım.
–Mamam qısta qaytıs bolıp ketti, men jalğız qaldım, – dedi.
Jaña ğana julınıp otırğan men sasqalaqtap:
–Artı jaqsı bolsın, – deppin.
Ərine, bes jıldan bergi aytar ökpe-nazım köp edi, qırıq jasında jetim
qalğan jigitke nesin aytayın. Dastarqan jayıp, biraz ötken ömirimiz
jaylı əñgime aytıp şığarıp saldım. Balalar basqa bölmede
sıbırlasıp, ananı mınanı sıltau etip kirip-şığıp jürgeni bolmasa
əkelerine jaqındau nietin bildirmedi.
Sodan keyin balalardı sıltauratıp Erik bizge jaqınday berdi. Ər
jeksenbi sayın tətti-turımın köterip keledi de turadı. Burınğıday işip
jürgenin bayqamağan soñ men qarsı bolmadım. Erkektiñ atı erkek emes pe
aulanıñ bərin retke keltirip, esikke ülken qaqpa da jasap berdi.
Japsıruşılıq şeberliginde şek joq eken, qaqpanı güldendirip jiberdi.
Tura temirden tüyin tüygen şeber deytindey.
Əminanıñ tuğan küninde keldi de balalardı küni boyı qıdırtıp, keşke
qaray üyde toyladıq. Sol tüni işken şaraptıñ əseri me, ertesine burınğı
küyeuimniñ qoynında oyanıppın. Meniñ janıma jatatın eki qızım eki
əpkesine ketipti. Tañerteñ inilerimnen Uyalğanım-ay. Sonşalıqtı esimdi
bilmeytindey işpeuşi edim. Eriktiñ aramızdağı sonşa jılğı üziliste bizdi
sağınıp jürgendey əser etkeninen şığar, men de erip qoya berippin...
Sodan bastap bayağıday jan anası janında emes, Erekeñ bizdiñ üyden
şıqpaytın boldı. Balalarımnıñ əkesi bolğan soñ ba, inilerim onıñ bul
jürisine qarsı bola qoymadı. Körşilerimiz bolsa da mən bermedi, sebebi
osınşa balalışağalı otbasında bir erkek otağası boladı dep oylağan
şığar. Sın aytıp kületindey aralasıp jatqan ağayıntuısımız bolsa da
joq. Meniñ tuğan künimde gülin alıp kelip:
–Güljan, ekeumiz neke qiğızsaq qaytedi, ortada balalar bar, – dep esi kirip
qalıptı. Auzım küyip qalğan men:
–Bolmaydı, bizdiñ aramızdağı jip üzilgen, endi jalğağım kelmeydi.
Osılay balalar üşin sıylasıp jüreyik, – dep könbedim.
Meni aldap ne zorlap köndiretin qasiet Erikte bolsa biz osılay tozıp
jürip tabısar ma edik.
Tübinde bizdi Baqıt bağatın şığar, jürgen jerinde bir məseleni şeşip
jüredi. Özi oqitın institutındağı jataqhana komendantımen tanısıp
alıp, meni sonda jumısqa turğızdı. Sol jataqhananıñ şaruaşılıq
meñgeruşisi bolıp ornalasıp, üy körmey kettim. Qızdar özderimen-özderi.
Talğat Jora ağasımen monşasında, Quanış sabaqtan şığa mekteptiñ
sport komandasınan bosamaydı. Erik balalardıñ əkesi bolıp kündiz kelip
qarap, keyde qonıp qalıp jüredi. Biraq jumısınıñ berekesi joq. Bizge
keyde aptalap jolamay ketedi, sonda tağı işip jürgenin sezemin.
Burınğıday anası da joq, tamağın jasap otıratın. Arıp-aşıp keledi de
eki-üş kün bizde esin jinaydı. Özi jalğız bala edi, biz oğan pana boldıq.
Bir küni instituttıñ artındağı şaruaşılıq aulasında Frizerger degen
nemis rektorımız bar, toptı adam bir nərseni şulasıp talqılap jatır
eken. Kişkentayımnan şaruaşılıqqa aralasıp üyrenip qalğan men de
ortalarına jetip bardım. Söytsem bir aptadan beri bir qubırlardı
japsırıp-jalğastıra almay jatqan svarşikterge rektor renjip jatır.
Men tirlikterin biraz baqılap turdım da, rektorğa Uyalmay-aq:
–Meniñ küyeuim mınanı jartı-aq künde məşinemen tikkendey jamapjapsırıp şığar edi, – dedim. Rektor dəu erkek edi, kişkentay ğana meniñ
sañq-sañq etip aytıp turğan sözderimdi tañırqap tıñdap qaldı da:
–Qayda, şaqırşı küyeuiñdi, – dedi.
–Üyde, erteñ erte keleyin jumısqa, – dedim.
–Joq, bügin meniñ maşinama otır da barıp alıp kel, –degeni.
Uşıp üyge kelsem, Quday oñdağanda Erik Əminamen aulada ağaş kesip
jatır eken. Jağdaydı tüsindirip, jumıs kiimin kigizip alıp jetip keldim.
Rektordı şaqırıp keldi. Erkekter özderi söylessin dep men öz şaruammen
aynalısıp kettim. Keşke qaray Erik meniñ senimimnen şığıp, şınında
məşinemen tikkendey etip qubırlardı japsırıp şığıptı. Rektorımız
riza.
–Mına jigitti dereu jumısqa alıñdar, – dep qaramağındağılarğa
tapsırma berdi.
Sonımen ekeumiz de instituttıñ mañayına jumısqa kirip, otbasımızğa
qut qonıp, balalardıñ köñili jadırap qaldı. Əkesi ekeumizdiñ birge
jürgenimiz əsirese, qızdarıma unaytın siyäqtı.
Erik jıljarımday jap-jaqsı jürdi de, qaytadan işkilikke salına
bastadı. Mamasınıñ üyine joğalıp ketedi. Uldar izdep tauıp əkelip
jumısqa aparamız. Eñ qiını bötelkelesteri üyge keletin boldı. Men
jumıstamın. Qızdarım ğana üyde bolğan soñ, işip alğan erkekterden
qorqadı. Sodan Erik ekeumizdiñ aramızda tağı urıs-keris bastaldı. Esteri
kirgeli urıs körmegen qızdar jılap u-şu boladı. Birde əbden jalığıp:
–Munday işkeniñdi qoya almasañ, bizge kelme! – dep qaqpadan iterip
şığarıp jiberdim. Sodan şınımen birjola joğaldı. Mamasınıñ üyine
de birneşe ret bardıq, esigi kiltteuli. Esterine tüskende uldar izdep barıp
kelip jürdi. Jartı jıldan keyin tağı barsa, böten bireuler:
–Bul üydi biz satıp aldıq, endi munda Erik turmaydı, –depti.
Qanşa degenmen balalarımnıñ əkesi emes pe, «qañğıp qaldı ma, ne boldı,
üyin satatınday», – dep uayımdap qaldım. «Sonşa qattı ayttım ba,
birjolata bezip ketetindey?», – dep özimdi kinəladım da. «Bərimizdiñ
tübimizge jetip jürgen qu araq qoy, işpey jürse nem bar balalarımnıñ
əkesi, qızday qosılğan qosağım», – dep oylap qanşa uyqım buzıldı.
***
Özim jumısımdı üzbey istep bar küşimdi balalardı jetkizuge saldım.
Talğatqa tehnikum bitirtip aldıq, kenjemiz Quanış institutqa ilindi.
Baqıt bizdiñ basşımız siyäqtı, bərin sonıñ aqılımen şeşemiz. Əkemniñ
ornın osı bir aqıldı bauırım toltırıp jür. Qızdarım da siraqtarı
ösip, talasa boyjetip keledi. Əyel bolğan soñ tabiğattıñ zañı ma, qalay
qaşsañ da erkektiñ közine tüsedi ekensiñ. Ne qasietim barın qaydam mağan
özimnen jas jigitter əues. Özi qazağı az qala bolğan soñ ba öz ultımnıñ
erkegin köre bermeymin. Osında jürip İgor degen orıs jigiti ğaşıq
boldı. Ultınıñ bötendigi bar, jasınıñ kişiligi bar qanşa boyıma
jaqındatpauğa tırıssam da, osı bir jigit bauırlarımmen tanısıp,
otbasımmen aralasıp öziniñ aqköñil, meyirimdiligimen balalarımdı
ıqılasına böledi. Bayağı Anvar siyäqtı istegen isiniñ esebi joq, eşnərsege
qaytarım suramaydı. Jalğız maqsatı – meniñ nazarıma ilinip, köñilimnen
şığu. Orıstıñ «Əyelder qulağımen süyedi» deytin mətelinde aytqanday
İgor jalındağan jürek sözin jetkizip ayta bilgen soñ ba, men de
jılılıq tanıtatın boldım. Mağan unaytın eñ jaqsı qasieti – araqtı
auzına almaydı. Temeki de şekpeydi. Öte taza. Joğarı bilimdi mehanik.
Öziniñ aytuınşa burın bir ret üylengen. Köñilderi jaraspay ajırasıp
ketken. Ortada balaları joq. Biraq orınsız burınğı əyelin
jamandamaydı, tipti ol turalı aytpaydı dese de bolğanday. Zatı orıs
demesem – jigittiñ töresi.
Zamannıñ özi sonday boldı ma keyingi kezde azamattıq nekede turatındar
köbeydi ğoy. Men de sonıñ bireui bolıp orıs jigitimen turıp jattım...
Onı bizdiñ otbası müşesi dep qabıldağanımmen zañdı nekege turuğa
batılım barmadı.
İgormen birge turğalı qoltığıma qanat baylağanday qanday şaruanı da
uşıp jürip bitiremin. Bauırlarım da, balalarım da meniñ köñilimniñ osı
bir küyin tüsingendey İgor ağaylarına qurmetpen qaraydı.
Ğasırdıñ ayağı men basında uaqıt zımıraydı degendi estip edim, sonıñ
şındığı ma, meniñ soñğı on jılımnıñ qalay zımırap öte şıqqanın da
bilmey qaldım. Bauır larım men balalarım ösip, İgor ekeumiz məueli
bəyterek siyäqtı solarğa köleñke tüsirip kelemiz. «Ötken künderdiñ ketken
künderdiñ bəri añız», – dep ənde aytılğanday meniñ ötken künderim endi
keşegi esteliktey bolıp bara jatqanda bir oqiğa boldı. Ol meniñ
köreşigim əli alda degenge bergen belgi edi...
Men as üyde küybeñdep jürgenmin, bir kezde aşıq esikten aulada daburdubır etken erkekter ünin estip, basımdı burıp qarap edim dəlizdi
tarsıldatıp jürip kele jatqan er adamdı kördim. Alaköleñkeleu edi,
tanımadım. Ashanağa kirip kelgende tanıdım...
Anvar!
Kele qazandıq janında turğan meni əy-şəyğa qaramay bas salıp,
quşaqtap süye bastadı.
–Ey, esiñ durıs pa! – dep qarsılasıp jatırmın. Dəu erkekke qaydan
küşim kelsin. Erip kele jatqan İgor ananıñ meni süyip jatqanın körip
şığıp ketti. Qısımınan əreñ bosap şığıp, iterip jiberdim.
–Anvar, adam qusap amandasuğa bolmay ma, men seni umıtqalı qaşan, –
dedim renjip.
–Al, men seni umıta almay izdep jür edim, bügin əreñ taptım! – dep
alqınıp tur. Özi jüdep, tipti qartayıp ketipti.
–Seniñ meni küyeuimniñ közinşe bas salıp süyetindey mağan eşkim emessiñ,
– dep auırlau ayttım.
–Ol da men siyäqtı bireu ğoy, zañdı küyeuiñ emes, seniñ küyeuiñ qazaq
bolatın, – deydi.
–Men osı orısqa tiip alğanmın, mınau sonıñ üyi, sondıqtan böten üydi
bosatqanıñ durıs, – dedim.
–Gulyatay, eñ soñğı ret kezdeseyikşi. Men Marinamen ajırasıp ketip seni
izdep jürgenmin, əreñ taptım ğoy, – deydi tap bir altın tauıp alğanday
quanıp tur.
–Renjime, senimen eşqayda bara almaymın. Bala-şağammen osı üyde əreñ
kün körip jürmin, mına orısqa jalınğanday bolıp. Meniñ eşbir
süyenişim joğın bilesiñ, tağı meni dalada qalsın demeseñ tez üyden şıq.
Meniñ ömirimdi buzba, meni süyetiniñ ras bolsa, balalarımdı ayasañ, bizden
aulaq jür, – dep esikti körsettim. Men jılap turğannan keyin sendi me, joq
balalardı ayadı ma:
–Al, jaqsı, endi kezdespespiz. Meniñ seni qattı süygenimdi ömiri umıtpay
jür. Sağan baqıt tileymin! – dedi de şığıp ketti. Men sol qaqayğan
qalpımda artında qala berdim. Eñ bolmasa, «sağan da baqıt tileymin», –
deuge de jaramadım özimdi sonşa süygen azamatqa.
Ol sırtqı esikti tars etkizip japqanda esim kirip, orındıqqa otıra kettim.
Sodan al kep jılayın, Anvardıñ auılına adasıp barıp sonıñ ottı
mahabbatınan qaşıp ketkenimniñ özi jastıqtıñ bir dəureni eken ğoy...
Anvar qattı japqan esikti bayau aşıp İgor kirdi.
Jəylap basıp janıma keldi de meni basımnan quşaqtap turıp:
–Sen onı süyesiñ be? – dep suradı. Ornımnan turıp onıñ közine qarap:
–Mağan mahabbat ne kerek, segiz balanı süyrep jürgende. Mağan senimen
tınış ta toq ömir kerek, – dep senimdi ünmen ayttım. İgor:
–Jañağı erkek qaqpadan erkin kirdi de aulada jürgen mağan nazar da
audarmay üyge tarttı. Aldınan şığıp üy iesi ekenimdi bildirgim kelip
«Sizge kim kerek?», – dep edim, «Men öz üyime kelip turmın», – dep meni
itergendey bolıp işke ötip ketti. Ekpininen men seniñ balalarıñnıñ əkesi
eken dep oylap sırtta qalıp qoydım», – dep muñın şaqtı. İgordıñ
mədeniettiligi sonday, ol erkek kim? Nege keldi?», – dep suramadı da, men
de onıñ kim ekenin bayandap jatpadım. Abıroy bolğanda sol küni üyde
uldar joq edi.
Keler köktemde ortalıqtan «Leninskide» eginde bir ge jürgen
kombaynerdi kördim. Amandasıp, ötken-ketkendi eske alıp biraz söylestik.
Sol mağan Anvardıñ küzde jüregi toqtap qalğanın estirtti. Sonı estiginde
işimnen bir perne üzilip tüskendey əserde boldım. Üyge kele jatıp
qimastıqtan ağıl-tegil jılayın kelip. Ana jolı şınında men Anvardı
soñğı ret körgen ekenmin...
Birde kədimgi öñimdegidey anıq tüs kördim. Ayan tüs degen osı bolar.
...Erik ayaq-qolı baylaulı temir tösekte jatır. Azıp-tozıp ketken. Bas
jağında tərelkede tilim nan tur. Soğan tilin sozadı, jetpeydi. Bir kezde
men bölmege kirip kelip auzına əlgi nandı bereyin dep jatıp oyanıp
kettim... Tap öñimdegidey. «Eriktiñ dəm-tuzı tausılğan ğoy», – dep oyımnan
şıqpay jürdi. Bir küni kenjem Əmina kelip: «Mama bir qañğıbas «Gulya
bar ma?», – dep seni surap tur» deydi, özi qorqıp ketken. Jügirip sırtqa
şıqtım. Qaqpanıñ aldında türinen adam şoşırlıq bomj-qañğıbas tur.
Jaqındağanşa «Quday-au bomj meni qaydan biledi?» dep oylap barğanmın,
jaqındağanda qarasam... Erik!..
Qanşa tozıp ketse de, qanşa qorqınıştı bolıp ketse de jazbay
tanıdım. Meniñ balalarımnıñ əkesi, joğalıp ketken «mamasınıñ
jalğızı». Türine qarap jüregim ayanıştan ezilip qoya berdi. «Qanşa
qañğısa da meniñ esigimniñ aldına kelip tur ğoy, jer betindegi jalğız
janaşırı men dep keldi ğoy», – dep ayap üyge kirgizdim. Auızı-bası isip
ketken söyley almaydı...
Sodan ne kerek, balalarmen jabılıp monşağa juındırıp, tazalap,
tırnağın alıp, kiindirip, tamaqtandırdıq. Keşke qaray əlgi qañğıbas
tamaq aş özegine tüsip ketti me, tırapay asıp talıp tüsti. Tamır soğısı
joq...
Anda-sanda joğalıp ketken Erik esime tüskende bauırlarım men
balalarıma «Əkeleriñ jaylı jaman habar alsaq jerleu bizdiñ mindetimiz.
Onıñ bizden basqa janaşırı joq», – dep otıruşı edim, endi meniñ
qolıma öluge kelgen bolar dep oyladım. Sonda da jedel jərdem
şıqırttım. Özim birge barıp bası-qasında jürdim. Bölim bastığı
«Komağa tüsip ketti. Sizdi endi reanimatsiyä jaqqa jibermeymiz, mına
dərilerdi tauıp keliñiz», – dep mağan bir bet qağaz berdi de, şığarıp
jiberdi.
Sodan bastap auruhanamen eki aradağı sabılıs bastaldı. Dərigerler meni
əyeli dep qabıldap, keyde kirip şığuıma ruqsat etti. Balalar da menimen
birge kelip əkelerin körip jürdi. Bir ayğa jaqındağanda keşke qaray
auruhanadan telefon şaldı, «Küyeuiñiz esin jidı», – dep süyinşi
surağanday. Quanıp, jıldamdatıp sorpamdı pisirip jetip bardım. «Esin
jidı» degenge meni tani qala ma desem, bayqus əyteuir kirpigi qimıldap
jatır eken. Auzına tığıp qoyğan tütikterimen dərimen «tamaqtanadı».
Meniñ sorpamdı işuge bir aptadan keyin jaradı ğoy. Basın köterip,
qasıqpen tamaqtandırıp tağı bir ay ötti. Köp söylemeydi, tamaq berip
jatsam qolımdı qısıp qoyadı. Betime qarap uzaq otıradı. Balalar kelse
qattı quanıp, közi külimdep, qoldarın uzaq ustap turadı. Bar mahabbatın
solay sezdiretindey. Onıñ jağdayı jaqsarğan sayın meniñ mazam ketti,
jatsam-tursam «Erikti auruhanadan şığarğan soñ qayda aparamız, tağı
qañğıtıp dalağa jiberemiz be?», – dep oylaymın. Onı tağı dalağa
jiberuge meniñ arım barar ma, üyime alıp keluge qoynımda bayım bar.
Qañğıp ketse, onı körgen balalarım künderdiñ küninde «əkemizge
qauqarsız kezinde qamqorlıq jasatpadıñ» – dep betime basa ma deymin.
İgorge jağdayımdı qalay tüsindirerimdi, ne isterimdi bilmey dal bolıp
jürgende meni Erik ayağın basıp baladay qaz-qaz turıp qarsı alatın
boldı. Palatasına kirgenimnen quanadı, auruhanadan şıqqan soñ qayda
baratınınan habarsız siyäqtı. Balalar da üyge kelsem:
–Papam qalay?
–Bügin ne dep söyledi?
–Qaşan şığadı eken? – dep qarsı aladı. Qanşa aytqanımen əkeleri emes
pe, auruhanadan şığıp qayda baradı dep eşqaysısı oylamaydı da. Osı
üyden ketti, osı üyge keledi dep tüsinetindey. Onıñ tipti bul üyge keluge
eş quqığı da joq ekenin ne əkeleri, ne balaları oylap jatqan joq. Eki
ottıñ ortasında qalğan men. İgordıñ azamattığı sol, mağan «sen nege
burınğı küyeuiñdi asırap, tamaq tasıp, dərisin jetkizip jürsiñ», – dep
jatqan joq. Onıñ tüsiniginde men sol kezinde araq işip, azıp-tozıp ketken
küyeuime tek mına bes qızdı jasauğa qatıstı bolğanı üşin mindetti
siyäqtımın.
Bala baylanıstıradı degen osı ma? Ortamızda balalar turğanda
ötkenimdi öşire almaytın, umıta almaytın bolğanım ğoy! Anvarğa degen
ot mahabbat boldı, ortada bala bolmağan soñ umıtıldı, onı eşkim de,
eşnərse de esime tüsire bermeydi. İgormen birge turıp jürgenime
jiırma jılğa juıqtadı, el jurt meniñ küyeuim dep tek birge körgende
aytadı. Onımen aramızda bir bala bolıp edi, tüsik boldı. Sol saltañ
jürgenimizden be, bəri balalardıñ əkesin, tanitındarı əjelerin eske
alıp, meniñ ömirimdi qalasam da, qalamasam da Erikpen baylanıstırıp
jatadı. Keyde Erikke de renjimin, jap-jaqsı ömirimizdiñ toz-tozın
şığarıp, əkesinen qalğan şañıraqtı satıp öziniñ basın qañğırtıp
jürgen özi emes pe. Söytip sergeldeñde jürgenimde:
–Sizdiñ küyeuiñizdi arğı küni şığaramız, – dedi bölim bastığı şaqırıp
alıp. Men ne derimdi bilmey ündemey turıp qalğanıma tañırqağan
dəriger,
–Budan arı ustay almaymız, qazir jağdayı qalıpqa tüsti, sondıqtan
şığaruğa tura keledi, – dedi.
–Durıs qoy, durıs qoy, – dey berippin.
Üyge kelgenşe Erikti qayda aparatınımdı oylap basım qattı. Oğan degen
ayanıştan qan qısımım köterilip, jatıp qaldım.
Keşke qaray jumıstan kelgen küyeuime bar jağdaydı ayttım. Ol ündemey
tıñdadı.
–Bir jeriñ auırıp otır ma? – dedi meni qabağımnan tanitın ədetimen.
–Erikti ayağannan auırıp jatırmın, – dep şınımdı ayttım. Ol otırğan
jerinen janıma kelip basımdı köterip quşaqtap:
–Men seni osı qayırımdı jüregiñ üşin jaqsı körem ğoy. Seniñ janıñda
jürgen adam dalada qalmaydı, – dep közimnen süydi. Men İgordı
quşaqtap alıp jılap jiberdim.
–Üydiñ bas iesi öziñsiñ, öziñ şeş, – dep salmaq sala söyledim.
–Erik seniñ köñiliñdi qaldırğanımen, ana bes balanıñ əkesi ğoy,
sondıqtan onıñ endigi ornı sol balalardıñ ortası. Üyge alıp keleyik.
Üydiñ arğı jağına qaratıp esik şığarıp bir bölme qosıp salayıq. Sonda
tura bersin. Sen ekeumiz osı jağında öz üyimizde turamız. Tek arağın
tastasın, əytpese, balalardıñ mazasın aladı, – dep erkekşe şeşti.
Aytılğan küni ömirge əkemizdi qayta əkelip, ay boyı əkemizdi baqqan
dərigerlerge tartu-taralğımızdı arqalap, basımız İgor bolıp balaşağamızben Erikti üyge şığarıp aldıq. Esiktiñ aldına kelgende Erik
ıñğaysızdanıp:
–Men munday qurmetke layıq emes edim ğoy, – dedi.
–Sen osı balalardıñ əkesi bolğandıqtan barlıq qurmetke layıqsıñ,
dosım. Mınau endi seni men balalardıñ üyi. Al, Güljan meniñ əyelim,
bizdiñ üy mına jağında boladı, – dep İgor Erikke esik aştı.
Jazğa salım üyimizge üy jalğanıp qurılısın eki erkek jıldamdatıp
jürgizdi. Balalardıñ quanışın körseñiz ğoy. Əkelerin özderi-aq bağıpqağıp otır.
***
–Jeti küyeuge tigendi estigen şığarsız, eki küyeudi qatar ustağan əyeldi
estigeniñiz bar ma? – dep bastadı alğaşqı sırın.
–Estimeppin, qızıq eken. Jalpı, ol bizdiñ mentalitetke jattau ğoy.
–Jaqında televizordan bir deputat əyel «erkekter tört əyel alsa, əyelder
nege tört küyeu ustamaydı», – dep suhbat berdi.
–Ol ənşeyin erkekterge eregesip aytıp turğanı şığar.
–Ne dese de sol əyeldiñ aytıp otırğanı bügingi zaman şındığı. Büginde
kəsipker, bay əyelder ündemey-aq tört erkekpen qatar jürip jür ğoy.
–Jürse jüretin şığar jurtqa bildirmey, biraq ol tiip alğan emes qoy.
–Ondaylar tört tügil bir bayğa da zañdı türde timeydi.
Sebebi tübinde düniesin böliske saladı dep qorqadı.
–Siz qalay eki küyeu ustap jürsiz?
–Ol tağdır qurbım, – dedi Güljan.
JATQA TUĞAN BALA
Hikayat
Bul şığarma Qazaqstandağı «Ekomed» ortalığınıñ negizin qalauşılar
Batır Qaratayulı Bekmusaev pen Saltanat Berdenqızı Bayqoşqarovağa
arnaldı.
Oñ jaq büyiri bülk ete tüsti...
Jariyä alaqanın dəl sol jıbır ete tüsken jerge qoyıp erkelete sipalap,
kübirlep:
–Balapanım, ne boldı? Bulay jatqan sağan unamadı ma? Jaraydı, onda
bılay audarılayıq, – dep sol jağına aunap tüsti.
Ay jarığımen bölmeniñ işindeginiñ bəri kündizgidey körinip tur. Janında
eşnərseden beyhabar ulı Dərmen jatır. Bir kezde ıstıqtadı ma üstindegi
körpesin teuip tastadı.
Jariyä ornınan auır qozğalıp turıp juınatın bölmege bettedi.
Odan şıqqannan keyin balkonğa barıp tüngi uyqı quşağındağı Almatığa
qaradı. «Juldızdar jerge jaqındap, baylanıp qalğan sekildi».
Nərestesiniñ jarıq düniege keler mezgili jaqındağan sayın ana ataulıda
bolatın quanış seziminen özgeşe bir qimastıq sezim janın terbeydi.
Qursağındağı osı perzentin bosanğan soñ öz erkimen jatqa beredi. «Jatqa
tuatın balam!», – dep eki alaqanın qarnınıñ üstine qoyıp jılıtqanday
uzaq turdı. Bala da anasınıñ meyirin sezgendey mop-momaqan bolıp
işinde jatır. Oğan anasınıñ alaqanınıñ jıluı teriden ötip janın
jaylandırıp jatqanday...
Dərigerdiñ belgilegen uaqıtı boyınşa keler jetide bosanıp qaluı
mümkin. «Keşe siyäqtı edi osılay bolsın dep kelisimge kelgenimiz. Uaqıt
ne degen jıldam toğız ay öte şığıptı-au. Seni əketip bara jatqanda
qayter ekenmin», – dep əyel auır kürsindi.
Janarınıñ jası tüngi Almatınıñ köşesindegi şamdarmen şağılısıp
jarqırap barıp üzilip tüsip jattı...
1
Jariyä men Maqsut bir kursta oqıdı.
Səulet akademiyäsınıñ jataqhanasında tanısıp, sonıñ mañayında ğana
qol ustasıp qıdırıp jürip üylendi. Jariyänı dostarı Maqsut turğan
jataqhanağa uzattı. Oqu ornınıñ profkomı ekeuine otbasılıq
jataqhanadan şağın ashanası bar bir bölme berdi. Birin-biri süyetin eki
jasqa ol han sarayınday körinetin sol kezde. Eki jaqtıñ ağayın-tuıstarı
kelse de sıyıp ketetin.
Ekeuiniñ nebir asqaq armandarı sol bölmede düniege keletin. Dostarı da
sol armanğa arman jalğap, as işetin stoldarın jazıp salıp tañdı tañğa
ulastırıp sızba sızatın.
Jariyä tuñğışı Arayına ekiqabat kezinde as üyde jazba tösekti jaza
salıp talay qonıp şıqqan. Tañerteñ tösegin jinay şəy əzirlep küyeuin
şaqırğalı esigin aşayın dese tirelip qalğan üstelden aşa almay turatın.
Uyqısı qattı Maqsut üyilgen sızbalardıñ arasında jerde jatatın.
Sodan Jariyänıñ tüske jaqındağanşa as üyde kitabın oqıp otıra beretin
kezderi köp bolatın.
Ekinşi balası Dərmen de sol bölmede tuıldı.
Maqsut kurstastarımen birge diplomın alıp «Qalasəulet» degen
mekemege qızmetke ilindi.
Jariyä akademiyälıq demalısta qos böpesin bauırına basıp qatarınan
qalıp qoydı. Küyeui aman bolsa – pəterin keñitip, əyeliniñ oquın
jalğastırtıp diplomın alıp berer degen senimde jüretin.
Dərmendi emşekten şığaruğa barğanda anası:
–Jariyäş, balalarıñdı mağan qaldırıp əueli diplomıñdı alıp
alsañşı, şırağım. Əkeñ osı sen oqısın dep otıruşı edi, – dep bıltır
o dünielik bolğan şalın esine tağı bir alıp, jılap qaldı. Anasınıñ sol
köñil-küyi əser etti me, Jariyä eki balasın qaldırıp Almatığa jalğız
qayttı. Poyızdan kütip alğan küyeui:
–Əy, balalar qayda? – dep şoşıp ketti jalğız özi eki sömke arqalap
tüsken əyeline.
–Apam alıp qaldı, «biıldan qalmay diplomıñdı al» dedi, – dep tömen
qaradı.
Küyeui tösqaltasınan «Soveren» degen jazuı bar qızıl qoraptı
şığarıp, bir tal temeki alıp tutatqanşa ündemedi. Bir sorıp jiberdi de:
–Şeşeñdiki oñ eken, oquıñdı ayaqtağanıñ durıs qoy, –
dep eki sömkeni arqalap aldına tüsti.
Maqsut qurılıs akademiyäsına qosımşa sabaq berip, Jariyä oquın
jalğastırıp jürip diplomğa qolı jetti. Anasına barıp aqıldasıp ulın
alıp kelip balabaqşağa berip, özi jumısqa şıqpaqşı boldı.
Auzın ayğa bilegen Odaq tarap, jas memleket təuelsizdikke endi jetip
jatqan zaman. Keñes odağınıñ kezindegidey arnayı joldamamen bir jerge
jumısqa tur dep jibermeydi. Jumıstı öziñ tabasıñ. Aşpağan esigi
qalmadı, eşkim mañına jolatpaydı. Balasın da ala qalatın baqşa
körmedi. Tek bir jerde «Öziñ tərbieşi bolsañ ğana balañdı alamız», – dep
köngendey boldı. Maqsutpen aqıldasa kele sol jerge ornalasatın bolıp
toqtadı.
Ekeui eki jaqtap tabıs tauıp jürgendey bolğanımen arı tartsa arı, beri
tartsa beri jetpeydi. Jılına eki ret kezektesip nağaşı apasınıñ
qolındağı Arayğa barıp qaytadı. Maqsuttıñ sabaq bergeni jaqsı boldı
əytpegende turıp jatqan jataqtarınan da şığarıp jibergendey eken.
Baspana satıp aludı qanşa armandağanımen tapqandarı işipjegennen
artılmay jürgende qızınıñ mektepke baratın jası kelip qaldı.
Anası bayğus tağı aqılın berdi:
–Aray meniñ qolımda oqi tursın, Maqsut qorğap alsın, sodan keyin
körersiñder, – dep özi muğalim bolıp jürgen mektepke jazdırıp qoydı.
Maqsut kandidattığın qorğağan soñ bir biikke jetetindey bolıp jüruşi
edi, qorğap alğan soñ da bayağı qalpında ömir jalğasıp jattı.
Ulı mektepke baratın jılı eşqaşan ündemey, tağdırdıñ salğanın
köterip jüre beretin Jariyäğa til şıqtı:
–Maqsut, qaşanğı osı tauıq kürkede otıra beremiz, Dərmen de biıl
oqidı, – dep jılap jiberdi.
–Endi qaytem, kezegim jıljitın emes, şıdayıq, men qorğap alayın,
doktor bolğan soñ pəterdi özderi-aq berer, – dep tağı «Soverenge»
jarmastı bayqus küyeu.
Balası üşin ornalasqan baqşadan endi sonımen birge mektepke auısamın
ba dep jürgende Şara degen mekteptesi kezdese ketti Jariyäğa.
Şara Meditsina institutın bitirgennen keyin «Ana men bala
ortalığına» ornalasqan eken. Kandidattıq qorğap büginde bildey bir
bölimniñ basşısı. Küyeuge şıqpay, ğılımmen aynalısıp ketipti.
Mektepte oqıp jürgende ekeui eki sınıpta oqığanımen jaqsı aralasıp
jüruşi edi. Sol dostıqtarı qayta jalğasa ketti. Şara doktorlığın
qorğau üşin jii-jii jet elderge şığıp, təjiribelerin üyrenip qaytadı.
Issaparınan oralğan soñ mindetti türde Jariyänıñ üyine kelip ekeui şəy
işip otırıp körgen-bilgenderin aytıp beredi.
Şaranıñ isteytin jeri – «Ekomed» dep atalatın qazaqstandıqtar üşin əli
qupiyäsı qırıq türli, perzenti joqtarğa kömek jasaytın ortalıq. Ərkim
öz tirşiligimizben jürip bayqamaydı ekenbiz mañayımızda bir perzentke
zar bolıp jürgender köp eken.
Baylıqtıñ da, ataq pen dañq, mansaptıñ tipti ottay mahabbattıñ da bir
balanıñ külkisine turmaytının Jariyä bilip pa? Küyeuge şıqtı,
qatarınan eki balalı boldı. Özi tanitındardan da balanıñ zarın şegip
jürgender di körmepti. Şaranıñ aytqandarına qarasa, Batıstağı eñ bastı
problema – bala tuu. Qızdarı mansap quıp jürip küyeuge keş şığadı,
sodan bala kötere almaydı. Erkekteri de üy bolmay jürip aladı. On
otbasında bir bala düniege keledi. Balası joqtarı em-dom izdep,
ğılımnıñ soñğı jañalıqtarımen urıqtanıp balalı boladı eken. Ol
emniñ qonbaytındarı da bar deydi...
Al, bizdiñ elde bul jurt eleñdeytindey məsele bolıp körinbegenimen,
«basqa tüsse baspaqşıl» degendey, basına tüsken otbası eşkimge
sezdirmey özderi küresip jatatın körinedi. Eki jartı bir bütin bolıp
birigip ot jağıp otan qurğannan keyin sol ottıñ basında oynap jüretin
balası bolğanın qalaydı.
«Ömiriñniñ jalğası bolatın perzentiñniñ anası men əkesiniñ ortasınan
emes dərigerdiñ aralasuımen şınınıñ işinde qosılıp payda boluı
degenge bizdiñ ulttıñ əli qulağı üyrene almay jatır», – dep Şara ər
kelgen sayın əñgimesin aytıp otıradı. Onıñ əñgime degeni – aynalısıp
jürgen ğılımi jumısı.
Jariyä bolsa jumıs izdep jür, qurbısına aytarlıqtay əñgimesi
bolmağannan keyin Şaranıñ auzına qarap, aytqanın tıñdap, tañırqap
otıratın. Künderdiñ küninde Şaranıñ jumısınıñ öz otbasına aralasa
ketetinin kim bilipti.
2
–Jariyä, sen estidiñ be, bizdiñ üy de buzıluğa ketetin bolıptı, – dedi
Maqsut keşke qaray jumısınan kelgende.
Orta kesege tamaq quyıp turğan kelinşektiñ jüregi zu ete tüsti. Ojaudağı
sorpası ayağınıñ basına tögildi. «Mama», – dep şıñğırıp jiberdi.
Əyeline arqasın berip as stolınıñ basında otırğan erkek aşı dauıstan
ornınan atıp turdı. «Ne boldı?», – dep əyelin quşaqtay aldı. Jariyä
otıra qalıp ayağındağı qısqa şulığın sıpırıp jiberdi. Oñ jaq
ayağınıñ sausaqtarı qıp-qızıl bolıp küyip qaldı, aşıp baradı. Atıp
turıp juınatın bölmege aqsañday jügirdi. Közinen jas burq etti. Oñ jaq
ayağın şümektiñ astına ustap suıq suğa tostı. Aşığanı sappa
basılğanımen, keudesin küydirgen basqa bir küyik külli denesin küydirip,
aşıtıp bara jatqanday. Dıbıssız jılap tur. Köziniñ jası betin juıp,
omırauına quyılıp jatır...
–Jariyäş, ne boldı? – dep tük tüsinbegen erkek ayaday jerge öziniñ
sıymasın bilip esik auzında keptelip tur.
Arı qarap turğan əyeliniñ jotası bülkildep, eki iığı selkildeydi. Üni
joq. Jılap jatır.
–Qoy, endi ayağıña suıq tiedi, – dedi de bir kezde küyeui qayta as bölmesine
burıldı.
As bölme, juınatın bölme, jatın bölme. Birine biri jalğasıp jatır.
Araları qol sozım. Bölme dep emes, quıs dep atasa da bolatınday.
Osında tört adamnıñ ömiri ötip jatır. Onıñ bireui osığan sıymay
əjesiniñ bauırında ösip keledi. Qazaqta quıqtay dep atalatın osı quıstı
da qalalıq əkimşilik qimay otır. Tört adamnıñ tağdırı osı quısqa
qarap tur. «Bul üydi buzsa, şañıraqtı ortağa tüsirse, biz qayda baramız?»,
– dep əyel janı küyip jılaydı. Onıñ ayağınıñ küyiginen janınıñ küyigi
ötip baradı.
Jağdaydı aytqızbay-aq tüsingen Maqsuttıñ da işine ört tüskendey bolıp,
stol basında işinen tınıp otır...
Kelinşek bir kezde juınatın bölmeden şıqtı da jatın bölmedegi
tösegine barıp qisaydı. Jılap bolğanday. Qabırğadağı bir sızıqqa
qarap qatıp qalğanday. Işi əlem-jəlem. Ne küyeuimen ursısarın, ne birge
otırıp tamaqtanarın, ne osılay jatıp küyine bererin bilmeydi.
Maqsuttı ne dep ursadı, jumısın istep jür, tabısın əkelip qolına
saladı. Araq işip sendelip, üyge kelse auzına kelgendi aytıp boqtap
jatqan joq. İnstitutın qızıl diplomğa bitirdi, kandidattığın qorğadı.
Şamasınıñ kelgeni sol – osı bir bölmeni aldı.
Tura osılar oqu bitirgende zaman auısıp, zañ özgerdi. Qalalıq keñestegi
üydiñ kezegine jazılıp qoyğalı qaşan. «Endi kezekpen tegin üy berilmeydi
eken», – degendi estip bir kün auırdı. Aylığı şaylığınan aspay jatqan
jas ğalımğa pəter satıp aluğa mümkindik qayda. «Egemen el boldıq», –
dep quanıp jürgende narıq kelip alqımnan aldı. Ol özi jılpıñdar men
qulardıñ jağında ma, sabının soğımğa, tarağın tanağa ayırbastap solar
bayıp, solardıñ mərtebesi ösip jatır.
Maqsuttıñ minezi – birtoğa, durıs jolımen bolmasa, bireudi aldap, arbap
üyge tabıs əkeludi de bilmeydi. Sızbaların sızadı, institutqa lektsiyäsın
oqidı, üyge kelip ulımen televizor köredi. Bul jürisimen pəter tügil
jürip-turuğa kölik te satıp ala almaytınday. «Meniñ mersedesim – 98», –
dep kületini bar. Onısı jumısı men üyiniñ arasına qatınaytın №98
avtobus. Ağayın-tuısına da alıp bara jatqan qayırımı joq, jılına bir
eñbek demalısında Alaköldegi anasın körip qaytadı. Balası men əyelin
sol jerge suğa tüsirip kelgenine məz.
Özi şe?!
Erkeginiñ şaması kelmese, eki bilekti sıbanıp jiberip özi kirispey me?!
Eldiñ əyelderine uqsap ala qaptı arqalap sauda jasau qolınan keler ma
edi, sauda jasaytınday alğaşqı aynalımğa aqşanı qaydan aladı.
Balabaqşada istep jürgende şay-puldan artılğanğa anası men Arayğa
jıltırağan birdeñeler aparıp beretin edi, endi ol da joq. «Diplomıñdı
al, al», – dep anası qoymağanda alğan diplomı qara şabadanda jatır. Eş
jerge jumısqa almaydı. Aynala qısqartu. Aşılıp jatqan sansız
firmalarğa ərkim öz tanısın aladı. Ne bolmasa – uzın siraq,
aynamközderdi izdeydi. Sonımen jas deytin jas emes, kəri degenge kəri
emes, orta jolda qaldı da qoydı.
«Əkimşilik əyteuir bir pəter berer», – dep quıqtay bölmege şükirşilik
etip otırğanda osını da qimay, buzıp baylar köp qabattı ğimarat
salmaqşı. Al osında turatın şittey balaları bar jas otbasılar qayda
barıp panalamaq? Kemi otız bölmede jüzge juıq adam turıp jatır.
Bulardı adam eken-au dep jatqan əkimşilik joq, sırttarınan satıp
jibergen körinedi. Endi sot orındauşıları jaqında bulardan bosatuın
talap etpekşi. Ornına pəter de bermeydi. Sebebi bul – jataqhana, olardıñ
jekemenşigi emes.
Şara dosınıñ aytqanına qarasa özderi tiri jürgenderine məz bolıp
jürgen ölimtikter siyäqtı. Nağız ömir süruşiler Alataudıñ eteginen han
saray salıp, aspanda uşaqpen uşıp, teñizdiñ ar jaq, ber jağınan şığıp
jür. Olar alam degenin alıp, berem degenin beredi. Joldarın kesken
adamdı atıp ta tastaydı. Bəri solardıñ qolında siyäqtı. Auızı aşılıp
tıñdap otırğan Jariyäğa dosı olardıñ da qolınan kelmeytin bir nərse
barın uqtırdı. Ol – bala jasap alu. Olardıñ birazı ekijaqtap dünie
jiıp, mansap quıp jürgende – əyelderi qartayıp, bala tabudan qalıp
qaladı. Keybireuiniñ əyelderiniñ densaulığı joq. Bəri bar sol han
saraylarda – bala joq. «Bərin satıp aluğa boladı, al adamdı satıp ala
almaydı ğoy», – deydi de Şara, «Bizdiñ «Ekomed» olarğa balalı boluğa
kömektesedi» dedi.
Jariyä şoşıp ketip:
–Qoyşı, – deydi.
–Ərine. Olar balanı tileydi. Amaldarı joq, aqşağa satıp ala almaydı
sondıqtan bir balanı zar ilep tileydi. Qudaydıñ ıqılası tüsse perzentti
boladı. Al, bizdiñ «Ekomedtiki» ğılım jolımen olarğa kömektesu ğana.
Bağına bala buyırmağandarına qanşa kömek jasasañ da joldarı
bolmaydı. Ömirden solay balasız ötedi, sondıqtan dünie de kerek bolmay
qalatın kezder boladı, – dep jumısınıñ birdeñesin tüsindirgendey
boldı.
–Seniñ mına Quday bere salğandarıñ turğanda – pəter degen nemene, – dep
jubatatın aqköñil qurbısı.
Kelinşek arğı-bergini oylap jatqanda keş tüsip, sam jamıradı. Küyeui
bolsa ashanadağı stol basında əli otır. Əyeliniñ janına barıp
jubatayın dese, ne aytarın bilmeydi. Onıñ ayağınıñ küygeninen emes,
janınıñ küygeninen solay bürisip jatqanın sezip otır.
Qayta Jariyänıñ tərbieliligi ğoy, əytpese keybir əyelderge uqsap
şañqıldap, auzına aq it kirip, qara it şıqsa qayter edi. Basınıñ
panasın buzıp, şañırağın ortağa tüsirgeli jatqanda qay əyel bolsa da
oybayın saladı ğoy.
«Janım-ay, tektiligi ğoy, osı künge deyin mına künimiz ne? Sen ğılımnıñ
uşına şığam dep jürgende balalarımmen dalada qalatın türim bar.
Ulımdı alıp anama ketem demeydi. Ne körse de janımda. Asın əzirlep,
qabağı külimdep jolıma qarap otıradı osı kişkentay üyşiginde. Endi
osı üyşikti de əkimşilik köp kördi ğoy», – dep oylap, kömeyine tas, közine
jas tığılğanday bolıp otırğanda jatın bölmeden kelinşek şıqtı,
ayağın süyrete basıp.
–Maqsut, sen əli tamağıñdı işpegensiñ be, janım, – dep qazanğa
jaqındadı.
«Dəl osılay janım degenşe, mağan şañqıldap urısqanı durıs edi», –
dep erkek iştey jer boldı.
Orta kesemen köjeni aldına qoyıp, qasığın usındı.
Özine de quyıp orındıqqa otırdı.
«Ne boldı, ayağıñ küyip qaldı ma? – dep surayın dese Maqsuttıñ tili
baylanıp qalğanday. Otırğan üylerin buzuğa bastı kinəli özi siyäqtı.
Erkek bolıp on jılda bir pəter alıp eñ jaqındarın quanta almağan özi
kinəli emey, kim kinəli.
–Maqsut sen öziñdi jey berme, – dep bastadı əñgimesin əyeli, oyındağısın
oqıp qoyğanday:
–Odan da osı tığırıqtan şığudıñ jolın izdeyik. Jataqtı buzsa buzar,
ol üşin bizben kelispes. Ömir boyı osında qalmas edik qoy. Bir şarası
bolar. Basımız aman bolsın, Qudaydıñ bergen mına eki balasına
şükirşilik eteyik. Han sarayı barlardıñ özi osınday bir balağa zar bolıp
otırğanda, bizdiñ baylığımız osılar, – dedi kelinşek manağı tösekte
jatqandağı oyın jalğastırğanday.
–Keşeden ana jartısındağı studentterdi şığara bastaptı, bizge endi
eskertu hat beredi deydi. Bul bizdiñ jekemenşigimiz emes, sondıqtan
sottasa da almaymız ğoy, – dep bir uaqıtta barıp küyeuiniñ tili şıqtı.
–Şığarıp jiberse pəter jaldarmız. Sen doktorlığıñdı qorğağanşa
kezegimiz de jıljıp qalar, – dedi əyeli küyeuin jaqsılıqtan ümittendirip.
–Biıl Dərmenniñ mektepke baratın jılında üysiz qalğanımız qiın
boldı-au, – dedi küyeui.
–Qinalıp bara jatsaq, munı da Araydıñ janına oqıtarmız, – degenge
kelgende əyeliniñ dauısı dirildep ketti. Tuılğalı bauırınan şığarmağan
kişkentay ulın qalay jer tübi Sarqamısqa aparıp tastasın.
Esik sart etip aşılıp tentek ulı kirip keldi. Qolında qulaqşını, terlep
ketken,
–Apa, kökem keldi me? – dep alqınıp tur.
–Men üydemin, Dako, – dedi əkesi.
Balasınıñ aldımen özin izdeytinin biledi, sol qulının qaytıp el
qiırına jibersin. Asqar tauday əkesiniñ üyde bolğanına quanğan balaqay
ayaq kiimin laqtıra sala juınatın bölmege kirip ketti. «Oyınmen jürip
quığınıñ sızdap ketkenin de sezbeydi, balamısıñ degen», – dep oyladı
Maqsut işinen külip.
–Apa, Sətter jaña üyge köşedi eken, – dep bastadı əñgimesin tamaq işe
bastağan balaqay.
–Onı kim ayttı?
–Sət. Bota ekeui «erteñ biz köşemiz» dedi. Papası üy satıp alıptı.
«Bota» degen körşiniñ boyjetken qızı. Onıñ şeşesi de
«Qudaların jataqhanada kütti», – degen ataqqa qalıp jürermiz, öl-tiril
Botaş uzatılğanşa üy al dedim əkesine», – dep küzde Jariyäşqa bir sırın
aşıp ketken.
Odan keyin buğan da sol uayım tüse bastağan, «şınında östip jüre bersek
uaqıttıñ qalay ötkenin bilmey qalarmız, Aray bolsa biıl üşinşi
sınıpta oqıp jür», – dep iştey oylasa mazası ketetin. Qanşa oybaylasa
da pəter aludıñ eş reti kelmey-aq jatır.
Jariyä küyeui men balasın tamaqtandırıp bolıp dərihanadan ayağına may
alıp jaqpaqqa sırtqa şıqtı. Auladağı səkide bükil körşiler jinalıp
əldeqanday jinalıs ötkizip jatır eken. Səttiñ şeşesi munı bayqap
qalıp:
–Jariyä beri kel, – dep şaqırdı. Jaqındap edi:
–Neğıp şıqpay jatırsıñ, munda turğındardıñ jinalısı ötip
jatır.Üyimizdi bir kompaniyä satıp alıptı, ornına basqa ğimarat salatın
körinedi. Solarğa qarsı hat uyımdastırıp jatır, – dep tüsindirdi.
Jariyä toptı jurtqa jaqındap barıp moynın sozıp qarap edi, ortada
joğarğı qabattağı Bətiş degen əyel belsenip söylep jatır. Şulağan
jurttan dauısı buğan anıq estilmedi. Tağı jaqındayın dep edi,
aldındağı bireu şegine berip küygen ayağın basıp ketti. Janı şığa
jazdap, ayağın quşaqtap otırıp qaldı. Səttiñ şeşesi jügirip kelip:
–Jariyä ne boldı, basıñ aynalıp ketti me? – dep quşaqtay aldı.
–Jəy, ana kisi ayağımdı basıp ketti, – dep qanşa auırsınsa da bildirmey
ornınan turıp, bos turğan səkige barıp şetine otırdı. Səttiñ şeşesi
janına tağı keldi. Jariyä osı kisiniñ atın da bilmeydi, balalarğa uqsap
«Səttiñ maması» dey salatın. Bağanağı balası aytqan jaña üyge köşu
jayı janına tınım bermey:
–Sizden birdeñe surasam bola ma? – dedi Uyala.
–Suray ğoy, – dep janına otırdı.
–Sizderdi köşedi dep estidim ğoy, ras pa?
–Ras. Ağañ ipoteka degenge jazılıp nesiege eki bölmeli pəterge ilindi.
Bıltır sağan aytıp edim ğoy, esiñde me «Qudaların jataqhanada kütti», –
degen ataqqa qalıp jürermiz», – dep oybayladım, – dep. Sodan beri ağañ
oyğa-qırğa şauıp jürip, tamır-tanısımen aqıldasıp, qarızğa bolsa da
ilindi ğoy. Nesie degeniñ qıp-qızıl qarız siñlim. Ay sayın tölep turuğa
tura keledi. Töley almasañ, üstemesimen qarız moyınıña iline beredi, –
dep muñın şağıp aldı.
–Üydi buzsa, biz qayter ekenbiz, – dep bul da muñayıp qaldı.
–Əne, analardıñ bəri qayda şulap qaladı deseñşi, –
dedi körşilerine janı aşığan əyel.
3
–Jariyäş, meni instituttan Türkiyäğa oquğa jibermekşi, – dep keldi
Maqsut bir küni. Jüzinde quanış bar, özine bul usınıs unaytın siyäqtı.
–Otırısımız mınau, künde jinalıs. Sen sırtqa ketkende bizdi üyden
quıp şıqsa qaytemiz, – dedi əyeli eñ negizgi sebebin aytıp.
–Munday mümkindik bola bermes, onıñ üstine Türkiyänıñ qurılıs
salasınıñ əlemde özindik orını bar. Dizayndı jete meñgerip kelsem
jeke firma aşıp beremin, öziñ jürgizesiñ men doktorlığımdı ayaqtaymın,
– dep qiyäldap ketti.
–Qanşa jıl oqisıñ?
–Alğaşqı baspaldağı bir jıl eken, eger tolıq kursın bitirem desem, tağı
bir jıl oqıp jalğastıramın.
–Sonda eki jıl, men ne isteymin, qalay kün körem balamen?
–Meniñ aylığım kartoçkama tüsip turadı, sonımen balanı oqıtıp kün
köresiñ.
–Eger basımda baspanam bolsa ündemes edim, üydiñ türi mınau, qaşan quıp
şığadı dep qopañdap otırmız, – dedi əyel.
Ekeuiniñ tirligin qalay qaray bursa da aynalıp kelip baspana məselesine
tireledi. Baspana jağdayın tüzep almay eşbir umtılıstarı alğa
baspaytını aydan anıq bolıp tur. Səttiñ üy-işi siyäqtı nesiege bolsa da
pəter alsa ma eken? Ekeui qanşa oylasa da, qanşa dostarımen aqıldassa
da məsele alğaşqı jarnasın töleuge kelgende «barğızbasım barğızbas
boldı degendey» auızdarına qum quyılatın. Alatın üydiñ otız payız
qunın aldın ala töleuge qarjını qaydan aladı.
Jariyä qazaqtıñ əyeline tən könbistikpen, qaşanda küyeuiniñ aytqanımen
jüretin anasınan körgen tərbiesimen qanşa qinalıp tursa da Maqsuttıñ
oquğa degen ıntasın qaytarmay Türkiyäğa barıp bilim jetildirip keluine
kelisti.
Maqsuttıñ oquğa baratın mezgili jaqındağan sayın işin birnərse quıstap
kemirip jatqanday mazasız küy keşe bastadı. Ne bolatını belgisiz
baspanağa jarı men ulın qaldırıp, qızın enesine tapsırıp ketip bara
jatqanı janın jeydi. Barmayın dese, arğı jağınan bir sezim «osı jolı
oqıp, doktorlığıñdı qorğap kel, sonda seniñ ömiriñe bir jarıq səule
tüsedi. Jolıñ aşıladı», – deytindey. Aqıldasatınday kimi bar, jası
jetpistegi anası sauatsız. Alaköldiñ mañayında jalğız inisiniñ qolında.
Batasın bergennen basqa bereri de, qosar aqılı da joq. Ol kisiniñ analıq
aqılı osı zamannıñ oqığan balası men narıqtıñ jağadan alğan
jantalasına julıq bolar ma?!
Janın qoyarğa jer tappay ketken soñ, ülgi alıp, dəris tıñdağan
instituttağı Ağıbay Sləmulı degen doktor ağasınan barıp aqıl surap
edi,
–Balam, meni birdeñe biler dep kelseñ, aytarım sol tegin jiberip turğanda
oqıp kel. Bügin aqşa jasap jalmañdap jürgender erteñ seniñ bilimiñniñ
aldında bas iip turmasına kim kepil. Bilim – kapital! Onı eşkim tartıp
ala almaydı, – dep qanattandırıp qoydı. Konyagın quyıp, qazısın
tistetip, ötken-ketkendi esine tüsirip biraz otırdı.
–Kelinge ayt, ündemey otıra bersin, sol üyden quıp jatsa körermiz. Eñ
bolmağanda balamnıñ bos pəterine köşirip alarmın, erteñ mağan kelsin,
laboratoriyäğa jumısqa alayın – dep əkesindey qamqor söz aytıp
şığarıp saldı.
Əkeden erte qalğan beybaq bala mına sözderden keyin Alatauğa arqa
süyegendey, əkesi tirilip kelgendey bolıp, tipti quanğanınan avtobusqa
mingendi umıtıp üyine üş ayaldama boyı jayau jürip keldi.
Jariyäğa Ağıbay Sləmulınıñ aytqandarın jetkizip, telefonı men mekenjayın tüsindirip, enesimen telefon arqılı söylesip jağdaydı tüsindirip,
qızınıñ sağınıştı dauısın estip köñili jaylandı.
Eki künnen keyin Maqsut ulı men kelinşegi üşeui aeroporttıñ şığarıp
salu zalında közderi botalap qoştasıp turdı...
4
Jariyä Ağıbay Sləmulınıñ laboratoriyäsına assisent bolıp ornalasıp
aldı. «Jataqhanadan əne quadı, mine quadı» deytin körşilerdiñ oybay
şuına da qulağı üyrenip qaldı. Ulınıñ qujattarın mektepke ötkizip
qoydı. Aptasına bir ret Maqsut telefon soğıp jağdayların bilip, öziniñ
tirliginen mağlumat berip qoyadı. Anda-sanda şapqılap Şara keledi.
Şara öziniñ aynalısıp jürgen ğılımına jan düniesimen enip ketken
adam. Onıñ bar əñgimesi – balasız otbasılarına kömek körsetu. Aytıp
otırsa onıñ jumısında adam aytsa nanğısız oqiğalar bolıp jatatın
körinedi. Oların «adamdardıñ tağdırı, meditsina salasındağı jaña
bastama», – dep bastap, janı qalmay kelip Jariyäğa tüsindiredi.
–Qazaqqa köbeyü kerek. Statistikalıq məlimetter elimizdegi otbasılardıñ
15 payızı balalı boluğa qabiletsiz deydi, 30 payız otbasınıñ
reproduktivtik tehnologiyä boyınşa emdelui qajet. Ərbir besinşi otbası
bedeulikten qorlıq körip otır. Soñğı uaqıtta keybir məjbür bolğan
jağdayda perzent buyırmağan otbası «bala tabudıñ» jaña təsiline
köşken. Bul əyeldiñ jatırınan operatsiyä kezinde ayırılıp qalğan
jağdayda, nemese jatırı bolsa da jürek auruına, büyrek auruına
baylanıstı bala köteruge densaulığı jaramaytın jağdaylarda amal joq
jüginetin təsil. Yağni, surrogat anağa – qazaqşa qursaq anağa süyenedi.
Munıñ tiimdi jağı – öz urpağın jalğastıru, şañıraqtıñ şayqalmauı,
jubaylardıñ jarasımdı ömir sürui.
«Tapsırıspen» bala kötergen ananıñ qızmeti tegin turmaydı. Balasız
jaq pen bala tauıp bere alatın jaq kelisip məselesin şeşedi,
tabiğatımızğa jat bolsa da, bul ürdis ömirimizge enip keledi. Balağa
quştar bolğan ata-ana meditsinanıñ munday mümkindigine quanadı. Biz
soğan kömektesemiz», – dep barıp bir toqtaydı.
–Senderdiñ ortalıqtarıñ şetelden körgenderin usınğanımen onı bizdiñ
halıq qalay qabıldar eken? – dep Jariyä qarsı suraq qoyadı.
–Deneden tıs urıqtandıru (DTU) ortalıqtardıñ qızmetine
jüginetinderdiñ 90 payızı özimizdiñ qaraközder. «Balalı üydi – bazarğa,
balasız üydi – qu mazarğa» teñeytin qazaq üşin ömiriniñ soñında jalğız
qaludan ülken qasiret joq. Osı DTU negizinde jasalğan qursaq ana
(surrogat ana) təsili köpşilikke qoldanıla bermeydi, tek qana jatırı joq
nemese densaulığı jüktilikti kötermeytin əyelderge ğana jasauğa boladı.
Nemese keybir jağdayda birneşe ret DTU jasap, jatırında öz
embriondarı önbey qalğan əyelder, keleside özine de, surrogat anağa da
saldırıp jatadı. Bir qızığı özi kötermey, sol qursaq anağa salğan
embrion ösip-önetin kezderi de az emes. Jəne jatırınıñ aqauı bar
əyelderge de qoldanılu mümkindigi bar. Bir sözben aytqanda erikkennen
baratın təsil emes, jan uşırıp amal joqtan, öz perzentin süyip, otbasın
saqtau üşin baradı. Basına bunday qasiret tüspegender surrogattıq
turalı ərtürli aytılıp jürgen pikirge qosıladı. Dattauşılar: «Atababamızda bolmağan sumdıq», – dese, jaqtauşılar: «Ajırasudıñ sanın
azaytıp, qazaqtıñ sanın köbeytudegi tiimdi jolı», – dep qarsı dau
aytadı. Qursağına «qarız» bala kötergenderdiñ sanı köbeyip keledi, –
deydi qurbısı öz isin durıstap.
–Onıñ üstine qoldan urıqtandırıp jasağan balanıñ keleşek ömiri,
densaulığı qanday boladı? – deydi küdigin jasırmay bul.
–Erli-zayıptılardıñ jumırtqa kletkaların tütikşede urıqtandırıp,
onı basqa bir əyeldiñ jatırına ornatadı, ol urıq toğız ay ana
qursağında jetilip barlıq balalar siyäqtı jolmen ösip, uaqıtında anası
tolğatıp adamzat balası bolıp düniege keledi! – dep qolımen qimıl
jasap, qarnın sipap dəriger qurbısı tüsindiredi.
–Tuılğan balalar basqa balalarmen salıstırğanda eşqanday
densaulığında ayırmaşılığı joq. Büginde əlemde 2 millionğa juıq
bala düniege kelgen – dep barıp bir toqtaydı.
Ekeui tağı birazğa deyin pikirtalasıp barıp uyqığa bas qoyadı.
Tağı bir kelgeninde Şara balağa tapsırıs beretinder men balanı tuıp
beretin qursaq analardıñ tizimi jasalatının, tipti spermatozoidteri joq
küyeui bar əyelderdiñ jumırtqa kletkasına donor erkekterdiñ jumırtqa
kletkasın qosıp ta urıqtandıratının, arnayı embriondardıñ donorı
degen tizim barlığın aytıp tañ qaldırdı. Balası joqtarğa sol tizimderdi
usınıp, jağdayına qaray kömektesetin körinedi. Ərine munday kömek
alatındardıñ qaltası qalıñ bolmasa məsele şeşilmeydi. Donor
bolatındar men qursaq ana bolatındardıñ eñbegin şart boyınşa
tapsırıs beretin jubaylarmen notarius arqılı özara kelisim jasap
töleydi eken. Osılay onı zañdastırıp ta qoyıptı.
Şaranıñ aytuınşa balağa zar bolıp jürgenderdiñ keybiri tipti pəter de
alıp beredi, aqşalay da ülken bağamen kelisetinderi de bar körinedi.
«Balağa tapsırıs beretinder qursaq analardı da tañdaydı. Kez kelgen
tuıp berem degenge kelise salmaydı. Olar aldımen ananıñ
densaulığınıñ jaqsı bolğanın, minez-qulqınıñ ornıqtı bolğanın,
naşa, araq-şarap, temeki siyäqtı jaman ədetterden aulaq bolğanın
aldımen talap etedi. Keybireuleri tipti joğarı bilimdi, intelligentti
otbasınan şıqqanın, meyirimdi bolğanın talap etedi. Ötkeni balaların
toğız ay boyı jüreginiñ tübinde kötergen adamnıñ qanşa aytqanımen
qanı aralasıp, sonıñ boyınan nər alatındıqtan keleşekte minezqulqına əser etui mümkin ğoy. Onday joğarı talap qoyğandar tölemin de
joğarı töleydi» – deydi.
Şaranıñ ər kelgen sayınğı əñgimesi əser etti me, küyeui alısta, özi
qaytsem otırğan baspanamnan ayırılıp qalmayın dep uayımmen jürgen
kelinşekke künderdiñ küninde «Sonday şın ğarip bolıp balasız jürgen
otbasına bala tuıp berip Maqsut kelgenşe bir baspana jasap alsam ba
eken?», – degen oy da tüsti.
–Apa, mınanday hat keldi, – dep qarsı aldı balası, qolında alaqanday
qağazı bar.
Ulınıñ qolındağı qağazdı alıp oqığan Jariyänıñ közi qarauıtıp,
«Bəribir osılay bolatının bilgem», – dep oylap orındıqqa otıra ketti.
Dərmen anasına şoşına qarap qalğan:
–Apa, kökemnen be? – dedi.
–Joq, balapanım, üydi bir aydıñ işinde bosatıñdar, –depti.
–Biz qayda köşemiz?
–Bilmeymin...
Anasınıñ közi jasqa tolıp ketkenin körgen balaqay, alısta jürgen
jalğız süyenişterin esine alıp:
–Apa, kökeme zvondayıq, – dedi.
–Kökeñ biledi ğoy, qayta aytpayıq, oquın bölmesin, – dep əyel dereu esin
jidı. Ornınan turıp, Maqsut berip ketken jetekşisiniñ telefonın izdey
bastadı. Tauıp alğanımen birden habarlasuğa batpadı. «Aldımen Şarağa
telefon şalayın, aqıldasayın. Ağıbay Sləmulına erteñ jumısta
kezdesip tüsindirermin», – dep oyladı.
Aynalayın Şarası qay kezde de salıp urıp jetip keledi ğoy. Jumıstan
şığa sala taksiletip kelip qaldı. Bir şəynek şəy men quırdaqtı ortağa
alıp eki əyel uzaq otırdı.
Jariyä baspana muñın aytıp, Maqsuttıñ juastığına şağınıp jılap
aldı. Bir kezde Şara:
–Jariyä, seniñ məseleñ şeşiletin məsele ğoy. Erteñ küyeuiñ şet elden
bilim alıp keledi, sodan keyin osındağı qoldan-qolğa timeytin maman
boladı. Qazir qurılıs saludıñ dəureni jürip tur, şaması kelgender
kotedj, düken, restoran salıp jatır, solardıñ bərine seniñ
Maqsutıñnıñ sızbaları kerek boladı. Sodan aqşa jasap üy alasıñdar.
Doktorlığın da qorğap aladı. Eki balapanıñ ösip keledi. Jariyä, sen
bilmeysiñ ğoy, meniñ sorımdı, – dep betin basıp jılap jibergeni.
–Sağan ne bolıp qalıp edi, – dep şoşıp ketti.
–Bolğan... bolğan, – dep dosı qoymay jıladı.
Özi orısşa oqığan adamnıñ oyın qazaqşa jetkizui de qiın eken. Dauısı
qattı şığıp ketti me, televizordıñ aldında otırğan Dəuren de jetip
keldi. Şara tətesiniñ jılap otırğanın körip közi baqırayıp anasına
qaradı da eşteñe suramay qaytadan televizorına ketti.
Aytuı boyınşa Şara student kezinde bir jigitke ğaşıq boladı. Ol –
aytpay jürgen otbasılı, eki balanıñ əkesi eken. Esinen tanıp ğaşıq
bolıp jürip Şara ekiqabat bolıp qaladı. Sol kezde jigit joğalıp ketedi.
Aralasatın dostarınan onıñ otbasılı ekenin bilip keledi. Işindegi bala
qimıldap qalğanına qaramay aldırıp tastaymın dep jürgende jatırına
infektsiyä tüsip, operatsiyämen tazalap janı əreñ qaladı.
–Endi men küyeuge tisem de bala taba almaymın. Mağan kim qursaq ana
bolıp bala tuıp beredi, ondayğa meniñ materialdıq jağdayım kele me?
Bitti osılay jalğız qalğanım, qalğan, – dep añırap kep jılaydı bayğus
bala.
–Qoy, jılama, əli küyeuge de tiesiñ, bala da süyesiñ, – dep jubatqan
boladı Jariyä aytıp turğan öz sözine özi senbese de.
–Al, men balalardı sonday jaqsı körem, – dep Şara egiledi.
«Baspanasız qalatın boldım, ne aqıl beresiñ?» – dep şaqırğan dosınıñ
qayğısın estigende jılağannıñ aldınan ökirgen şığıptı degendey
bolğan Jariyä ertesine küyeui amanattap ketken Ağıbay Sləmulına bardı.
Professor kelinşekti tıñdap bolıp jazu üsteliniñ tartpasınan bir kiltti
alıp aldına qoydı da:
–Mınau, meniñ şetelde otbasımen qızmette jürgen ulımnıñ pəteriniñ
kilti. Meken-jayı mine, – dep qağazğa jazıp berdi de. – Osında köşip al,
balañmen Maqsut kelgenşe tura tur, – dedi.
Aq şaştı ağasına alğısın aytıp quanıp şığıp bara jatır edi:
–Kelin, köşirisuge studentter bereyin, – dep toqtattı.
–Ağa, men aldımen barıp üydi körip, jiınıp-tüyineyin, sodan keyin sizge
aytarmın, – dep qoştasıp şığıp ketti.
Arağa apta salıp Jariyä men Şara jəne üş student Maqsuttıñ otbasınıñ
azğantay dünie-mülkin «Gazel» köligine tiep «Aqsay» şağın audanına
qaray alıp bara jattı.
Jigitter bar jükterdi tasıp kirgizip berip ketti. Professordıñ üyinde
televizor, toñazıtqış, tösek-orın siyäqtı kündelikti turmısqa qajet
zattarı bar eken.
–Mınau jalğa berilip jürgen pəter ğoy, – dedi Şara eki bölmeni aralap
şığıp.
–Endi sol kirisinen ayırılıp bizge tegin berip otırğan ağaydıñ
adamgerşiligin aytsañşı, – dedi Jariyä.
Jalğız bölmede əri uyıqtap, əri demalıs bölme dep ösken Dərmen mına
jatın ornı men zalı bölek pəterge kelip quanıp jür. Alpıs arnadan
alatın ülken televizor da bir quanışı boldı. Anası jatın bölmede qos
tösekte jatqanda bul burınğıday dauısın bəseñdetip əure bolmay-aq
qalağan arnasın tamaşalap otıra beredi. Aulağa şıqsa sekiresiñ be,
eñbekteysiñ be, jügiresiñ be neşe türli oyınğa arnalğan aspaptar ornatıp
qoyğan balalarğa. Özimen jastı balaqaylarmen tanısıp alıp oyınnan
bosamay üyge qarañğı tüse kiretin boldı.
5
Demalısta Şara keledi. Onıñ jaldaytın pəteri qurbısınıñ üyine
jaqın bolıp quanıp jür.
–Pəteriñ jaqsı eken. Ana jataqhanadan jaqsı boldı ğoy, – dey beredi.
–Oy, Şaroçka, bəribir bizdiki emes qoy, Maqsut kelgende endi bosatıñdar
dese qayda baramız. Mağan bir oy kelip jür, Maqsut kelgenşe balağa zar
bolıp jürgen bireulerge kömektessem, olar bizge pəter alıp bere ala ma? –
dep köpten tolğanıp jürgenin Şarağa aytıp edi, ol:
–Aldımen Maqsutpen telefon arqılı bolsa da kelisimin aluıñ kerek.
Odan soñ bizdegi balağa tapsırısqa bergen tizimdi qarap, jağdayı bar
otbasın tauıp alu kerek. Olardıñ talabına say bolsañ ğana kelisedi. Sen
de aldımen jaqsılap oylan, odan keyin densaulığıñdı tekseru kerek, –
dep sol taqırıpqa jazılğan biraz materialdar əkelip tastadı.
Jariyä jumıstan qolı bosağanda solarmen tanısıp şıqtı. Əsirese,
əyelder jurnalına şıqqan bir maqalanı birneşe qaytara oqıp, köñil
süzgisinen ötkizdi.
Ol «Qursaq ana» dep atalatın.
«Jambıl oblısınıñ turğındarı Arman men Aysulu jaqında tuñğış ret
perzent süydi. Olar bul quanıştı segiz jıldan beri kütipti. Biraq,
nəresteni ömirge əkelgen Aysulu emes, onıñ anası eken. Bul qalay deysiz
be?
«Ekomed» ortalığınıñ jetekşisi Saltanat Bayqoşqarovanıñ aytuınşa,
büginde elimizde erli-zayıptılardıñ jumırtqa kletkaların deneden tıs
tütikşede urıqtandırıp, onı basqa bir əyeldiñ jatırına ornatu ədisi
keybir jağdaylarda qoldanuğa engen eken. «Balalı bolsaq» degen əlgi eki
jas ta dəl osınday jolmen armandarına jetipti.
–Aysulu osıdan bes jıl burın özi bala tuıp jatqanda qattı qan ketip,
jedel jərdemge tüsken. Onıñ ömirin saqtap qalu üşin dərigerler jatırın
alıp tastağan. Şala tuılğan nərestesinen de ayırılğan. Jas
jubaylardıñ «qursaq ana» jaldaytın qarjıları bolmadı. Aysuluğa
janı aşıp bala tuıp beretindey birge tuğan apası-siñlileri de joq,
bireudiñ jalğız qızı eken. Öz perzentine janı aşığan anası «meniñ
densaulığım jarasa qızımnıñ balasın özime salıp beriñder, eşkimniñ
keregi joq, qızım üşin bərine de baramın dep turıp aldı, menen artıq
eşkimniñ oğan janı aşımaydı» dep. 40-tan endi asqan əyeldiñ
densaulığın tekserip, bala kötere alatınına köz jetkizdik. Eñ bastısı,
bul usınıstı erli-zayıptılarğa özderi de qoldadı, – dedi Saltanat
Berdenqızı.
Qazirgi tañda meditsinalıq ortalıqta qoldan urıqtandıru ədisi arqılı
bala kütip otırğan onğa juıq janUya tizimge alınğan. «Surrogat
analardıñ» (qursaq ana) densaulığı jaqsı. Kündelikti tamağı, dəridərmegi men kütimine bolaşaq ata-ana jauaptı bolğandıqtan, olar sol
otbası müşeleriniñ qadağaluında.
Büginde bul is keyde biznes közine aynalıp jatadı. Öytkeni, tapsırıs
beruşi ata-ana «qursaq ananıñ» barlıq tilegin orındauğa mindetti. Şart
eki jaqtıñ kelisimimen tüziledi. Erli-zayıptılar şarana düniege
kelgennen keyin, belgilengen somanı nemese mülikti bermegen jağdayda zañ
jüzinde jauapqa tartıladı.
Alayda, qoldan urıqtandırudıñ sətti ayaqtala bermeytin kezderi de
bolatın körinedi. Bul turalı ortalıq dərigeri Bibigül Səduqızı bılay
dep əñgimeledi:
–Birde klinikağa 35 jastağı əyel kelip, özine «surrogat ana» izdeytinin
ayttı. Tizimdegilerden öziniñ oyındağıday əyeldi tañdağannan keyin sol
əyeldi şaqırtıp, tanıstırdıq. Eki jaq özara kelisip, jatırın jalğa
bergen kelinşekke DTU jasaldı. Qursaqtağı şarana 3–4 aylıq
bolğanında, əlgi əyeldiñ küyeui baladan bas tartıp şıqpası bar ma?
«Surrogat ana» alğaşqıda balanı qimağanımen, keyinnen onı abort
arqılı aldırıp tastauğa məjbür boldı. Jəne buğan ketken şığındı özi
töledi. Bizdiñ Məskeulik əriptesterimizde de solay bolğan. Norilskiden
kelgen otbası qursaq anağa balaların saldırıp, ol jükti bolğan kezde
özderi ajırasıp ketken. Beyşara öziniñ eki balası bar, jağdayı müldem
joq, aqşa tabam ba degen əyelge, bireudiñ balasın özine jamap alğanın
bilgende şarq urğan. Soñında abort jasauğa ol da məjbür bolğan.
Balağa bauır basıp qalıp, bergisi kelmeytin «qursaq analar» da jii
kezdesedi eken. Munday keleñsizdikterdiñ orın aluına, el arasında
«surrogat ana» turalı zañ jobasın tüsindiru jumıstarınıñ
jürgizilmegendigi sebep bolar. Öytkeni, öñirimizde osı uaqıtqa deyin birdebir «qursaq ana» arnayı zañnıñ bar ekenin alğa tartıp, quqığın
qorğamağan. Reti kelgende söz eteyik, erli-zayıptılardıñ «surrogat ana»
qızmetin paydalanuda mınaday talaptarğa köñil bölui kerek:
Tapsırıs beruşiler baladan bas tartqan jağdayda, meditsinalıq
tekseruge, sauıqtıruğa, sonday-aq, sıyaqı bolğan jağdayda, onıñ
somasın «qursaq anadan» talap etuge quqığı joq;
Sonday-aq, baladan bas tartıp, «qursaq ana» balanı qabıldasa, tapsırıs
bergen adamdar «qursaq anağa» şartta körsetilgen tərtippen ötemaqı
töleuge mindetti;
Bul kezde analıq quqıq «qursaq anada» boladı;
«Qursaq ana» balanı onıñ ata-anasına bergennen keyin balağa degen
barlıq quqıqtarınan ayırıladı;
Jəne onıñ özi tuğan balanı şart jasasqan adamdarğa beruden bas tartuğa,
sol siyäqtı balanı özge adamdarğa beruge quqığı joq;
«Ekomed» mamandarınıñ məlimdeuinşe, qazir qoldan urıqtandıru ədisiniñ
aqısı ortaşa eseppen 2 mıñ AQŞ dolların qurauda. Desek te, erlizayıptılar arasında «qursaq ana» jaldauğa niet bildirgender barşılıq.
Tığırıqqa tığılğanda, şañıraq şayqalmauı, öz urpağın qaldıru üşin
surrogattıq ədistiñ tiimdi jaqtarı köp. Statistikalıq derekterge
süyensek, elimizdegi otbasılardıñ 15 payızı balağa quştar bolsa, 30
payızına reproduktivti tehnologiyä boyınşa emdelu kerek. Yağni, ərbir
besinşi otbası bedeulikke şaldıqqan. «Qursaq analar» perzentke zar
osınday otbası müşeleriniñ keybiriniñ ümit otın qayta jağuda. Biraq,
olar kütimi men dəri-dərmegine ketken şığınnan bölek, bul qızmeti üşin
de aqı aladı. Al, onıñ qunı qanşa?...
Köbinese qursaq ana boluğa janaşırları keledi eken, onday jağdayda
aqşa məselesi aytılmaydı. Al əyel böten bolsa, jatır jaldau köbinese
1–2 bölmeli pəterdiñ aqısımen teñ keledi eken. Bul turalı «surrogat ana»
bolıp «eñbek» etip jürgen kelinşekten bildik (atı-jönin aytudan bas
tarttı). Tapsırıs beruşisine osınday talap qoyğan ol eki balanıñ anası.
Ülkeni 8-sınıpta oqısa, kenjesi biıl balabaqşağa baradı. Işindegi
şarananı jaqsı kütip, eşnərsege alañdamauı üşin «qojayını» onıñ
kündelikti azıq-tüligi men kommunaldıq tölemderin töleudi de öz moynına
alğan.
–Səbidiñ bolaşaq ata-anası barlıq jağdayımızdı jasap otır. Qazir
bala altı aylıq. Endi üş aydan soñ baspanalı bolamız. Bul jaman ba?
Qanşama jıldan beri pəter jaldap turamız. Tapqan-tayanğanım tek sonıñ
aqısın töleuge ketetin. Eñ bastısı, osılayşa turmısımızdı tüzep aluğa
otbasımdağılar kelisim berdi. Biraq, 5 jasar kenjemniñ keyde «Böpege
keyin men qaraymın» dep köñil küyimizdi tüsirip jiberetini bar. Sondayda
«Erteñ böpeniñ maması kelip, alıp ketedi. Ol bizdiki emes. Jılaydı ğoy,
neğılasıñ. Sağan basqa jılamaytın əldi əkelip beremin», – deymin. Bala
ğoy, keyin umıtıp ketetin şığar.
– Sizdiñ «qursaq ana» bolıp jürgeniñizdi ağayın-tuıstarıñız bile me?
Olarğa ne deysiz?
– Bauırlarım jükti ekenimdi bala 4–5 aylıq bolğanında bir-aq bildi. Oğan
deyin bul turalı eşkimge aytqan joqpız. Sol sebepti, olar
jağdayımızdıñ ayaq astınan jaqsara tüskenine küməndandı. Munda bir
sır bar ekenin sezgendey qayta-qayta üyge kelgiştep jürdi. Əyteuir, köp
uzamay bəri ayan boldı. «Balağa bauır basıp qalsañdar qiın. Munıñdı
qoy», – dedi. Men jəne otbasım bul nəresteniñ bizdiñ urpağımız emes
ekenine özimizdi sendirip qoyğanbız. Ol düniege kelgen küni-aq ata-anasına
tapsıramın. Üyge əkelmeymin.
– Al, küyeuiñiz...
– Küyeuimdi olar (tapsırıs beruşi ata-ana) jalaqısı joğarı jumısqa
ornalastırıp beretinin ayttı. Küyeuimniñ minezi salmaqtı, meyirimdi,
janaşır jan. Perzentke zar jandarğa kömek qolın sozudan tayınğan joq.
– Usınıs tüsip jatsa tağı da bala köterer me ediñiz?
– Bul oñay şarua emes. Balağa degen jauapkerşilikti basqalarmen
(jumıspen) salıstıruğa kelmeydi. Bireu üşin kütinesiñ, uayımdamauğa,
aşulanbauğa tırısasıñ. JanUyañdağı adamdar da seni tüsinip, jağdayıñdı
jasau kerek. Sondıqtan, mundayda jaqsılap oylanğan durıs», – deydi
maqalada.
Özi tanısıp şıqqan ədebietterdiñ işindegi qursaq ana jayında naqtılau
jazılğanı osı boldı. Munda tek meditsinalıq jağınan ğana emes,
adamnıñ psihologiyäsı jağınan da keñinen aytılğan. Mına maqalanı
oqıp şıqqannan keyin qursaq ana boluğa şındap nieti audı. Maqsutpen
söyleskende oqıtarmın dep saqtap qoydı.
Uldarı tuñğış ret mektep esigin aşqanda anası ekeui ğana qolustasıp
barmasın dep Maqsut onşaqtı künge uaqıt tauıp demalısqa keldi. Jariyä
özderiniñ köşip-qonğandıqtarın telefon arqılı təptiştep küyeuine
aytqısı kelmegen. Qay kezde oralsa sonda jağdayların körer dep,
söyleskende bəri jaqsı deytin de qoyatın.
Maqsuttı ulı men əyeli aeroporttan kütip alıp taksimen «Aqsay» şağın
audanına qaray tarttı. Özderine tanıs emes joldarmen kele jatqannan
keyin Maqsut:
–Jariyäş, jolay şaruañ bar ma edi? – dep suradı.
–Men seni alıp qaşıp baram, – dep küldi kelinşek sılqıldap.
–Qayda?
–Aqsayğa.
–Aqsayğa?
–Köke, siz bilmeysiz be, biz jaña üyge köştik qoy, – dep balası sözge
aralastı.
–Jaña üy? – dep aldıñğı orındıqta otırğan əyeliniñ qulağınan tartıp
erkeletip qoydı.
Şirkinniñ mañğazdığı sonday, özi keterde «bosatıñdar dep jatqan
bölmelerinen şığarıp jiberdi me eken» dep oyına kirip-şıqpaydı.
«Əkimşilik jaña üy bergendey «Jaña üy?», – deydi ğoy». Kelinşektiñ ayaq
astınan qitığı ustap qaldı. «Üy» dese, jını qozama-au, əyteuir sol
taqırıptı qozğasa qırsığıp qalatın bolıp jür. Eñ jandı jeri siyäqtı.
Ayaq astınan özin qor sanap qaladı. Millionnan astam halqı bar mınau
megopolistegi eñ qor qatın özi siyäqtı. Jaña ğana sağınısıp tabısqan
köñili su sepkendey basıldı.
–Barğan soñ köresiñ, – dep Jariyä arı qaray ündemey qoydı.
Sodan üyge jetkenşe erli-zayıptılar köp söylespedi, tek Dərmen ğana
əkesine birdeñelerdi aytıp bıldırlap keledi. Bala dəneker degen osı.
Ekeuiniñ arasın dəl qazir osı bala ğana jalğap otır, əytpese əyeli ökpeli
edi...
Üyge kelip jayğasıp, şəy üstinde məseleniñ mənisine qanıqqan soñ Maqsut
balkonğa şılım şeguge şıqtı. Jariyä toñazıtqışın aqtarıp qazanına
as sala bastadı. Dərmen bolsa ayaq kiimin şala kie sırtqa sıtılıp bara
jattı.
Maqsuttıñ tağı bir jıl oquğa qalsam degen armanı bar edi köñil
tüpkirinde. Onı mınanday dalada qalğanday bolıp otırğan jağdayda
əyeline qalay aytadı. Osı oylardıñ quşağında şılımın sorıp turıp
tömenge köz saldı. Ulı toptı balanıñ ortasında oyınnıñ tuın tigip
jür. «Arayım ne istep jür eken, qalıñ qamıstıñ işinde», – dep qızı
esine tüsip edi, jüregi eljirep ketti.
Jatın bölmege barıp tösekke jatıp köz şırımın alayın dedi. Tösektiñ
bas jağındağı şaşılıp jatqan qağazdarğa közi tüsti. Qağaz şuqılap
qalğan ədetimen qolına alıp qaray bastadı. Bəri «erli-zayıptılardıñ
jumırtqa kletkaların tütikşede urıqtandırıp, onı basqa bir əyeldiñ
jatırına ornatadı», – degendi tüsindiretin meditsinalıq birdeñeler.
Qağazdardı audarıstırıp «Şara nemene osı üyge turıp alğan ba?», – dep
oyladı da qaytadan ornına tastay saldı. Basın jastıqqa qoyıp edi sonda
da közi tüsken qağazdar oyınan şıqpay köñilin alañdattı. «Munday
materialdardıñ ginekolog Şarağa bolmasa jobalau institutında isteytin
bizdiñ qatınğa ne keregi bar. Tuatın balasın tuıp aldı. Urıq kerek bolsa
salıp beremiz, keldik qoy», – dep əzildey oylap uyıqtap ketti.
Tünde ekeui bir jılğı sağınıştan qayta tabısqanda kündizgi qağazdardan
körgenderi esine tüsip:
–Jariyäş mınau ne qağazdar, urıq kerek bolsa salıp beremiz ğoy,
tütikşesiz-aq, – dep kelinşegine əzildep qıpşa belinen quşaqtap özine
tarttı...
6
Maqsut özi oylağanınday Dərmenin şeşesi ekeui ortalarına alıp mektep
tabaldırığın attattırdı. Öziniñ fotoaparatımen suretke tüsirip ulınıñ
alğaşqı qadamın otbasılıq albom tarihına qaldırdı. Telefon arqılı
bolsa da Arayınıñ dauısın estip, jağdayın bildi. İnstituttağılar
şarttarın orındap aylığın kərtişkesine audarıp tur eken. Jariyäsı
ustazınıñ laboratoriyäsında jumısın istep jür. Tek alañdaytını –
baspana məselesi ğana. Qanşa umtılğanımen nesiege bolsa da pəter aluğa
qarjısı jeter emes.
–Men kelgennen keyin şındap kirisermin, sen uayımdamay osında tura
turıñdar, – dedi qaytar uaqıtı tayağanda əyeline. Tağı bir jılğa qalğısı
keletinin qalay juqalap jetkizudiñ jolın tappay qinalıp jürdi.
–On jıldan beri sen şındap kirise almay jürsiñ, endi men şındap
kirissem be dep jürmin osı baspana məselesine, – dep küldi kelinşegi.
Qabağın şıtıp emes, külip aytqannan soñ ba, Maqsut onıñ sözine eñ əlsiz
jerine tiip tursa da namıstanbadı. Qayta ol da külip, əzilge aynaldıra:
–E, koriçnevıy şəpişkeniñ qızı küşeyeyin degen eken, – dedi.
–Sen külme, men şın aytam, – dedi Jariyä.
–Al, basta...
–Maqsut, bul əzilsiz, biraq biz üşin əzirge jalğız jol bolıp tur, eger men
oylağanday şeşilse ərine, – dep bastadı köpten tolğanıp jürgen
əñgimesin əyeli.
Maqsut sabırmen otırıp tıñdadı. Keybir tüsinbegen nərsesin qaytalap
surap otırdı. Özi de ğılımnıñ jañalıqtarın aqtarıp jürgendikten
estui bar edi, sondıqtan meditsinadağı mına jañalıqtıñ elimizge
kelgenine bəlendey ürkip qaramadı. Tek soñğı jañalıqtıñ öziniñ
otbasına aralasayın dep turğanına qattı oylanıp qaldı. Baspana
tapşılığınan əyeli sonıñ qurbanı bolatınday körinip te ketti. Munıñ
aq, adal jarı basqa bir ömiri körmegen adamdardıñ balasına ekiqabat
boladı. Tənimen jaqındaspağanımen, janımen jaqındasıp jüreginiñ
tübinde jat bireudiñ perzentin ösiredi. Toğız ay boyı sonıñ tileuin
tileydi.
Sol künnen Maqsuttıñ:
Tünde uyqısı buzıldı. Kündiz köñili alañdadı.
Joqşılıqtan əyeliniñ sauşılığın saudağa salıp turğanday arı
buındırdı.
Öziniñ tağı bir jılğa oquın jalğastırğısı kelip jürgenin de oylap, onı
əli jarına ayta almay jürgende Jariyänıñ mına usınısı «Sen mağan,
men sağan» dep qoyğan şartınday bolıp tur. Mına zaman adamdardı
şarttastırıp ömir süruge beyimdep jatqanday. Basqa tügil qoyınıñdağı
qatınıñmen de şarttasasıñ.
Anada jigittermen bir qızu əñgimede: «Superbaylar əyelderimen neke
şartın jasaydı eken. Ajırasıp jatsa, ərkim öz tabısına sottaspay da,
ottaspay da ie boladı», «Bizde de azamattıq neke degen köbeyip baradı, ol
əyeldiñ qoynına qalauıñşa jatasıñ, unatpağan kezde eşbir təueldi
bolmay, eşqanday neke buzdı degen atqa qalmay kete beresiñ», – degen
məseleler töñireginde pikirtalas örbigen. Özi osınıñ bərine qarsı bolsa
da, mine, aldınan şığıp otır ma qalay? Əyeli «qanday şeşimge keldiñ?»,
– dep suramaydı, tım pi oynağanday bolıp jür. «Men məseleni tötesinen
qoydım. Ne üy alıp ber, ne osığan kelis» degendey. Jariyä bir nərse
bastamaydı, bastasa qoymaytın minezi bar. Sondıqtan ol aytqan eken, onı
toqtatu üşin naqtı dəlel kerek.
Maqsuttıñ bayqağanı: «El ne deydi?», «Meniñ namısıma tiedi» degen
siyäqtı dəlelderge «Eldiñ bizde nesi bar, janı aşısa basımızğa baspana
alıp bersin», «Namısıñ kelip bara jatsa, on jıldan astı köşip-qonıp
jürmiz, sonda nege namıstı oylamadıñ», – deyin dep otır. Oğan aytar
dəleli tağı joq. Zamandı, qoğamdı, jas otbasıların, eline kerek jas
ğalımdarın oylamağan ökimetti jamandağanda ne tabadı. Qanşa umtılsa
da isi oñğa baspay jürgen jalğız bul ma? «Dünie qusam, ğılımmen kim
aynalısadı?», – dep bastarın bəygege tigip, qağazğa kömilip otırğanda
otbasılarınan ajırap qalıp jatqan ğalımdar qanşama. Arı tartsa ögiz
öledi, beri tartsa arba sınadı.
Eşkim sıza almaytın sızbalardı sızatın, eşkim taba almaytın
esepterdiñ şeşimin tabatın munıñ bası memleketke kerek, biraq «sol
bastıñ iesi qayda turadı, tapqan aylığı işip-jemine jete me, otbası
qañğıp jürgen joq pa jas ğalımnıñ?», – dep oylap jatqan Ükimet
basında bir pende joq.
Şala-şarpı bilimi, kezdeskenniñ oyın közinen oqıp, qaltasın qağıp
tüsetin qulıq-sumdığı barlardıñ basında zəulim saray, astında bir
audandı asıraytın aqşağa kelgen köligi bar. Sonıñ tapqan paydası öz
basına ğana kerek, al, ğalımnıñ qiınnan qiıstırıp tapqanı külli elge
kerek
ekenin kim biler. Qaltañda kök qağazıñ bolmasa qunıñ kök tiın. Seniñ
namısıñ kimge kerek. «Bayqus əyel, bala tapqannan basqa qolınan keleri
joq. Osıdan basqa qaytip aqşa tabadı. Mına Sayın köşesinde qanşa
əyel tənin satıp kün körip jür. Mıñdağan əyel ala qap arqalap beli üzilip
jürgeni anau. Osınıñ bərine kim kinəli? Zaman ba, zamandı bilegen adam
ba?» Osınday oylardan janın qoyarğa jer tappay bəlen pəşke şılımdı
tauıstı.
«Mümkin munıñ densaulığı «qursaq ana» boluğa jaramay qalar, meselin
qaytarmay kelisim bere salsam ba eken?» – deydi tağı bir işki oyı.
«Dəurenniñ mektepke barğanı quttı bolsın», – dep Şara kelip qaldı eki
keştiñ ortasında. Erli-zayıptılar jeke-jeke köpten tolğanıp jürgen
məseleni talqılaudıñ səti tüse ketkeni.
–Birinşiden bul ekeuiñ ğana kelisip şeşetin məsele, – dep patsientterimen
söyleskendey bastadı əñgimesin ginekolog dostarı. Sodan «qursaq ana»
boludıñ qupiyäların, onıñ eki jaqqa da tigizetin əserin tüsindirip berdi.
–Maqsut, sizdiñ de kelgeniñiz jaqsı boldı. Eger Jariyä bireumen kelisetin
bolsa soğan sizdiñ ruqsatıñız bar dep esepteymiz, ekinşiden ekiqabat
jürgen jağdayda eşkimniñ köñiline böten oy kelmeydi, – dep qoyadı.
–Ol balanı «analar» alıp ketkende elge balamız qayda deymiz?
–Bizge buyırmağan şığar, – dep jumbaqtay salarsızdar.
–Ne bolsa da men bir umtılıp köreyin, – dep Jariyäsı qoymaydı.
–Men tizimnen nətijesinde pəter alıp beruge mümkindigi bar otbasın izdep
köreyin. Ötkende bir erli-zayıptı bolğan, «qursaq ana» bolatın əyel
ziyälı otbasınan şıqqan, öz bilimi joğarı, minezi salmaqtı, meyirimdi
bolsın», – dep talap qoyğanda basşımız «Mümkin aq süyekter otbasınan
şıqqan, generaldıñ qızı bolsın», – deytin şığar dep külgen.
Keyin men əyelinen sebebin surasam, «Bizge bala tuatın ananıñ ədepti,
jaqsı tərbiesi, joğarı bilimi bolsın degenimiz bala qanşa degenimen
onıñ qanınan nər aladı, sondıqtan ol əyeldiñ barlıq qasietteri balağa
jatırdan auısadı. Eger ol salaq, aqımaqtau, bilimsiz, örkökirek bolsa –
balamız da biz tilegendey bolmay qaladı ğoy», – dedi. Eger Jariyänıñ
densaulığı səykes kelse, basqa jağınan sürinbeytinine senemin», – dep
özinşe kepil bolıp qoyadı.
–Bizge usınıs jasap jatqan eşkim joq bala tauıp ber dep, özimizdiñ
məselemizdi şeşip alu üşin osınşa əurelengenimizge jön bolsın, – dep
pikirtalastı Jariyä toqtattı.
Soñında Maqsut:
–Eger oyıñdağıday usınıs tüsip jatsa, densaulığıñ köterse men qarsı
emespin, balanıñ zarın şınımen tartıp jürgen bir beybaqtardı
baqıttı etsek qaneki. Sondıqtan osınday bolıp jatqan jağdayda onı
bala men «qursaq ana» saudası dep qabıldamayıq. Meniñ de senderge ayta
almay jürgen bir sırım bar edi, – dep edi, eki əyel eki jaqtap:
–Nemene, toqal alıp jasırıp jürsiñ be, sonı estirteyin dediñ be? – dep
şulap qoya berdi.
Eki əyeldi majıqtıru üşin Maqsut ta biraz əzilge aynaldırıp otırıp
aldı. Birazdan soñ:
–Qızdar, men Türkiyäda tağı bir jılğa qalıp oquımdı jalğastırsam dep
edim, – dep şındığına köşti.
–O, onda eki jaqtıñ oyı döp şıqtı, Jariyäş siz oqıp kelgenşe pəter
alıp qoyadı, – dep Şara dereu küni boyğı talastıñ şeşuin taba qoyğanday
boldı.
Eki künnen keyin Maqsut oquına qayttı. Biraq bul jolı bireudiñ pəterinde
jautañdap qalğan balası men «qaytsem baspanalı bolam», – dep janın
saudağa salıp otırğan jarın oylap qolınan keler qayran joq, işi
qazanday qaynap uşaqqa otırdı.
7
–Jariyä, sen şınımen «qursaq ana» bolam dep jür me ediñ? – dep alıpuşıp bir küni Şara keldi.
Onıñ aytuınşa ötkendegi qaltalı erli-zayıptı tağı ötiniş tüsiripti.
Şara əyelin şaqırıp alıp söylesken eken, Jariyänıñ kandidaturası
auızşa aytuımen ötipti. Endi eki əyeldiñ betpe-bet kezdesui kerek, sodan
ana əyel kelisse, Jariyänıñ densaulığın tekseredi. Bala köteruge
jaraytın bolsa, şartqa otıradı.
–«Qursaq ana» jas ğalımdar otbası olarğa bəri oydağıday bolsa pəter
alıp bere alasızdar ma? – dep birden suradım, seniñ köñiliñdi alañdatpau
üşin, – deydi dosı.
Sodan ol əyel küyeuimen söylesip, «Bala üşin eşnərseden ayanbaymız», –
dep ertesi habarlastı. Al, dosım kiriseyik. Küyeuiñ kelisimin berdi, –
degende ekeuiniñ aytıp jürgeni şınımen orındalğalı jatqanınan Jariyä
endi qorqıp qaldı.
–Oybay, Şara, şınımen sonday jasayıq dep jatırmız ba? Segiz jıldan
beri tumay jürgenge üyrenip qalıppın, ekiqabat boludan qorqam, – deydi
Jariyä.
–Sen nemene, bügin küyeuge tigendey, qızday mayısasıñ ğoy. Keşe ğana
küyeuiñ kelip ketti, surağanğa ekiqabatpın dey sal.
–Keyin balam qayda deymin?
–Buyırmadı de. Sen onı jatqa tuatınıñdı umıtpa. Ol seniki bolmaydı...
– dep jaybaraqat ayta saldı ana men balanıñ tağdırın auzımen şeşip.
Şara aytıp otırğan əyelge dərigerler jükti bolıp, bala tuuğa qatañ tiım
salğan, öytkeni onıñ jüreginde tua bitken aqauı bar eken, sondıqtan bala
köteruden ömirine tikeley qauipti bolğandıqtan, amal joq, jalğız
mümkindigi – qursaq anağa küyeui ekeuiniñ embrionın salıp perzent köruge
toqtaydı.
Şara «erteñ kezdesesiñder», – dep telefonmen habarlastı.
Kezdesu mekeni biresmi jerde ötetin boldı. Qaladağı qımbat
restorannıñ VIP zalında. «Ne kiip baram», – dep Jariyänıñ mazası ketti.
Şara: «Ne kigeni nesi? Seni jigitpen tanıstırğalı jatır ma edik. Qayta
barınşa qarapayım köringeniñ durıs. Ol kisiler «Bizge bala tuatın
ananıñ jaqsı tərbiesi bolsın», – degeni esiñde me?» – dep sabırğa
şaqırdı.
Jariyä men Şaranı uzın boylı, «aq mañdaylı, alasız qara közi nur
jaynaydı» dep ulı Abay jırğa qosqanday kelisti kelinşek VIP zalda
kütip aldı.
Atı da zatına say – Ayğanım eken.
Qalıñ da uzın burımın töbesine tüyip alıptı. Bala tappağan soñ ba
otızdı ortalasa da qulın müşesi buzılmağan. Üstindegi külgin jibek
köylegi əyeldi köktemniñ simvolınday körsetedi.
–Ayğanım! – dep jımiğanda qos janarınan şuaq tögilip, eki betiniñ uşı
şuqıraydı.
Əyeldiñ əsem külkisinen əlem nurlanğanday ğoy, şirkin! Jariyä arhitektor
boludı tañdağanına bir sebep – mektepte oqıp jürgende keremet suret
salatın öneri bar edi. Sabaq arasında otıra qalıp kez kelgen muğalimniñ,
sınıptastarınıñ beynesin qarındaşpen sıza jöneletin. Jüreginiñ
tübinde suret saluğa degen quştarlıq jatatın. «Jağdayımız tüzelgende
suret salumen aynalısam», – degen arman
da bar edi.
Ayğanımdı körgende oğan nege ekenin qaydam, eñ aldımen suretşiniñ
közimen qaradı. «Qanday körkem əyel. Tula boyında bir min joq. Mınau –
auzı, mınau – közi, mınau – murnı», – dep arnayı sızıp jaratqanday.
Osınday has suludıñ bir perzentke zar bolğanın-ay! Özi dəuletti deydi.
Bəri bar, tek bala joq. Bala köteruge densaulıq joq. Özi sol barlardıñ
bərin bir perzenttiñ jolına qurban etip otır», – dep oylanıp ketti. Şara
türtti, «ne oylap kettiñ» degendey.
Jariyä esin jiıp əñgimelesip otırğan ekeuine qulaq türdi.
Şara öziniñ «qoldan urıqtandıruın» taldap tüsindirip, Ayğanım ər
sözine mən berip qaytalap surap otır eken. Özi burın da köp söylemeytin
Jariyä olardıñ sözine aralasa ketudi orınsız körip, ünsiz tıñday berdi.
Aralasqanda ne deydi. Bərin jayğastırıp jürgen Şara ğoy, sol
tüsindirsin. Bul kelisti. Endi anau «qaltalınıñ əyeli» kelisse boldı.
Densaulığı jarasa, analardıñ urıqtarı munıñ jatırınan şoşıp,
jatsınıp tüsip qalmasa bir bala köterer.
«Quday buyırsa deyinşi, balanı beretin jalğız Quday emes pe. Jaratqan
jalğız Alla, perzentsiz bayqustardıñ tileuin bere kör!», – dep Ayğanımğa
janı aşıp tileuin tiley tağı oyğa tüsti.
–Jariyä, sen tağı ne oylap kettiñ, – dep endi Şara aşıq eskertuge köşti.
Jariyä iştey «Şınında, mına basqosu meniñ tağdırımdı şeşu üşin
bolıp otırğan joq pa, durıstap tıñdayınşı», – dep nazarın tağı
ekeuine audardı.
Ayğanım öz ömirinen biraz əñgime aytıp şıqtı:
Əkesi ülken qızmetter istep, Qazaqstannıñ biraz jerine köşip-qonıp,
şarlap şığıptı. Sonıñ arqasında talay otbasılarmen körşi boladı.
Olardıñ erjetken uldarı bolsa nege ekenin Ayğanımğa ğaşıq boladı.
«Qanşa jerde qonıs audardıq, sonşa jerde körşiniñ balası mağan ğaşıq
bolıp qala berdi. Mamam ötkende Toqtar Serikov aytıp jürgen
«Körşiniñ qızı» degen əndi estigen sayın ötkenimizdi eske alıp külip
otıradı», – dep jımiıp:
Körşiniñ qızı keremet edi, Əkesi de onıñ jaqsı adam.
Auıldan bizdiñ nege ketedi Aua rayı ma jaqpağan? –
dep əndetip te jiberdi de, – Meniñ küyeuim Jaqsıbek te körşiniñ ulı
bolıp şıqtı, – dedi.
–Al, bizder körşiniñ balaların mensinbeuşi edik, – dep küldi Şara.
–Jaqsıbek ekeumiz osı Almatıda, ol – KazGU-de, men – Halıq
Şaruaşılıq institutında oqıdıq. Soñğı kursta şañıraq köterdik.
Qatarımızdan qalmay qızmet te istedik, ğılımi jumısqa da ülgerdik. Tek
bir perzentke zar bolıp qatarımızdan qalıp qalğan jayımız bar, – dep
Uyalı janarına muñ toldı.
–Qaralmağan dərigerim qalmadı, jüregimdi emdetu üşin şetelge deyin
bardıq. Operatsiyä da jasattım, janım zorğa qaldı. Özimde analıq
urığım bar, jatırım da bar, əyel retinde bəri de durıs, biraq jüregimniñ
auruına baylanıstı balanı özime köteruge bolmaydı dep ayttı. Balanı
embrion küyinde basqa əyeldiñ jatırına salıp soğan tuğızu ğana urpaq
süyüge mümkindik beretinin ayttı. «Ölip qalsam da tuam», – degenime
Jaqsıbek ekiqabat boluğa ruqsat bermedi. Enem men şeşem tipti baqsıbalgerge de apardı. Palşılar keleşek ömirime qarap: «Bəri jaqsı
boladı. Eki perzent süyedi», – depti. Sol bala süyetin künge jete almay
jürmin. Jaqsıbek ol jayında men otırğan jerde əñgime aytqızbaydı.
Jaqsıbekti de ayaymın, men üşin perzentsiz bolıp jür ğoy dep. Al men
ümitimdi üzbey, özimniñ densaulığım jaramasa da Qudaydan jatırı
jaqsı, janı adal bir əyeldi kezdestire gör dep tilep jür edim.
–Sizge bosanıp beretindey jaqın siñliñiz joq pa? – dedi Şara.
–Siñlim bar, ağayındas tuıs siñlim de bala tuıp bereyin degen, men özim
qarsı boldım. Öytkeni, jaqın adamnan bala alğan tuıstarımdı körgemin,
jıldar öte ol talas balağa aynalıp qiın bolğan. Odan da jat bireu tuıp,
onı men de, jurt ta körmese dep armandadım. Əreñ jetetin balamdı
qızğanıp, ərkimniñ auzın bağıp qalay jüreyin. Ol tuıp berip, meni
umıtsın, men onı umıtıp Qudaydıñ bergen balası dep jüreyin. Basqalar
meni özi tuıp alıptı dep oylasın, – dep Ayğanım tətti qiyälğa berilip te
aldı.
Zır jügirip jürgen kelisti dayaşı jigit balıqtan əzirlengen ıstıq tamaq
əkeldi. Jariyä şanışqımen şuqılap tamaq jegen boldı.
Ayğanım jəylep qana otbası jağdayın, bildirmegen bolıp burın
juqpalı – sarı auru, tubberkulez siyäqtı aurularmen auırğanauırmağanın suradı. «Eki bala tuğanıñız jaqsı eken, qanşa aytqanımen
bala tuğan ana meyirimdi boladı ğoy», – dep qaldı. Jariyänıñ esine
qazaqtıñ «Puşpağı qanamağan əyel qatıgez boladı», – degeni tüsti.
«Sonda mınau ülbirep otırğan Ayğanım qatigez bolğanı ma? Adam aytsa
nanğısız teñeu sözder bar-au bizde».
–Erteñnen bastap densaulığıñızdı tekserteyik, bağanağı Şara aytqan
pəter məselesine küyeuim kelisimin bergen. Tek bəri sətti bolsın dep
Qudaydan tileyik, – dedi bir kezde bağanağı Jariyänıñ oyın oqıp
qoyğanday. «Oyımız bir jerden şıqtı. «Quday degen qur qalmaydı»
deytin əjem», – dep oylağan Jariyä oyın jalğastırıp:
–İə, Quday tileuiñizdi bersin! – dep ornınan turdı. Ayğanım janına
kelip:
–Jariyä, siz mağan sonday unadıñız, meniñ balam osınday əyeldiñ
jatırında öskenin tilep edim, – dep quşaqtadı. Mınanday sulu əyelden
munday kişipeyildilikti kütpegen Jariyänıñ jüregi ezilip, eki əyel közge
körinbeytin bir nərsemen baylanısıp turğanday bolıp, Ayğanım jaqın
tuısınday körinip ketti.
Sol künnen bastap közge körinbeytin baylanıs eki əyeldi jalğastıra
berdi...
Jariyänı Şara süyrelep jürip degendey barlıq tekseruden ötkizdi.
Meditsinalıq talaptar boyınşa densaulığı bala köteruge jaraydı dep
anıqtamalıq qağaz alğannan keyin Jariyä küyeuine telefon arqılı
jağdaydı məlimdedi.
«Mümkin densaulığı jaramay qalar, betin qaqpayın», – degen Maqsuttıñ
oyı bolmay qaldı. Əyeli barlıq jağdaydı aytıp habarlasqanda auzına
tüsken alğaşqı sözi: «Jariyäş, pəter alu üşin endi künimiz sağan qarağanı
ma?», – boldı. Əyeli: «Maqsut, bireulerdiñ əyelderi şet el asıp sauda
jasap üylerin asırap otır ğoy. Olardıñ keybireuiniñ küyeuleri jumıs ta
istemeydi. Sen oqısam dep jürsiñ, küniñ mağan qarap turğan joq. Bitirip
kelgen soñ-aq bizdiñ jağdayımızdı jasarsıñ. Men de qolımnan kelgenin
jasayın», – dep qoymadı. Qayranı qalmağan Maqsut «Jariyäş, sen bayqa,
bireuge bala tauıp berem dep densaulığıñnan ayırılıp, öz balalarıña
ie bola almay qalma», – dep eskertu jasadı aldımen. Özine süyeniş bolıp
bir iske bel şeşip turğanda ündemegenim jaramas dep, ertesine qaytadan
telefon şalıp batasın berdi. Sodan əyeli aman-esen bosanğanşa alañdap,
jii habarlasıp turdı.
8
Jariyänı medbike əyelder bosanatın kresloğa jatqızdı. Oñ jağında –
jağdaydı baqılap Şara tur.
Sol jağında – Ayğanım.
Qarsı aldında – ginekolog-dəriger.
Bəriniñ auzı-bası tumşalanğan. Jıltırap közderi ğana körinedi. Dəriger
aq rezenke qolğap kigen qolındağı şpritsti köterip turıp:
–Al, bastadıq, is oñ bolsın! – dedi de eñkeyip öz şaruasımen aynalısıp
ketti.
Jariyä bərin sezip jatır... Kindiginiñ mañayı auırsınğanday boldı...
–Al, osımen sizdiñ balañız start aldı, – dep bir kezde dəriger basın
köterip Ayğanımğa qaradı.
–Quttıqtaymız! – dedi Şara.
Ayğanımnıñ aynaköldey möldir janarınan qos tamşı üzilip tüsti...
Jariyänı arbağa jatqızıp eki medqızmetker palatağa süyrep əkeldi de
tösekke jatqızdı. Şara men Ayğanım ere keldi.
–Osı sətten bastap meniñ baqılauımda bolasıñ, – dep külimsiredi
Ayğanım.
Auruhanada bir jeti jatıp şıqtı. Sodan bastap işipjemin, kerekti dəridərmegin bərin Ayğanımnıñ jürgizuşisi jetkizip turdı.
Besinşi apta degende Şara kelip qaytadan «Ekomedke» alıp ketti. Uzi
apparatımen qarağan dəriger qız:
–Quttıqtaymız, balapan Uyasında jatır, besinşi-altınşı aptada – dep
Ayğanımdı quanttı.
Jariyä da quanıp qaldı. Üş əyel sonşa tırmısıp jatqanda
balapandarınıñ Uyasına ornığıp, öse bastağanı durıs boldı. Quday bir
perzentke zar bolğan quldarınıñ armanın qabıl etip, ümitin jandırğanı
şığar...
Sol jerden şıqqannan keyin Ayğanım Şaranı kuəger etip alıp
notariusqa barıp Jariyämen ekijaqtı şartqa otırdı.
Şart boyınşa – Jariyä dərigerlerdiñ barlıq talabın orındap, özin öte
sabırlı ustap, işindegi balağa öte meyirimmen qarap aman-esen bosanğan
jağdayda şarananı eşbir qarsılıqsız öziniñ biologiyälıq ata-anasınıñ
atına jazdırıp, bauırına saluı kerek. Ayğanım – bala amanesen
tuılğanşa «qursaq ananıñ» işip-jemi men dəri-dərmegimen, dərigerlik
tekseruleri, tağı da basqa densaulığına baylanıstı kerek-jarağımen
qamtamasız etedi. Bala düniege kelgennen keyin perzethanadan şığarda
balağa özderiniñ (əke-şeşesiniñ) atı-jöni jazılğan tuuı turalı kuəlik
alınıp, balanı alıp keterde kelisilgen qarjını qolına tapsıradı.
Onıñ qunı eki bölmeli pəter aluğa jetetindey boluı kerek.
Eki əyel men kuəger qol qoydı. Şart üş dana etip jasalıp, bireui –
Ayğanımğa, ekinşisi – Jariyäğa berilip, üşinşisi – notariusqa
qaldırıldı.
Sol künnen bastap Jariyä «Qalay bolğanda da osı isti qolğa alğan ekenmin,
abıroymen ayaqtauım kerek», – dep adam aldında da, zañ aldında da belin
bekem budı.
Ayğanım anda-sanda klassikalıq muzıka alıp kelip birge tıñdaydı.
Ertegi kitaptar oqıp beredi janında otırıp. Onısın:
–Qızım, meniñ dauısıma üyrene bersin, tuılğanda bul qanday mama
demesin, – dep qoyadı. Nege ekenin Ayğanım
«qızım» dep söyleydi. Jariyä bir küni suradı:
–Qız bolatının qaydan bildiñiz? – dep.
–Dərigerler jatırğa salardan burın bolaşaq balanıñ hromosomdarın
zerttep, densaulığın jəne jınısın da körip bilgen, – deydi.
Jariyä qayran qalıp, sodan keyin onıñ miında da bul nəreste qız boladı
degen oy qalıptastı. «Qızım», – dep erkeletip, iştey söylesedi. Burın
balalarına ekiqabat kezinde Maqsut işin tıñdap, keyde sipap
«söylesetin». Endi janında onday əkesi bolmağan soñ, qızı er adamnıñ
dausın estimey ösip jattı. Televizor qarağanda burınğıday melodrama,
talas-tartısı bar kinolar qaramaydı, tanımdıq habarlar köruge
tırısadı. Bastağan isi oñğa basqanı ma ənşeyinde itjerik bolıp, tamaq
işe almay qusa beruşi edi, osı jolı ekiqabat bolğan jaqqanday işkenjegeni boyına balday siñip, özi ajarlanıp ketti.
Maqsut habarlasqanda «Sonımen jas mama bolıp jatırsıñ ba?», – dep
sıpayılap qana suradı. «Janım, sen renjimeşi, bastap qoydım, endi
sətti ayaqtalsın. Qolımnan kelse bir otbasın baqıttı eteyin», – dep dausı
dirildep ketti.
Törtinşi ayğa qaray işi ösip, jumıstağılar nazar audara bastadı. Bir
bölmede otıratın Nəzira degen əyel aldımen bayqap:
–Jariyä, quttıqtaymın öseyin dep jatırsıñdar ma? –dedi.
Özi tolıp, işi şığıp kele jatqan bul ne desin:
–Raqmet, – dedi de qanı basına teuip, Uyattan qızarıp ketti. Onısın özi
iştey, «Meniki neğılğan Uyalu, küyeuim bar, arı ketse üşinşi balasın
tuğalı jür der», – dep aqtap qoydı.
Birde televizor aldında demalıp jatır edi, işinde kişkentay balıqtıñ
jüzgenindey qimıl sezildi. Ana jüregi ezilip, «Qimıldadı!», – dep
quanıp ketti. «Balapanım sol, anasınıñ işinde jüzip jür», – dep oylap
qarnın sipap, süysinip biraz jattı.
Sodan soñ Ayğanımğa telefonmen «qızıñız qimıldadı» dep habarladı.
Onıñ quanışında şek joq, təttilerin alıp jetip keldi. Jariyänı
otırğızıp qoyıp, dauıstap qızımen söylesti. Özi jılap otır.
«Balapanım meniñ, əkeñ ekeumizde endi Sen barsıñ! Sen endi adam siyäqtı
ömir süre bastadıñ. Əke şeşeñdi quanttıñ sol alğaşqı qimılıñmen», –
deydi.
Jariyä «Ayğanım da balanı jaqsı körgende «Balapanım» deydi eken-au»,
– dep tañ qaldı. Negizi eki əyeldiñ mineziniñ köp qırı uqsaydı.
Ayğanımnıñ küyeuin əli körgen joq, biraq onıñ sözderine, sipattağanına
qarap nege ekenin Maqsutqa uqsatıp qoyadı.
Bir küni Ayğanım otbasılıq suret albomın köterip keldi. Ekeui otırıp
uzaq qaradı. Ayğanım tanıstırıp otırdı. Küyeui Jaqsıbek «Əlibekov»
degen respublikağa tanımal qarjıgerdiñ balası eken. «Su aqqan jerimen
ağadı» degendey zamannıñ mına ağısında olar da əkeleriniñ jolımen
qarjı salasında «IRISBANK» degen bank qurıptı. Ayğanım bolsa
eldegi eñ ülken oblıstı basqarğan adamnıñ qızı. «Bay bayğa, say sayğa
qUyadı» degen osı. Ekeui qosılğalı on bes jıldan beri qaralmağan
dərigeri, barmağan balşısı qalmaptı. Ajırasıp, ekeui eki baqıt izdeuge
birin-biri qimaydı. «Jaqsıbekke bala tauıp beretin əyel al», – dep qanşa
ayttım, «Mağan senen basqa əyeldiñ de, ömirdiñ de keregi joq», – dep
könbeydi. Eki ret «qursaq ana» boluğa kelisken jas qızdardı aytıp edim,
«Auıldan şıqqan, manerası naşar», – dep qaştı. Sen jaylı aytqannan
əyteuir ıqılası tüsti ğoy», – dep sırın aqtarıp aldı biraz.
Jaqsıbek Jariyä oylağanday Maqsutqa uqsamaytın bolıp şıqtı. Minezin
qaydam, özi iri, əri türi suıq, sol türine qaramay auıldı mensinbeydi.
Maqsut degen denesi qanday nəzik körinse, janı da sonday nəzik. Auzın
aşsañ jüregi körinetin aqköñil jan. Qaşan körseñ öz ömirine özi məz,
alaqanday eki közine meyirim tolıp jüredi.
Jariyä qarındaşpen Ayğanımnıñ keremet portretin jasap sıyladı. Onda
Ayğanımdı nərestesin kütip jürgen ekiqabat ana retinde beynelegen.
Üstinde keñ pişilgen şəyi köylegi bar körkem kelinşek qolına nəreste
kietin jünnen toqığan kişkentay ayaq kiimin ustap terezege jaqındap
sırtqa qarap tur. Əynekteri ülken, doğaldau terezeniñ arğı jağında aq
qanat perişte uşıp kele jatqanday eles beredi. Ayğanım jüzinde nur
tolqıp, soğan umtıla qalğan. Qırınan turğandıqtan ananıñ
qursağındağı perzenti köylegin kerip sırtqa umtılatınday...
–Jariyä, janım-au, mınau men be? Sen körmeseñ de bizdiñ jatın bölmeniñ
terezesin qalay salğansıñ? – dep qayran qaldı.
–Ötkendegi suretterden bayqap qaldım...
–Seniñ mınanday talantıñ barı qanday jaqsı, meniñ qızıma sol
juğıstı bolsa eken, – dep jaqındap kelip ədettegidey Jariyänıñ
qarnındağı balasın sipadı.
–Meniñ qızıma ekiqabat jürgen kezim! – dep tolqıp suretke qayta-qayta
qaray berdi qolına alıp.
–Jariyä men ekiqabat bolsam, osınday sulu bolar ma edim? – dep suradı.
–Ayğanım, siz men biletin eñ sulu əyelsiz Qazaqstandağı! – dedi Jariyä.
–Men munı üyge aparıp əynekke salıp, ilgizip qoyamın, Jaqsıbekke
maqtanamın, – dep baladay quanıp ketti.
Bireudi quantqan qanday jaqsı, enesi «Balam jaqsılıq jasa,
jamandıqtıñ izdeuşisi köp boladı. Jaqsılıqtı aytpağanımen esine
alıp jüredi», – deytin enesi.
9
Işi ülkeyip bara jatqan soñ, jañalığın ulına ayttı.
–Apa, meniñ inim bola ma! – dep Dərmenniñ quanğanınay, – Jaqsı boldı
ğoy, Almat pen Sanat siyäqtı birge jüremiz, – dep şeşesin quşaqtay aldı.
Onıñ mına quanışın körip Jariyänıñ Uyalğanın-ay!
«Oybay, mına balanı analar əketkende ne betimdi aytam», – dep esi şıqtı.
Öz betimen osı şeşimge kelgende küyeui tügili, tırnaqtay balasınıñ
aldında da jauapkerşiligi barın oylamağanı ma?!».
–Balam, bul jayında ekeumizdiñ qupiyämız bolsın, əzirge eşkimge
aytpayıq. Əjeñe de, Arayğa da aytpay tura turayıq. Əkeñ biledi. Üşeumiz
ğana bile turayıq, – dedi ulına.
–Nege böpemiz bolatının Aray bilmeydi? – deydi Dərmen tañırqap.
Perzenthanağa Şara tətesi şeşesin alıp bara jatqanşa tañırqap jürgen
bala sol tañırqağan qalpında qolın bulğap qala berdi. Jüreginiñ
tüpkirinde «apam mağan böpe alıp keledi», – degen ümit boldı.
Keşke qaray Şara tətesi kelgende:
–Apam, qaşan keledi? – dep qana suradı, bala jüregi sol böpeniñ özderine
kelmeytinin sezgendey.
Jariyänıñ tañğa juıq tolğağı bastalıp, tüske jaqın bosandı. Ayğanım
birge «tolğatıp», birge bosanğanday boldı. Ol da şeşinip kresloda jatır.
–Men biletin «qursaq analardıñ» bəriniñ balaların qarnın jarıp
alatın, meniñ qızım tabiği jolmen tuıldı, – dep məz boldı, özi tolğatıp
tuğanday.
Baqırıp jarıq düniege kelgen şarananı bosandırğan akuşer kindigin
kesti de, körşi kresloda jatqan Ayğanımnıñ jalañaş keudesine tastay
saldı.
Jariyänıñ jüregi sol sətte solq ete tüskendey boldı! Sol sətten bastap
toğız ay jüreginiñ tübinde jatqan şaranası basqa jürektiñ tusına barıp etbettep jata ketti. Kökbaqa siyäqtı
tıpırlap, iñgələp baqırıp jatır... Sodan qaytıp Jariyä perzentin
körmedi...
Ertesine Jariyä men Ayğanım jatqan palatağa halat jamılğan eki erkek
kirdi. Jariyä bireuin suretten körgen edi, tani ketti – Jaqsıbek.
–Jariyä siz bizge ülken baqıt sıyladıñız, raqmet! –dedi, tösegine
jaqındap kelip qolın aldı.
Ekinşi erkek notarius eken. Ol balanıñ tuu turalı kuəligin toltırdı.
Əkesi – Jaqsıbek. Anası – Ayğanım dep jazıldı.
Bas dəriger men qosşıları erli-zayıptını tuñğıştarımen quttıqtap
jattı.
Jariyänıñ eşbir qatısı joqtay. Eşkim oğan köñil de audarmadı. Balanı
emizuge de əkelmedi. Şara kelip:
–Jariyä keudeñdi tastay etip tañıp tasta, süt tüspesin, –dep «dərigerlik
keñes» berdi.
Jariyä köziniñ jası möltildep turıp keudesin tastay etip tañıp aldı. Sol
sətten bastap toğız ay kötergen perzentine de köñili tastay bolıp qatıp
bara jattı...
10
Kelesi jetide Ayğanım Jariyänıñ üyine kelip jaña salınğan elitalı
audannan eki bölmeli üydiñ kilti men qujattarın berdi.
–Elimizdiñ astanası Aqmolağa auısqalı jatır eken, biz sonda köşemiz,
endi körispespiz. Aytpaqşı, qızım özime tartıptı, – dep közi nurlanıp
turdı da:
–Sen bizdi umıt, janım! Al men seni ömiri umıtpaymın! Bizge baqıt
sıyladıñ, – dep betinen süyip quanıştan köziniñ jası köl bolıp
qoştastı...