Ülken üidegi ürei

Ülken üidegi ürei
İeKI KÜİEULI KELINŞEK
JATQA TUĞAN BALA
Səule Dosjan
Ülken üidegi ürei
Şağyn roman
Jinaqtağy «Ülken üidegi ürei» dep atalatyn şağyn roman
«Qarqaralynyñ ortasynda qaraşa tamdardan saltanaty özgeşe qos
qabatty, syrtyn ağaş şarbaqpen əsemdep qorşağan Ülken üidiñ qaqpasy
qūpiiälau dybyspen qağyldy...», – dep bastalyp sol üidiñ ğasyrdan astam
ömirinen syr şertip, Ai tolyp tuğanda kezip jüretin i̇elestiñ qūpiiäsyn
aşady.
Būdan özge hikaialarynda avtor qazaq əielderiniñ bügingi tağdyryna
toqtalady.
1
Qarqaralynyñ ortasynda qaraşa tamdardan saltanaty özgeşe qos
qabatty, syrtyn ağaş şarbaqpen əsemdep qorşağan üidiñ qaqpasy
qūpiiälau dybyspen qağyldy.
Tüngi tynyştyqta anyq i̇estilgen dybystan üi işindegiler üdireiisip
qaldy. Bölmeniñ oñ jağynda bolyskei kereuette jatqan jigit ağasy basyn
köterip:
–Ol kim boldy i̇eken i̇eki keştiñ arasynda? – dedi narazylau dauyspen.
–Men baryp körip keleiin, – dedi qasynda otyrğan sylañdağan aq bauyr
balyqtai kelinşek. Töseginen sytylyp tüsip syrtqy i̇esikke bettedi.
Qorqynyş pa, i̇esikke ūmtylğandağy asyğystyqtan ba jüregi tarsyldap,
məsisiniñ ökşesi ökşesine timei qaqpağa jaqyndady.
Sol tüni ai tastai qarañğy i̇edi. Kelinşek qaqpanyñ aşyqtau tesiginen
syrtqa qanşa syğalasa da i̇eşteñe körinbedi. Əlden uaqytta baryp
bəseñdeu i̇erkek dausy i̇estildi:
–İsənmisiz, Hadişa? – dep tatarşalady i̇erkek üni, əieldi üiinen
şyqqannan bilip tūrsa kerek.
İerkektiñ tanys üninen əieldiñ töbe qūiqasy şymyrlap, basy ainalyp
ketti. Oi degen jyldam ğoi. «Oibai, myna pəle qaidan sap i̇ete tüsti?
Ölgen jerim osy şyğar. Qaqpany aşsam ba, aşpasam ba...», – dep
jantalasty işinen. İerkek te jyldam i̇eken, i̇erkinsip:
–Hadişa, men – i̇eriñ Arslan bolam. Qaqpany aşyñ! – dedi öktemdeu ünmen
öz bosağasyna kelip tūrğanyn sezdirip.
Qarsylasarğa amaly joq əiel qaqpanyñ auyr ilgegin köterdi...
Ar jaqtan deneli i̇er adam i̇erkin adymdap kirip keldi. Jalğyz i̇eken...
Qol berip amandasqan da joq, i̇eşnərse degen de joq, əieldi mysymen basa
qaqpadan attady. İesi ketip tūrğan əielge qaramady da, alşañdai basyp
üige bettedi.
Sol jürisimen öz Otanyna kelgenin sezdirdi!
Onyñ alp-alp basqan ər qadamy əieldiñ jüregin janşyp ketip bara
jatty...
Əiel jan-jağyna qarailap alyp, qaqpany qaita japty da ilbip i̇erkektiñ
soñynan ilesti. Ilesti deimin-au, jürip kele jatqanyn ne qalqyp kele
jatqanyn özi de bilmeidi.
«Bəse, bəse... keiingi künderi jüregim auzyma jiı tyğylyp bir
jamanşylyq kele jatqanyn sezip jür i̇edi. Qolym i̇eşteñege barmaityn.
İesime ötken künder tüsip, tüsime osy jiren şal kire beretin...», – dep
özimen özi kübirlep i̇erip keledi.
Zamanynda mynau aldynda ketip bara jatqan jiren şaldyñ əkesi
saldyrğan kirpiş üidiñ aulasy da atşaptyrym i̇eken. Mana şyğyp bara
jatqanda auyz senekte qaldyrğan altylyq pilte şamğa jetkenşe alty
sağat ötkendei boldy.
Aldynda ketip bara jatqan i̇erkek əkesinen qalğan üidiñ i̇esigin i̇ekpinmen
aşty.
Altaidan aldyryp salğan ağaştan qūrylğan i̇esiktiñ salmağy əieldi
janşyğandai boldy. Jan düniesi qorqynyştan japyrylyp qaldy...
İerkektiñ artynan i̇erip kirgen, kireberiske üstindegi jelbegeiin qai jerge
tastağanyn bilmeidi. Işki i̇esik şalqasynan aşyq, i̇erkek qalai tez küpisin
şeşkenin qaidam, jadağaiymen törgi bölmeniñ ortasynda tūr.
Əiel lətta oramalynyñ şetin tistep tūryp, jüregi auzyna tyğylyp:
–Törem, būl kisi – Arslan ğoi! – dedi küieuine, üni irip şyğyp. Odan ary
«jiren şaldyñ» tegine, özine qatysty anyqtauyş qosa almady. Oğan
jüregi daualamady.
Bolyskei tösekte jatqan küieui «Arslan ğoi!», – degen sözdi i̇esti sala
dereu basyn köterip qarady da, atyp tūrdy.
Tösek synardai syqyrlady.
Ūzyn dəlizben jügirip kele jatqan ūl balany boijetip qalğan əpkesi tüpke
qarai süiredi.
Üige bir sūmdyqtyñ i̇engenin balalardyñ da jüregi sezgendei...
Tösekten tūrğan i̇erkek ne isterin bilmegendei, alaqtap əieline qarady.
Arslan əli üidiñ ortasynda tūr.
Əiel öte kinəli de, mūñdy dauyspen:
–Otyrsañyzşy, – dedi de orys tūrmysyndağydai jasalğan ortadağy
döñgelek üstelge i̇engizip qoiğan oryndyqtyñ bireuin şyğardy. Özi baryp
bölmeniñ şetinde tūrğan ağaş səkige jaiğasty. Sol-aq i̇eken küieui de kelip
janyna otyrdy. İeki keştiñ arasynda kelgen qonaq – Arslan jan-jağyna
sağynyşpen qarap, qolyn beline tirep, taltaiyp tūrdy da birazdan soñ
baryp əiel ūsynğan oryndyqqa aiağyn aiqastyryp otyra ketti.
Üşeuinde de ün joq. Üşeuiniñ oiy üş jaqta...
Əiel men küieui qorqynyştan ölip barady.
Arslan sağynyşpen şañyraqtyñ ərbir būryşyna, i̇edenniñ ərbir tesigine
qaraidy. Ol üşin myna i̇eki miskin joq siiäqty. Olar söilemese de
qabyrğalar til qatyp, əkesinen qalğan dünie-mülik sairap tūrğandai. Bir
zamandağy əkesiniñ jūrtty tañdandyrğan ülken kitaphanasynyñ
kitaptaryndağy ğūlamalar törde tizilip otyrğandai... Əkesiniñ mañdai
terimen saldyrğan üii iesin tanyp zar jylap tūryp amandasqandai.
Jan düniesi i̇ezilip ötkeni i̇esine tüsti... Būl üi – qūpiiä syrdyñ qoimasy...
Qarqaraly öñirinde HH ğasyrdyñ basynda, odan da əri HIH ğasyrdyñ
i̇ekinşi jartysynda teristik i̇endigimizdi alyp jatqan Orys imperiiäsynyñ
otarlauy bastaldy. Bodandyqtyñ qyl būrauy tastalyp, baitaq jerdi
özgelerden būryn basyp aludy oilastyrdy. Jantalasa ūmtyldy.
Aldymen ibirsibir jaqtan ainalyp ötip teristikte jatqan Tümen, Qorğan,
Omby qalalarynan şyqqan qaiys beldikti, ştykty myltyq asynğan kazak
soldattary İertis, İesil özenderin joğary örlep lek-legimen kelip jatty.
Qos özenniñ sağasyna iri bekinister saldy. Saiyn dalada malyn bağyp,
keibiri auyldarda i̇eginin salyp jaibaraqat ömir keşken keñqoltyq
qazaqtardy susyz, şöleit keñistikke it qosyp qudy. Könbegenin tūtqynğa
alyp itjekkenge aidady. Bara-bara orystar ortalyq Saryarqa jerine
dendei i̇enip tüpkirledi.
Soldat leginiñ soñynan ilesken işki Reseiden, İedil boiynan jerge
talasyp, qyrqysqan orys mūjyqtary «pereselen» degen at jamylyp,
köktemgi tasqyn sudai ağytyldy. Aq patşasy jaña qonysqa köş tüzegen
pereselenderge
«i̇eñ təuir, qūnarly jerge» degen airyqşa belgisi bar rūqsat qağazdy
qūlaş-qūlaş tegin ülestirdi. Ər pereselenge soqasaimanğa, kire pūlğa dep
arnaiy jərdemaqy da tölep otyrdy. Sol pereselenderdiñ soñynan İedil
boiynan, Qazannan sauda jasap üirengen tatar baqalşy saudagerleri
ilesip keldi. Bir ğajaby arğy ğasyrdyñ aiağyna taman işki Reseiden auyp
kelgen orys pereselenderi joldağy kendi qala Qarağandyğa, qiyn şahta
jūmysyna at basyn irikpei, sol zamanda nu toğaiğa malynyp tūrğan
Qarqaraly, Şyñğystau jağyna ūmtylğan. Toğaiy kiızdei, sarqyrağan
ağyndy özen boiyna bosyp kelip qonys tepken orys pereseleni jyldam i̇es
jidy. İen bailyqqa güp i̇este tüsti. Məieginen maiy tamğan qūt ölkege taban
iliktirgen qarataiaqtar jyldam baiyp şyğa kelgen. Tipti birer jylda köşe
almai qalğan.
Əbden baiyp, qarjyly bolyp alğan əlgi mūjyqtar işki Reseige tamyrtanysyna hat jazyp: «Köşip keliñder! Batpan qūiryq mūnda i̇eken», – dep
alystağy ağaiyndaryn şaqyryp əlek. Köp uaqyt ötpei-aq qazaqtyñ i̇eñ
şūraily, qonysqa yñğaily jeriniñ bərin orys pereseleni ielenip ülgerdi.
Birin-biri «myrza», «kniaz» dep kötermelep söileuge dağdylandy.
İerte baiyp, jyldam köterilip Qarqaraly jerine qyştan sarai salğyzğan
orys bailarynan dülei ūrpaq ösip jetildi. Jaña pereselen ökilderi baiağy
qyzyl töñkeriske qyrğidai tigen aqtyñ generaly Kornilov osy
Qarqaralynyñ tülegi bolatyn...
Ūly Otan soğysynda nemistermen jan aiamai şaiqasyp, aqyrynda
tūtqynğa tüsip, mūzdai sudyñ astynda azappen jantəsilim i̇etken general
Karbyşev osy Qarqaralyda tuypösken. Karbyşev, Kornilovtar düniege
kelip, i̇eseigen, solardyñ izi tüsip, üni siñgen sary qyş üiler əli künge
deiin Qarqaraly qalasynyñ jelkesinde, şeti müjilmei, körkem
qalybynda tūr.
Sol zamanda tentirep kelip jūmaqtai jerdiñ törine jaiğasyp baiyp şyğa
kelgen orys şaruasy, qūlaqqa ainalyp, qyzyl qyştan üi sala bastaidy.
Berisi Omby, arysy Tümennen aldyrğan qyzyl qyşty qalap jatyp «Osy
ölkege tamyrymdy tereñge jiberem, tūqymymdy i̇eñ bolmağanda myñ
jylğa mekendetem», – dep orys alpauyty təuekel i̇etken siiäqty.
Orys pereselenderine ilesip qazaqtyñ su tegin mal terisin, jün-jūrqasyn
jinap, sauda jasauğa baqalşy tatar malailary da jetken. Auyl-auyldy
aralap, syqyrlağan köne arbalary yrğalyp qazaqtyñ irgesine kep:
«Teri, jün, tübit kimde bar?
Aina, taraq, mende bar...», –
dep öleñdetip şirenip tūrady i̇eken.
Qazaqta ne köp o zamanda soiylğan maldyñ terisi, köktemgi, küzgi küzemniñ
jüni köp. Tatar saudageriniñ arbasyna tau ğyp arttyryp beredi. Mal terisi
men jünine baqalşy neme qazaqqa birer kilə qant, jezden soqqan jüzik,
ine-tüireuiş, aina-taraq, opa-dalap ūsynady. Jyltyrağan jezdi körgen
qazaq malşysy «Altyn ğoi mynau! Künge jalt-jūlt i̇etip közdi arbaidy,
bətşağar», – dep tañdanady. Tau ğyp üigen mal terisine birer tüireuiş,
aina-taraq alğanyna məz.
Sol baqalşy saudagerdiñ biri – Qarqaraly öñirine «aqşamen samauryn
qainatqan» degen ataqpen qalğan Akmetov degen tatar i̇edi. «Pereselenniñ»
soñynan jalğyz-jalpy kelgen tatar bes-on jylda saldyrlağan arbasyn
malaiğa aidatyp, qara basy pəueskemen jüretin köpeske ainalyp şyğa
keldi.
Pəueskeden tüskenin aitsaişy!
Keudesinde kümis tüimeli jilet, aq köileginiñ jağasy qaqaiğan.
Aiağynda saqtiiän syqyrlauyq i̇etik. Qolynda altyn sapty asataiaq.
Basynda qarajasyl masaty qalpaq. İeñiretip qoiğan jiren mūrtyn əlsinəlsin şiratyp qoiyp, «Əi, qazaqlar, bes kilə qant pen üş kilə sabynğa
qūnan ögiz!... Berseñ – mine, bermeseñ – öz jöniñe», – dep qarap tūrğany.
Bara-bara şirenip pəueskeden tüspeuge ainalady. Ortasynda jaqsyjaqybaiy bar, jalbağai tondy qazaqtar jik-japar bolady.
«Tüsiñiz, tüsteniñiz, sybağañyz əzir», – dep qoltyqtap tüsiredi. Akmetov
syqyrlauyq i̇etigimen qazdañdai basyp bara jatyp, «Qazaqlar, meni būdan
bylai «myrza», – dep atañlar» – deidi. Qazaq qaşanda ləbbai ğoi,
«Myrzake, maljannyñ amandyğyn sūrasyp, qona jatyp ketiñiz. Siz tüsip
şyqqan üidiñ körşileri tūz jalasyn qyzğanyştan», – dep dauyryğysady.
«Qona jatuğa uaqytym joq, tüstenem de şyğam. Al şyn tamyr bolğyñ
kelse – Qarqaralydan qarağaidan qidyryp üi salyp jatyrmyn, sonyñ
körimdigi ne üiir jylqyñdy baila», – dep kisimsidi tatar-baqalşy. Peiili
jomart qazekem onymen dostasuğa ūmtylady. «İesimi Qarqaraly duanyna
jaiylğan Akmetov köpestiñ tamyry, auyz jalasqan dosy», – degen sözdiñ
özi ömirine azyq i̇emes pe! Qyr qazaqtaryna qyr körsetuge jetip-artylmas
pa!
Sol zamanda Akmetov köpes qazaqtyñ jün-jūrqasyn jinap, berisi Qazan,
arysy İeuropa arttyryp, arağa deldal ūstap, sūmdyq baiidy. Baiyğany
sonşa – özi semizdikten pəueskeden tüse almai qalady, ol jaiynda
«aqşamen samauyr qainatqan», – degen añyz osy tūsta taraidy.
Qarqaralynyñ bas köşesine, Qajy ata saldyrğan meşittiñ qarsy betinen
döñestiñ üstine balasynyñ balasyna mūrağa qalatyndai i̇etip, qarağaidan
qiğan segiz bölmeli, qos qabatty, astynda jertölesi bar, jasyl şatyrly
üi saldyrady. Onyñ ūstasyn Qazannan aldyrady. Əlgi ūstanyñ tili tas
jaratyn. «Talai baibatşağa, hanzadağa ağaştan qiyp salğan üiim ürim
būtağyna ketedi... Jer teñselse – teñselmeitin, ibir-sibirdiñ boranyna syr
bermeitin üiimniñ saltanaty i̇erekşe bolady. Ağaşyn jalğyz jañqauyqtan
tanimyn. Ağaşynan üidiñ «ömirin» boljaimyn...», – dep maqtanatyn
qazaqtarğa.
Uaqyt öte jasyl maqpaldai türlengen Qarqaralynyñ törine körgen közdi
qyzyqtyratyn ağaş üi ornaidy. Ötkenketken jūrt ağaş böreneniñ şaiyr
isine i̇eltidi. Bir-birimen qiylysyp tüsken jigine tamsanady. Ūsta kepken
böreneni bir-birine qiystyrğanda i̇eki arağa, japsaryna jylqy qylyn
salady i̇eken. Birer təulik öte əlgi qyldy tartyp körgende qyl üzilse –
quys qalmağany. Üzilmei şyğa kelse – quys qalğany. Böreneni qaiyra
köterip, qiylysar japsaryn jonyp qaita otyrğyzady. Sonda baryp
tartqan qyl üzilip şyğady. Qoly altyn, şeberdiñ aty – Aituar i̇edi.
Salğan üiiniñ aqy-pūlyn alğan şeber i̇eline qaitty. Alğaşynda «Aituar
salğan üi» atalyp jürdi de, zaman öte ūstanyñ aty müldem ūmtyldy. Töbe
basynda, jel ötinde jūmyrtqadai üi qaldy. Qazaqtar ol üidi –
Akmetovtyñ üii dep atai bastady. Köpestiñ aty – Kalimulla i̇edi.
«Semizdikti qoi köterer» degen söz bar. Baiağy osy i̇elge syqyrlauyq jaidaq
arbağa jauyr at jegip kelgen tatar baqalşy kele-kele semizdikten
pəueskeden tüse almai qaldy. İel şetine qoñyrauly qos at jekken, jeldei
i̇esken pəueske körinse boldy jūrt qarbalasqa tüsetin. Biri şapanyn
iyğyna jüre ilip, köpestiñ aldyna şyğyp; «Myrzeke, bizdiñ üige tüse
qalyñyz!.. qymyz sapyruly!.. qazan asuly!..», – dep bəiek bolatyn. İendi
bireuleri qaptap qoiğan jünin, terisin saudagerge körsetuge qūlşynatyn.
Qos alaqanyn ysqylap:
«Bereke basyn būra gör! Qystaiğy, jazdaiğy beinetime sölkebai tise,
şala baiyp şyğa keler i̇edim», – dep dəmelenedi. Olar i̇esin jiğanşa
köpestiñ jəmşigi keñirdegin sozyp «Kim bar-au!», – dep dausyn soza
aiqailaityn...
Osylai jyldar ötip jatty, Akmetovty dəuletti de, səuletti i̇etip, onyñ
jiğan ərbir düniesin jyrdai aityp qyr qazaqtary jürdi.
Köpestiñ alty qyz, jalğyz ūly boldy. Özi tügil bes bieniñ sabasyndai
sary əieli de, balalary da qazaqşağa sudai i̇eken. Közderi aspankök, jiren
şaştary tobyğyna tüsken qyzdaryn orys pen tatar i̇eliniñ bai-manaptary
arnaiy kelip qūda tüsip alyp ketip jüredi.
Alty apasynyñ soñynan i̇ergen jalğyz tUiaq, izbasardyñ aty – Arslan
bolatyn. Ūiyqtasa ağaş üidiñ ortasyna qūrylğan zipka-besikte terbelip,
ūiansa əpkeleriniñ qolynan tüspei ösip kele jatqan səbi köpestiñ ömiriniñ
bar mağynasy, köñiliniñ qyzyq toiy i̇edi. Qyrdan kelgen qazaq tamyrlary
sol balany syltauratyp tai-qūlyn, qozy-lağyn atap, qolynda baryn alyp
ketip jatatyn. Mañaiyndağy kedei-kepşiktiñ balasymen asyq oinap,
Qazannan aldyrğan moldadan til syndyryp əke-şeşesiniñ atyn ağaş
üidiñ būryş-būryşyna oiyp jazyp jürip i̇er jetti.
Əkesi Ombydağy bir bai saudagerdiñ qyzyn aittyryp alyp berip, «kelin
tüsirdim, i̇endi qyzyğyn körem» dep jürgende mai basqan jüregi jarylyp
öldi.
Jalğyz ūl anasy Ğaqliiänyñ jön-joba körsetuimen əkeden qalğan
saudagerlik kəsipti jalğastyryp, qyr qazaqtarynyñ dosyna ainaldy.
Sory qainağannyñ sol tañdap alyp bergen tatar əielinen on jyl kütse de
perzenti bolmady. Sonda da syr bermei əkesi qūsap qampaiyp dəurenin
sürip jürgende zaman özgerdi. Qyzyl töñkeris keldi qazaq dalasyna...
Ortalyqta, teristikte jürip jatqan astañ-kesteñ dürbeleñ qiyr dalağa
birde qylyş asynğan aqtyñ əskeri, keleside orysşalap boqtyq aralas
söileitin qyzyl bolyp keldi... Kelgen saiyn «malyñdy ber... kölik ber..
salyq töle», – dep quyratyn. Baiağy jaibaraqat, mamyrajai zaman kürt
özgerdi.
Akmetovtar əuletiniñ de dəureni ötti...
Aldynda ğana, osy töñkeristen birer jyl būryn qazaqtyñ bailaryna
i̇eliktep: «Bəibişe bala tappady, ūrpaqsyz ötetin boldym, toqal alam», –
dep alarmandaryn jiberip Müsilim degen şaruanyñ i̇el aralap jürgende
körip qalğan, jas qyzyn atastyrdy. Boijetkenniñ aty – Hadişa i̇edi.
Atastyrğan jeri bar i̇eken. Akmetovtyñ jalğyzynyñ közi tüsti degendi
i̇estip Müsilimniñ ağaiyndary «Müseke, basyñyzğa baq qonağaly tūr.
Hadişajan bai tatardyñ jiyp ketken düniesine kümp i̇etedi. Bara bir ūl
tuyp berse, sol dünie sizdiki deñiz. Bəsibektiñ balasymen batany būzyp,
ötkizgen qalyñyn qaitaryñyz, ony köpestiñ ūly-aq töleidi...», – dep
ağaiyny özi juas Müsilimdi asyqşa iırdi. Ol bolsa kündiz külkisi, tünde
ūiqysy būzylyp, bata būzuğa Qūdaidan qorqyp, besiginen atastyrğan
Bəsibektiñ ūlyn aiap Arslannyñ jibergen aitşysyna jauapty keşiktirdi.
Hadişa bolsa anasynyñ aituymen jeñeşesinen i̇estigennen-aq i̇esi ketti.
Özi kedeişilikte ösken soñ ba, baidyñ jalğyzy degenge köz aldyna künitüni i̇el jyr ğyp aitatyn Qarqaralydağy Akmetovtyñ ağaş üii i̇elestep,
qaşan qūdalar keler i̇eken dep i̇eleñdeumen tañ atyryp, keş batyrdy.
Kəmşat böriginiñ ükisi būlğañdap, qyjym beşpentiniñ belin qynai buyp,
qasyna qūrbylaryn i̇ertip auyldyñ mañyndağy qyrğa kün saiyn bir şyğyp
keludi ədetke ainaldyrğaly qaşan. Qyzdarğa bildirmei alysqa kün salyp
qarap-qarap qūiady. Qybyr i̇etken jan körinbeidi i̇eregeskende.
Söitip əkesi i̇ekeui i̇ekidai bolyp jürgende Akmetovtyñ balasynyñ
aitşysy jetti alqynyp. Özi juas Müsilimdi jündei tütti. «Qyzyñdy
bermeseñ bizdiñ Baieke barady da körşi auyldağy pəlenşekeñniñ qyzyn
aittyrady. Oğan qarsy keler kim bar. Tek bai qyzyñdy ūnatyp qalğan soñ
dymymyz qūryp tūr. Bir jauabyn ber...», – dep tūqyrtty. Hadişa bolsa
i̇esiktiñ japsarynan syğalap əurelendi. «Pəlenşekeñniñ qyzyn
aittyrady», – degendi i̇estigende jüregi tarsyldap qūia berdi, ailar boiy
armandağan külli qiiäldary kökke ūşyp bara jatty. Əkesi abyroi
bolğanda:
–Osy senbige ağaiynnyñ basyn qosyp aqyldasaiyn, besik qūdamen
bailanysyp bir jauabyn bereiin, – dep i̇ekiūştylau jauap aitqan boldy.
Şabarman otyrğan jerinen qamşysynyñ sabyna süiene atyp tūryp i̇esikke
bettedi. Qos i̇esikti şalqaita aşyp qalğanda tyñ tyñdap tūrğan qyzdyñ
basyna sart i̇ete tüsti. Hadişanyñ Uiattan örtengen beti men ağaş i̇esikten
isinip ketken mañdaiynyñ şodyry birdei qyzardy.
Şabarman atyna qondy...
Ata-anasy qyzynyñ isingen mañdaiyna qarauğa şamalary bolmai
ağaiyndaryna qarai jügirdi...
Şekesi şodyraiyp ketse de köñilinde ümit oty janyp, quanyp ketken
Hadişa jeñeşesiniñ otauyna qarai jügirdi... İel bop-jūrt bop jürip
Bəsibektiñ balasymen bolğan besik qūdalyqtyñ qūnyn töleitin bolyp
kelisip, būzdy. «Besikten aittyrğan qalyñdyğymdy bermeimin. Arağa
tüskenniñ qolynda ölem!», – deitin Bəsibektiñ mondybas ūly ma? Baiağyda
köş kezinde bir körgen qalyñdyğynyñ janyna baryp söilese de almağan.
Tek əkesi ğana bir zamanda qystaulas bolyp otyrğanda qatar tuylğan ūl
men qyzdy aittyryp qoiğandaryn i̇eske alyp, Müsilimdi körgen saiyn
«qūdaqūda» dep əzildesken bolatyn. Osydan birer jyl būryn bieleri i̇egiz
qūlyndap, qoi-i̇eşkileri de i̇egizdete tauyp, qatar ösip kele jatqan qos ūly
şöp şauyp, qora saluğa jarap qalğaly qūdasy qaita i̇esine tüsken.
Bəsibek Müsilimniñ üiine oñaşalap kelip Hadişany körgen, artynşa
küieu bolatyn ūly – Jazbeginen qalyñdyğynyñ qūny dep bir iri qara men
qūlyndy bie, bes-alty qoieşki aidatyp bergen. Sony əkelgende
«küieubala» tūlymy jalbyrağan, şikil sary, təmpiş tanau jasöspirim
qyzdy körgen. Özi i̇erjetip qalğan bala «Köke, anau Müsilimniñ qyzy kipkişkentai, sap-sary kene siiäqty ğoi», – dep onşa ūnatpai keldi. Sol-aq
i̇eken teteles inisi bolaşaq jeñgesine «Sarkene» dep at qoiyp, Jazbekti
mazaqtaudan jalyqpady. Jamandai bergen soñ ba küieu jigit «Sarkeneni»
iştei ūnatpai, özinşe alğysy kelmeitin. Tipti «qalyñdyğym östi ma i̇eken,
baryp körip qaitaiyn», – demeitin de. Qaita ini si Nazbektiñ i̇esine
«Sarkeneni» tüsirip, mazaqqa ainalmauğa tyrysatyn. Öziniñ közi tüsip
jürgen qaratorynyñ ədemisi, süiiktisi de bar i̇edi. Sodan da bolar əkesi:
–Əi, Jazbek arjaqtağylar seniñ qalyñdyğyñnyñ qūnyn qaitaramyz dep
jatyr. Aldağy jaz seni aiaqtandyrsaq pa dep otyr i̇edik şeşeñ i̇ekeumiz, –
dedi bir küni.
–Ne bop qapty, qyzyn sürlei me i̇eken? – dedi minezi qyrt Jazbek.
–Oi, aqymaq, sen qatynsyz ötesiñ be? – dedi kökesi de qaitpai.
–Müsilimniñ «sarkenesinen» basqa qyz qūryp qap pa?
Aldağy jazda bireu tabylar! – dedi özinde joq irilikpen.
–Nemene, qalyñdyğyñdy qoldan berip, qoi bağyp jüre bermekpisiñ? –
deidi əkesi qaiter i̇eken degendei. Söziniñ sarynynda qolyna qonğaly
tūrğan qūsynan airylyp qalardai bolğan adamnyñ iş küiigi joq.
Onyñ sebebi de bar, aldynda Müsilimniñ ağaiyndary «alğandaryn
ösimimen qaitarady. At-şapan aiybyn qosa töleidi», – dep bata būzğan
kinələriniñ taudai i̇ekenin sezdirgen. Ūlynyñ Müsilimniñ qyzyn «Sarkene»
dep ūnatpaitynyn, qarap jürmei osy auyldağy bir qyzda köñili bar i̇ekenin
de şeşesinen i̇estigen. Sodan bolar bata būzuşylardyñ jağasynan alyp,
odan qalsa ağaiynyn jiyp, attandap qarsy şyqpağan.
–Əi, şynymen Müsilimniñ qyzynan küderiñdi üzdiñ be? – dep jymidy
kökesi.
–İə, «sarkenesin» bermese bermesin, özimniñ qaratorğaiym bar sony alyp
beriñiz, – dep bir syrdyñ şetin şyğardy əzilge ainaldyryp ənşeiinde
tünerip jüretin ūly.
Sodan soñ-aq, Bəsibek Müsilimge kelisimin berip, qalyñyn ösimimen
qaitaruyn sūrady. İeki əkeniñ «besik qūdalyğy» şiı şyqpai, auyldy
dürliktirmei ünsiz ğana būzyldy. Oiyn on bölgen istiñ osynşa tynyş
şeşilgenine əsirese, Müsilim riza boldy. Bərin artyğymen qaitaryp alğan
Bəsibektiñ de iştei öz i̇esebi özinde bolatyn.
Besik qūdanyñ uağdasy būzylyp, qyzyna bai tatardyñ jalğyzy
qūdalasqannan-aq Hadişanyñ şeşesi Zerliqan jasauğa kiristi. Küni boiğy
şaruadan qoly bosasa boldy «Zeñgir» məşinesiniñ zyryldatyp qūlağyn
būrap, körpe tys, jastyq tys tigip jatqany. Qat-qat körpe-tösek, parpar
köilek-könşek tigildi. Əkesi Müsilim qyzdyñ jasauyna, toidyñ kerekjarağyna dep Qūiandynyñ jərmeñkesine sabyldy ala jazdai:
–Özinikin özinen aiaisyñ ba, jasauyn jaqsylap jasa, – dep qūiady onsyz da
domalanyp, zyr qağyp jürgen bəibişesine. Dausynyñ ar jağynda
Arslannyñ aidatqan üiir-üiir jylqysy men əkelip tastağan tau-tau
matasy, altyn-kümisiniñ buy bar qyz əkesi.
Qarqaralynyñ şybynsyz jazynda İegindibūlaqtyñ jailauyn jyrğa
bölep, auyldan – auylğa, auyzdan – auyzğa əñgime bolyp tarap Hadişa qyz
Akmetovtyñ jalğyzy Arslanğa toqaldyqqa ūzatyldy.
Əkesiniñ üiinen auyl-aimaqqa qyz ūzatudyñ yrymyn jasap jeñeşelerimen
«Syñsu» aitysyp, «Jar-jaryn» tyñdap Hadişa qyz jolğa şyqty. Auyl
mañyna köşi-qonda būryndary bir ağa-jeñgesimen qydyrğany bolmasa
Hadişanyñ alys jolğa jürgeni osy i̇edi.
Küimeniñ tereze i̇etip qaldyrğan tesiginen aimaqty tamaşalap keledi.
Janynda otyrğan jeñeşesi əldebir əñgimelerdi aitqan bolady, ony
tyñdap jatqan Hadişa joq. İesilderti bai tatardyñ balasyna salyp
bergen üş qabatty üiine jetu... Sol düniege ielik i̇etu...
Özin solqyldatyp alyp kelgen maqpaldy küimeden tüspekke aiağy jerge
tigende tūñğyş ret alys jol jürgennen be basy solqyldap auyryp tūrdy.
Qoltyğynan ūstağan qos jeñgesiniñ demeuimen aiağyn əpter-təpter basyp
armany bolğan i̇endigi qūtty qonysyna kele jatty.
Jalpaq tas töselgen jalğyz aiaq jolğa tüskende aldarynda ülken ağaş
qaqpaly i̇esik şalqaiyp aşyq tūr i̇edi. Arğy jağynda jūrt tamsanyp
jürgen Arslannyñ əkesi saldyrğan Ülken üidi kördi. Ömirinde
İegindibūlaqtyñ jailauy men əkesiniñ qystauynan asyp i̇eşteñe körmegen
boijetkenge mynau üi zəulim sarai bolyp körindi.
Ağaş qaqpağa jaqyndağannan Sökelai jeñeşesi «i̇esikten oñ aiağyñmen
atta, oñ aiağyñmen atta!», – dep sūñqyldai bastady.
Hadişa qaqpadan da, üidiñ i̇esiginen de qaitsem oñ aiaqty aldymen salam
dep oilaumen qalai jibek şymyldyqtyñ işinen şyqqanyn baiqamai
qaldy. Typ-tynyş ülken bölmede i̇eşkim joq. Auylda kelin tüsse jas
qyzdar şymyldyqtyñ işinen topyrlap şyqpauşy i̇edi. Bozbalalar kelip
ərneni syltau i̇etip qyzdarğa tiısip, u-şu bolyp, ülken kisiler bir-birinen
körimdik sūrap məre-səre bolyp jatatyn. Mūnda bir qūlaqqa ūrğan tanadai
tynyştyq. «Toqaldyqqa alğan soñ osylai bola ma i̇eken? Ülken qatyny
qaida jür i̇eken?», – dep oilap qoidy.
Jalğyz özi biraz otyrğan soñ işi pysyp, əri qyzyğuşylyğy jeñip,
şymyldyqtyñ arasynan üidiñ işine syğalap qarady. Ainaly
kiımsalğyşty, jūmsaq qyzyl barqytpen qaptağan oryndyqtarğa közi
tüsti. Mūndai zattardy da alğaş körui. Tek jeñeşesiniñ əñgimelerinen
i̇estitūğyn. Qyzyl ala kilemder men tekemetter, orystyñ aiqyş örnegimen
kestelengen tösek japqyştar, tereze perdeler köz tartady. Şymyldyq ta
şymqai qyzyl i̇eken. Ūstap kördi, asyl jibek alaqanda susydy. Mamyq
kilemmen basyp kele jatqan aiaqty sezdi de otyra qaldy. Aldymen i̇er
adamnyñ bylğary aiaq kiıminiñ ūşy körindi...
Hadişanyñ jüregi atqaqtap auzyna tyğyldy... Şymyldyqtyñ jibegin bir
qolymen köterip iri deneli, orysşa kiım kigen, jiren mūrtty i̇erkek kirip
keldi.
Hadişa atyp tūryp, iıle qaldy. Közin köteruge jüreksinip, bətes
köileginiñ i̇etegin tömen tartqylap aiağyn jaba berdi. Küieui kelgenin sezip
dirildep ketti. Alğaş «küieu körseter, qol ūstatar», – degen saltjoralğylar bolatyn şyğar dep jeñgeleri jeligip jür i̇edi, küieui ol
jağyna yryq bermedi me, joq Sökelai qaqyldap i̇esik aldynan alyp qaldy
ma.
Būl kisimen tek əkesiniñ üiine kelgen kezinde bir-aq joly i̇ekeuin bir-birine
körsetken. uialyp jöndep bolaşaq küieuiniñ jüzine qarai da almady.
İesinde qalğany «dəu sary, orys siiäqty i̇eken...», – dep oilağany.
Arslan qūiannyñ köjegindei dirildep tūrğan qyzdyñ qolynan ūstap,
bauyryna tartty...
İelden kelgen Hadişağa qalanyñ tirligi tañğajaiyp bolyp körinetin. Bərin
i̇esiktiñ aldynda tūryp qaqpadan asyryp köz tastap baqylaityn. Qajy ata
meşiti men i̇eki ortada ary-beri jürip jürgen adamdarğa alystan qarap
tūrady.
Ülken üidiñ aldyndağy şağyn üide Arslannyñ qyzmetşileri, qūlqūtandary tūrady i̇eken. Saudagerdiñ bəibişesi Nūriiä solardy jūmsap,
tapsyrmalar berip ala tañnan, i̇el orynğa otyrğanşa tynym tappaidy.
Bala kötermegen soñ tolysa bastağan tatar əiel Qarqaralynyñ qazaq
qatyndaryna ūqsap ketken. Kigen kiımi de auyldyñ bəibişelerinikindei.
Basynda kimeşek, keñ-mol pişilgen bətes köilektiñ syrtynan pūlyş
jeñsiz kiedi. Jüzi sondai jyly. Osyndai meiirimdi əieldiñ bala süimeui
biletinderdiñ jüregin auyrtatyn. Qyzmetşilerine de jaily. Özderinen
auysqan as-auqat, mata-sata, aina-taraq degendi taratyp jüredi. İeşkimge
tili tiıp, i̇eşkimdi şağystyrmaidy. Baiyn da i̇eşbir qyzmetşisine aidap
salmaityn.
Baiy toqal alady i̇eken degendi alğaş i̇estigende tañğa köz ilmedi.
Əkeleri atastyryp qosqanymen i̇erin qatty jaqsy köretin. Ol da onşaqty
jyl tūryp, auyzyn bylğap söz aityp, qabağyn tüiip qarağan i̇emes.
Törkininen alysta bir sol üşin jürgendei. Nūriiä i̇eki-üş jylda bir
törkindep tatarlaryna baryp qaitady. Olar būğan «Qazaq qatyn», – dep
külip otyrady. Qazaqtyñ ortasynda handai bolyp jürgen küieuiniñ
tileuin tilep, bes uaq namazyn üzbei, Jaratqannan bir perzent tilep jür
i̇edi. Bar kinəsi – bala kötermegendigi. Alğaşqy jyldary «Qūda bir birə!»,
– dep jürdi, keiinnen ümiti azaia kele baqsy-palşy jağalady, bolmady.
Qanşa qimasa da küieuiniñ i̇erte me, keş pe i̇ekinşi əiel alatynyn işi
sezetin.
Künderdiñ küninde tösekte jatqanda Arslany qūşağyna qysyp jatyp
syryn aşty...
–Özim jalğyz i̇edim, tūqymym jalğassyn, toqal almaqpyn. Alystan
izdemei-aq özimiz üirenisken qazaqtardan alaiyn dep oiladym. Seni qanşa
jaqsy körsem de solai boldy. Sen renjime... – dedi.
Nūriiä aqyldy əiel ğoi:
–Myrzam, Sizdiñ tūqymnyñ öskeni meniñ de öskenim. Siz aman bolyñyz.
Men öler-ölgenşe qyzymetiñizdemin... – dep jylap jiberdi.
Əieliniñ myna danyşpandyğy maqtamen bauyzdağandai boldy. Odan da
auzyna kelgendi aityp tildep, üidegini qiratyp minez körsetkeni jaqsy
i̇edi-au. Özi biletin tatardyñ əielderi sondai bolatyn, «myna baiğūs köp
jyl aralasqannan ba qazaqtyñ qatyndarynyñ ibaşyldyğy men
momyndyğyn boiyna siñirip alypty ğoi...», – dep öz-özinen qorlanyp
tañğa ūiyqtamağan.
Odan keiin ol jaiynda əñgime bolmady.
Tek «Toqal kele jatyr!», – degende jaryn qimai tünimen jylady, sonda
da Alladan ümitin üzbei tañğy namazynda bir bala tiledi.
İertesine «tağdyr saldy – men köndim» degendei, syr bermei kündes dep
i̇emes, kelin dep qabyldap, qonaq kütumen ainalysty.
Kündesi i̇emes jalğyz ūlyn üilendiretindei bilek sybanyp kiristi.
Daladai dastarqan jasatyp, qos qabat üidiñ asty-üstine torğyn-jibek
körpelerdi tösetip tastady.
Oraudağy talai kilim jaiyldy.
Orys forforynan jasalğan kese-şəinekter jainap dastarqanğa tizildi.
Hanymdarynyñ myna jomarttyğyna qyzmetkerleriniñ pyşy-pyşy üdep
baryp basyldy da bəibişeniñ keñ peiili men i̇erine adaldyğyna qairan
qalysty.
Hadişa kelip tüskeniniñ i̇ertesine tañğy şəide orazasyn aşuğa dastarqan
basyna kelip jaiğasqan Arslan, köpşikti şyntaqtap jatyp tömende
otyrğan Nūriiäny qasyna şaqyrdy.
–Seniñ ornyñ meniñ janymda, uaqyty kelgende Hadişa da otyrady
osynda, – dedi.
Arslany şaqyrğan soñ jan düniesi i̇erip baryp, joğarylap janyna
otyrdy. Tünimen jas əieliniñ qasynda bolğan jary kinəli jandai aiağyn
baiağydai i̇erkelep, bəibişesiniñ aiağynyñ üstine salyp qoiyp, alañsyz
pişinde asyn işti.
Hadişa tömen qarap güldi şynyaiaqtarğa şəi qūiyp otyrdy. Balasyz üi
degen qiyn ğoi, üşeuiniñ keseleriniñ syldyrynan basqa dybys joq.
Arslan arystai bop törde qos-qostan qūs jastyqtardy qūşaqtap jatyr.
İeki əieli i̇eki jaqtan ünsiz birin-biri iştei añdyp otyrğandai.
Aq səten dastarqannyñ üsti tolğan dəmdi tamaqtar. Kümis jalatqan
ydystar terezeden tüsken tañğy səulemen jarqyrap köz tartady.
Bolyskei samauyr i̇eki iyğynan dem alyp, Lepsiden aldyrğan sekseuil
şoğynyñ hoş iısi bölmeni alyp barady. Şəi ydystary qoiylğan kümis
pətnisten Hadişa öziniñ suretin körip otyr. Kişkentai sausağy şoşaiyp,
maiysyp şəi qUiady. Sütin qoiulap qūiyp bar yqylasymen küieuine ūsyna
berip i̇edi, orta joldan bəibişe qağyp alyp ary qarai jalğap i̇eriniñ aldyna
bipazdap qoidy. Şəige qosymşa quyrğan qyrğauyl keldi. Qyzmetşiler
tabaqtardy aryly-berili tasyp, zyr jügiredi. Əldene dep jas
qojəikelerinen birdeñelerdi sūrap qūiady. Olardyñ osy jasağan
qyzmetteriniñ bəri Hadişanyñ meimanasyn tasytty.
Arslan tünde ğana bolmasa kün balasy toqalyna jolai bermeidi.
Keñesetin məseleni de, aqyldasatyn şaruany da bəibişesimen şeşedi.
Qyzmetşiler de sonyñ aitağymen jüredi. İelden kelgender de sonyñ
əuenine töñkeriledi. Sonyñ bəri künder öte iştei Hadişanyñ jynyna tiıp
jürdi.
Nūriiämen salystyratyn tür-symbaty da joq.
Oqyğan tatardyñ qyzymen jarystyratyn bilimi de joq. Bolğan jerden
kelgen tatardyñ qyzymen törkin de salystyra almaidy. Betinen ala tüsip
qaitaryp tastaiyn dese bəle tatar qatyn tili maidai, ūrysyp ta
jarytpaidy. Baiyna aityp ötirik şağynaiyn dese, baiy özimen
mandytyp söilespeidi. Tek i̇erkektik paryzyn atqarady da teris qarap qor
i̇ete tüsedi...
Sonda da Akmetovtardyñ bosağasynan attağaly Hadişağa atasynda joq
pañdyq paida boldy. Ainalasyndağy düniege tamsanyp qarap toimady.
Anasynyñ jasauğa dep bergenderin bölek bölmege jidyryp qoiğan, onda
i̇eşkimdi kirgizbeidi. Aşqanbek ūstağa jasatqan aq sandyğynyñ kiltin
şaşbauyna tağyp aldy. Jauyrynynan əreñ asatyn bes tal şaşynyñ
ūşynda kümis kilt jylt-jylt i̇etken saiyn terbele basady. Üstine apasy
bergen bar jaqsysyn kiıp alady. Şapany biqasap, qyzylala bətes köilek,
düriiä jeñsiz. Aq üidiñ saltanatty baspaldaqtarymen syrtqa bir kirip, bir
şyğady. İelden kelip at bailap jatqandardy körse közderine tüsip qalu
üşin qaqpa jaqqa ərneni syltau i̇etip barğyştai beredi. Tanystar kezdesip
qala ma dep ümittenedi. Qoñyr auyldan şyqqan qoişynyñ qyzyn kim
tanysyn, tek «Myrzanyñ toqaly osy i̇eken ğoi», – dep işten oilaidy da
keibireui bas izep, keibireui tipti qaramai da öte şyğady.
«Osydan myrzama ūl tauyp bereiin, körsetermin tatar qatynğa
jağynğandy. Özderinşe meni kisi demeidi ğoi», – dep işten tyrtiyp
jürdi. Kün saiyn aiağyn i̇erine, sanap basatyn, basyn şalqaita ūstaityn
ədet jamady. «Myrzammen olai söilesem, bylai söilesem...», – dep küni
boiy özimen-özi əlek qiiäldan.
Künderdiñ küninde i̇elden apasy keldi, Qantai jeñeşesimen. Olardyñ
qaqpadan i̇engenin baiqap qalğan bir qyzmetşi əiel üige jügire kirdi de:
–Jeñeşe, apañyz keldi! – dep quana jetkizdi.
Özi iılip tūr i̇eken, tatar qatynğa qyzmet i̇etkendei. Hadişa işinen ne pəle
oilap jürse de, şyndyğynda jas əri bala i̇emes pe habarşynyñ soñynan
jügirip ala jöneldi de syrtqy i̇esikke jaqyndağanda əlginiñ qajeikesi
i̇ekeni i̇esine tüsip ketti. Artynan qalmai qūldyrañdap kele jatqanğa
būrylyp apasy men jeñeşesine jaqyndağanda olarğa i̇estirte:
–Şəliğa, şəi qamdap, qonaqtardy kütuge kirisiñder! – dep būiryq berdi.
Hadişanyñ dausy senimsizdeu şyqsa da qūly artyna būrylyp qazandyq
üilerge qarai jügire jöneldi. Qūldyñ qūldyrañdağanyn körgende
Hadişanyñ baqyttan basyna qan jügirdi. Özi:
–Apa, jeñşe! – dep sağynyşty dauyspen keiuana men ilesip kele jatqan
kelinşekti qapsyra qūşaqtady. Apasy baiqūs ta sağynyştan jylap
jiberdi. Jeñeşesi köterip kele jatqan qorjyn-qoşalağyn jerge qūia
salyp, arbiğan qoldaryn qanatşa jaiyp, qaiynsiñlisin bas saldy.
Dastarqan basynda anasy Zerliqan sabyr saqtap, bəibişelik tanytyp
otyrdy. Al, Qantai jeñeşesi jan-jağyna tamsana qarap, terezeniñ
şilterin, tösek japqyştardyñ matasyn ūstap körip, kilemderdiñ tügin
sipap tañdanyp jürdi de qoidy. İenesi kelinine otyr dep aita almady. Zyr
jügirgen qyzmetşilerdi körip jeñgesi:
–Boijetken, sen tipti i̇eşteñe istemeisiñ be? Kir-qoñyñdy da jua ma? – dep
sūrady.
–Oi, jeñeşe-ai, kir-qoñ bolatyn būl qoily auyl i̇emes qoi. Biz öte taza
tūramyz. Tösek-oryndy auystyryp salyp, kiımimdi juyp beredi. Şoqpen
qyzdyrğan temirmen kiımderdiñ qyrtystaryn jazyp, ədemilep qūiady. Biz
juynyp, auystyryp kiemiz de būrynğysyn juuğa beremiz. Kirlemeidi de.
Syrtta monşa degen bar, soğan juynamyz, – dep maqtandy Hadişa.
–Küni boiy i̇eşteñe istemei işiñ pyspai ma? – dep auyzyn sylp i̇etkizdi
şeşesi. Özi baiğūs üidiñ, qora-qopsynyñ tirliginen ala tañnan qara keşke
sürsigip jyğylatyn. Qantaidyñ küni siyr sauyp, qūrt-mai alyp, keli
tüiip, kir juyp, qora tazalaumen ötedi. Qarqaralynyñ jailauynan kelgen
i̇eki əielge qalanyñ, tatar baiynyñ tirligi tañ boldy. Keterde jeñeşesi
Hadişadan:
–Boijetken, seni ūzatqaly da i̇eki mausym auysyp qapty, birdeñeñ joq pa? –
dep büiirinen türtip əzildedi de, sol birdeñeniñ habarşysy qalai
bolatynyn sybyrlap tüsindirdi. Hadişa da sybyrlap öz boiyndağy
özgeristerdi jeñeşesine aitty. Anasy aulaqtau jerde işek-qaryn
tazalağan əielderdiñ tirligine qarap tūrğan. Jeñge men qaiyn siñliniñ
sybyrlasqanynan Hadişanyñ sol birdeñeni kötergenin əkki jeñge seze
qoidy. Əuleti kütken quanyştan jüregi jaryla quandy da:
–Əi, Boijetken, sen i̇endi jiren şaldy tyrp i̇etkizbeisiñ, ündeme.
Süiinşisin özim alam, baiyña aityp. Ana tatar qatyn i̇erteñ şolanğa
şyğady. Apa, bügin tağy bir qonatyn boldyq... – dep dauystap i̇enesine
qarai maimañdai basyp bara jatty.
Hadişa jeñgesiniñ nemenege jiren şaldan süiinşi sūraitynyn
aitqyzbai ūğyp, işinen «Əp, bəlem tatar qatyn. İendi sen mağan qyzmet
i̇etesiñ», – degendi aldymen oilady. Qantai jeñgesi i̇ekeui «jiren şal» dep
jürgen Arslan sol jyly qyryqqa i̇endi şyqqan bolatyn.
Apasy men jeñeşesi sol küni keş batqanşa tağy bolyp «jiren şaldy»
kütip, jañalyqtaryn jetkizip, süiinşige: kökesine – səigülik,
apasyna – janat işik, jeñeşesine – som altynnan qūiylğan altyn jüzik
tidi.
Arslannyñ ömir boiy kütken jaqsylyqtyñ habarynan quanğany sonşa özi
ğana jüretin altyndy küimesimen i̇eki əieldi İegindibūlaqqa jetkizip saldy.
Hadişanyñ ağasy Jaqyp qaraşa üidiñ aldyna toqtağan küimeden tüsip
jatqan əielderdi körip atymen alystan qūiğytyp şauyp keldi.
–Apa, küieujan Sizge qyzmetin asyrğan-aq i̇eken. Bir barğanyñyzda i̇eşkimge
aiaq arttyrtpaityn küimesin mingizgenin-ai! Qadyştai barğan jerine
qadirli i̇eken! – dep məzmeiram boldy. «Körşiler kördi ma i̇eken?» degendei
kelesi qyrda otyrğan Tasbolattyñ üii jaqqa qarap qoidy. Sol i̇eki arada
mañaidağy qoişy-qolañ, bala-şağa, qatyn-qalaş jinalyp qaldy.
Bəri:
–Altyn küime belden asqannan kördik. Qadyşjannyñ apasy ğoi mynau,
tatar küieudiñ pəueskesimen jetken dep kelip qaldyq, – dep tipti
masairatty.
Jaqyptyñ maqtanaşaq kelinşegi Qantai auzynyñ suy qūryp
jiylğandarğa Hadişanyñ üiiniñ sən-saltanatyn, qalaly jerden körgenin
aityp otyrdy. Zerliqan bəibişe kelinine aita tüssin degendei qoi demedi.
Özi bazarşylap alğandaryn dastarqanğa tögip, bazarlyğyn tarata bastady.
Kelini i̇ekeui kelisip alğanyndai Hadişanyñ boiyndağy özgeris jaiynda
körşi-kölemge auyz aşpady. Özderinşe köz tiedi degenderi. Tek ərqaisysy
tünde ğana küieulerine aityp, tigen süiinşilerin jetkizdi. Hadişanyñ
əkesi men kökesi de pendeşilikpen sol birdeñemen tatardyñ baiyn matap
alğandai özderinşe məz bolysty. Bir-birine aitpasa da, i̇esepteriniñ
oidağydai şyqqanyna ərqaisysy iştei senimdi boldy.
Al, Hadişanyñ öz i̇esebi özinde bolatyn...
Onyñ añdyğany – Nūriiä. Keudesin kötere, işin aldyna şyğara, «Kördiñ
be?», – degendei qaiqañ-qaiqañ i̇etedi.
Arslan toqalynyñ i̇ekiqabat i̇ekenin i̇estigeli i̇esi joq. Negizinen özi balajan
adam bolsa da Nūriiädan perzent bolmağan soñ syrtqa syr bermei
salqynqandylau jüretin. İendi Hadişany otyrğyzarğa jer tappaidy.
Qabağyn bağyp, ol köñildi jürsin dep anda-sanda əzil aityp qūiatyn boldy.
İel aralap ketkende artyna alañdap jüredi. Būrynğydai Nūriiänyñ
bölmesine bara da bermeidi. Tapsyrmasy bolsa malaiy Maqtymğa aityp,
tamaq işkende Hadişany janyna alyp otyratyn boldy.
Nūriiä bolsa dastarqan basynda i̇eri men toqaldyñ janynda otyrğanymen
özin artyqtau sezinetindei. Özine i̇eşkim aitpasa da myrzasynyñ qarymqatynasynan toqaldyñ aiağy auyrlağanyn bildi. Özinen jiyrma jas kişi
toqaldy zekimeidi, türtpektemeidi, sonda da sol balasyndai «bəle» sūpsuyq bolyp jürgeni. «Jap-jas bolyp kündeskendi qaidan biledi i̇eken?», –
dep oilaityn. «Qazaqtardyñ toqaldary birinşi balasyn ülken əielge
beredi dep i̇estip i̇edim. Hadişa hanym bosansa balasyn men bağarmyn.
Ortamyzda öser», – dep iştei ümittenip te jüretin.
Söitip jürgende Hadişanyñ tolğağy bastaldy.
Tolğağy bastalğannan Nūriiäny bölmesine jolatpai qoidy.
Qyzmetşi əielder bosandyryp, kindigin kesti.
Nūriiä öz bölmesinde «kedergi bolmaiyn, menen süiinşi sūrar, myrza
kelgende quanyşty habardy aldymen men aitarmyn», – dep dəmelenip,
aman-i̇esen tusa i̇eken dep tileuin tilep jatqan.
Keş batqanşa i̇eşkim i̇esigin aşpady... Qyzmetşiler de tym-tyrys...
Hadişanyñ ūl tapqanyn būl baiğūsqa i̇eşkim aitpady da.
Bireuiniñ küieui atqa mine i̇el aralap jürgen köpesten süiinşi sūrauğa
şapty...
Keş bata üidiñ mañy abyr-sabyr bolğanda baryp Nūriiä syrtqa şyqty.
Bireuler atyn bailap, Arslan şapany jelbirep asyğa basyp üige qarai
kele jatyr i̇eken. Aldynan şyğyp, iılip tūrğan būğan qarağan da joq, işke
ötip ketti. Artynan i̇ergen şabarmandary mūny qağyp kete saqtady.
Əşeiinde «qajəike» dep zyr jügiretinder qalai tez özgergenin baiqap,
toqaldyñ tuğanyn, ūl tapqanyn, myrzasynyñ özine suyğanyn iştei sezdi
Nūriiä. Hadişanyñ bölmesine jaqyndap i̇edi Şəliğa qarsy kezdesip qalyp:
–Qajeike-au, şüiinşi, Hadişa hanym ūl tapty ğoi! – dedi ədettegişe
aqköñilimen. Qūl qatynnyñ adaldyğyna riza bolğan bəibişe sūq
sausağyndağy altyn saqinasyn qyzmetşisiniñ alaqanyna saldy. Işinen
«mağan da jūğysty bolsyn», – dep bata jasady. Bəibişeniñ osynşa
jomarttyğynan i̇esi şyqqan Şəliğa jyğylyp-sürinip syrtqa jöneldi.
İesik tübinde tūryp myrzasynyñ Hadişanyñ bölmesinen şyqqanyn kütti.
Közinen ot şaşyrap, jüzi alabūrtyp Arslan şyqty bir kezde. Nūriiä
iılip:
–Quanyştymyn, myrzam. Balamyz ğūmyrly bolsyn! – dedi.
Arslan mūnyñ qolyn qos qolymen qysyp:
–Nūriiä, Qūdai tilekti berdi! – dedi de syrtqa bettedi.
Küieuiniñ aqjaryla quanyp tūrğanynan küş alyp Nūriiä işke ūmtyldy.
Sol-aq i̇eken işte tūrğan qyzmetşi əiel:
–Hadişa hanym i̇eşkimdi kirgizbe degen, – demesi bar ma.
–Men böten i̇emespin ğoi, men de anasymyn ğoi, – dedi Nūriiä dausy
qūmyğyp. Sonda tör aldyndağy bolyskei kereuette jatqan Hadişa basyn
köterip:
–Sen anasy i̇emessiñ. Balany tapqan men. Men i̇eşkimmen ūlymdy
ortaqtaspaimyn! – degeni dausy şañq-şañq i̇etip.
Nūriiä ne isterin bilmei tabaldyryqta tūryp qaldy. Ömirinde mūndai
qorlyq körgen i̇emes. Kömeiine tas tyğylğandai bolyp qysylyp, közinen
jas parlady. Aiağyn artqa qarai aqyryn basyp, keiin şeginip ketti de
Hadişanyñ jatqan bölmesiniñ i̇esigin japty. Ūzyn dəlizben tüpkirdegi öz
bölmesine jetkenşe omyrauyn jas judy.
Aqymaq Hadişa sol künnen bastap özi de qisyq közderi atysyp, jer
betinde bala tapqan jalğyz sol siiäqty mañyna adam juytpai qoidy.
Qyrqynan şyqqanşa qyzmetşilerinen özge ülken üige beisauat adam
kirmedi. Aq üidiñ at üzilmeitin kermesi de «Myrzanyñ ūly qyrqynan
şyqqanşa baruğa bolmaidy i̇eken» degennen bosap qaldy. Tek Hadişa ğana
üş qabat üide qoşqardai ūlyn i̇emizip, saltanat qūryp jatty...
Beişara Nūriiänyñ köreri əli alda i̇eken.
Bir küni qyzmetşi əiel «Sizdi myrza syrtqy tamğa köşsin dep ketken
bolatyn», – dep körpe-tösegin dalağa qarai tasi bastady.
Söileseiin dese Arslan qyrğa şyğyp ketipti.
«Būny şyğaryp jürgen sen be?», – dep baraiyn dese Hadişa bosağasyna
jolatpaidy.
Bar bəleniñ pitenedei bolğan, boiy bir qarys, ündemei jürip aramdyğy
qyryq qarys Hadişadan kelip otyrğanyn bilse de qarğap-silemedi.
Qyzmetşi qatynğa «Myrzam kelmei, men i̇eşqaida köşpeimin», – dedi de
syrttağy şarualaryn tyndyryp, sol bəleniñ özinen de, balasynan da
aulaq dep bir Qūdaiğa tapsyrdy. Öziniñ adaldyğy men i̇eşkimge jamandyq
tilemeitin minezimen sabyrly jürip baiyn kütti.
Balasy qyrqynan şyğarda Arslan keldi artynyp-tartynyp. Resei asyp
kelse kerek, kerueni jükti i̇eken. Qaida baratyny jaiynda būrynğydai
aqtarylyp Nūriiäğa tis jarğan joq bolatyn. Kelgen küni qabağy qyryndau
bai bəibişesine söilesuge yñğai bermedi. İertesi de solai... arğy küni de...
Törtinşi küni baiağy qyzmetşi tağy keldi «Myrza sizdi ana tamğa köşsin»,
– dedi», – dep.
Nūriiä şydamai ketti, qonaq bölmede demalyp jatqan on bes jyl otasqan
jarynyñ betine qarap söilep tastady:
–Myrzam, meniñ ne jazyğym bar i̇edi, syrtqa şyğaryp jiberetindei. Qūdai
berse men de tuar i̇edim-au. Biraq men Sizge adal i̇emespin be?! Balañyzdy
bağysyp, janyñyzda jüre beretin i̇edim ğoi. – dep.
Basyn jastyqtan kötergen Arslan i̇eşteñe degen de joq, tek altyn
jalatqan pensinesin közinen alyp, əinegin qoloramalymen sürte berdi.
Azdan soñ ornynan tūryp syrtqa bettedi.
Onyñ ündemegeni – Nūriiäğa tağar kinəsiniñ joqtyğynan, toqalğa jasar
amalynyñ joqtyğynan i̇ekeni belgili i̇edi.
Nūriiä jer betindegi jalğyz janaşyrynyñ özin jazyqsyzdan-jazyqsyz
üiinen şynymen quyp şyqqanyn ūqty. Süiretilip jürip kiımderin jiyp,
süiretilip jürip zattaryn tüiip bir kezde osy bosağağa sonau tatar i̇elinen
kelgen Nūriiä sūlu şökimdei bop şyğyp bara jatty. Qolyn bir sermep
ketip qalatyn törkini de alysta. Onda da kim bar deisiñ mūny
qorğaityndai. Balasyz əiel – panasyz əiel. Küieuge de qadirsiz, i̇el
aldynda da bedelsiz. İesik aldyndağy qyzmetşilerdiñ jer tamynan bir
bölme tiıpti. Sol tüni tünimen namaz oqyp, köz jasymen küñirenip külli
əruaqty ūiatty... Aqyryn bir Alla tapsyn dep baryp tañ ata köz ildi.
Nūriiänyñ jan jarasyn tüsingendei itter de ūlyp şyqty tünimen...
Arslan men Hadişanyñ bar qyzyğy ūldary. Qūran audartyp jatyp atyn –
Taufiyq qoidy. İekeui i̇erkeletip «Taupan» deidi. Qyzmetşiler men tuystar
da keiin Taupan atap ketti.
Hadişa üşin jer betinde Arslan men ūlynan basqa pende joq.
Qalğandarynyñ bərine özderiniñ qūly dep qarady. İeşimmen söilespeitin,
düniede ne bolyp jatqanynan habarsyz i̇edi. Jany jailanyp, köñili
aspandap jürdi...
Hadişanyñ jany jaily bolğanymen zaman jaily i̇emes i̇edi...
Arslannyñ qanatynyñ astynda jürgen jas toqal qyrdağy i̇elde aqtar men
qyzyldar degenniñ alysyp jatqanyn bilmeitin. İelde bəlşebek degen
şyğyp belsenip keşegi qojaiynyna aqyryp, bailardyñ malyn tizimdep,
ağaiyndylardy arazdastyryp jatqanyn da i̇estimedi. Biraq jamandyq
jatuşy ma i̇edi, künderdiñ küninde auyldan Jaqyp kökesi keldi. Jienin
qolyna ūstap, qaita-qaita qūşyrlanyp iıskep otyryp saparlap ketken
Arslan kelgenşe qaryndasyna talai əñgime aityp tastady.
–İelde töñkeris bolyp, kedeiler kösemdik jasap, bailardyñ mal-mülkin
tizimdep jatqanyn da sağan küieu aitpai ma? Kelgen-ketkennen de i̇eşteñe
i̇estimediñ be? – dep tañyrqady añqyldaq ağasy.
–Ol kisi artyq-auys əñgime aitpaidy. İelden de i̇eşkim kele bermeidi, – dep
miñgirledi Hadişa.
–«Ökimet jalşynyki. Bailar bizdi jep baiydy, i̇endi sol tabysyn orta
qazanğa qūisyn», – dep auyldağy Tabyn, Jasandar büginde belsenip
bəlşebek bolyp jür. Tapqa bölinemiz dep Ağabek baidyñ üiir-üiir
jylqysyn tartyp aldy. Bəibişesiniñ on i̇eki qanat aq üidegi mülkin qyzyl
otau degenge beremiz dep köşirip əketti. Auyl azan-qazan bop, Ağabektiñ
ūldary qalğan malyn şekara asyramyz dep tündeletip şyğysqa qarai
köşip ketipti», – degende qaryndasynyñ qorqynyştan denesi dirildedi.
Sol sūmdyq, bəlşebek degen tizimdegişter öz üilerine de kele jatqandai
şoşydy. İesik aşpağan qyz qalpynda qyryqtan asqan «jiren şalğa» tiıp
əreñ jetken üş qabatty üiin kelip tartyp alatyndai boldy. Ağasynyñ
oiynda tük joq əñgimeni sapyryp otyrğanda köpes küieu keldi. Masaty
qalpağyn qolyna ūstağan qalpy i̇esikten i̇eñkeiip kirdi. Törde ūlyn aldyna
alyp otyrğan qaiynağasyn körip:
–Jaqa, qaşan kelip qaldyñyz? – dep jymiğan boldy qos qolymen
qaiynağasy Jaqypqa ūmtylyp. Biraq qany qaşyp, tüsi bozaryp tūrdy...
Soñğy kezderi jiren şalynyñ qabağy tüsiñki, dastarqan basynda auyz
aşpaityn bolğan. Hadişa i̇ekeui-aq otyryp işken tamaq ta batpai ma, joq
Jaqyp aityp otyrğan sūmdyqtardan iştei şoşyp jür me?!
Nūriiä baiğūs dastarqan basy tügil, ülken üidiñ bosağasyna
jolattyrylmai qoiğaly qaşan.
Jaqyptyñ aldyndağy bala öz əkesine ūmtyldy. Aiağyn bir-i̇eki basyp
əkesiniñ aldyna kelip jaiğasty. Qyzmetşiler qannen-qapersiz baiağydai
zyr jügirip qyzmetterin jasauda. Ağasy men i̇erine qoiulap şəi qūiyp
otyrğan Hadişanyñ būl joly baiağydai meimanasy tasyp mastanbady. Bir
ürei jürek basyna toptalyp alyp, denesin dirildetti. Sebebi, manağy özine
aitqan sūmdyqtardy ağasy i̇erine aityp jatyr i̇edi. Arslan būl
jağdailardan birazdan habardar i̇ekenin məlimdedi. Sodan soñ i̇eki i̇erkek
əñgimeni syrtqa şyğyp oñaşa jalğastyruğa ketti. Balasyn i̇emizip otyrğan
kişkentai sary kelinşek bir sūmdyqtyñ jaqyndap kele jatqanyn jan
düniesimen sezdi...
Arslan üige kirip ketkende aulada Jaqyp Nūriiä bəibişemen kezdesip
qaldy. Baiağyda Hadişany tüsirgende qūdalyqqa kelgende özderin arqajarqa kütip, üiine kündes i̇emes kelin tüsirip jatqandai şabylyp jürgen
bəibişeni körgende şyn riza bolğan i̇edi. Sodan kelip-ketkennen qūdağiyn
sūrağandai sūrastyryp jüretin, «Oipyrai, sondai peiili keñ i̇eken», – dep
otyratyn. Anasy Zerliqan da «Qadyşjannyñ i̇enesi siiäqty», – dep riza
bolatyn. Özi aqköñil dalanyñ qazağy:
–Ou, bəibişe, Siz üide i̇ekensiz ğoi, körinbegenge törkindep ketti ma desem, –
dep kelip qos qoldap amandasty. Toqaldyñ ağasynyñ adal jan i̇ekenin
biletin Nūriiä:
–Amansyzdar ma, qūda-qūdağilar qalai, i̇el-jūrt aman ba? – dep jatyr.
Keşe kelgende Jaqyp Nūriiä bəibişeni sūrap i̇edi, qaryndasy birdeñe dep
jauap berdi. Jöndi i̇estimegen soñ qūia salğan i̇edi. Üige qarai būrylğanda
i̇esik aldynda tūryp qaladağylarşa aldymen bəibişeni ötkizgisi kelgen i̇edi.
Ol kisi:
–Oi, Jaqa meni myna üige bölip qoiğan... – dep miñgirledi de jer tamğa
qarai būryldy. Bəibişe qaryndasyn jamandamasa da, bir Uiatty istiñ
bolğanyn sezgen Jaqyp üige qaita kirdi.
Əkesi Müsilim juas bolğanymen Jaqyptyñ minezi bar i̇edi, əri jön-jobany
da jaqsy biletin. Ağaiynnyñ məslihaty bolsa bir söz tietin ülkendigi de
bar i̇edi. Dəl myna jerde de məseleni aitqyzbai-aq tereñ tüsindi. Senekke
saptama i̇etigin tastai sala törgi bölmege ötti. Bölmeniñ ortasynda tūryp:
–Qadişa! – dep aiqai saldy.
Özin qaşanda «Qadyşjan», – dep otyratyn ağasynyñ myna dausynan jas
əiel şoşyp ketti. Onsyz da keşeli beri üreide jürgen toqal «bəlşebek
düniesin tügeldeuge kelip qalğan i̇eken», – dep oilap öz bölmesinen
balasyna da qarauğa şamasy kelmei atyp şyqty. Bir bəle kelse kelgen
şyğar, kökesiniñ türi būzylyp ketipti.
–O, ne köke? – dedi dir-dir i̇etip.
Arğy jaqtan Arslan şyqty tilep alğan jalğyz ūlyn qūşaqtap.
–Kim bəibişeni qorağa bölip şyğarğan? – degende baryp i̇esin jiğan
Hadişa işinen «Qūdai-au, sony da söz i̇etip, Arslannan Uialsaşy», – dep
ağasyn kinalağandai bolyp, küieuiniñ janyna jaqyndap, miz baqpai:
–Biz! – dedi.
–Biziñ kim? Sen be, küieuiñ be? – dedi ağasy da qaitpai. Dünieqoñyz, arsyz
toqal birdeñe deiin dep i̇edi, küieui qaiynağasynan Uialğanynan toqalyn
iterip bölmesine kirgizip jiberdi. Özi közimen jer şūqyp tūrdy...
Hadişa «Sol sorly üşin de sonşa aiqailağany nesi?», – dep işinen
ağasyn jazğyryp, özinşe kökesiniñ sol qylyğy üşin küieuinen Uialğansyp
baryp qolynan ūlyn aldy. Qaryndasynyñ bezireigen türin ūnatpağan
ağasy:
–Bəibişe degen qazaqta ülken üide otyryp, toqaldyñ tapqan balalaryn
bağyp, baiynyñ oñ tizesin basyp otyratyn. Tatar men orystyñ saltyn
bilmeimin. Olarda da Qūdai bala bermegen müskindi qorağa şyğaryp
jibermeitin şyğar. Qūdaidan qorqyñdar, onyñ da köz jasy bar. Əne,
sorlyny jep baiyğandy zaman talap jatyr. Sondai kün ərkimge tüsedi.
Aryslan, şyrağym seni tektiniñ tūqymy i̇edi, perzent körmei sorlap jür
degen soñ jalğyz qaryndasymdy atastyrğan jerinen bata būzyp,
toqaldyqqa berip i̇edim. Bəibişeni de körgennen köñilim tolğan, kündestik
jasaityndai körinbegen. Mynalaryñ sūmdyqtyñ basy boldy... – dedi de
peşpentin qaita kiıp, tarsyldata basyp syrtqa bettedi. Kermede tūrğan
atyn özi şeşip mindi de artyna būrylmağan qalpy tartyp ketti. Sol tüni
Jaqyptyñ qaladağy tanysynyñ üiine qonğanyn, ne birden aşu üsti qyrğa
tartqanyn i̇eşkim bilmedi...
...Qyrda būl künderi jūrt dürligip jatyr. Əñgimeleriniñ atymy jaman.
«Jer – halyqtyki, mal – batyraqtyki. Bailar artyq mal-mülkin kedeikepşikke bölip beredi i̇eken. Ony
«kəmpeske» deidi i̇eken dep jeligip jürdi. Tübinde bağynbağan bailardy
jer audarady i̇eken dep sypsyñdauşylar da boldy. Belsendiler auylauylğa «Qyzyl otau» degendi qūrdy. Oğan jelikken jastar men
jasamystar jazylyp, künde oiyn-sauyq jasap bilgenin istep jatty.
«Sauat aşu» degen şaruamen ainalyspaqqa biraz jūrtty jiyp alady.
Künde jinalys...
Jinalysqa baryp kelgen kelin-kepşik öner şyğaryp, qalada tūramyz,
kəlektip degenge toptalamyz dep jelikti. Bailardyñ nebir sūlu qyzdary
men toqaldaryn belsendiler əieldikke alyp jatypty degen sybystar
şyğa bastady. Moldanyñ da küni qarañdandy. Meşitterdiñ i̇esigi tas
bekitildi... Jūrt oraza ūstap, namaz oqudan qorqatyn boldy.
Arslan qyrğa şyğudy azaityp, i̇endi qyrdan qalağa kelgenderden syr tartu
üşin üiine şaqyrtyp alatyn boldy. İel işindegi jañalyqtardy solardan
i̇estip otyrdy. Özi köp uaqytyn əkesinen qalğan kitaphanada ötkizedi. Ara-
arasynda Resei asyp keledi. Petrbor men Qazandağy tatar ağaiyndary
soñğy jyly qatynaudy qoidy. Özi ötken küzde baryp qaitqan. Onda i̇el işi
tynyş i̇edi. Bügingi əñgimelerdi i̇estise jany türşigedi. Sodan biylğy jaz
janyn jep, qanyn işip ötip jatyr.
Əielderi de birdeñeniñ tyqyryn sezgendei dymdary şyqpai jür. Ūl
tauyp bergeli ülken üidiñ hanymy bolyp alğan Hadişasy küieuiniñ
qabağyn, kelgen-ketkenniñ auzyn añdyp jür. Al, Nūriiä bes uaqyt namazyn
oqyp, ol azdai tüni boiy kitap oqityn bolyp aldy ma əiteuir şamy
sönbeidi. Aitpaqşy, Nūriiäny Jaqyp özderine renjigen soñ qaitadan
ülken üidegi bölmesine köşirgen. Jaqsylyqtyñ qaidan kelgenin sezgen
bəibişe toqalğa ağasynyñ adaldyğy, adamgerşiligi üşin ğana Hadişağa
kek saqtamağan. Al, jastaiynan qosylğan Arslannyñ Qūdai perzent
bergen baqytty şağynda mūny syrtqa tepkeni janyna qatty batyp, işinen
dyq saqtap jürgen bolatyn.
Bir küni Arslan tün ortasynda baiağydai Nūriiänyñ tösegine keldi... Öziniñ
ömir boiy kütken balasyn tuyp bergen aqymaq toqaldyñ aldynda əlsizdik
tanytyp süiikti jaryn syrtqa şyğarğanyna keşirim sūrağandai bauyryna
basyp, ūzaq süidi...
İeşteñe dep söz aitpai-aq bir-birin tüsindi.
İekeui tañ atqanşa syrlasty. Arslan zamannyñ jaman bolyp bara
jatqanyn, özderine de qauip baryn aityp, körgen-bilgenin jaiyp saldy.
Əkesi men şeşesi qatar ölip i̇elinen jyraqta jürgende janserigi bolğan
Nūriiänyñ aqylyna, şeşimtaldyğyna senetin köpes köñiliniñ tübine
tyğyp jürgen bir syryn da jasyrmady.
–Nūriiä, mende bir oi bolyp jür. Bailardyñ mülkin konfiskatsiiälau
tyqyry bizge de kelui mümkin. Iştei əzirlikte jüreiik. Qapy qalmaiyq.
Qolğa ilinetindi alaiyq, tamaqqa auystyruğa bolatynyn oilaiyq. Ötkende
Qazandağylarğa habar berdim. İeki əieliñ men balaña qarasatyndai jağdai
bar dedi. İerteñ Hadişağa i̇eskertip qūiamyn, – dedi.
Arslan osy oiyn jailap Hadişağa aitqanda toqaly birden suynyp:
–Men i̇eşqaida ketpeimin, Taupan i̇ekeumiz osy üide qalamyz. Qyzmetşiler
bar, balamdy ösirip otyra berem, – dep azar da bezer boldy.
«Mülikti tərkileidi, toqaldardy tartyp alady», – degendi, baiy ketse,
qyzmetkerlerdiñ de betimen ketetinin ūqpaidy-au, ūqpaidy. İesil-derti
düniesi tirelip tūrğan üş qabatty üidiñ bailyğy.
«Jiren şal ketse ketedi de tatar qatynyn alyp, men üiin basyp qalam,
birdeñe dese artyñda ūlyñ bar, soğan qalady deimin, meni baladan
bölmes», – dep iştei sözin jūptap qūiady.
Hadişa aitar sözin jūptap jürgen küni tünde Arslan otyn qoranyñ
tüpkirinde kezinde əkesi qazdyrğan i̇ekeui-aq biletin şūñqyrğa baryp:
–Seniñ kerek keziñ keldi. Ətiım beker qazdyrmağan i̇eken, – dep mai şamdy
jerge qoiyp, topyraq pen ağaş basqan üstin arşydy. Tipti kök şöp ösip
ketken i̇eken. Betindegi qaqpağyn kötergende şirigennen bölinip qaldy. İeki
bölingen qaqpaqty bir jağyna qoidy da şūñqyrğa üñildi, syz isi betke
ūrady. Tağy bir temir qaqpaqty aşty. Qolyna ūzyn ağaş alyp işine salyp
ary-beri qozğap kördi. Tübinde jūmsaqtau birdeñe tidi. Jan-jağy bos. İendi
«bissimilə» dep aldymen i̇eki aiağyn salyp özi tüse bastady, denesiniñ
ortasynan asa bere aiağy jūmsaq nərsege tidi. Şūñqyrdyñ şetin ūstap
tūrğan i̇eki qolyn bosatyp, aiağyn jerge tirep nyq tūrdy. «Öte tereñ i̇emes
i̇eken ğoi, sandyğy da şağyn», – dep oilady da, i̇eñkeiip aiağyna tigen
jūmsaqty qolymen ūstap kördi. Qapşyq siiäqty. Jep-jeñil. Köterip
syrtqa şyğardy. Aşyp qarasa jündi nyğarlap salğan qapşyq i̇eken.
–Jün salğan qaptarmen jauyp tastasaq aua ötpeidi, su timeidi, saqtağan
zattaryñ sol küiinde tūrady – degen əkesi baiağyda osy şūñqyrdy jauyp
jatyp. Qapşyq irip tūr i̇eken, jyrtylyp ydyrap ketti. Qaita tüsip
əkesiniñ tyqqandaryn tauyp şyqty. Şynynda da sol qalpy, su da
timegen. Alaköleñke, bilte şamnyñ jaryğymen altyn-kümisterdi aqtaryp
jatpady. Syrtynan bərin ūstap körip, birazyn qoiyn-qonyşyna tyğyp,
şūñqyrdyñ qaqpağyn jauyp, otyn qorany būrynğydai retke keltirip üige
qaityp keldi. Onyñ ne istep jürgenin i̇eki əieli de sezbedi. Nūriiänyñ
bölmesine öte saqtyqpen kirgeni sondai, qoinyna kelip jatqanda da
bəibişesi qatty ūiqyda i̇edi.
Qoinyndağy zattaryn jinap jürgen jol qapşyqtaryna salyp ülgergen
köpes əkesi salğyzğan saraiynda soñğy ret ūiqyğa ketti…
«Ketpeimin de ketpeimin» dep zar ilegen toqalyna köñili qalğan Arslan
soñğy künderi onyñ tösegine barmaityn bolğan. Tek jalğyz ūlyn
qimaidy. Taufiyğy:
–Ə-ti… ə-ti… – dep byldyrlap artynan qalmaidy üige kelse. Özi zerek.
Şeşesi qazaqşa söilegenimen, tatar tilin özi üiretti. Əkesiniñ
kitaphanasyndağy kitaptardyñ suretterin körsetedi. Sanamaq oinatady.
Közi kögildir, şaşy altyndai aqsary səbi ömiriniñ jalğasy bolsa da bir
Qūdaiğa amanattady. «Aman jürse kezdesermiz, sap-sary tatardyñ balasy
i̇eşkimniñ qorasyna syimas. Qaita ainalyp kelip alyp ketermin. Köp aqşa
əkelip bersem, Hadişa qaitaryp berer, dünieqoñyz toqal sodan keiin öz
jolyn tapsyn», – dep budy iştei.
Nūriiä jolğa əzirligin bildirdi. Tañsəride ūianğanymen Arslan küni boiy
i̇eşteñe bolmağandai jürdi. Köşirlerge i̇eki salt atty əzirletti. As-auqatyn,
tağy bir-i̇eki jol qorjyndy artyna öñgertti.
–Men Nūriiäny alyp törkinine baram. Sen üige ie bol. Ūlymdy qara
şañyrağynan bölme. Zamandy baiqa, i̇el tynyştalsa oralarmyn. Men
osynda bolsam baidyñ tūqymy dep barymyzdy kəmpeskeler. Meni qaşyp
ketti deseñ sen kedeidiñ qyzy i̇ediñ ğoi, tiıspes. Taufiyqty aman ösir,
qaida jürsem de jiğanym soniki… – dedi dausy dirildep.
Küni boiy oilanyp-tolğanyp, ūlynyñ jolynda jürdi.
İesinde qalsyn dep syrnaimen tatarşalap ən de saldy...
İel orynğa otyrğanda qos at mingen i̇erli-zaiypty tatarlar alys jolğa
şyqty.
Hadişa i̇eñ bolmasa qoştasarda jyly söz aituğa da jaramady.
Qūtylğanşa asyqqandai ūlyn süigen əkesinen teztez bölip alyp, üige
qarai süirei jöneldi. Səbi jüregi bir bəleni sezgendei «Əti…Əti…» dep
şyryldap aiyryldy. Arslannyñ jüregi qan jylap, aiağyn üzeñgige saldy.
Sol ketkennen mol ketken i̇edi...
Küzdiñ qara suyğymen Qarqaraly duanyna «kəmpeske» degen dürbeleñ
birge kelip, keşe ana auylda, bügin myna auylda «Malyn, dünie-mülkin
sypyryp alypty» degen qauesetter şyğyp, daqpyrty Semei üiezine
jaiylyp jatty. Myñğyrğan bailardy Ibir-Sibirge aidatyp jatypty
degen de bar. Hadişa Arslannyñ baryndağydai i̇emes, i̇elden kelgen
ağaiynnan qaşpaityn boldy. Qaita i̇elden kelipti degenderge i̇eleñ i̇etip,
əñgimesine qūlaq türetindi şyğardy.
Tipti qalağa kelgender üiine de tüsip jürdi. «Partiiä, kəmsomol» – degender
şyğyp i̇el-i̇eldi aralap «qyzyldardyñ ökimetine ötiñder» dep jatyr.
Ökimetke ötkendi jarylqaidy i̇eken» dep keldi bir ağaiyny. Nemen, qalai
jarylqaitynyn bilmeidi. «Oğan tek kedeilerdi alady, bailar baryn
ötkizip ortaşağa teñelip baryp ötedi i̇eken» – dep qūiady. Öziniñ, əlauqaty,
ökimet jarylqaitynğa jatpaitynyn sezip işinen:
«Barymdy tartyp almasa jarar i̇edi, jarylqamai-aq qoisyn», – dep jürgen
Hadişanyñ üiine de tyqyr jetti bir küni.
Aulada ūlyna ağaş at jasap oinatyp jatyr i̇edi, qaqpany syndyra jazdap
tarsyldatty. Üilerinde Arslannyñ baryndai top-top qyzmetşi joq i̇edi,
baiağy Nūriiäny bölgen tamda əielimen İermet degen bir tatarşalys
tūratyn. Şəliğanyñ üi-işi qyrğa ketken. İermet qaqpağa sürine-qabyna
jetip, aşyp jiberip i̇edi, ökimettiñ ülgisimen kiıngen i̇eki i̇erkek jedel basyp
üige bettedi. Jüregi bir bəleni sezgen toqal olarğa qarsy jürdi. Tüsi
suyqtau bireui:
–Sen be, Akmetovtyñ toqaly? – dedi zildi dauyspen.
İerkek otty janarymen Hadişanyñ tūla boiyn tintip ötti. «Jap-jas i̇eken
ğoi. Qūiannyñ köjegindei türin. Qūşaqtai alyp ürkiteiin be?» – dep oilap
ta ülgerdi. İesine ökimet tapsyrmasymen jürgeni tüsip, tüsin qaita suyta
qoidy. Onyñ türinen qoryqqan dauyspen:
–İe… – dep kümiljidi Hadişa.
–Joldas, sen osynda küzet, men myna əielmen işte söileseiin, – dedi.
İermet Taupandy öz üii jağyna jetelei jöneldi. «Üige kireiin be?», – dep
rūqsat sūrau joq, əlgi i̇erkek baspaldaqty nyğyrlai basyp, i̇esikti şalqaita
aşyp kirip ketti. Hadişa soñynan i̇erdi. Özi osy üige tüskeli osylai
basynyp kirgen adamdy birinşi körui. Işinen «İe, baiyñ joq bolsa, osy»
dep
qoidy. İekpindegen i̇erkek senekke aiaq kiımin de şeşpei törgi bölmege öte
şyqty. Barqytpen tystağan oryndyqqa jaiğasty. Jan-jağyna barlap,
ūzaq qarady. «Kəmpeskeşi» i̇ekenin işi sezgen Hadişa ündemei bosağağa
süienip tūr.
–İə, toqal, baiyñ myna dünieni sağan tastai qaşqany qalai? Jer
audarylyp joğalam dep qoryqqany ğoi. Sen kedeidiñ qyzy bolğan soñ,
sağan tiıspeidi degen ğoi, – dep keketti. Basyndağy bylğary kepkeni şeşip
üstelge qoidy da bylğary sömkeni aşyp əldebir qağaz şyğardy.
–Mynau KazTsİK-tiñ baidyñ mülkin tartyp alyp, kedeige tarat ne ortaqqa
qūi degen ükimi. Öziñniñ sauatyñ bar ma? – dep qağazdy būğan ūsyndy.
Hadişada qaidan sauat bolsyn, tek soñğy jyldary aqşa sanağandy
üirengen jiren şaldan. Qūiandynyñ jərmeñkesine barğanda qolyna aqşa
da bergen bazarlatyp. Sauaty joğyn bilip qūiady ğoi dep oilap, i̇erkek
bergen qağazğa qolyn ūsynbady. Miz baqpai tūra berdi.
–Men audandyq milisanyñ orynbasary Töregeldi Toqpaqbai balasy
joldaspyn. Myna Ükimdi oryndau mağan tapsyrylğan. Sen kedeidiñ qyzy
bolğanyñmen, saudager baidyñ, iağni köpestiñ qatynysyñ. Sonyñ kedeidi
soryp, aldausyrap tapqan bailyğyn sen basyp qaldyñ. Sondyqtan ol
qaşyp ketse de, Akmetovke tiesili jazany sağan qoldanamyz, – dedi
zildenip qarap. Oipyrmaidyñ közinen ot şaşyraidy. Hadişa
qoryqqanynan qūianşa dirildedi. Əsirese «jazasyn sen alasyñ» degenge
Taupanyn jetektep jer audaryp jiberetindei şoşydy. Ündemedi.
–İerteñ kelip bar mülkiñdi tizimdeimiz. Sen qaida qaşasyñ qatyn
basyñmen. Ary ketse İegindibūlaqqa əkeñe bararsyñ. Ökimettiñ qoly ūzyn,
aiğa şyqsañ aidan, qyrğa şyqsañ qyrdan tauyp alady. Büginde bəri
bəlşebek özderi-aq ūstap beredi. Sondyqtan oilan, i̇erteñ kelemiz… – dedi
de būl baiğūstan jauap kütpei-aq şyğyp ketti.
Akmetovtyñ balasyna tigeli beri basynan söz asyp körmegen, öz biligi
özine tigen Hadişağa myna qorlyq ölimmen teñ boldy. Al kep jylasyn,
al kep jylasyn. Jiren şaldyñ jürgen izine zar bolğanyn i̇endi bilip zar
iledi. İesin jiyn syrtqa şyğyp i̇edi, aulada İermet jür i̇eken, «taz aşuyn
tyrnadan» alady degendei:
–Əi, sorly, bala qaida? – dep baj i̇ete tüsti.
–Hanşa, Taupandy tyğyp qoidym, – dep i̇empeñdep kele jatyr i̇edi.
–Tyqqany nesi, ol tatardyñ balasyn qaitsin, oğan myna dünie kerek.
Qarañ qalğyr, sen ne biluşi i̇ediñ? – dep jazğyra jöneldi.
İermet öz üiine baryp Taupandy i̇ertip keldi. Bir bəle bolyp jatqanyn
sezgen bala şyryldap kelip,–Əti, əni, – dep şeşesin bas saldy. Jiren
şaldyñ üiretuimen əke-şeşeni «əti-əni» dep ataityn.
Mūndai jağdaida aqyldasary İermet pe, balasyn jetektep öz üiine kirip
alyp Hadişa ne isterin bilmei dal boldy. Ənşeiinde i̇elden kelip-ketip
jatatyndar da joq, Şəliğanyñ da qarasy batty. «Neni bersem, neni alyp
qalsam» dep alasūryp, ərneni bir ūstap jürgende tün audy.
Mūnyñ şamy öşpei tūrğan soñ ba İermet üige birden kirip keldi de:
–Hanym, bağanağy «ökimet kisi» keldi, – dedi dausy qūmyğyp.
–Qandai ökimet? İerteñ kelem dep i̇edi ğoi. Tün ortasynda o nesi? – dedi.
–Bilmeimin, hanym, – dep jatqanda «tüngi qonaq» bölmege kirip keldi.
–Sen şaruaña bar, üige i̇eşkimdi kirgizbe, – dedi i̇erkek İermetke özi osy
üidiñ qojaiynyna ūqsap.
Hadişada ün joq, ūlynyñ qolynan ūstap qatyp qalğan üidiñ ortasynda.
–Mynau köpesten tuğan balañ ba? – dedi milisa.
–İə.
–Atyñ kim bala?
–Taufiq, – dep bala ülken adamşa jauap berdi.
–Taufiyq sen jañağy ağağa bar, men apañmen söilesemin, – dep i̇esikke
qarai itermeledi. Hadişağa myna isi jaqpasa da ökimetti ökiline i̇eşnərse
aita almady. Taufiyq tompiğan küii i̇esikten şyğyp ketti.
–Senimen i̇erteñgi məseleni keñeskeli keldim, – dedi de Taupannyñ artynan
şyğyp, İermatqa balany tapsyryp üige qaita kirdi. Syrt kiımin senekke
şeşip tastapty. Bağanağydai i̇emes, tüsi jyly.
Şaşyn qaiyryp tarağan. Bürkit tūmsyq.
Botaqan köz.
Ūzyn boily jigitke Hadişa bir sətke əieldik közimen qarap qaldy. Ol da
seze qoidy ma?
–Öziñniñ atyñ kim? – dedi jyly dauyspen.
–Hadişa…
–Jasyñ neşede?
Jasyn sūrağanğa jyny ūstap, ündemedi.
–Oi, ainalaiyn jap-jas i̇ekensiñ ğoi. «Köpestiñ toqaly» degenge sary
qaryn qatyn ba desem – dep jaqyndap kelinşektiñ qolynan ūstamaq bolyp
i̇edi. Hadişa yrşyp tüsti.
–Oi, öziñ, asausyñ ğoi. Men i̇erteñgi şaruany aldyn ala öz i̇erkiñmen kelisip
alaiyn dep keldim, – dedi de törde jaiuly jatqan körpeşege janynda
jatqan jastyqty qūşaqtap jata ketti. «Öz i̇erkiñmen şaruany kelisuge
keldim» – degen sözder Hadişanyñ işin jylytty.
–Kel otyr, jaqyndau, – dep Töregeldi körpeşeniñ şetin körsetti. Hadişa
bir tizerlep jaiğasqan soñ.
–Hadişa, mynau sūmdyq bailyq qoi, onyñ bərin sağan ökimet bere
salmaidy. Mūnyñ birazyn, şyndyğynda üidiñ, tört qabyrğasynan
basqasyn ökimetke ötkizuge tura keledi. İerteñnen bastap «tizimdeuşi
kəməssiiä» degen 3–4 adam kelip tügendep, arğy küni köşirip əketedi, – dep
kelinşekke
«qaiter i̇eken» degendei bağdarlap qarap qoidy Töregeldi.
Arslannan alyp qalğan külli düniesi közinen bal-būl ūşatynyn oilap işi
küigen Hadişa:
–Nege bərin əketedi, men qalai kün körem? – dep qaldy.
Milisağa da keregi sol i̇edi:
–İə, qalai kün körmeksiñ? Sony oilan. Əkesi tiridei tastap ketken
jetimekti jetkizu oñai ma? Qany bolsa da bölek. İerteñ qandai bolyp
öserin kim bilgen. İel işine siiär ma? – dep aqyldymsyp, kelinşektiñ
keleşegine baryp kelgendei qorqyta söiledi. İerkektiñ būl sözine aitar
uəji joq əieldiñ dymy şyqpai qaldy. Jalğyz ūly turaly jaman boljam
aitqan kisige de əu dei almady. Hadişanyñ əke-şeşesin, ağasyn syrtynan
biletin Töregeldi olardyñ da bəlendei özine qarsy şyqpasyn sezdi…
Töregeldi – şala sauaty bar keşegi kedeidiñ biri i̇edi.
Qūiandydağy Botovtan qalğan jərmeñkege i̇elden aidap əkeletin mal
satuşylarğa jaldanyp jürip i̇esep üirengen. Keiinnen Qarağandy jaqtağy
ağaiyndaryna baryp azğantai sauat aşqan. Dürbeleñ bastalğanda i̇elge
qaita kelip «bəlşebek» boldy. Bes adamnyñ basy qosylğan jerde belsenip
şyğyp, ökimettiñ jyryn jyrlap kəmönesterdiñ közine tüsti. Qarqaralyğa
kelgen basşylarynyñ biri mūnyñ i̇et tirligin, orysşa sauaty baryn baiqap
qalyp audandyq milisanyñ orynbasarlyğyna bekitti. Bar tirligi – auylauylğa «kəmpeske kəməssiiäsyn» şyğaryp bailardyñ mülkin tərkileu, oğan
bağynbağandaryn «pürtököldep» Qarağandyğa aidatu.
Janynda i̇eki kömekşisi bar, kündiz-tüni attan tüspeidi. Küzdegi kəmpeskede
bir basşysy «kəmpelesken» bir baidyñ qyzyn alyp, düniesiniñ jartysyn
ortaqqa qūiyp, jartysyn özi siñirip qalypty degendi i̇estigen. Özi
kedeilikten üilene almai jürgende zaman özgerdi. Basyna baq qonyp
bastyq boldy. İendigi armany – bailardyñ biriniñ qyzyn, tipti toqalyn
bolsa da ielenip alyp, dünie-mülkin basyp qalu.
Auyl-auyldy aralap jürip «kəmpeskege» ūşyrağandardyñ qyzy men
toqaldaryn baiqap jür i̇edi. «Əke atymen qyzy ötedi» degendei bailardyñ
qyzyn baliğatqa tolmai jatypaq atastyryp, qyz bolyp qyltiğannan alyp
ketetin körinedi. Sodan ba əzirge köñilge qonatyndai qyzy bar bai körmedi.
Keiinnen toqaly bar degenderdi añdyp i̇edi toqaldary sary qaryn qatyn
bolyp şyqty. Özi siiäqty kedei-kepşiktiñ qyzdary bar, biraq olardy
iştei mensinbedi. Künine bir auyldy dürliktirip, salt atqa minip qyrdy
kezip jürse, izdegeni janynda jüripti. Qarqaralynyñ qaq ortasynda
tūrğan saltanatty üide jür i̇eken. Dau şyğaryp toqalymdy tartyp alady
deitin baiy qaşyp ketken. Bary – barmaqtai balasy. İelde Jaqyp degen
ağasy bar dep i̇edi, ol da belsenip «bəlşebek» bolyp jür dep i̇estidi. Özi
bəlşibek bolsa, audandyq milisamen qaiyn bolğanğa quanbasa, qinalmas.
Osylai oilarmen kündiz körip ketken kelinşekke tündeletip kelgeni i̇edi.
Bügin-i̇erteñ dep soza bermei, məseleniñ basyn birden aşyp almaqşy
boldy.
–Hadişa, men sağan ədeii tündeletip keldim… – dep bir toqtady. Kelinşek
ne der i̇eken degendei barlai qarady. Ol ündemeidi.
–Mynandai şeksiz bailyqty bir künde arttyryp jiberu de oñai i̇emes
şyğar. Ökimettiñ ükimin de būzuğa bolmaidy. Sodan sağan janym aşyp
keldim. İerteñ osydan şamamen aulağa şyğaryp bereiik te «kəmpeskeniñ»
tizimin jasap, arbasyna arttyraiyq. Qalğanyna öziñ ie bol. Zəkün
boiynşa seni jer audaruymyz kerek i̇ekenin bilesiñ ğoi, sol jağyn da
şeşeiik, – dep bir toqtady. Soñğy sözderdi i̇estigen Hadişa «būl kisiniñ ne
oilağany bar» dep «seni jer audaruymyz kerek i̇ekenin bilesiñ ğoi» –
degeninen iştei qorqyp otyrdy.
–Sen əli jassyñ, myna düniege ie bola almaisyñ, ökimet te seni jiberip
qoimaidy. Sondyqtan bireudiñ i̇eteginen ūstağanyñ jön bolady, – dep
kelinşekke qarai jambaspen syrğydy.
–O, ne degeniñiz. Küieuim tiri ğoi, – dep kümiljidi əiel.
–Ol – qaşqyn. Ökimetten qaşyp ketti. Osyndai azapqa seni tastap ketti.
Əgərəki kelse de, ony ökimet ūstap alyp, sottap, jer audarady. İendi sen
oğan joqsyñ. Būl üi de onyki i̇emes. Dūrys şeşseñ – seniki, dūrys
şeşpeseñ – ökimettiki. Sondyqtan oilan. Baiym joq, basy bos qatynmyn
dep qaita baiğa ti. Seniñ kedeiiñ qyzy i̇ekeniñdi, dünie-mülikti öz i̇erkiñmen
ötkizgeniñdi i̇eskerip, jer audarudan alyp qalarmyz, dep baryp, özine salmaq
sala toqtady.
–Dūrys şeşetindei ne isteuim kerek? – dedi əiel. Arğy jağy üiden
airylmau.
–»Bəlşebekke» ne ökimettiñ qyzmetinde jürgen bireuge baiğa tiesiñ, – dedi
anyğyna köşken Töregeldi.
–Ony qaidan tabam? – dep közin baqyraityp kelinşek.
–Mine, janyñda otyr. Kündiz körgennen sağan i̇esim ketti. Men de boidaq,
seniñ de basyñ bos. İeki jarty bir bütin bolyp myna barğa ie bolaiyq. Men
tūrğanda sağan i̇eşkim times, – dedi.
Audandyq milisanyñ bastyğynyñ orynbasaryna qarsy söz aitatyndai
kelinşekte küş qaida? «Ol kisiniñ aityp otyrğany da jön i̇eken. Janyma
serik bolatyn «bəlşebek» izdep qai auylğa baraiyn. Özi kelip tūrğan
bağym şyğar. Özi tym şal da i̇emes i̇eken?» – degen oi işine qylañ i̇etti.
–Sen oilana tūr, men syrtqa şyğyp şylym tartyp keleiin, – dedi de
Töregeldi köñ pəpkesinen müştegin alyp syrtqa bettedi. İesik aldyndağy
qyzmetşilerdiñ üiiniñ şamy sönipti. Külli auyl ūiqy qūşağynda. Tek
tüngi tynyştyqty būzyp tūrğan itterdiñ ürgeni ğana.
«Toqaldy bügin tüsiruim kerek qūryqqa», – dep oilap Töregeldi işke qaita
kirdi.
Bağanağy otyrğan jerinde Hadişa əli otyr.
–Nege otyrsyñ, men seni tösek salyp qoiğan şyğar desem, – dedi i̇erkek
öktemdeu ünmen.
–Qalai salam, siz qonbaqsyz ba? – dedi əiel.
–İendi şe, sağan pana bolaiyn dep keldim i̇emes pe. İendi sağan küieu bolam.
–Qalai? Kökem men əkeme aitpai sizge tie salam ba?
–Sen jas qyz ba i̇ediñ əkeñnen rūqsat sūraityn. Sen bai qatynsyñ, kimdi
üige kirgizip alasyñ – öziñ bilesiñ. Kəmönesterdiñ əielderi söitedi. Men
bügin qoinyña jatam, i̇erteñ kəməsiiäğa əielim deimin. Əke-şeşeñ keiin
i̇esti jatar, – dedi de saptama i̇etigin şeşip, i̇esik jaqqa laqtyrdy. «Qalasañ
da, qalamasañ da baiyñ bolam. Əitpese jolyñ – jer audaru» degendi
bildirdi ər qimylymen. Hadişa jiren şaly i̇ekeui jatatyn qos tösekke
birge jatuğa jüregi daualamai, törgi bölmege i̇erkekke tösek saldy.
–Tösegiñizdi qonaq bölmege salyp qoidym, – dedi syzylyp.
–Qaida? – dep Töregeldi qolynan ūstai aldy. Hadişa da «mañdaiğa
jazylğany osy şyğar» degendei qarsylaspady. Şala şeşingen i̇erkek
kelinşekti tösegine ala qūlady…
Oida joqta küieuli bolyp qalğan Hadişa «osynyñ bəri tüsim be, qazir
«kəməsiiä» degeni kelip üiimdi sypyryp ketetin şyğar» degen oi tüskende
ūiqysy şəidai aşyldy. Janynda jatqan Töregeldi tük bilmeitindei, osy
tösekte ömir boiy jatyp kele jatqandai qor-qor i̇etedi.
Tatardyñ ismer qyzdary toqyğan terezedegi əsem şilterden kün syğalap
qaraidy. Qūddy Hadişağa «Küieuiñniñ közine şöp salyp, oinastyq
qūrdyñ ba?», – dep külip tūrğandai. Denesiniñ qyzuy tez basylğan əiel
birtürli şoşynyp, «myna düleidiñ jatysyn-ai, qazir ūianğan soñ «Əi,
toqal, bir küngi oinasym boldyñ, i̇endi dünieni syrtqa şyğar» dese
qaitem», – dep tağy oilap jyly tösekten atyp tūrdy. Şūlyğyn, məsisin
asyğys kiıp, oramalyn jüre bailady. İesikke jete bergeni sol i̇edi.
–Hadişa, qaida barasyñ, asyğyp? – dedi i̇erkek.
–Ūlymdy tauyp alyp, üidiñ zattaryn syrtqa tasytaiyn İermetke – dep
qaiter i̇eken degendei mūñaia til qatty.
–Ūlyñ İermettikinde, tünde qoinyña alyp jat degem. Dünieñdi syrtqa
şyğaruğa asyqpa, kel beri – dep dambalşañ janyna jetip keldi ağarañdap.
Qūşaqtai aldy.
–Qoiyñyz, i̇endigi artyq bolar, tañ atty, – degen kelinşekti qaitadan
tösekke süiredi. Būrynğy küieui salt-dəstür men ədet-ğūrypty saqtai
otyryp i̇erli-zaiyptyq qarym-qatynasqa üiretken əielge kün şyqqanan
soñ i̇erkekpen tösekke jatu sūmdyqtai körindi. «İe, oinas degender öste di
i̇eken ğoi. Qaiteiin, zaman osylardiki» dep məsisin qaita şeşe bastady.
uiattan örtenip barady, külli denesi ottai jandy. Arsyz i̇erkek ony özinşe
qabyldap.
–Öziñ janyp tūrsyñ ğoi, meniñ qoinyma jatqyñ kelip, –dep jūlmalai
jöneldi.
Hadişanyñ üiine «kəməsiiä» tek keler jetide keldi. Töregeldi özi bastap
janynda üş-tört i̇erkek belsendi bar aldyn ala syrtqa şyğaryp
qoiğandardy tizimdep şyqty. İermet pen Şəliğanyñ küieui
«qojaiyndarynyñ» jiyn-tergenin işteri küie jürip, yrduan arbağa
artty. Töregeldi janyndağylarğa jağdaidy aityp qoiğan ba, işke kirip
«ne qaldy, ne joq» – dep tügendemedi. Tek i̇eresekteu bir belsendi şal üidiñ
mañaiyn şarlap, jartylai jer astynan salynğan birinşi qabattağy üi
men otyn jiğan sarailardy körip şyqty.
–Oipyrmaidyñ bərin oilastyrğany-ai, myna otyn on jylğa jetedi ğoi, –
dep jağasyn ūstap tamsandy. Şyndyğynda aramen kesip, būtarlap jağuğa
yñğaily i̇etip tizip tastağan qarağai ağaştary i̇eki bölmege tolyp syqyrlap,
jüktei tizilip tūr i̇edi. Sonyñ astynda Akmetovtyñ külli bailyğy
jatqanyn i̇eşkim bilmeitin. Ony biletin jalğyz ūly Arslan i̇elden bezip
Qazanda jür. «İel tynyştalğan soñ baryp bailyğymdy alyp, i̇erse
Hadişany, i̇ermese jalğyz ūlymdy satyp alsam da, qolynda ölsem de alyp
qaitam» dep alysta zarlap, ūiqysy on bölinedi..
–Əi, Töke, üiiñnen bir şynyaiaq şəi bermei şyğaryp salğaly tūrmysyñ?
– dep özimen qatarlas bireui əzildegende Töregeldi sasqalaqtap.
–Hadişa şəi qoisañdarşy, – dep qaldy.
«Üiiñnen» degendi i̇estigen kelinşek köñildenip ketti. «İe, ənşeiin qoinyma
jatyp jürgen joq i̇eken ğoi. Jūmystaryna aitqan i̇eken, şynynda küieuim
i̇eken» – dep oilap tipti Şəliğağa qazan kötertti.
Üş arbağa «kəmpeleskelengen» dünieni arttyryp jiberip, i̇erkekter üige
kirdi. Qonaq bölmege jaiğasyp bir-bir jastyqty qūşaqtap jata-jata
ketisti. Söitkenşe Hadişanyñ şəii əzir boldy. Artynşa qazekemniñ i̇eti
keldi. İet üstinde Töregeldi:
–İendi nağyz qonaq boldyñyzdar, myna bir dəmnen de köreiik, – dep
kökşildeu sopaq şişağadağy sūiyqtyqty alyp keldi. Şəi qūiyp otyrğan
Hadişa onyñ araq i̇ekenin bile qoidy. Baiağyda jiren şaly Semeige
barğanda saudagerlermen işkenin körgen bolatyn. Ony işetin ūsaqtau
şynyaiaq əkeldi de Töregeldiniñ janyna qoidy.
«Ökimettiñ belsendileri» qyzyñqyrap qalyp birazğa deiin otyrdy. Ən
saldy ma-au, əiteuir əreñ ketti.
–Bügin i̇ekeumizdiñ qosylğan künimiz boldy. Jūmystağylar i̇endi biledi. Men
seniñ küieuiñmin. Qar i̇eri bastağanda İegindibūlaqqa əke-şeşeñniñ aldynan
ötem. Jaqyp kökeñdi jinalys barysynda körip qalsam, mən-jaidy
ūqtyram, – dedi Töregeldi Hanşaiymnyñ köñilin ornyna tüsiru üşin.
Balasy turaly nege i̇ekenin auzyna almaidy, kədimgi ol joq siiäqty.
Töregeldi qonğan tünderi beişara balany İermet əketetin bolğan. Özi
sūraiyn dese, ökimet i̇ekeni i̇esine tüsip qorqady. Janynda jary bolğanmen,
jüregi balasyna auyp i̇ekiūdaiylau künderi bastaldy. Hadişanyñ Taufiyq
küni boiy əniımen birge jüredi de, qas qaraia i̇eşkim aitpasa da İermettiñ üii
jaqqa bet alady. Bala bolyp anasynan «myna köke kim? Ol nege bizdiñ üide
jür?» – dep sūrap jüregin auyrtpady. Köktem şyğa tuylğan qozy-laqpen
oinap, jetim qozylarğa qoldan süt berip i̇ermektep kete berdi. Hadişa
İermet pen Şəliğanyñ üiindegilerge «i̇elden kelgenderdi üige
qondyrmañdar. Qonsa myna kisini körip qalady. Özderiñ auyzdaryña ie
bolyñdar. Mümkin bolsa, qyrdan kelgenderdi
«qojaiynyñ joq üi ğoi» dep jolatpañdar, – dep tapsyryp qoiğan.
Özi qys boiy körpeşe qūraudy i̇ermek i̇etti. Baiağy Arslannyñ baryndai
tai-tai mata joq, sodan qalğandardy qūrastyryp tört-bes törkörpe
jasady. Apasynyñ jasauğa bergenderiniñ astary ülbirei bastağan i̇eken
ony auystyrdy. Şəliğanyñ küzemnen alğan jünderin būiatyp iırtti.
Taupanğa kökirekşe toqydy. Əiteuir qys ta syr berdi-au. Tap mūndai ūzyn,
mūndai qorqynyşty, mūndai mağynasyz qys Hadişa i̇es bilgeli bolmağan
şyğar-au. Jylda qystyñ alğaşqy qary özderiniñ i̇esik aldyndağy qardyñ
i̇eruinen bastalatyn. Qyrdyñ üstindegi jasyl şatyrly qos qabat üidiñ
ornalasqan jeri biık bolğan soñ ba altyn kürek aldymen sonda soğatyn.
Kökteminiñ osy bir jyly lebi osy üidiñ qaryn aldymen i̇eritetin. Taupany
tompañdap i̇esik aldynda qorbañdağan aiudai əkesiniñ aldynda jarasyp
oinap jüruşi i̇edi. Dünie-ai, deseişi! «Jiren şaly» i̇erkeletip otyratyn
i̇ekeuin. Sonyñ qadirin bildi me, Hadişa añdyğany Nūriiä bolyp. Sol
bazarşylap qaitsa tūldanyp, soğan baiy söilese būldanyp jüruşi i̇edi.
Ol da bir dəuren i̇eken. Öte şyqty, şirkin. Üşeuiniñ jüregi büginde üş
bölek jerde soğady. Baiğūs balany tün balasy əkesinen qalğan tamğa da
kirgizbeidi. Baiağy Nūriiä jatqan temir keruetke tünde büginde bittei bolyp
bürisip Taufiyq jatady dep kim oilağan. Bala bolsa da işi pəleni sezip,
kürsinip baryp Uiaqtaidy. Ədemi tüster köredi. Baiağydai ətiı moinyna
mingizip alady ne bolmasa at bolyp törttağandap Taupandy oinatyp
jüredi. «Nənesi – Nūriiäny osylai ataityn tatarşalap əkesiniñ
üiretuimen, nənesi kele jatady, qolynda pərəmişi bar.
–Taupajan, auzyñdy aşşy, – dep.
İerkelep, būldanyp jatyp ūianyp ketedi. Közin aşsa – tas qarañğy,
tynyştyq. Tek jerge tösek salyp jatqan İermet kökesi men Səten
apasynyñ pyşyldap ūiyqtap jatqan dybystary ğana şyğady. Sodan
baiğūs balanyñ ūiqysy aşylyp ketedi.
–Əniım, ne istep jatyr i̇eken? – dep körşi tamda jatqan şeşesin sağynady.
Bara almaidy ol üige. Anau mūrty bar, qaiys belbeu tağyp, basynda
künqağary bar qalpaq kietin ağa bar janynda. Ol barda üige kiruge
bolmaidy. Bir ret mūny janyna şaqyryp aitqan.
–Men keşke qarai jūmystan kelgende İermettiñ üiine qonasyñ, basqa kezde
şeşeñe kele ber, – degen. Özi sondai jaman, ətiıniñ tösegine jatyp
alypty. Kiımderin de əkelip sonyñ ilgişine ilip qoiypty. Saptama i̇etigi
ülken-aq, basy doğaldai. Ötkende İermet kökeni teuip jibergende ol
ornynan tūra almai qaldy ğoi. Sodan qorqady. Şaken apa ol joqta ony
qarğaidy jylap otyryp.
–«Qojaiynymnan sadağa ketkir. Zaman osy aramtamaqtiki boldy. Bireudiñ
daiyn düniesine ie bolyp. Qūdai jazasyn berer əli. Bittei balany
anasynan tiridei aiyryp, qūdai tapqyr!» – dep kelip Taupandy bauyryna
basyp ūiyqtatady. Taufiyq «altyn pəueskesimen ətiım keledi» dep künde
üidiñ artyndağy üiüli qarağaiğa şyğyp alyp qara jolğa qaraidy. Keşke
taman İermet kökesi aityp beretin i̇ertegidegidei ətiı aq boz atpen şauyp
keletindei bolyp jüregi alyp-ūşyp jüredi…
Qar i̇erip jer qaraiyp qyrdan qatynauşylar da köbeidi. Ərkimnen Uialyp
«bir i̇erkekti üiine kirgizip alypty» deitin boldy-au baiy kete sala» – dep
jürgende Hadişa nağyz masqara bolğanyn sezdi. İekiqabat bop qalypty. İt
jerik bastaldy… Apta boiy aita almai, keler jetide əreñ aitty küieuine.
–Törem, köktem şyğa i̇elge baryp əke-şeşemniñ aldynan ötemiz dep i̇ediñiz,
– dep bastady.
–İə, qazir qyrdağylar «kəlektip» bolyp abyr-sabyr özderi, – dep
«ökimetşilep» bastady sözin. – Ne boldy, mindetti türde baru kerek pe?
Sen jas qyz i̇emessiñ aldynan ötip, qalyñ beretin. Baidan şyqqansyñ
balañmen. Ötkende kökeñdi auyl aralap jürgende körip aitqanmyn
jağdaidy, – dedi zildenip. «Əkesi ölgendi de i̇estirtedi ğoi, aitaiyn» – dep
oiyn jinap aldy da, būl da dausyn qataityp:
–Men i̇ekiqabatpyn, qaitemiz? – dedi.
–O, ne! – dep dausy jer jarardai bolyp, mūrty i̇edireiip, janyna jetip
keldi. Zəresi ūşqan özi pəkene Hadişa jerge kirip kete saqtady, artyna
şeginip ketti.
–Menen be, qanşa ai boldy! – dep qolynan ūstai aldy jūlqyp.
–İə, i̇endi kimnen? Jañadan jerik bastaldy, – dep qolyn tartyp alyp
tösegine jata ketti. İekeui i̇eki jaqqa qarap jatajata qalysty.
Töregeldiniñ ne oilağynyn Qūdai biledi. Hadişa tüni boiy köz ilmedi.
Baiğūs Taupany anau keşegi Nūriiä jatqan tösekte, qūly bolğan İermettiñ
balasyna ainalyp. Oi, Allaai, tatar qatynğa istegeni aldyna keldi. Ol
azdai i̇endigi baidyñ türi mynau. Qatyny «i̇ekiqabatpyn dese, kimnen?» deidi
ğoi, sūmyrai qoinyna kelip jatqaly bir qys şyqqanyn bilmei me? Əkeme
baram degenin ūmytypty, i̇endi kelip «qyz i̇emessiñ, balañmen baidan
şyqtyñ» deidi ğoi. Özi osy künge deiin jetisip jürgendei, sorly jalañ
aiaq», dep ūiyqtai almady.
Arslannyñ üiine kelgennen, ol ketkenge deiingi jeti jyly jeti kündei
bolmapty.
İertesi tañğy şəi üstinde küieui:
–Əi, Hadişa, sonda sen qai kezde tuasyñ? – dedi.
–Küzgi salym şyğar, – dep kümiljidi əiel.
–İe, onda dūrys, meniki i̇eken, əitpese, jaqynda tuğaly otyrğan şyğar
desem, – dep yrq-yrq i̇etip külgen boldy arsyz külkimen.
Osy tūrqynda Töregeldi Hadişanyñ közine sondai «aram, arsyz,
qaraniet» adam bolyp körindi. Ötkende bir Şəliğa «Töregeldi
qyrdağylardyñ qanyn işedi i̇eken. Baryn tartyp alyp, bermei qarsylasqan
i̇erkekterdi audanğa jaiau aidatady i̇eken», dep birdeñe aitqan i̇edi. Sonysy
ras boldy ğoi, qaraniettileu i̇eken. Qaidan ğana tap boldym. Qyz bop
qyltiğandağy tigenim Jiren şal. Onyñ bailyğyna qyzyqtym. Qatyn bop
qaryq bolğandağy tigeni mynau. Oğan bar bailyqtan aiyrylyp qalam dep
tidim. Sondağy otyrysym mine. Osy düniege ot qoiyp jibersem ba i̇eken?»
dep küni boiy özin-özi jeumen boldy.
Köktemniñ bir jaidary küni Töregeldi de üiine jaidarlanyp keldi.
Ənşeiinde qabağy tüksiıp, mūrty i̇edireiip, ər sözi oqpen atqandai bolyp
jüretin baiynyñ bügingi minezi Hadişany tañ qaldyrdy. «Oibai degen
mynağan qaidan kün şyqty», – dep oilady işinen.
–Hadişa, i̇erteñ auylğa əke-şeşeñe baramyz. Balany da alyp al
nağaşylaryna baryp qaitsyn, – dedi. Özi ömiri Taupannyñ atyn atamaidy,
atyñ öşkirdiñ. «Ana bala», «seniñ balañ», – dep otyrady ylği. «Əşeiin
i̇erteñ baramyzyñ ne, daiyndal, bazarlyq almaimyz ba?» degisi keldi de
Hadişa batpady. Özi daiyn düniege kelgenimen isi joq, sondai sasyq
sarañ. Baidyñ asyn qyzğanatyn baiğūs nağyz. Qyrdan kelgenderdi üige
jolatpaidy. Ər soiylğan qoi men alynğan ūn qapşyqtaryn sanap
jürgeni. Üige bir tabys əkelegen küni İermet pen Şəliğanyñ,
üiindegilerdiñ janyn jep
«anany ünemde, mynany ünemde, zaman jaman», – dep zarlap bitedi.
Taupandy bolsa da özimen birge dastarqan basyna otyrğyzbaidy. Zəude bir
otyryp qalğanda bala bop təttige, bauyrsaqqa qol sozsa-aq pəlege qalğany.
–Bizdiñ bala kezimizde osyndai qant degen pəle bolmaityn, bauyrsaqty
pisirip jatpaityn. Şeşemizdiñ qazanjappaiyn jep-aq östik qoi, – dep
bastaityn alystan orağytyp. Işip-jegendi i̇eseptegen sasyq sarañğa «Əkeşeşeme bazarlyq aparam» dep öle almai jür me Hadişa. Ündemedi. Tek
öziniñ Arslannan qalğan mata-satasyna qosyp apasyna, jeñeşesine jəne
kökesiniñ ösip kele jatqan qyzy Janataiğa bir-bir altyn syrğa aldy ana
pəleden jasyryp beruge. Ol syrğalar kezinde Jiren şaldyñ būğan
saparlap qaitqanda əkeletin bazarlyğy i̇edi ğoi. İendi olardy nesin
saqtasyn. Odan da jaqyndary jarqyrap tağyp jürsin dep oilady.
Balasyn juyndyrdy. İermet kökesi şaşyn tyqyrlap alyp berdi.
–Əni, ətiım alyp bergen beşpentimdi kiem be? – deidi quanyp jürgen ūly.
–Joq, qūlynym, ony Qajy atañnyñ medresesine küzde til syndyryp,
qarip tanuğa barğanda kiesiñ. Əzirge Şəliğa apañ tikken keudeşeñ men
şalbaryñdy kie ğoi, – dep mañdaiynan süidi.
Töregeldiniñ tösegine jatqaly beri osy ūlynyñ aldynda özin kinəli
siiäqty sezinedi. Bala bop şyn quanğanyn birinşi körip tūr köpten beri.
«Şeşesiniñ janynda jürip jetim boldy-au, jaryğym», – dep oilasa
kömeiine tas tyğylğandai bolady.
Tüs aua qos atty parlap jekken arbağa Töregeldi, Hadişa jəne Taufiyq
minip jolğa şyqty. Kelinşektiñ i̇esine jiren şaldyñ altyndatqan
pəueskesimen törkinine baratyn saltanattary tüsti. Üş-tört jyl bolypty
ğoi i̇elge barmağaly da. Töregeldi i̇ekeuiniñ ortasynda otyrğan ūly biraz
jürgen soñ qalği bastady. Şeşesi aldyna alyp bauyryna basyp otyryp
əndetti.
Ainalaiyn qarağym, kekildim-ai, Balapany aqqudyñ sekildim-ai. Qolda
barda altynnyñ qadiri joq, Qoldan ūşyp ketken soñ ökindim-ai. Şili özen
qamys-ai, Bizdi oilai jür tanys-ai… dep anasy Zerliqannyñ is tikkende
məşinesiniñ qūlağyn būrap otyryp aitatyn «Şili özenge» saldy.
Sondaida Qantai jeñeşesi baryldağan dauysymen qosylsa anasy:
«Qantaijan, būl sağynyşpen syzyldyryp salatyn ən ğoi», – dep kületin.
Sol sağynyşpen salatyn əni Hadişanyñ köñilin astañ-kesteñ i̇etkeni.
Ənniñ üşinşi qaiyrymyn qaiyra bere al kep jylasyn dybysyn
şyğarmai. Közinen parlağan jas betin judy. Balasyn bauyryna qysyp
alğan kelinşek sol bir künderin sağyndy. Qolynan ūşyp ketken soñ
altynnyñ qadirin bildi. «Jylağanymdy myna beibaq baiqap qalsa,
pəueskeni toqtatyp alyp sabar», – dep qorqyp betin qūba jolğa būryp
jylady. Töregeldi bolsa, mana əiel ən bastağanda-aq qalğyp-mülgip baryp
qorylğa basqan. Köşir jigittiñ būlarmen isi joq, añdyğany qara joldyñ
oi-şūqyry. Tek qūlağy jeñgesiniñ, əsem ənin i̇estip, janyn terbep keledi.
Hadişa Abaidyñ ənin şyrqady. Ony Jiren şalğa kelgen qonaq
kelinşekten qaita-qaita aittyryp alyp jattağan i̇edi. Arslan osy əndi
Hadişa üirenip alğan qysta keremet quanğan bolatyn. Aldağy jaz şyğa
sağan mūğalim jaldap oqytamyn», – dep jürgende zaman aumaly-tökpeli
bolyp ketti ğoi.
Təñirim qosqan jar i̇ediñ sen, Jar i̇ete almai ketip i̇em,
Bir köruge zar i̇edim men, Ainymasqa bekip i̇eñ…
Sen jaraly jolbarys i̇eñ, Men kiıktiñ lağy i̇em, –
degen sözderi qandai, əsem sazdy əueni qandai şirkinniñ.
Sol jyldary Qarqaralyda Abaidyñ öleñin jattap, ənin şyrqau dəstürge
ainalyp i̇edi. Arslan aitatyn. «Abai ağa da, Qūnanbai qajy /qajy ata
deitin/ da əkemniñ, osy üiinde talai qonaq bolğan. Qajy atam meşit
saldyrğanda köbine bizdiñ üige tüsedi i̇eken» deitin. Qajy atanyñ
saltanatty meşiti üileriniñ qarsysyndağy qyrdyñ üstinde Qarqaralynyñ
bas belgisindei bolyp tūratyn. İelden kelgen, qyrdan kelgen, alys
bolystardan arnaiy kelgen qonaqtardan i̇esiginiñ aldyndağy kermesi
bosamaityn i̇edi. Soñğy jyldary adam qarasy azaiyp, tipti basynda
şyraqşydan basqa adam tünemeitin boldy. Töregeldi aitady:
–Qoja-moldanyñ toi-tomalağy bitti. İendigi kəmönester moldağa,
şəriğatqa qarsy jer-jerdegi keibir meşitterdiñ qabyrğasyn būzyp,
kirpişin «qyzyl otau» salğan üige paidalanyp jatyr, – deidi.
Būrynğydai jiylyp namazğa jyğylyp, imamğa ūiymaidy i̇endi. Arabşa
oqudy da toqtatady. Orys qarpimen bastaidy jaña mektepterdi, – dep te
keldi nieti qūrğyr.
Əiteuir «zaman bizdiki, zaman bizdiki», – deidi de otyrady. Bir sözine qarsy
şyqsa adyrañdap ketedi pəleniñ arqasy qozğandai. Bir auyz qarsy kelgeni
üşin qysta bir ret sabap ta aldy. Sodan beri qorqady. Şəliğanyñ
aitqandary şyn siiäqty. Adamdy aiau, jağdaiyna qarau degendi ūqpaidy,
jüregi tastai. İeger kəmönes bolğandary osyndai bolsa, olarğa din nege
kerek, tas jürekterge. Din – jany jūmsaq, jüregi nəzik Qūdaidyñ jolynda
jürgenderdiñ isi. Osy naqūrysqa qaidan kezdestim, – dep uaiymdap, aiağy
tereñ oiğa ūlasty. Baiağyda jol boiy auyldar boluşy i̇edi, ərqaisysyna
toqtap, amandasyp, susyn işip ary qarai jürip keş bata i̇el irgesine
jetuşi i̇edi. Büginde bir sūmdyq, əli jolda otyrğan bir üi körmedi. Jaiyn
Töregeldiden sūrap i̇edi:
–Jaiylyp ketkenderdi, kəliktipke jiğan. Bəri «kolhoz» bolyp otyr.
Baiağydai öris bermei talasatyn bai-batşalar joq i̇endi. Malyn tartyp
ortaqqa ötkizgen. Ony malşy degen bağady. Qūlaqtardy jer audarğan.
Bügingi tirlik – ökimettiki. Ökimet – kedeidiki, – dep «jinalys» ötkizip
jiberdi.
Sonymen ne kerek i̇elge kelgenşe tiri jan men jügirgen januar körmei
jetti-au. İesik aldyna pəueske kelip toqtağanda üi işindegiler öre syrtqa
şyqty.
–Oi-bu, boijetkender ğoi kelgen, – dep Qantai jeñeşesi oramalyn tüzei
jügirdi.
–O, qūlynym, o botam! – dep apasy kele jatyr i̇etegine oratylyp. Mal qora
jaqtan əkesi de i̇empeñdep keledi.
–Myna jien jigit bopty ğoi, – dep Jaqyp kökesi Taupandy Hadişanyñ
aldynan köterip aldy. Jaqyp kökesiniñ ūldary men qyzdary şūrqyrap
kelip apatailaryn bas saldy. Hadişa «i̇ekinşi baiğa aitpai tidi» dep
törkinderin ökpelep jür me dep iştei tolqyp kele jatyr i̇edi. Bəriniñ
şūrqyrai tabysqanyna sūmdyq quandy.
Hadişanyñ törkindegi quanyşy ūzaq bolmady. İeki qonğan soñ-aq
Töregeldi oñaşa şaqyryp alyp:
–Biz i̇erteñ qaitamyz, – dedi. «Nege tez?» – demedi əiel.
–Sen ana balany osynda qaldyr nağaşylaryna. Jaqañnyñ balalarymen
össin, – degende baryp:
–Nege? – dep baj i̇ete tüsti.
–Sol. Öziñ tuaiyn dep otyrsyñ. Sol sağan bala bolady.
«Qasqyrdy qanşa baqsañ da ormanğa qarap ūlitynyn» bilesiñ be? Qalaly
jerde tatardyñ balasy būzyq bop ösedi qanyna tartyp, – dep tüsin
suytty. Sorly Hadişa «ökimettiñ əperbaqanyna» ne dep qarsylyq
bildirsin. Tek jeñeşesi men apasyna aityp əbden jylady. Zerliqan
bəibişe köpti körgendigine salyp:
–Qoi, i̇endi. Tastasañ tastap ket, öser de ana Auğanbaimen taitalasyp
jürip. Zaman bolsa mynau, şynynda qalada būzylyp keter. Biraq tatar
bolsa da tegi jaqsy. Osynda səbettiñ mektebin aşqaly jatyr. Soğan
berem. Uaiymdamai aiaq-qolyñdy bauyryña al, – dep jūbatty.
–Oipyrmai, əkesinen qalğan ien dala üige bittei balany syiğyzbağany
nesi, qanişer, – dep qaldy auzy jyldam biraq aq jürekti jeñgesi.
Taupanyn oñaşalap alyp söilesti Hadişa. Anasynyñ ərbir sözin
zerdesine toqyp alaiyn, – degendei ündemei tyñdağan qūttai ūl.
–Əni, men Auğanbaimen birge mektepke baram. Būl jerde İermet kökeniñ
üiinen jaqsy ğoi, – dedi tompaiyp. Onyñ myna i̇esti sözi anasynyñ jüregin
auyrtty. «Dünie-ai, degen özi baiağyda jastyq-mastyqpen Nūriiäny
Arslannyñ əkesinen qalğan i̇en-daladai üige syiğyzbağan i̇edim, mine
aldymnan keldi», – dep oilap öz qiiämetiniñ balasyna kelip tigeni janyna
batyp, syrtqa şyğara almai tūnşyğyp pəueskede terbelip bara jatty…
Aitqanyndai Hadişa küzge salymğa sümelek jañbyrly bir küni
qoşqardai ūl tapty. Ömiri qabağy aşylmaityn Töregeldi jüregi jaryla
quanyp:
–Mūnyñ aty Zamanbek bolady. Zamanyna bek bolsyn! –dep qolyna alyp,
şaqalağyn iıskep, bauyryna basty.
–Əi, sen i̇endi mağan bəibişe boldyñ, – dep Hadişağa balany berdi.
«Quanğan siqyn!» – dedi iştei kelinşek. Bezbüirek küieui ömiriniñ
jalğasy tuğanyna quanğanymen, əieliniñ tūla boiy tūñğyşyn sağynyp
jylaitynyna mən de bermedi. Ömirde Taufiyq bolmağandai. Özi auzyna
almaidy, özgege aitqyzbaidy. Ölgende ketken öşi bardai titimdei balada.
Zamanbek tuylğaly zaman tynyştalğandai i̇edi. Qyrdan kelgender jer
şūqyp, i̇egin i̇eguge kiriskenin, kolhozdyñ i̇egizdep töldep jatqan qoilaryn
əñgime i̇etedi. «Qūiandynyñ jərmeñkesi qaita aşylyp alyp-satu bastaldy.
Soğan baryp kelemiz», – dep apasy men jeñeşesin alyp Jaqan kökesi kelip
ketti. Auyldağy «səbet mektebi» bala oqytudy bastap Taupan men Auğanbai
hat tanyp qalypty. Kökesiniñ boijetip kele jatqan qyzy, Janataidy
«qalanyñ ömirin üirensin, əri sağan serik bolyp bala qarassyn», – dep
əkelip tastady. Janatai kelgeli jaqsy bolyp qaldy. Zamanbekti bağa
jürip, i̇ekeulep sauat aşuğa kiristi. İekeui de jəditşe hat tanyp, töte oquğa
bas qoidy. Üige kelip baiağy Arslannyñ mūğalim dosy Haliq sabaq berip
jürdi. Əpkesimen siñlisi bir qysta «Batyrlar jyry», «Qobylandy»
jyrlaryn oqyp tastady. Olarğa kitapty əkelgen Haliq:
–Hadişa mynany Qazannan şalyñ berip jiberipti, – dep bergende jüregi
dir i̇ete tüsti. Söitse, əzildepti. Kitaptar Qazannyñ baspasynan şyqqan
i̇eken. Şynymen, «jiren şal» jibergen i̇eken dep qaldy añqau basy.
Büginde onyn atyn i̇estise qorqady. Sebebi, küieui «i̇endi tatar baiyñ kelse
mağan tiıp alğanyñ üşin öltiredi» – deitin. Baiağydai sağynbaidy da, sol
bir «hanym» bolğan künderin i̇esine almauğa tyrysady. Bar aldanyşy –
Zamanbegi men kitap oqu bolyp jürdi. Töregeldi ökimettiñ jūmysynan
bosamai oi men qyrğa şapqylap jürgende tağy bir qys ötti. Dürbeleñ
saiabyrsyğandai boldy.
***
Qazaq jerindegi azdağan tynyştyqty Qazanda jatyp i̇estip-bilip otyrğan
Arslan qaitkende ūlyn alyp qaitu üşin jolğa jinalğanda:
–Arslan, janym, mynandai süikimdi qyzyñ bar ğoi. Taufiyqty tağy biraz
öskenşe qūia tūrşy. Qazaqlar jaqsy dei beredi. Zaman əli tynyş i̇emes.
Barmañ… barmañ, – dep bezildedi Nūriiä jolğa jinalğan küieuine.
Tatar otbasyna atajūrtyna oralu jaqsylyq bolğan i̇edi. On jyl bala
kötermegen Nūriiäsy jer auysqan jaqty ma bala köterip, qyz tuğan. Sodan
balanyñ nesibesi me, Arslannyñ basyna qaitadan baq orala bastağan i̇edi.
Qazannyñ şet jağynan üi satyp alyp qaitadan saudağa kirisken bolatyn.
Jatsa-tūrsa Qarqaralydağy üidiñ astynda jatqan əkesinen qalğan altynkümisteri de i̇esine tüsip, maza bermedi. Nūriiäsy qyz tuğan soñ «Qyz
şyqqan jerde, ūl da şyğady, aqyryn küteiin», – dep jürdi de. Biraq
dünie degen pəle kökeiin tesip ūiyqtatpady. Jazda Qazannan kelgen bir
tanysy, «Hadişa baiağyda-aq baiğa tiıp alğan. Oğan kəmpeske bolmady,
küieui milisanyñ bastyğy audandağy» dep sendirdi. Əkeden qalğan aq üige
toqaly bireudi kirgizip alyp oiran-asyr jasap jürgenin oilasa-aq işi
ottai janatyn. Nūriiänyñ oibaiyna boi bermei, ajaly şaqyrdy ma
Arslan Qazannan qazaq jerine sapar alğan i̇edi...
***
Üşeuinde de ün joq. Üşeuiniñ oiy üş jaqta.
İeñseni basqan, jandy jegen ünsizdik ūzaqqa sozylyp baryp būzyldy.
Aldymen tilge əiel men i̇erkekti mysymen basyp tūrğan Arslan keldi.
–İə, Hadişa jağdaiyñ qalai? Taufiyq qaida? – dedi zildileu ünmen.
–Kökemniñ üiinde, sonda mektepte oqyp jatyr, – dep əiel əreñ dausyn
şyğardy.
–Hadişa qonaqqa dastarqan jaisañşy, – dep i̇erkek sözge aralasty, «men
de barmyn» degendei, əri qorqyp tūrğan əielin şettetip. Arslan anyq «al,
sūrağyş bolsañ, menen sūra», – dep tūrğanyn ūqty da:
–Men qonaq i̇emes, osy üidiñ iesimin, – dedi.
–Bilemiz… tanyp tūrmyz, i̇elge kün tuğanda otbasyñdy tastap qaşyp i̇endi
oraldyñ ba? – dep «milisanyñ bastyğy» küş ala bastady.
–Meniñ ne istep, ne qoiğanymda şaruañ bolmasyn. Odan da balany alyp
kelip mağan tapsyrudy oilan, – dedi Arslan da yqpai.
–Balany sağan i̇emes, seni qaida tapsyrudy şeşip qoiğam baiağyda,
saudager. Osy tūrğan qalpyñda aidap aparyp audandyq türmege jabam, –
dedi tistenip.
–Seniñ aidauyña jüretin men sağan Qarqaralynyñ qazağy i̇emespin. Baiqap
söile, – dep beşpentiniñ sol jaq keudesine qoly baryp qaldy. Onda
revoliutsiiänyñ közin körgen i̇eski revolver jatqan. Baiağyda jolğa şyqsaaq tös qaltasyna salyp jüretin serigi. Ol janynda jürse köñili ornynda
bolatyn. Myna «öktem küieuge» közdep jibere saqtap, sabyrğa keldi.
Töregeldi de ondaiğa ysylğan əkki ğoi, seze qalyp öziniñ naganynan
alystau otyrğandyğyn i̇eske alyp:
–Sizdiñ Qazannan kelgendigiñizdi bilemiz. Kele sala «bala, bala» demei jön
söz aitpaisyz ba? Balañyzdy beremiz, tek oilasaiyq, – dep yñğaiyna
jyğyldy. Işinen «seniñ böltirigiñnen qalai qūtyludy özim de oilap
jürgende, qaita jaqsy boldy. Əketsin» dep qoidy. «Balañdy beremiz»
degeni köñilinen şyğyp Arslannyñ i̇ekpini səl basyldy.
–Oilassaq, oilasaiyq, – dep ornyna qaita otyrdy.
–Şəi işiñizder, – dep bölmege Hadişa kirdi.
Arslan ornynan tūryp qonaq bölmege ötti. Töregeldi asa saqtyqpen
qaruyn qoinyna tyğyp alyp baryp dastarqanğa keldi. İeki küieuiniñ
şekisip qalğanynan habarsyz əiel qorqynyş pen küdik aralas oilarmen
şəi qūiyp otyrdy.
Jürek jalğap alğan soñ Arslan Hadişanyñ oñaşa qalğanyn añdydy.
Töregeldi syrtqa şyğa bere ydys-aiağyn jiystyryp jürgen baiağy
toqalyna jaqyndap:
–Hadişa meniñ tünnen qalmai jüruim kerek, senimen əñgime bar, – dedi.
Töregeldiden ölerdei qorqatyn kelinşek artyna jaltaqtai:
–Jaraidy, men Törege aitaiyn, – dep syrtqa bettedi. Baiağy i̇erlizaiyptynyñ əñgimesiniñ bas-aiağy Taufiyqty aldyrtu tezdetip, sodan əkesinen qalğan altyn-kümisti qazyp alyp, i̇erse
Hadişany balasymen alyp, i̇ermese ūlyn sūrap alyp qaitu. Ūlyn janyna
qossa, osy üidi basybaily beredi. Qazynany qazsa odan da qaldyrady. Tek
i̇eşkimge jaq aşpai qazynany qazysyp, balasyn i̇elden aldyrtyp berse,
i̇erteñ tündeletip jolğa şyğatyn bolady. İestigenin, bərin Töregeldige
jetkizgen Hadişağa küieui:
–Ne dese de kelise ber. İerteñ İermetti tañ ata qyrğa jiberem de. Özi üiden
şyqpasyn attap. Balañ kelgenşe küt, keş bata İermet qaita oralady.
Meniñ myna baidan da balam bar de, i̇ere almaimyn de. Qazynasy men
balasyn alyp tündeletip jolğa şyqsyn de, – dep üiretti.
Hadişa i̇estigeniniñ bərin jipke tizgendei i̇etip jetkizdi. Onyñ ūsynysy
Arslannyñ köñiline qonyp, balasyn alyp kelgenşe kütetin bolyp, üiden
şyqpauğa kelisti. Kündiz Töregeldi jūmysqa ketkende Hadişany
ainaldyrdy. «baiyñ kelgenşe men «barymdy» jiyp-terip alaiyn. Sen
kömektes. Menimen ketpeseñ – ketpe, biraq balany ber. Sen əli jassyñ, əli
köp bala tabasyñ. Taufiyqty əketsem, seni mazalamaimyn. Sağan köp
altyn-kümis berem, əitpese jyl saiyn balamdy köru üşin kelip tūram. Ol
seniñ kəmönes baiyña jaqpaidy. Men ketken soñ seni sabaidy», – dep
qorqytty. Qaida barsa Qorqyttyñ köri. «Ökimet» baiy «Seni mağan
tigeniñ üşin saudager şalyñ öltiredi» deidi. «Jiren şaly» «Men qaitaqaita kelip balamdy, düniemdi daulai bersem küieuiñ sabaidy», – deidi.
Əbden basy qatty. Əiteuir bir ölim bolsa qaida barsa köretini, ölip-aq
qalsa ma i̇eken? Onda Taupan men Zamanbeginiñ küni ne bolmaq. Östip neşe
türli oiğa ketip jürgen «baiağy toqalynyñ» janyna Arslan keldi. Keldi de
sybyrlap:
–Basqalarğa körinbei bir qapşyq alyp otyn qorağa jür, – dedi.
«Otyn qora» – dep atalğanymen zəulim qos qabatty üidiñ astynan
jartylai jer betine terezeleri şyğyp tūratyn qosymşa qabattağy ülkenülken birneşe bölme i̇edi. Üidiñ astyñğy qabatymen i̇eseptegende, üi-üş
qabat bolady sonda. Baiağyda ülken Aqmetovtyñ barynda ol qabattyñ
jartysy – ashana i̇edi. Ystyq tağamdar sonda pisiriletin. Bir bölmesinde
soğym men i̇et jöndeledi. Onyñ qabyrğalary aşyqtau, terezesi jeñildeu –
mūzhana ispetti. Ashanadan i̇ekinşi qabattağy qonaq bölmege köteriletin
baspaldaq bar. Otynhananyñ işki i̇esigi – bölmege aşylady da, tağy bir
i̇esigi syrtqa qarai aşylady. Sodan jazda kesip daiarlağan ağaş otyn men
kömir tasylady. Al, kömirhana syrtqa jasalğan.
Arslan əieldi i̇ertip işki i̇esikpen kirdi. Bölme tolğan kesilgen qarağai men
qaiyñ. Taqtailap jiyp, qūddy körpe jiğandai rettep qoiğan. Onyñ bəri
İermettiñ tirligi, qystai sol otyndy jağu, mūrjalardy tazalap otyru
sonyñ mindeti. Odan basqa mūnda adam baspaidy. Ol sonau ülken
Akmetovten qalğan tərtip. Onyñ syryn tek Arslan biletin. Al, toqal
«otyn qorağa» kirip te körgen i̇emes. Ol «otyn qora» jəi «otyn qora» i̇emes
i̇edi. Onyñ tüpkiri jağyndağy otynnyñ tört qataryn alğanda astynan
kömbe şyğatynyn i̇eşkim bilmeitin. Arslan «kəmpeske» degendi i̇estigennen
şoşyğan. Üii «kəmpeskemen» ökimetke ötip ketse, mūny ölse kirgizbeitin
i̇edi ğoi. Meili baiğa tise de, əiteuir osy üidi saqtap qalğany üşin
toqalyna iştei riza i̇edi. «Qaitedi, baiy joq qatyndy kim köringen
basynady da. Milisağa tigeni jön bolğan, əitpese i̇ekeuine de būl üi joq
i̇edi» dep oilap qaldy.
«İermese, i̇ermesin i̇endi tek mynany atyma artyp, ūlymdy aldyma
otyrğyzyp jiberse boldy. Ömiri razymyn. Uaqyty kelgende ūlym
şeşesin izdep kelgende osy üige ie bolar» dep te oilap qūiady. Tatar i̇erkek
əkesinen körgen ədispen yqtiiättap tört qatar otyndy aldy da «İa,
bissimillə» – dep jerge tizerlei otyryp tyrmamen qaqpaqty izdedi.
Qolyna ilgegi ilingende joğary tartyp qaldy. Biraz jyldan beri qol
timegenge me jerge qatyp qalypty. Aiağymen jer tirep jatyp əreñ aşty.
Sonyñ bərine qarap tūrğan Hadişa qairan boldy. Osy üide onşaqty jyl
boldy, künde jür. İermet künde «otyn qorağa» şaruamen kirip-şyğady.
İeşqaisysy da mūnda Jiren şaldyñ tyqqany baryn bilmegen ğoi. Tipti
oilamağan da. Arslan jün toltyrğan qapşyqtardy i̇eki jağyna laqtyryplaqtyryp jiberdi de i̇eñkeiip, saldyrlatyp tağy birnərseni aşty da lyp
i̇etip tömen sekirip tüs ti. Aiağy jerge tirelip, basy ğana körinip tūrdy.
Hadişa qyzyqtap jaqyndau kelip qarady. İekeuinde de ün joq. Jiren şal
temir əbdireniñ qaqpağyn aşypty. Işinde birneşe temir qūmyralar men
örnekti ağaş sandyqşalar tizilip tūr. Olardyñ işinde ne baryn sūramady.
Sūrasa, qūpiiäsyn bilip qoiğany üşin öltirip keter dep qoryqty. Jiren
şal olardy alyp qapşyqqa jünge orap salyp jatty. Hadişa i̇eşteñe
körmegendei, syrtqy i̇esikti baqylap tūrdy. Bir kezde jiren şal
qaqpaqtardy qaitadan jauyp, otyndy ornyna qaita tizdi.
–Al kettik, – dedi de özi orta qaptan joğary manağy bailyğyn arqalap
aldy. Hadişa i̇eşteñe bilmegendei, i̇eşteñe körmegendei, ləm demei aldyğa
tüsip jol bastap keledi.
Arslan baiağy əkesiniñ kitaphanasyna kirip alyp, küni boiy kitap qarady,
əiteuir keşti batyrdy-au. Qas-qaraia Töregeldi keldi qabağynan qar jauyp,
kirpigine mūz qatyp. Tek «qyrğa ketti» degen İermet balasyn keşiktirip
jatyr. «Balamdy qazir əkelse dəp qazir jolğa şyğyp keter i̇edim» dep
qūiady iştei oilanyp.
Būl kezde Töregeldi əielin jatyn bölmege qamap alyp tergeuge aldy. Küniboiy ne körgenin sūrady.
–Işinde ne baryn bilmeimin, əiteuir qapşyğy jartydan joğary boldy, –
dep əieli bərin jaiyp saldy. Hadişadan jağdaiğa qanyqqan əkki milisa
ol qaptyñ tegin i̇emes i̇ekenin sezdi de oiy būzyldy.
–Əi, mynau i̇el añyz i̇etip aitatyn saudager əkesiniñ tyqqandaryn alyp ketip
barady. Osynyñ bizdiñ üige kelgenin körgen pende joq İermetten basqa.
Ony da keşe «Keñ dalağa» jibergem, – dedi.
–Taupanjandy əkelmei me? – dep qaldy ūlyn sağynyp jürgen anasy.
–Qaidağy bala būl saudagerge. İerteñ balañdy aparyp qūldyqqa satyp
jiberer. Odan da mūny sol əkesiniñ qazğan körine qaita özin tyğyp
tastaiyq. Kim bilip jatyr qañğyğan saudagerdi. Baiağyda əkesi qañğyp kelip
kedeilerdi jep baiyp i̇edi. Ana qapşyqtağy sol sorlylardyñ köz jasy.
Mūny öltirsek – balañ da janyñda qalady, – dep Hadişanyñ da jandy
jerinen sipap qoidy. Myna sözderdi i̇estigen əieldiñ qoryqqanynan jüregi
auzyna tyğyldy.
–Bolmas… bolmas… obal ğoi, – dei berdi.
–Nesi obal. Sen bar jastyğyñdy osyğan berdiñ. Toqaly bolyp tompyldap
osy üidiñ tirligin istediñ. Balasyn tudyñ, kəri tatardyñ tūqymy
qūryğanda jalğastyryp. İendi ony tartyp əketedi, bar tyqqanyn ökimet
tügil sağan da tatyrmai arqalap kete barmaq pa bai-manap, qūlaq, – dep
qalşqalş i̇etkende. Onyñ sözi köñiline qonğan əiel..
–Törem, öziñ bil. Men aralaspaimyn. Men tağy i̇ekiqabatpyn. Qorqam, – dep
kelisim bergendei boldy. Əieldiñ «i̇ekiqabatpyn» degeninen i̇esin jiğan
i̇erkek:
–Əi, sen şynymen be? – dep janyna jaqyndap qaita sūrady.
–İə, i̇endi-i̇endi aitam ğoi dep jür i̇em. Siz ūrsa ma, dep… – dep kümiljidi.
–Nege ūrsam. Men bərin tastap, baladan qaşatyn tatar şal i̇emespin. Sen
meniñ ūrpağymdy tuasyñ. Men seni aialaimyn, – dep oida-joqta «qamqor»
əke, «asyl jar» bola ketti. Onyñ myna sözine senip qalğan əieli:
–Meiliñ.. meiliñ… – dei berdi keliskendei.
–Meili bolsa – meili. Sen balalarğa bar. Men özim jaiğastyramyn. Al,
İermet kelmeidi, myna şaldyñ atyn keşe soğan jetektetip jibergem. «Keñ
dalağa» kökeme, – dedi de syrtqa bettedi. Bir sūmdyqtyñ bolaryn oilap
Hadişa «közim körmesin, balalar bilmesin» dedi de Zamanbek pen Janatai
jatqan bölmege bet aldy. Oiy būzylğan «audandyq milisa» qonaq bölmede
bailyğyn qapşyqqa tyğyp, balasyn kütip jatqan Arslanğa bet aldy.
Qolynda baiağyda Arslannyñ əkesiniñ kitaphanasyndağy qaru-jaraq ilgen
taqtasynda tūratyn aibalta. Ülken Akmetov añqūmar i̇edi. Sodan ba
qarudyñ neşe atasyn jiyp, söre jasatyp, tizip qoiğan. Zamanynda üige
kelgender qyzyğyp qarap, ūstap körip tamaşalaityn. Onyñ birazyn
Töregeldi «kəmpeskege» tizimdetip berip jibergen. Osy bir aibaltany ne
oimen alyp qalğanyn özi de bilmeidi, əiteuir tyğyp ūstap qalğan i̇edi. Mine
qanişerdiñ qolyna bügin qaru bolyp, əkesinen qalğan aibalta balasyna
siltendi. Arslan balasyn kütip jatyp «İermet keşikti ğoi?» – deumen közi
ilinip ketip i̇edi. Tötennen kelgen jaudy da, öz üiinde kelgen ajaldy da
sezbei qaldy. Qyrynan jatyp qalğyp ketkende qaraqūstan tigen soqqydan
«yñq» dedi de jüre berdi būl dünieni tastap...
Tatar şaldyñ dymy şyqpai, qarsylasuğa şamasy da kelmei qalğanyna
quanğan Töregeldi i̇endi tez-tez qimylğa köşti. Qanğa bökken deneniñ keude
tūsyn jastyğymen qosyp seiseppen orap tastady. Dəlizge şyğyp janjağyna qarap, jaryqty söndirip keldi de ölikti arqalai jöneldi. «Otyn
qorağa» deiin qandai dülei küş kötergenin, bir dem almai tüsti. Deneni
«otyn qoranyñ» tüpkirine tastady da, qaita köterilip, pilte jağyp kisi
öltirgen jerine qan tambady ma dep tekserdi. Tek tör körpeniñ şeti
bylğanypty. Ony orap qūşaqtap aldy da balalardyñ bölmesine keldi.
Hadişa ūlyn qūşaqtap ürei qūşağynda otyr i̇eken. Janatai ūiyqtap
qalypty.
–Ne, ūiyqtamai jatyr ma? – dedi alqynyp.
–Joq, mana ūiyqtap qalğan…
–İendi nemene, tynyş jatqan balany jūlmalap, i̇esiñ dūrys pa? Beri kel, –
dedi.
–Qazir… qazir, – degen əiel ūlyn qaitadan körpeniñ işine jatqyzyp,
qymtap şyqty. Dəlizde tūrğan küieuiniñ türi qolyna ūstap tūrğan bilte
şamnyñ jaryğymen ört söndirgendei bolyp körindi.
–Jüre ber, – dep baspaldaqqa deiin keldi de tömen tüse bastady. Özine
şalyn öltirtkizetin şyğar dep qoryqqan əiel.
–Törem... men... men …qorqam... – dedi dirildep.
–Bəri bitti, mə mynany oşaqqa jağyp jiber. «Otyn qora» jaqty baiqa,
artymnan bireu kelip qalmasyn. Men anany jaiğastyram. Əlgi Şəliğanyñ
pysyqsyp tekserip jüretini bar ğoi. «Būl ne jaryq?» dep jetip kelmesin,
– dedi de ary qarai tüse jöneldi baspaldaqpen. Şam jaryğymen qan
tambap pa dep qarap, qaita tekserip keledi. Bağana kele sala əieli «Jiren
şal» bailyğyn myna jerden aldy dep körsetip, qalai aşylatynyn da
körsetken. Sol aitqanymen tizilip tūrğan ağaştyñ bireu-i̇ekeuin suyryp
alyp i̇edi, töbedegileri qūlap, özin basyp qaldy. Qaita bilte şamdy
aulaqtau qoiğany jön bolypty, əitpegende ört şyğar i̇edi onyñ maiy
tögilse. Qūlağan, kesken otynnyñ arasynan şyğyp olardy tamnyñ bir
jağyna ysyryp, aitqan qaqpaqty da tapty. Op-oñai aşty da işke qarau
üşin şamdy əkeldi. Jaryqtyñ səulesinen üñgirdiñ işindegi sandyqty da
kördi-au. Şamdy üñgir jiegine qoiyp, sekirip tüsti de sandyqtyñ
qūlpysyz tilin köterdi. Işi bos.
–Ataña nəlet baryn sypyryp alypsyñ ğoi, ornyna öziñ jatasyñ, – dep
boqtap alyp qaita şyğyp seisepti şeşip deneni şyğardy. Qany jastyqqa
siñip, toqtap qapty. Üstindegi beşpentimen jatqan i̇eken, sol qalpynda
sandyqqa tyqty. Nyqpalap jatyp, i̇eki büktep əreñ syiğyzdy. Sandyqtyñ
auzyn japty da jastyqty seisepke orap bir şetke qoidy. Üñgirdiñ syrt
qaqpağyn jauyp, jerdi tegistep, otyndy jiyp şyqty qaitadan. «İermet
pəle birdeñe izdep jürip tauyp almasyn» dep. Qaita bergi jağyna
būrynğydan da köp otyn jiyp, adam aiağy baspaityndai i̇etip üiip jiberdi
de qaita şyqty «otyn qoradan». Qolyndağy seisep tüiinşekti auladağy
qazandyqtyñ kömeiine tyqty da şaqpaq şaqty. Sol kezde syrtqy aulanyñ
i̇esigi jaqta jürgen əieli de keldi.
–Körpeşeni əkeleiin be? – dedi.
Akmetovtyñ berekeli otbasynyñ talai qonağyn kütken taiqazan asylğan
oşaqta balasynyñ aqtyq qanyn jūtqan jastyq pen körpeşe janyp
jatty, sūmdyq bir qylmystyñ izin örtegendei...
–Bar, üige, men qazir… dep qolymen əielin şetetti i̇erkek. Mynau
aiuandyğyna ony aralastyrğysy kelmei ne bir sūmdyqty körgen milisa
jastyq pen körpeşeden kül qalğanşa i̇esik aldyna otyrdy.
İertesine kün jaryqta qylmys jasağan jerlerin tügel qaitadan tekserip
şyqty, qan izi qalmady ma dep. Oşaqtyñ mañaiyna kelgende Şəliğa
aldynan şyğyp:
–Tünde su ysyttyñyzdar ma? – dep sūrady.
–İə, men keşteu kelgen soñ juyndym, – dedi i̇erkek qyzmetşisiniñ
köñilinde tüitkil qalmasyn degendei.
2
Hadişanyñ sol künnen bastap ūiqysy būzyldy. «Jiren şalynyñ qalai
öltirilgenin körmese de, özi öltirgendei bolyp şoşydy. Üş-tört künnen
soñ auyryp mūrttai ūşty. Denesi ottai janyp, tūrsa boldy basy
ainalady. Təbeti joğalyp, tamaq işe almai qaldy. Ony şoşytyp alğanyn
bilip Töregeldiniñ jany Hadişanyñ üstinde boldy. Ūşyqtatuğa
Qarqaralyğa aty şyqqan təuipke apardy.
Qoja-molda, i̇emşi-təuip degendi qudalap, meşitterdi būzdyryp jürgen
«kəmönes» aldyna kelgenin körip Aqberen aqsaqal köterilip ketti.
Töregeldini aldyna otyrğyzyp qoiyp biraz ösiet aitty. Soñynda:
–Köp qan tögilgen ömiriñde. Sonyñ dağy əieliñniñ jüregine tüsken. Üiiñde
aruaq bar, sol senderdi mazalaidy. Arğy-bergidegi əruaqtarğa ömiri bir
qūran oqytpapsyñ… Myna atqaryp jürgen qyzmetiñniñ özi qarğysty köp
alğyzyp, jüregiñdi suytyp jibergen. Bir qūdaiy taratyp, əruaqtarğa
qūran şyğart. Dinmen, meşitpen köp alyspa. Aqyryñdy oila. İesti azamat
bügingisin aqyryna azyq i̇eter, – dep şyğaryp saldy.
Qanşa «kəmönes» bolsa da, qanşa partbiletti jürek tübine ūstasa da
Aqberen aqsaqaldyñ myna sözderinen şoşyp İermetti janyna i̇ertip alyp
i̇elge baryp bir qoidy soiyp taratty. Biraq jinalğan jūrtqa «qūdaiy
taratyp jatyrmyn» deuge «kəmönestigi» jibermedi. Üiine kelgen soñ
Aqberendi alyp kelip qūran oqytty. Onda da üi qyzmetindegilerden basqa
dastarqanda böten adam bolmady. Aqberen aqsaqal ūzaq oqylatyn bir
süreni qūiqany şymyrlatar maqammen oqyp bolyp, arğy-bergini tügendep
bağyştap, aiağynda batasyn berdi. İermet Hadişany tañjaryqta i̇eşkimge
körsetpei Aqberen qariiänyñ üiine alyp baryp bir jeti oqytyp-i̇emdetti.
Jazğa salym Hadişa aman-i̇esen tağy bir ūl tapty. İesi şyğyp quanğan
Töregeldi ūlynyñ atyn – İergenbek qoidy.
–Özim jalğyz i̇edim, Zamanbegime i̇erip jürsin, – dep yrymdady.
Bosanğannan keiin Hadişanyñ i̇elirme auruy tağy şyqty. Nərestege
Şəliğa ie bolyp, tek i̇emizuge anasynyñ bauyryna salady, əitpese
Hadişada bala tügili özine ie boluğa şamasy joq. Keudesiniñ süti aiağyna
tögilip jatsa da sony igerip səbiın bauyryna saluğa keide aqyly jetpei
qalady. Töregeldiniñ jūmysy bolsa da auyrlap ketken. İelde Goloşekinniñ
«aşa tUiaq qalmasyn, asyra silteu bolmasyn» degen keri de teris tirligimen
malmen ğana kün körip otyrğan qazaq i̇eliniñ qolynda qūryq pen jügen
qaldy. Iri qara maldy tügel ökimet sypyryp, qoi-i̇eşkini qyryp saldy.
Halyq qolyndağy azğantai ūsağyna auyz sala bastağan soñ bosyp ketti.
Baiağy bai-manaptyñ «kəmpeskesindei» körşi i̇elderge qaşpasa da, qalağa
qarai ağyldy qyrdağy jūrt, qalany tirşilik közi dep tanydy. Halyq
kösemi Stalinniñ i̇el işinine «halyq jauyn» izdegen nauqany bastaldy.
«Halyq jauyn tap!» – deidi Töregeldi bastağan top tabady. Bir Qūdai
biledi, olardyñ qaisysy – dos, qaisysy – jau. Ar jağyn aqtaryp, anyqqanyğyna jetip jatuğa uaqyt joq. Qyrdağy halyqtyñ səl bas kötererin
audandyq «melisahanğa» toğytyp boldy. Olardy tünimen ūiyqtatpai
sūraqqa alady,
ölerdei qinaidy, ūryp-soğady.
Töregeldiniñ beldiginde nagan, qolynda kisen attan tüspeidi. Janynda
şaş al dese – bas alatyn i̇eki jandaişaby. Küni-tüni auyl-auyldy aralap,
auyldyq keñes ağalarynyñ jağasynan alyp «halyq jauyn» taptyrttady.
Jüregi at aiağynyñ dürsilimen birge soğyp əbden qaljyrady. «Kəmönes»
degen atyna kir keltirmeu üşin bir sət bel jazbady, auru əieline de
qaramady. Taqymdağy şalbardyñ qūiryq tūsy aq jem boldy. Samaiynyñ
ağy köbeiip, mūrty būrynğydan da i̇edireiip, tipti oğan da aq tüsti. Talaidy
tepkilegen hrom i̇etik aiağyn qajady. Jūrtqa zəbirlene-zəbirlene öñi suyp,
tüsi jalpaq qara tastai qatyp ketti. «Sotsializm jaularyna» degen
aiauşylyğy joq jannyñ taqymyna da at şaq kelmedi. Tūlpar berse de i̇ekiüş aida it silikpesin şyğaryp jiberedi. Ne aiağy synady, ne beli üziledi.
Januardy qaidan aiasyn, adamdy aiamaityn qanypezer. Mañaidağy auylda
bar degen ne bir jorğa, ne bir jüirikterdi jer jastandyrdy. Audandyq
milisanyñ atqorasyndağylar da:
–Töregeldige at kerek, – degennen-aq zəreleri ketedi.
–Baiğūs januarlarğa da qyrğidai tiedi, özi üstinde qalai aman qalyp jür,
birge moiyny üzilip ketpei, – dep Bektemir degen baiağydan kele jatqan
atbegi iştei boqtap otyratyn. Ondaidy syrtqa şyğaruğa bolmaidy.
«Kəmönesti» boqtasañ ūstalasyñ da jazalanasyñ, al olardyñ kösemi –
Stalinge til tigizseñ – atylasyñ. Stalinniñ sureti bar qazitti jyrtqany
üşin bir bajasyn qamatyp tastağanyn i̇estigen aqsaqal «attyñ jauyn»
syrtynan sybaityn.
Söitip «halyq jaularyn» izdep halyqqa qyrğidai tiıp, qarğys jiyp,
baiğūs januarlardyñ obalyn arqalap jürgen bir küni qyrdan kele jatyp
attan ūşyp mert boldy Töregeldi.
Hadişa i̇esik aldynda künşuaqta İergenbektiñ qylyğyn qyzyqtap otyrğan
bolatyn. Şəliğa jaña soiğan isektiñ işek-qarnyn juyp bolyp, i̇endi basyn
juyp jatqan.
–İermetke qoi soiğyzuğa bolmaidy. Soiğan malynyñ jağyn ajyrata
almaisyñ, – dep küñkildep basty ary-beri jūlqylap jatty.
–Tistenip jürip sūiatyn şyğar, – dep Hadişa küldi.
–Kökem aitatyn «minezi auyr adamğa mal soiğyzsañ jağy qarysyp qalady,
i̇eti de qattylau bolyp, ūzaq pisedi», – dep, – deidi Şəliğa küiip-pisip
jürip.
–İe, onda külkiden auzy bosamaityn yrjaqai Bolsymbaidy qoi sūiarda
şaqyryp alaiyq, – dep Hadişa tağy küldi.
Qystaiğy aurudan basyn i̇endi köterip, jüzine külki jügirgen hanymynyñ
reñine Şəliğa quana qarady. «Auru kirdi degenşe, əlek kirdi degeisiñ»
degendei Hadişa auruly bolğaly beri Ülken üidegilerdiñ de berekesi
ketti. Zamanbek pen İergenbek te bala bolyp anasyna i̇erkelei almaidy.
Töregeldi bolsa da – i̇erkek syrttyñ adamy attan tüspeidi. Qyzymeti de bir
qyrğyn. Al ketti, al şapty dep qasyndağy jandaişaptarymen birge künitüni attandap jürgeni. Auru Hadişany Şəliğa bağyp jatyr. Əiteuir
qystan aman şyğyp, köktemniñ şuağyna ilingeli beri hanymy biruaq i̇esik
aldyna şyğyn otyratyn bolyp jür. İelden kelgen ağaiyn-tuyspen
əñgimelesuge de jarap qaldy.
Anasynyñ aulağa şyqqanyna quanğan i̇eki ūlan asyr salyp oinap məzməiram bolady. Sondai bir şuaqty küni namazdyger uaqytynda darbazadan
beisauat üş i̇erkek sau i̇ete tüsti. Tüsteri suyq, jüristeri suyt. Əldeneni
sezgen Hadişanyñ jüregi zu i̇ette tüsti. Töregeldiniñ qyzmetkeri Auğanbai:
–Jeñgei, Törekem attan qūlap mertigip qaldy. Bölme daiyndañyzdar,
jatqyzaiyq, – dedi birden.
–Tiri me? – dedi əiel özi de əlsiz dauysymen.
–İə. Synyqşy aldyrtqanşa oñaşalau jerge jatqyzaiyq, – dep
arttağylardy şaqyryp, qol būlğady.
Darbazanyñ qosymşa i̇esigin aiqara aşyp qos ağaş pen ortasyna mata
tartqan zembilge salğan Töregeldini üige qarai i̇eki jigit alyp jürdi. Öli,
tirisi belgisiz. Üstine jalbağai şekpen jauyp qoiypty. Basy jalañbas
i̇eken. «Ölgen bolsa betin jauyp əkeler i̇edi» boldy moinyn sozyp qarağan
Hadişanyñ alğaşqy oiy. İeki i̇erkek zembildi kötergen küii üige kirip ketti.
Hadişa ürpiıp tūrğan ūldaryna:
–Sender əzirge üige kirmei tūryñdar. Kökeleriñ attan qūlap, auyryp
qalypty, – dei saldy da özi ilbip üige bettedi.
Qonaq bölmedegi bolyskei keruettiñ körpelerin tüsirip, Töregeldini
jatqyzyp jatyr i̇eken. Janyna bardy. Şaşy qanmen ūiysyp, öñi qap-qara
bolyp, jüzi əlemtapyraq, közi jūmuly. Qor-qor i̇etedi. İeñkeiip denesin
körpemen qymtady. Sütpisirim uaqytta synyqşy Dombai qariiä keldi.
Ūzaq qarap kördi de:
–Jūlynyna zaqym kelgen. İerteñge şydamas, – dep kesip aitty.
Özi qaltañdap jürgen əielge būl oñai soqqy bolmady, talyp tüsti.
Töregeldi sol qoryldağan qalpymen tañğa deiin jatyp, Şolpan tua
məñgilikke attandy...
Hadişa i̇esinen qaita-qaita tanyp küieuiniñ məiitin üiden qalai şyğardy,
qai tūsqa jerledi habarsyz qaldy. Ölik jöneltudiñ barlyq jönin Jaqyp
kökesi men i̇erjetip qalğan Taufiyğy jaiğastyrdy. Töregeldiden tuğan i̇eki
ūl əli jas. Ülkeni – Zamanbek kökesiniñ attan qūlap ölgennin biledi. Kişisi
– İergenbektiñ tili i̇endi şyğyp keledi. Apasynyñ auruy jandaryna baryp
jürgende kökesiniñ ölgeni Zamanbekti jasytyp ketti.
Töregeldiniñ qyrqyn ötkizgen soñ anasy Zarlyqan i̇elge qaitty. Künde auru
qyzynyñ janynda, i̇eki ūlğa bas-köz bolyp otyratyn i̇edi.
–Oi, sory arylmağan balam-ai, – dei beredi Hadişağa qarağan saiyn,
kübirlep.
Şeşesi ketken soñ-aq jatyn bölmesinde oñaşa ūiyqtasa Hadişa şoşyp,
tañğa köz ilmeitindi şyğardy. Janyna üş ūlyn birge alyp jatady.
Taupany on altyğa qarap, jigit bolyp qaldy. Küni boiy aulanyñ tirliginen
bosamaidy. Baiağy qyzmetterin isteitin İermetter i̇elge köşip ketken.
Şəliğa şaly ölip, bauyrynda bala bolmağan soñ osy üide birjola qalyp
qoidy. Ağaiyndary qyrdağy auylğa şaqyryp i̇edi, barmady. «Jasymnan
jürgen üiim. Hanymymnyñ basyna is tüsip, auruly bolğanda tastap
ketpeimin, Qūdaidan qorqam», – dep otyryp aldy. Sonymen auru
Hadişanyñ qasynda otymen kirip, külimen şyğyp, tamağyn berip, tösegin
jaiğaidy. Töregeldi ölgeli beri as-auqat ta tartylyp, Ülken üidiñ de
berekesi ketti, syrty toza bastady.
Hadişa kündiz jap-jaqsy as-auqatyn işip, Şəliğamen anany-mynany
aqyldasqan, ūldarğa tapsyrma bergen bolyp jüredi de tün balasy özimenözi alysyp şyğady. İendi közi ilinip bara jatqanda i̇esik-tereze tarsa jabyq
bolsa da jatyn bölmede jel i̇esip ötedi. İeleñ i̇etip ūianyp ketken əiel köpke
deiin aunaqşyp ūiyqtai almaidy. Auru deitindei i̇eş jeri syrqyrap, ne
qaqsap auyryp janyna da batpaidy. İesine ötken-ketken tüsip, «közim ilinse
tağy da ūiatady-au», – dep i̇elegzip jatady. Üş batyry tük sezbei
ūiyqtaidy. Hadişanyñ tüisiginiñ tereñinde osy üide özderimen birge
tağy bireu ömir süretindei seziledi. Baiağy jiren şalyn osy üidiñ işindegi
otyn qorağa kömgenin i̇eske almauğa tyrysady...
Sol bir jaidy kezinde İermetke aityp ölikti tündeletip basqa jaqqa
jerletip tastağysy da kelgen. Bireu bilip qalyp nemese İermet əieline
sandalyp aityp qoiyp, odan i̇el qūlaqtanyp, sottatyp jibere me dep
qoryqty. Töregeldi öltirdi degenge kim sensin, «öziñ ne qarap jürdiñ,
sybailasyp dünie üşin öltirdiñder. İendi tiri jürgen seni jauaptap,
sottaimyz», – der. Jauabyn da berer i̇edi-au, myna i̇eki qūlynynyñ ataanasy anau sorly Taupanynyñ əkesin öltirgen qanişerler atanady ğoi.
Ūldary da bir-birine kek tūtyp ömirleri zaia ketedi ğoi», – dep oilaumen
tañy atyp, keşi batady. «İerte me keş pe osy qūpiiänyñ syry aşylyp
qalsa künim ne bolady, otyn qorağa qaitsem balalardy kirgizbeimin dep»
alysyp jürip şaşy ağardy. Taupanyna «otyn qoranyñ tübindegi otyn
tausylmai-aq jaz boiy üstine qor jasai ber», – dep aqyl aitqan boldy.
Ondağysy, otyn tausylyp qalsa jiren şaldyñ sandyğynyñ qaqpağy
közderine tüsip qala ma degen siqy...
Küzge salym əieldiñ i̇eles körui, ūiyqtamai şyğuy jiıledi. Tereze
aldyndağy jalğyz qaiyñnyñ jüzdegen japyrağy «Arslan... Hadişa...
Töregeldi..», – dep sybdyrlap, əñgime aityp tūratyndai. Jiren şaly
tañğa juyq töseginiñ janyna kelip otyryp baiağydai şaşynan,
baltyrynan sipap ūiatatyndai. Sol bir dəuletti de, səuletti, beiğam
künderine degen sağynyşpen jylap ūianatyn tünderi jiıledi.
Tösekten beisenbi künderi Şəliğadan būryn tūryp jeti nan salğyş
bolyp aldy. İeki jesir əiel mūñdanyp otyryp küieulerine qūran
bağyştaidy. Soñğy kezderi Töregeldiden būryn Arslandy oilaidy,
sonyñ aldyndağy i̇eşqaşan i̇eşnərsemen juylmas künəsiniñ aqyry nege
soğar i̇eken dep oilağanda janyn qūiarğa jer tappaityn boldy...
–Apa, nağaşylaryma baryp küzemge kömektesip, sizge de anau-mynauğa
kerek jün-jūrqa əkelip bereiinşi. On şaqty künge qyrğa jiberiñizşi, –
dep i̇erjetip qalğan Taupany qoimady.
–Jiberseñşi, hanym, janyñyzda men barmyn ğoi. Qaita Taupanjan
aittyratyn qyz qarai keler, – dep Şəliğa da qosyldy.
–Qyz aittyratyndai bizde qaibir jai bar deisiñ, – degen qalai auzynan
şyğyp ketkenin de baiqamai qaldy. Tünde qorqatynyn aituğa namystanyp
qanşa qinalsa da Taufiyqty qyrğa Jaqyp kökesine qolğanat boluğa
jiberdi. İeki tün jaqsy ūiyqtady da üşinşi tüni tüngi i̇eles tağy bastaldy.
…Tañğy səulemen ol bölmege kirdi.Üstine baiağydai aq köilek-dambal
kigen Arslan terezeniñ aldynan Hadişa i̇ekeui jatatyn, büginde i̇eki ūlyn
bauyryna basyp jatqan əieldiñ tösegine jailap keldi. Qatty ūiyqtap
jatqan əieldiñ baltyrynan joğarylai sipap keudege kelip toqtady.
Sodan soñ i̇eki qoldy alqymğa saldy. İelestiñ qolynyñ tabynan ūianyp
ketken əiel alasūra qarsylasty. Dausy şyqpai, qyryldady. «Şəliğa,
oibai, oibai...», – deidi. Üidegiler şyrt ūiqyda. Şeşesiniñ aiaqtarynyñ
i̇erbeñdegeninen İergenbek ūianyp ketti.
–Apa...apa, – dep qyñqyldap şeşesine jarmasty. Sol kezde i̇elestiñ
qoldary şeñgelin bosatyp, Hadişanyñ tynysy keñip, közin ūlğaita
aşyp, jan-jağyna qarady. Terezeden tüsken səulemen tañğy i̇eles bolyp
Arslan ğaiypqa siñip bara jatty...
Aq köilek-dambalynan, küjireigen jelkesinen, ūstaramen qyrğyzğan
basynan artynan jiren şalyn anyq tanyğan əieldiñ qaita közi ilinbedi.
Qolymen keñirdegin ūstap kördi, auyrmaidy. «Bissimilla», – dep dausyn
şyğara aityp kördi, tili de, üni de bar. Aiaq-qolyn qozğap kördi, bəri
ornynda, öz qyzmetin atqaryp tūr. Tek jüregi dirsildei soğady... Aqyryn
basyn köterip, jailap tūrdy. Sap-sau...
«Oipyrmai, sorly jiren şalğa bir qūran bağyştamaptyqau», – dep
oilady da ile-şala «Ne dep bağyştaimyn, öldi deuge – molasy joq,
kömgenin özinen basqa tiri jan körgen joq. Əsili, sonyñ qany-au
Töregeldini jibermegen. İendi kezek mağan kelgen şyğar», – dep oilap, zəreqūty qaşyp tañdy atyrdy. Şəi üstinde Şəliğağa:
–Arslanğa bir qūran oqytu kerek i̇edi, – dep körip i̇edi, onysy:
–Hanym, tiri adamğa qūran oqyta ma i̇eken, – dep şoşyp ketti.
–Kim biledi, zaman almağaiyp bolyp ketti ğoi. Tiri deimisiñ, – dep
miñgirledi.
–İə, qojaiynym tiri bolsa jalğyzyn izdep bir keler i̇edi ğoi, – dep Şəliğa
tipti közine jas aldy. Oipyrmaidyñ adaldyğynan Hadişa tiridei jerge
kirdi. Ömir boiy jiren şaldyñ kirin juyp, qalğan asyn işip, qorasynda
jatqan Şəliğa dəl osy sətte adamgerşiliktiñ ūşar basynda tūrdy
Hadişa üşin. Işkeni aldynda, işpegeni artynda, asyldan kiım kigizip,
Taupandai ūl süigizip, astynan altyn pəueske tüspei, Ülken üidiñ hanymy
bolyp alşañdatqan arysyn özi zyndanğa kömdirgen əieldi ar soty sottap,
Uiaty tūnşyqtyrdy...
İertesi beisenbi i̇edi, tüski asqa deiin jeti şelpegin pisirgen Şəliğa:
–Hanym, körşi-qolañğa aitaiyn ba, qojaiynğa qūran oqytyp jatyrmyz
dep, – dep şalğyşyna qolyn sürte söilei kirgende jainamazdyñ şetinde
otyrğan Hadişany kördi. Ündemei i̇esik tübine bir tizerelei otyra ketti.
Hanymynyñ namazyn aiaqtağanyn kütti.
–Siz namazğa jyğylğasyz ba?-, dep tañyrqap sūrady.
Jainamazyn jinap bolğan soñ Hadişa:
–Bastadym... Baiağyda kökemniñ üiinde jürgende Nəsrət moldadan biraz
dəris alğan i̇edim ğoi, – dedi. Azdan soñ baryp:
–İeşkimge jar salmai-aq qoi, i̇eki ūlmen özimiz otyryp-aq qūran
bağyştarmyz, – dep jalğastyrdy sözin.
Qūran bağyştasa da Arslannyñ əruağy Hadişağa tynyştyq bermedi. Tün
balasy i̇elespen alysyp şyğatyn beişara əieldiñ jüikesi tozdy, sirkesi
su kötermeitin halge jetti. Üide jalğyz qala almaidy, oñaşa qalsa boldy
i̇eles jetip keledi. Köktemgi köközek şaqta sol i̇elespen oñaşa söilesetin
boldy. Ondaida Şəliğa:
–Hanym, mağan birdeñe dediñiz be? – dese, ol sandyraqtap:
–Joq,ə, baiağy Arslan ğoi, kelip tūrğan, – deitindei halge jetti.
–Bissimillə, hanym, üide i̇ekeumiz-aqpyz ğoi. Siz ötkendi oilai
bermeseñizşi. Aman bolsa bir keler de, – dep kütuşisi hanymnyñ
qylyğynan şoşyna bastady. Jalğyz qaldyrmauğa tyrysyp jürdi.
Jazğa qarai Hadişa aldağy qysqa otyn daiarlyq jasap jürgen balasymen
alysty. «Otyn qoranyñ qory azaia bastapty, otyn tüsirip, sony
tolyqtyryp qūiaiyn», – dep tirlik jasap jatqan Taufiyqtyñ aiağyna
oralyp əbden mazasyn aldy. Tük tüsinbegen bozbala jarylğan otyndy i̇eki
inisimen otyn qorağa tasyp alğanşa anasyn Şəliğa apasyna baqtyryp
qoiuyna tura keldi.Üi qamaqqa qalğan Hadişa Arslannyñ i̇elesi ūlyn
qylğyndyrady dep oilap jylap, syrtqa ūmtylyp kütuşiniñ mazasyn
aldy.
–Hanym-au jyldağy istep jürgen tirligi i̇emes pe. Būryn İermet jinaityn
i̇edi, i̇endi Taupanjan ösip qaldy, özi jinap jatyr. Nesi bar, i̇endi kimdi
şaqyramyz, – dep tipti keiip te aldy.
Hadişamen alysyp jürip qysqa otyn da jinaldy-au. Sol tüni Hadişa
üiden dalağa qaşyp, ne Şəliğağa, ne Taufiyqqa boi beretin i̇emes.
Oipyrmaidyñ qu süiegi qalğanyna qaramai küştisin-ai!
–Ketem, būl Arslannyñ üii, meniñ üiim qyrda qaldy, Törem de sonda ketti,
men de sonda ketem, – dep jūlqynady. Tünimen alysyp, kütuşisi de, ūly da
tañğa juyq şarşap qūlady. Hadişa da damyldağandai bolyp i̇edi. Tañğy
i̇eles ony qaita ūiatty. «Jür qyrğa baramyz!», – dep şaqyrdy.
Mañdaiynan sipap, qolynan jetektep i̇esikke apardy. Hadişa baiağy jas
kezindei Arslannyñ artynan i̇erip kete bardy. İesiktiñ ilgegi salynbağan
i̇eken, əieldiñ syrtqa şyğyp ketkenin tañğy ūiqyda jatqandar sezbedi...
Sonşa i̇en dəuletke jetkenşe armandap, aittyrğan jerinen ainyp kelgen
Ülken üiiniñ qaqpasynan asyğa şyqqan Hadişa aiaq-aiağyna jūqpai
jügirip i̇eleske i̇erip Saryarqağa siñip joğaldy...
3
Qarqaralynyñ qyryndağy Ülken üi köptegen jyldar boiy iesiz qalqiyp
tūr i̇edi...
Biyl köktemde sol üidiñ işinen ilgektelip tastalğan ağaş terezeleri
şalqaita aşylyp, əinekterin kün süidi. On şaqty jyl boiy jabyq
tūrğan darbazasy da aiqara aşylyp, sodan bastalğan qarqaralynyñ
jalpaq qara tasy töselgen jalğyzaiaq jolmen ary-beri üige köştiñ
düniesin tasyp jigitter men kelinşekter jüre bastady. İendi bireuleri
üidiñ işinen əldebir zattardy syrtqa tasi bastady.
–Kün körmegennen körpe-tösegi köñirsip ketipti, – dep mosqaldau əiel
körpe-jastyqtardy ağaş qorşauğa arta bastady.
–İe, būl zamanynda aqşamen samauyr qainatqan saudagerdiñ üii ğoi.
Beldeuinen at ketpegen, bosağasynan kisi üzilmegen, osy öñirdiñ igi
jaqsylary bas qosatyn aqsarai üi bolğan desedi. Qūnanbai qajy meşitin
saldyryp jatqanda osy üige tüsetin körinedi. Abai da talai kelip qonaq
bolğan deidi, – dedi səkide jastardyñ tirligine qarap otyrğan Tūrğanbek
aqsaqal.
–İendi būl üi nege qañyrap qalğan. İesi ölse, balalary qaida? – deidi
Ülken üidiñ i̇endigi hanymy bolğaly tūrğan Rauşan sūlu.
–İe, balam-ai, qaida deitini bar ma? Tūrymtai tūsymen, balapan basymen
bolğan zamanda bir janynyñ amandyğy üşin dünie-mülkinen bezip ketti de.
Būl üi onşaqty jyldai iesiz tūr. Audandyq keñestiñ tizimine alynğaly
beri i̇esik-terezesin şegelep tastağan i̇eken. İendi qyzmetke ilingen jastarğa
i̇eki bölip, i̇eki jağynan i̇esik şyğaryp beremiz depti degendi i̇estigem.
Öserjannyñ i̇eñbegin i̇elep senderge bergen ğoi. Tazalap bolğan soñ şeşeñ
otpen alastap şyqsyn. Men qūran oqyp jibereiin, – dedi üidiñ jönjosyğyn tüsindirip əkesi qyzyna.
Əielder jağy üidiñ işin juyp-tazalap, i̇erkekter syrtty jaiğastyryp
jatty. Syrttağy oşaqqa qazan ornatylyp oğan şelpek salynyp, qūran
oqylyp audandyq oqu-ağartu komissariatynyñ bastyğy Öser
Şapanbaevtyñ otbasy Ülken üige qonystandy.
–Bizge i̇esikke jaqyn myna i̇eki-üş bölme de jetedi ğoi, dəlizi jaqsy i̇eken,
Qairatjan jügirip oinağanğa, – dep qūiady Öser.
–Şükir.., şükir... – dei beredi anasy Əsiqa.
–Myna tösek qandai biık əri ədemi, – deidi kelinşegi Rauşan.
Sol jyly altyn kürek i̇erte soqty...
Aştyqtan da, aqtañdaqty jyldardan da süiretilip şyqqan qazaq
dalasyndağy qalyñ qar i̇erte i̇eri bastady. Saryarqanyñ dalasy tez arada
qara taqyrğa ainalyp, sol taqyrlarğa qyltiyp kök şyğa bastady. Dauyl
aldyndağy teñizdiñ tynşuly küiindei alapat soğys aldyndağy bir
mamyrajai köktem bastaldy...
Osyndai jaily köktem qyrdağy i̇eldiñ i̇eñsesin köterip, jaña tuylğan qozylaqtaryn i̇ertip qyrğa qoi jaiyla bastady. Öristen siyr i̇emşegi syzdap
qaityp, qūlyn-tailar tebisti. Künara aspan asty şatūr-şūtyr naizağai
oinap, kökten nūr jauatyn.
–Biyl astyq mol bolyp, jan-januar toq bolatyn boldy, – dep kempirşaldar boljam jasady.
–Qolqozdyñ qambasy astyqqa, örisi malğa tolatyn boldy, – dep halyq
riza.
Osyndai jaqsy jañalyqty qyrdağy auylğa jetijyldyq mektep aşqaly
baryp kelgen Öser anasyna maiyn tamyza əñgimelep otyrdy.
–İe, Qūdaiğa şükir, laiym jaqsylyğy mol bolsyn, – dep qūiady keiuana.
–Apa, men «Jūldyzdyğa» baryp mūğalimdik i̇etsem qaitedi? – deidi kelini.
–Oibai, küieuiñ – mynda, öziñ – onda ne bolğanyñ. O nesi-ai, üide otyrsañ
bireu qua ma? – dep i̇enesi jaqtyrmai qaldy.
–Myndağy mektepterdiñ bəri orysşa aşylyp jatyr, men til bilmeimin
ğoi. «Jūldyzdyda» kökemderdikinde bolsam, Öser kelip tūrady ğoi. Bir
jyldai mūğalimdik üirenip qaitaiyn, – dep qoimady kelini i̇erkelei
söilep.
–Təit ary, aldymen aman-i̇esen tuyp al. Zaman tynyş bolsa, i̇el-jūrt aman
bolsa bəri bolar. Öser aman bolsa osynda-aq mūğalim bolasyñ. Seni
Almatyğa jiberip mūğalimdik oqytam dep jür ğoi, jaryğym, – dep ary
qarai Əsiqa şeşei jalğyz ūlyn ailanyp-tolğanyp ketti.
Rauşan öziniñ i̇ekiqabat i̇ekenin ūmytyp, i̇enesi men küieuine i̇erkelep
«Jūldyzdyğa mūğalim bolam», – degenine Uialğandai keşki astyñ
dastarqanyn ünsiz jinauğa kiristi.
Ananyñ jüregi sezgen i̇eken, zaman tağy tynyş bolmady. At auyzdyqpen su
işip, i̇er i̇etikpen su keşetin kez kütip tūrğan i̇eken aldan...
Soqamen jyrtqan jerdiñ südigeri köktemde jaiqalyp şyqty. İeldiñ
baqqany i̇etektegi i̇egeni men öristegi maly. Kökteuden köşken maldy auylğa
kök şyğa qalalyqtar jiı baratyn boldy. İeki-üş jeti būryn mal
töldetisip i̇edi, i̇endi qoi qyrqysuğa keledi. Ala qystai Arqanyñ suyğyna
toñyp, syzdy qorada üsteri sauystanyp, jünderi jabysyp qalğan qoilar
i̇en tegin kökke jetip, jabağylaryn silkip, boi jazdy. Auyl-aimaq japa
tarmağai qoi sauyp, auyzdary aqqa jaryp qaldy. Qaladan kelgender meske
süt, airan qūiyp alyp ketedi. Keibir pysyq əielder mai da şaiqai
bastady. Süt pen airandy küni-tüni işken balalar da reñdenip qaldy.
Qalalyqtar airan-süt işip oñalalyq dep qyrğa asyqty. Öser de bir
kelgeninde Rauşan men Qairatty maldy auylğa əkelip tastady.
Rauşan qyz-kelinşektermen qoi qyrqatyndarğa tamaq jasasyp, qoly
bosai qalsa qysqa qūrt-mai əzirlep tynym tappaidy. Körpe-tösek jañalap
aluğa degen taza jündi de jeñgesi Sənimkül bölek tüiinşektep berip te
qoidy. Al, Qairattyñ oiynğa toimaityn kezi. Küni boiy siyr jüninen
jasağan jün doppen, odan qalsa asyq oinap üige kelmeidi. Qap-qara bolyp
künge küiip, boiy da ösip qaldy.
Demalys künderi Öser de qyrdağy Rauşan men Qairatqa jetkenşe
asyğatyn. Mondalinasyn ala kelip, keşki salqynda auyl jastarymen
birge ən şyrqaityn. Dombyramen Mədidiñ, İman-Jüsiptiñ, Abaidyñ
ənderin tögildiretin. Rauşannyñ da təp-təuir ən salatyny bar. İekeuin
qyrdağylar «Jibek pen Tölegenniñ qosylğan türi» deitin.
Qyrdan qalağa qaitar jolda Öser Rauşan men Qairatty «Qyryq qyzdyñ
auyly» degen atpen halyq auzynda qalğan i̇eski mekenge alyp bardy. Añyz
boiynşa būl bağzy zamanda Şyñğys hannyñ Batu degen ūrpağynyñ qyzy
janyndağy nökerleri – qyryq qyzymen i̇eline qaityp bara jatqan jolda
arqada qar qalyñ bolyp, qystap şyqqan orny desedi. Hanşaiymnyñ sarai
boldy dese senetindei, ülken bir bölme bölekşe tūr da mañaiynda
köptegen tağy bölmelerdiñ orny bar. Sol mekende qanşa jasqa kelgenin
kim bilgen kəri terek əli jaiqalyp tūr. «Qyryq qyzdyñ auylynyñ»
ornalasqan jeri de keremet. Qorşağan taudyñ işinde yq, jel
soqpaityndai. Ortasynan zamanynda aqqan jiñişke özenniñ izi jatyr.
Mañaiynda hoş iısti gülder men şöp jaiqalady. Qoibüldirgenniñ köptigi
sondai, i̇eñkeiip qalyp qolyñmen üzip jei berseñ bolady. Əkesi, şeşesi,
balasy üşeui jarysa jügirip jürip büldirgen terip jedi.
–Mynadan apama da terip alaiyq, – dep Öser at qorjynnyñ būryşynan
qalta tauyp əkelip büldirgen sala bastady.
–Apam arğy köşedegi Taia degen orys kempirmen tanysyp, dostasyp
alypty. Ol kisi şaqpaq qantty talqandap i̇ezip büldirgen qosyp qainatyp
tosap jasap alady i̇eken. Apama da körsetipti. Sony ötkende aityp otyr i̇edi
ğoi, şynynda tere baraiyq, – dedi Rauşan əielge tən ūqyptylyq
tanytyp.
–Onda joldan dükenge soğyp qant ala baraiyq. Bar bolsa boldy ğoi, ol da
bir qat dünie, – dep qūiady küieui.
–Apa, tosap degen ne? – deidi Qairat.
–Əjeñ jasağanda jep köresiñ. Seni sağynğan şyğar. Neşe türli dəmdisin
jiyp otyrğan bolar, – deidi əkeşeşesi.
Tarihi jer körip, büldirgen terip i̇endi üilerine asyqqan üşeui attaryn
jeldirte tüsedi.
Kün bata əjelerimen şūrqyrai tabysty.
–Qūldyqtarym, qūldyqtarym. Sadağalaryñ keteiin, – dep bastalatyn
Əsiqa şeşei jer betindegi i̇eñ jaqsy teñeulerdiñ bərin balalaryna üiiptögip jürip dastarqan jaidy. Onda i̇eldegi ağaiynnyñ jağdaiy sūralyp,
tuystary Nūrqədildiñ qyzy Tolğanai ūzatylatyny jaily əñgime boldy.
Sodan soñ baiağy ədetinşe Qairat:
–Əje, men kelgenşe jaña i̇ertegiler oilap qoidyñ ba? –dep əjesiniñ
körpesine kümp berdi.
–Qūlynynan sol, qozysynan sol! Əjeñ sağan i̇ertegi oilamağanda ai bağyp
jürdi ma i̇eken. Osy üige syimai kettim i̇emes pe, i̇ertegi degendi qoişa iırip,
jylqyşa jusattym. Qazir sağan bireuin asyqşa atam, – dep söilei
otyryp kimeşegin şeşti de, nemeresinen «Əpşu! Əpşu!», – dep
nasybaiynan atyp alyp, jastyqqa bas qoidy.
– İerte, i̇erte, i̇ertede, İeşki jüni börtede, Qyrğauyl jüni qyzyl i̇eken, Balaq
jüni ūzyn i̇eken.
Balqan taudyñ basynda, Baldyr qūian qasynda, –dep kele jatyr i̇edi Qairat:
–Əje biz kökem, apam ötkende auyldan kele jatqanda Balqan taudy kördik,
– dep basyn köterdi.
–Sol Balqan taudyñ basynda..
–Əje «Qyryq qyzdyñ auylyna» da bardyq...
–Oi, jaryğym körmegen jeriñ qalmapty ğoi. Kökeñ seni dəu jigit bolyp
qaldy dep jürgen ğoi. Ary qarai tyñda.
Balqan taudyñ basynda, Boz jorğasy qasynda, Bozymbai batyr kele
jatypty. Temir myltyq asynyp, Dūşpandaryn basynyp... –dep əjesi
i̇ertegisin jalğastyrady. Nemeresi əjesiniñ i̇ertegisin tyñdap jatyp
bauyryna kirip raqattanyp ūiqyğa ketedi.
Rauşannyñ əkelgen jüni Əsiqa şeşeige i̇ermek boldy.
–Rauşan, mynauyñ oñ boldy-au. Biraz tör körpe jasap alaiyq, sen amanesen bosanyp, böpeñdi qyrqynan şyğararda qūdağilar keler, solardyñ
astyna jaña körpeşe salalyq, – dep apta boiy jün sabap, tütti. Sabaudan
qary talsa da Rauşandy būl iske aralastyrmady. «Qazaq i̇ekiqabat əielge
mūndai auyr jūmys istetpegen balanyñ kindigi moinyna oralyp qalady
dep yrymdağan», – dep özi jalğastyrady. Odan keiin körpeniñ qaptaryn
qol məşinesin zyryldatyp otyryp tigip aldy.
–Apa, i̇eñ bolmasa osyny men istei salaiyn, küş qajet i̇etpeidi ğoi, – dese
de könbeidi.
–Bolmaidy, şyrağym. Aiağy auyr əiel jün iırip, is tikpeidi. Qadalyp ūzaq
otyruğa bolmaidy. Odan da köbirek qimylda. Sonda jeñil bosanasyñ.
Qairatta tūmsa boldyñ, tūñğyşyñdy şala tudyñ, i̇endi būl balany tolyq
tu, batyr bolsyn, – dep qūiady da özi körpeşelerimen alysyp ketedi.
Sol küni tañ azannan qaqpa qağyldy. Dürs... dürs... i̇etip jer dünieni
silkintti.
Rauşan şoşyp ūiandy. Öser onsyz da i̇erte tūratyn, juynyp-şaiynyp
jatyr i̇eken. Darbazağa qarai jügirdi. Rauşan terezeden qarap tūr. Alqynjūlqyn bolyp voenkomda isteitin Məzimbai kirdi, i̇etigin sart-sūrt teuip.
Darbazanyñ aldynda tūryp-aq suyq habardy jetkizdi.
–Qanat Şopanbaiyç, Germaniiä bizge soğys jariiälapty. İelimizdiñ batys
jağyn bombalap jatypty. Amanbek Hakimyç bərileriñizdi jinap jatyr,
halyqqa habarlau kerek dedi, – dep özi de juan, suyq dausymen aityp
şyqty. Öserdiñ jüregi ornynan qozğalyp ketkendei boldy da, habarşyğa
i̇eşbir saual qoimastan.
–Qazir jetem, – dedi de üige qarai jedel adymdady. Terezeden qarap
tūrğan Rauşan da bir sūmdyqtyñ bolğanyn sezgendei i̇esikke qarai
ūmtyldy. Əsiqa şeşei nemeresimen öz bölmesinde ūiyqtap jatty.
İerli-zaiypty i̇ekeui alaköleñke dəlizde kezdesti... Öserdiñ tüsi qaşyp
ketken. Rauşan da Qūdai sezdirgendei bolyp «Ne boldy?», – deuge
qorqady. Bir-birine ünsiz qarağan qalpy qonaq bölmege ötti.
–Rauşan, sen qoryqpa, otyr, – dedi küieui, – Bügin tañğa juyq Germaniiä
Sovet Odağyna qarsy soğys jariiälapty, – dep dauysyn barynşa
jūmsartyp aityp şyqty. Rauşannyñ qabağyna bir qarap alyp ary qarai
jalğady:
–Soğys jariiälağanymen keide i̇eki jaqtyñ basşylary kezdesip, bir-biriniñ
talaptaryn oryndasa bastalğan soğys toqtap qalyp ta jatady, – dep aiaq
jağy tipti jaidaqtatyp jiberdi, i̇ekiqabat kelinşegi şoşyp qalmasyn dep.
–Men tezirek jūmysqa jeteiin Amanbek Hakimoviç jinap jatyr dep
kelipti jañağy Məzimbai, – dedi de, səresin de işpei, syrt kiımin kie
bastady.
–Jaman i̇eken, jaman i̇eken... apama aitaiyn ba? – dedi zəresi ūşqan
kelinşek.
–Joq, əzirşe aitpai-aq qoi, qorqyp jürer. Men bir ainalyp soğarmyn, –
dep şyğyp ketti.
Rauşan sol otyrğan qalpy ūzaq otyrdy. Öser ainalyp soğa almady.
Basşynyñ basqosuynan şyğa özi ökil bop bekitilgen «Jūldyzdyğa»
tartty. Sodan tün aua oraldy. Rauşan soğan deiin ūiyqtamai kütip
otyrdy. Apasy kündiz dükenge baryp kelmek bolyp i̇edi jibermedi, suyq
habardy sol jerden i̇estip qalar dep.
–Apa, men birtürli bolyp jürmin üiden ūzamañyzşy, –dedi jalynğandai
bolyp. Sol-aq i̇eken Əsiqa:
–Bissimilla, bisimilla...! Ne jaman tüs kördiñ be, neden şoşydyñ,
qūlynym? – dep bastap otpen alastap, odan qala tas ūşyq jasady.
–İe, Bibipatma pirim, jar bola gör! İe, ata-babamnyñ əruaqtary jelepjebei gör! Tili bardyñ tilinen saqta, közi bardyñ közinen saqta, jaman
qatyndardyñ sözinen saqta. Ket, pəleket, ket! Tau ainalyp ket, sumen
kelseñ, su ainalyp ket. Asyqtyrma, jaratqan. Ai-künin toltyra gör! – dep
sarnai jöneldi. – Öziñ de bir jamansyñ, ərneni köñilge alasyñ. O nesi-i̇ei,
tağy şala tuaiyn dep jürsiñ be? Aittym keşe sol kiri qūrğyrdy juma
dep, – deidi kelinine renjip.
Əbden i̇esi şyqty baiqūs ananyñ, aldynan ne kütip tūrğanyn qaidan bilsin.
–İet salyp qoidym, kir juamyn dep suyqtap qalğansyñ ğoi, qūlynym,
ölgende körgen qyzyğym, – dep ailanyp-tolğanyp ta aldy. Qaitsin i̇endi,
bes baladan qalğan jalğyz Öseri. Bes ūldan aiyrylyp qalğanda körgen
Öseri. Tūqymym jalğasar ma dep ölgende körgen Öseri! Küieui
aşarşylyq jyldary jalğyzynyñ taiğa mingenin de köre almai qūrt
auruynan ketti. Sodan özi ərkimge jaldanyp kir-qoñyn juyp, otyn jağyp,
siyryn sauyp jürip Öserin ösirdi-au. Aldymen auyl moldasynan til
syndyryp, əlip tanytty. Keiinnen Qarağandydağy jalğyz inisi alyp ketip
oqytyp berdi. Artynan kəmönes boldym dep jürdi jaryğy. Qarağandydan
kele i̇el basqardy. Osy Rauşandy özi süiip aldy. Baidyñ nemeresi i̇eken, sol
keze zaman aumaly-tökpeli bolyp basylğan i̇edi, balasynyñ i̇el sūrap
tūrğanyna toqtady ma i̇erkeletip ösirgen qyzdaryn qalyñ sūramai-aq
ūzatty ğoi. Odan Qairatyn kördi. Kelini aiaq-qoly şidei neme i̇eken
tūmsasyn şala tudy. Adam bolmai ma dep qorqyp jürip tymaqqa salyp
bağyp aldy. Artynan jeti jyldai qara i̇ermei jür i̇edi, əkesine ūqsap
jalğyz bolyp qala ma dep jürgende qūdaiğa şükir, kelini biyl birdeñe
kötergen boldy. İendigi baqqany – sonyñ jürgen-tūrğany, işken-jegeni,
qabağy. «Jaratqanau, jomart i̇ediñ ğoi, meni tağy bir quantşy,
Qairatymnyñ soñynan birdeñe ilestire gör», – dep jalbarynady baiğūs
ana küni-tüni. Kelinin sorpalap jatqyzyp qoidy. Ūly əli joq, ne tüske
kelmedi.
–Öserjan tağy «Jūldyzdyğa» ketken ğoi, i̇eginniñ uağy i̇emes pe? – dep
kelinine qarap söilep, küni boiy joğalğan ūlyn aqtağandai bolady. Bərin
bilip jatqan Rauşan ne desin, ündemeidi. Aldymen Qairat kelgen qas
qaraia, balalarmen oiyny qanyp daladan.
–Apa, kökeler soğysyp jatyr deidi baldar, – dedi.
–Qoi qaidağyny aitpa, soğysqany nesi, jəi i̇estigenderin aitqan şyğar, –
dep şeşesi mən bermegensip i̇edi, bala taqymdap qūiar bolmady:
–Apa, biz soğysady i̇ekemiz. Kökeler alysqa baryp soğysady i̇eken, Əripbai
aitty.
–Qoi, qaidağyny aitpa, əjeñ i̇estimesin. Qolyñdy ju da, tamağyñdy iş,
tym sözqūmar bolma! – dep ūlyna jekip qoidy. Əripbai degeni arğy
köşede tūratyn i̇eresek bala.
–İbai-au, myna bala qaida jür. Qoi, Rauşan, men jataiyn. Qairatjan
küni boiy oiynnan sürsigip keldi, – dep keiuana tösegin jaiğastyra
bastady.
Rauşannyñ közi ilinip ketken i̇eken, tüs kördi...
...Öser üige qasqyr alyp kelipti, sonyñ işek-qarynynyn tura töseginiñ
aldyna alyp kelip aqtaryp, saryala tegenege salyp jatyr i̇eken. Bir tüsi
suyq i̇erkek, (Məzimbaiğa ūqsaidy əskeri kiım kigen) kelip:
–Öser, seni voenkom şaqyryp jatyr, aldyma tüs! – dedi de qaruyn kezenip
üiden aidap alyp şyqty. Apasy Öserdiñ bar kiımin tüiinşekke buyp, bas
kiımine deiin qaldyrmai qoltyğyna tyğyp berip jatyr. Özi jaişylyqta
jylauyq kempir ğoi, jylamady. Qabağy tas bop qatuly.
–Kebiniñdi alyp ket! – deidi.
Rauşan jylap i̇enesiniñ aiağyna oralyp jerde jatyr, mañaiy byljyrağan
jañağy qasqyrdyñ qany.
–Apa, Öserdi dūrystap şyğaryp salaiyqşy, – dep jylaidy. Öser
əskeridiñ aldynda ketip bara jatty da bir kezde artyna qarai jügirip
kelip qannyñ ortasynda jatqan Rauşandy ornynan tūrğyzyp alyp
jetektei jöneldi. Sol kezde i̇enesi i̇etegine oralyp «ketpeşi, ketpe» dep
jalynyp jylady. Rauşan ne i̇erine i̇ererin, ne i̇enesimen qalaryn bilmei dal
boldy. Sonda da qūdai qosqan qosağy ğoi, sony qimai i̇enesiniñ
jylağanyna qaramai Ösermen qolūstasyp qyr asyp ketip bara jatyp
ūianyp ketti...
Kelinşektiñ denesi türşigip ūiandy. Tüngi tynyştyqty tyñdady. Tarğyl
töbet auzyn jappai üredi. Öser əli joq. Manağy tüsi tap bir bolğan oqiğa
siiäqty köñiline surettei basylyp, kökireginde sözderi sairap tūr. Türli
tüsti... qany qyzyl... kiım-keşekteri qara ala, tösektiñ seisebi aq, jastyğy
qyzyl degendei... sözderi de sañq-sañq i̇estiledi qūlaqqa. «Aian beretin tüs
degen, aitqany keletin tüs degen osy şyğar», – dep oilap zəresi zər tübine
ketti. Ömirinde mūndai anyq ta qanyq tüs körmepti. «Ol neden aian berip
tūr, Allam-au. Tañerteñ apama jorytaiynşy», – dep oilap jatqanda
syrtqy i̇esiktiñ aşylğan syqyry i̇estildi. Kelinşek töseginen atyp tūrdy da
i̇esikke ūmtyldy.
Öser i̇eken. Syrtqy jeñil şapanyn ilip, i̇etigin şeşip bosağağa qatarlap
qoidy da işke ötti.
–Ne boldy, qorqyp jatyrsyñ ba? «Jūldyzdyğa» baryp halyqqa i̇estirttik,
jağdaidy tüsindirip soğys jağdaiyna orai ūiymdastyru şaralaryn
jürgizdik. İerteñnen bastap bozbalalardy voenkomatqa şaqyra bastaidy,
əskerge alu üşin, – dep söilei jatyn bölmege qarai jürdi.
–Tamaq işpeuşi ma i̇eñ? – dedi kelinşegi.
–Joq, toqpyn. İelden keldim ğoi, – dedi de jata ketti.
Rauşan tañerteñ tüsi köñilinde sairap tūrsa da apasyna jorytuğa
jüreksindi. Işi sezedi, jaqsy tüs i̇emes... Bir sūmdyqtyñ habarşysy. Özi
iştei jorydy. Sol joryğanyn oiğa aluğa da qorqady. Oilamauğa, i̇eske
almauğa tyrysty küni boiy.
Balalary jasyrğanymen suyq habar jata ma, Əsiqa şeşei köşeles
körşilerinen i̇estidi sūmdyqtyñ basy köringenin.
–Zaman i̇endi tynşydy ma, i̇endi auzymyz aqqa tiıp, qūlağymyz jastyqqa
tidi me dep i̇edik. Tynşymady bū zaman. Tağy soğys bastaldy. O, Jaratqan,
nemizdi köp kördiñ? – dep i̇esikten zarlai kirdi sol küni.
Bir jetiden soñ:
–Əlgi Əripbaidy soğysqa alğaly jatypty, – dep keldi mūñaiyp.
Kelesi aida «Jūldyzdydan» Nūrqadil ağalary:
–Bizdiñ Bekjandy baiankometke keşe auyldağy üş balamen alyp ketken.
Öser i̇ekeumiz bügin attanğanyn köreiik dep keldim, – dep köñili pəseiip
keldi.
Sodan köp keşikpei Öserge de kezek keldi.
–Rauşan, apama birdeñe i̇etip aitaiyq, meni bügin voenkom şaqyryp alyp
«Əserge alynyp jatqandar kileñ auyldyñ sauaty joq balalary ğoi, körip
jatyrsyñ. Solarğa sovettik ideologiiäny jürgizetin, patriottyqqa
ündeitin sen siiäqty bilimdi jigitter de kerek bolyp tūr», – dedi. Meni
əskerge şaqyrtyp jatqanyn tüsindim de olarğa aitqyzbai-aq:
–Qaşanda Otanyma qyzmet i̇etuge əzirmin. Bügin bar deseñiz, bügin ketem
soğysqa, – dep uəde berip keldim.
Rauşan i̇eşteñe aita almai, közi botalap, ünsiz jylai berdi. Analaryna
qalai jūqalap jetkizse de, i̇estigennen zar ilei jöneldi. İeki əiel i̇eki
jaqtan jylai bergen soñ Öser i̇erkekşe söz bastady.
–Apa, men tuğanda «i̇el qorğaityn ūl bolady!», – dep quandyñyzdar kökem
i̇ekeuleriñiz. Mine, i̇el qorğaityn kün osylai tuady. Jūrttyñ bəriniñ i̇erkek
balalary maidanğa attanyp jatqanda, meniñ janym solardan artyq pa?
Rauşan bar janyñyzda, Qairat degen batyr mine ösip kele jatqan. Tağy
nemere kütip otyrsyz. Sabyrğa keliñiz, aqylyñyz köp i̇edi ğoi, – dep
aiağynda balaşa aldady.
Şildeniñ ystyğynda Qarqaralynyñ voenkomatynyñ aldyndağy
qūjynağan halyqtyñ ortasynda Rauşan men i̇enesi jürdi kişkentai
Qairatty qolynan qysyp jetektep. Rauşannyñ jylağannan bota közderi
qyzaryp, beti dombyğyp isip ketken. Əsiqa şeşei tipti əbirjuli, qolynan
jetektegen nemeresinen aiyrylyp qalmaiyn dep tas qyp qysyp alğan, i̇eki
közi alaqtap ər i̇esikke qaraidy. Tüske jaqyndağanda Öser bir i̇esikten şyğa
keldi de:
–Apa, Rauşan! – dedi alystan baiqap. İeki əiel balalaryn süirei jügire
basyp ūmtyldy arysyna.
–Qazir bizderdi polutorkege salyp alyp ketedi. Sodan Qarağandydan
batysqa qarai poiyzğa otyrğyzady i̇eken, – dedi de kelinşegi men anasyn
qosarlai qūşaqtap, bauyryna basyp kezek-kezek mañdailarynan süidi.
Rauşan küieui maidanğa ketem degeli sözi tausylyp qalğandai, auzyna söz
tüspeidi, tek jylai beredi. Anasy bolsa da qanşa künnen beri jalğyzyn
arğy-bergidegi əruaqtar men əulielerge tapsyryp zarlai jylap kele
jatqan. Bügin kelinine körsetken sabyry ma – tas-tüiin bolyp alğan.
Öser i̇ekeuiniñ köñilin odan əri bosatpaiyn dep tym qimastyq sözder
aitpady. Tek Qairatty köterip tūryp:
–Apa, nemister qaşanğy soğysar deisiñ sonau jer tübinen kelip, i̇erteñ-aq
qaryny aşyp, şarşap jerimizdi tastai qaşady. Biz bərimiz jūmylyp
köptigimizdi körsetsek qorqady. Sender mynda bir-biriñe i̇es bolyñdar.
Qairatty ösirip, men oralğanda onyñ inisimen köbeiip aldymnan
şyğyñdar, – dep birin-birine amanattap jatty.
Aulağa qara temirden qūrsaulanğan polutorka degen məşine kelip toqtady
da odan bir əskeri tüsip:
–Əskerge alynatyn azamattar sapqa tūryñdar! – dep dauystady.
Ortağa onşaqty jigit şyğyp, sapqa tūrdy. Odan soñ bastyqtarynyñ tağy
bir jarlyğymen məşinege sekirip-sekirip mindi. Şyğaryp saluşy jūrt
şu-şu i̇etedi. Əielder jağy dauys salyp jylap ta jiberdi.
–Al, jaqsy!
–Jeñispen jüzdeseiik!
–Hat jaz!
–Küt! – degen siiäqty qysqa-qysqa qoştasu sözderi aityluda. Birin-birine
amanattaidy, qoldaryn būlğaidy. Qozğalğan köliktiñ soñynan jūrt birge
qozğalyp barady...
Öser de künqağaryn būlğap ortada kete bardy...
***
İeki büktelgen i̇ene men i̇ekiqabat kelinşek ortalaryna jas öskinderin alyp
Qarqaralynyñ tas köşesimen kele jatty.
Üşeuiniñ jüregi üş türli örtenip keledi... Üşeuinde de ün joq.
Üşeuiniñ de közderinde bireuine – perzent, bireuine – jar, bireuine – əke
Öserdiñ künqağaryn būlğap tūrğan beinesi.
Üşeuiniñ de köñilinde – ūly qimastyq...
Osyndai küide ketip bara jatqan osy üşeui ğana ma i̇edi. Köşeniñ arğy
betinde, arğy köşelerde, Qarqaralydan da basqa auyldar men qalalardyñ
köşelerinde balasyn, jaryn, əkesin qimai da qimai şyğaryp, qinalyp
bara jatqandardyñ sanynda şek joq i̇edi. Jaqyndary qanşa qimasa da sol
arystar sol saparğa baruğa mindetti i̇edi.
Öitkeni Batysta soğys jürip jatty... Öitkeni olar i̇el qorğaityn i̇erkekter
i̇edi...
Sol jyly astyq bitik boldy. İel işindegi şal-kempir, qyzqyrğyn, balaşağa biri qalmai i̇egis basynda. Biri – oraq oryp, i̇ekinşisi – bastyryp,
üşinşisi – qyrmanğa tasyp jatyr. İendi bireuleri – qyrmanda tazalanğan
qyzyl bidaidy at arbağa tiep audandağy astyq qambasyna jetkizedi. Bala
bitken oqudy i̇erte toqtatyp, ūstazdarymen birge qyrman basynda jürdi.
Rauşan «Jūldyzdyğa» əkesiniñ üiine kelip mektep oquşylarymen birge
qyrmanğa şyqty. Əsiqa şeşei Qairat
i̇ekeui üilerin qarauyldap qalğan bolatyn.
Ülken üidiñ jartysyna maidanğa ketken azamattyñ otbasy köşip keldi.
Əieliniñ aty – Nauat. Körşiniñ şeşesi pysyq i̇eken, kelgen künniñ i̇ertesine
Əsiqanyñ üiine:
–Zamandas, üidiñ arğy jağynan biz özimizge bölek i̇esik şyğaryp alaiyq,
myna ūzyn dəlizdi i̇eki qorjynbas i̇etip böleiik. Bizde balalardyñ basy bar
degendei, talasyp-tartysyp keter, – dep jetip keldi. Əsiqa sorly ne
desin, i̇esil derti – ūlynyñ aman oralyp, kelininiñ aman bosanğany. Dünie
onyñ ne teñi, bölispeimin deitindei əkesinen qalyp pa i̇edi?
«Köp qorqytady degen osy da, balalarynyñ basy baryn aityp aibattanyp
otyr-au», – dep oilap, qapalanyp qaldy.
–Özderiñ biliñder. Bizge i̇eki bölme de jetedi, – dei saldy. Bətima kempirdiñ
«babalardyñ basy bar» dep otyrğany şyndyq. Kelini üş ret i̇egiz tapqan
i̇eken. Onşaqty nemeresi bar. Osy balalardyñ əkesi – Şalqarbai soğysqa
ketkenimen, i̇elde ülken ūly da bar i̇eken, sol bala-şağasymen qatynaidy.
Özderi bir auyl. Köp qorqytady degen sol da.
Barmaqtai balasy bar, şoşaiğan i̇eki əielge i̇eki bölme men jarty dəliz,
şyğaberis tidi. Öserjannyñ i̇eñbegine tigen üidiñ üşten i̇eki böligin
Bərimanyñ bala-şağasy iemdenip, artqy jağynan qosymşa i̇esik şyğaryp
aldy. Olar Qairattyñ şañyrağyndağylar siiäqty əkelerin aityp jylap,
jolyna qarap jürgen joq, özerimen özderi qym-quyt ömir qyzyğynda.
Qairatpen jasty Quanyş degen jügermegi tipti Əsiqanyñ nemeresin
əkesiniñ aulasynda oinatpaityn boldy.
–Ket-i̇ei, būl bizdiñ aulamyz, – dep qualap i̇esiginiñ aldyna əkelip tyğady.
Söitip öz əkesinen qalğan üide baiğūs bala özi kiriptar boldy. Būryn
şybyq atpen aulany basyna köterip qiqulap jüretin balaqan
şyğaberistiñ tabaldyryğynan aspai oinap otyratyn halge tüsti. Analar
ulap-şulap oinaidy, Qairatty qospaidy. Özimen özi oinap şarşağanda
əjesiniñ tausylmaityn i̇ertegisin tyñdap ūiqyğa ketedi. Küni boiy hat
tasuşyny añdidy, əkesinen hat kele ma dep. Odan qalsa, i̇elden
keletinderdi kütedi, şeşesinen habar bolama dep. Söitip jürgende
Rauşandy «Jūldyzdydan» bidai tasityndar arbamen üige əkeldi.
Kelininiñ qan-sölsiz, imiıp arbadan əreñ tüskenin körip i̇enesi şoşyp ketti
de bas salyp jylap jiberdi dauys salyp:
–Qūlynym-au, ne boldy, süiegiñ qalypty ğoi süiretilip, – degen dausy
jüikeni şymyrlatty. Batima men kelini jetti i̇etekterine şalynyp.
–Apa, üige kireiikşi, – deuge şamasy əreñ jetken Rauşan arbadan tüsti.
Arba aidap kelgen Küljamal degen atjalmandai əiel i̇edi, Rauşandy
köterip alyp üige tartty.
–Oibai, özi jüre almai ma, nemene? – dep arğy-bergi ata-babasynyñ
əruaqtarynan demei gör, jebei gör dep jalbarynğan Əsiqa artynan
zarlap i̇erip keledi. Küljamaldyñ aldyna tüse sala i̇esikti aşyp, törge
körpe-jastyq tastady. Ağyl-tegil jylap jür.
–Qoiyñyzşy, jeñeşe, jamandyq şaqyrmai. Keliniñ aman-i̇esen, tek keşe
boiyndağysyn tastap qoidy. Sony öziñizge alyp keldim, – degeni sol i̇edi
Küljamaldyñ, oibaidyñ kökesi bastaldy.
–Bəse, türi jaman qudai i̇edi. İe, şūnaq Qūdai, mağan qaidan qos ūl bersin
dep i̇em-au. Bir qyzyğymnyñ i̇ekeu bolğanyn köp kördiñ be, şūnaq Qūdai? –
dep jylai jürip kelininiñ üstine körpe japty. İerip kirgender ne isterin
bilmei i̇esik tübine iırilip qaldy. Əsiqanyñ oibaiy i̇esterinin
jañyldyrğandai. Rauşan əlsiz ünmen:
–Apatai, qoiyñyzşy Öser aman kelse on ūl tauyp berermin, – dep i̇enesiniñ
qolynan ūstai aldy. Əsiqa sonda baryp i̇esin jiyp, jan-jağyna qarap:
–İ... İ... barma dedim, sol mektepke könbedi. «Men de i̇el qatarly soğysqa
üles qosaiyn» dep otyryp aldy. Aman bolsañ, boldy, – dep kelinin
qūşaqtap süie bastady.
–Oibu, otyrsañdarşy, qaiteiin i̇endi, i̇esim şyqty ğoi, i̇esim şyqty, – dei
berdi.
Qairat əjesine bir, şeşesine bir qarap ne isterin bilmei tūrdy. Əielder
körpe şetine jaiğasa bastağanda, şeşesiniñ aiaq jağyna baryp qisaidy.
Bir jamanşylyqtyñ bolğanyn jan düniesimen sezedi, biraq ne i̇ekenin
tüsinbeidi. Əiteuir, auyrsa da anasynyñ közine köringenine iştei ğana
quandy. Əjesi şeşesine sorpa əzirlep jatqanda Qairat «i̇endi kökem kelse
ğoi. Quanyştyñ meni oiynğa qospaitynyn aitar i̇edim. Kökem sonda
olardy üilerinen quyp şyğady. Sonda aulada baiağydai körşiniñ
balalaryn şaqyryp alyp şybyq atpen bəige oinaimyz», – dep qiiäldap
jatyp ūiqyğa ketti.
Əsiqa i̇elden kelgen-ketkenge səlemdep jatyp bir toqty aldyryp kelinin
jas sorpalap jatyp, i̇esin jidyrdy. Özi nəzik neme i̇edi, i̇eki közi alaqandai
bolyp, bop-boz bolğan Rauşan i̇eki aptadan soñ ğana üige kirip-şyğuğa
jarady. Aralyqta Öserden hat aldy.
İeşbir süieui joq üşeui bir-birine serik, üşeuine Öserden kelgen hat quat.
Əsiqa:
–Tağy bir qaitara oqyşy, əke-şeşemniñ hatyn, – dep qoimaidy. Əlsiz,
dirildegen dausymen Rauşan bəlenbaiynşy ret oqyp şyğady. Anasynyñ
janynda Qairat qaitalap otyrady. Jan kökesiniñ hattaryn baiağyda-aq
jattap alğan. Qūddy əjesi aityp beretin batyrlar jyry siiäqty, sairap
qūia beredi, şeşesimen jarysyp «oqidy». Oğan əjesi məz:
–Tipə, tipə. Kökesiniñ hatyn jattap alypty. TUiağynan ainaldym
artyndağy. Kökesi siiäqty əli-aq i̇el sūraidy. Apasy siiäqty mūğalim qyz
alady, meniñ jantorsyğym! – dep «əndete» jöneledi.
Keş bata üşeui pilte şamnyñ jaryğyna üimeleidi. Ərkim öz tirligimen
ainalysady. Əjesi – ūrşyq iıredi, apasy – maidanğa şūlyq toqidy,
Qairat – jer üstelde i̇etpettep alyp, «jazu jazady». Onysy qaripter,
şeşesiniñ qadağalauymen qara tanyğan türi.
Biyl qystai ərip tanyp şyqsa küzge salym mektepke barmaqşy.
–Sonda bərin bilip tūrsañ, mūğalima apai seni basqa balalarğa ülgi i̇etedi.
Sen solardyñ «bastyğy» bolasyñ, – deidi apasy. Qairattyñ i̇endigi armany
birge oqityn balalarğa bastyq bolu. Quanyş ta biyl mektepke barsa, amal
joq Qairatqa bağynady. Mektepke onyñ ağa-apalary birge barmaidy, i̇eger
Quanyş jeke jürse Qairat odan qorqpaidy. Küresse de jeñedi. Oqudy da
küşti biledi. Oğan i̇eşkim ərip üiretip jatqan joq, onyñ üiindegilerdiñ
sauaty joq. Küni boiy «Qajyatanyñ» meşiti janyndağy syrğanaqtan
şyqpaidy. Üsti basy su-su bolyp keşke jaqyn apasynan ūrys i̇estip
jatqany.
Qairat sonymen qystai qyryq i̇eki əripti jattap aldy. Apasynyñ da
densaulyğy jaqsaryp i̇ekeui «Jūldyzdyğa» baryp qaitty. Kökesinen de
üzbei hat alyp tūr. Ony i̇ejiktep Qairat ta oqyp köredi. Bir hatynda «bizge
qoidyñ jüninen toqylğan şūlyq taratty. Sony apam men Rauşan
jibergen şyğar dep quanyp kiıp aldym. Jyp-jyly, jūp-jūmsaq i̇eken», –
depti. Sol-aq i̇eken Əsiqa men Rauşan biri jün iırip, i̇ekinşisi şūlyq toquğa
kiristi. Toqyğandary tura baryp Öserdiñ qolyna tietindei asyğys.
–Apa, keler qysqa keudeşe toqyp jibereiik, – dedi birde Rauşan.
–Qoi, balam, odanda soğys tez bitsin dep tile. Toqysañ toqyp qoi, tileules
bolsyn, kelgende kier, – dedi i̇enesi. Sodan köp ūzamai qoi qyrqymğa
Rauşan «Jūldyzdyğa» tartty. Oiy – i̇eñ jūmsaq, qylşyğy azdau jün
jinap qaitpaq.
Qyrqym aiaqtalğan soñ da Rauşanğa tynym bolmady. İeldegi qyzqyrqynnyñ, bala-şağanyñ bəri «nemiske bizdiñ atqan oğymyz bolsyn», –
dep şöp oruğa, i̇egin suaruğa, aramşöp otauğa şyğyp jatqanyn körip, üige
qaityp ketuge dəti şydamady. Apa-jeñgelerimen birge sol nauqandy
jūmystardan qalmai jürdi. Şeşesiniñ:
–Rauşantai, şyrağym, qalağa baryp öz üiiñniñ tirligimen-aq,
ainalyssañşy. Qairatjan əjesi i̇ekeui-aq qorqatyn şyğar, – degenine de
könbedi. Qaita jaz şyğa jüzin jel qağyp qyzylşyrailana bastağan
kelinşek tipten būrynğydan da ədemilenip kele jatyr i̇edi. Aptasyna, on
künde bir baryp i̇enesi men ūlyn körip, Öserinen kelgen hattardy oqyp
qaitady. Öziniñ tüsiniginde tyldağylardyñ ərbir atqarğan isi
jauyngerlerge kömek. Öser «Germaniiädan jaiaulap-jalpylap kelgen» jau
bizdiñ jaqtyñ qysyna şydamaidy. Əli-aq bir qar jauyp, aiaz qysqanda
artyna qarai qaşady. Biz jeñemiz, olardy inine quyp tyğamyz», – dep
jazyp i̇edi. Ol bəleler qystap ta şyqty, nege olardyñ kiımi jyrtylap,
tamağy tausylyp qalmaitynyn. Tipti jat jerde nege qyrylyp
ketpeitinin. Soñğy kezderi ərkim-ərkimniñ üiine jauyngerlerden «qara
qağaz» degen sūmdyq kele bastady. Hat kütip jürgen baiğūstarğa «qara
qağaz» kelgende sol üidegi sorly qatyndar – anasy bar, jary bar bir ölip
tiriledi ğoi. Soğystyñ alğaşqy jylynda hat tasuşy Jūmabek şal şolaq
baitalymen qyrdyñ üstine şyqqanyn añdyp, qarasy körinse boldy bir
jas kelinşekti ne bir balaqaidy aldynan jügirtetin əielder i̇endi
aqsaqaldy körse qaşatyn boldy. Əsirese, poştaşy şal solardyñ
köşesine tüskennen üige qaşyp tyğylyp, syrtqa balalaryn jiberetin.
–Ata, kökemnen hat bar ma? – dep jügirip kelgen balağa ündemei, qaqpağa
baitalyn bailai bastasa sūmdyqtyñ kele jatqany. Terezeden qarap tūrğan
jauyngerdiñ anasy ne jarynyñ jüregi zulap qūia beredi. Kezinde mūğalim
bolğan Jūmabek ata qara tanyğany üşin jazalanyp jürgendei. Auyldağy
jastyñ bəri jūmysta bolğan soñ, sauaty bar qariiäny auylsəbet qūiarda
qoimai poşta tasytyp qoidy. «Soğysqa qosqan ülesiñiz bolady, əitpese,
azyq-tülik daiarlap jürgen bir jasty bosatuğa tura keledi», – dep qoimady.
Baiğūs şal baitaly mityñdap ary jiyrma, beri jiyrma şaqyrym jürip
hat-habar, gazet əkeledi. Olaryn sonau jailaudağylar men, i̇egistiktegilerge
taratady. Qaşan körseñ terlep, tañdaiy qūrğap jürgeni.
–Susynyñ bar ma? – deidi əueli amandyqtan soñğy sözi, dausy qarlyğyp.
Rauşannyñ Öserinen hatty qaladağy poçtalon üige əkelip beredi i̇eken.
Syrttağy qaqpağa kişkentai ağaş jəşik qağyp qoiğan Qairat pen əjesiniñ
baqqany sol jəşik. Oinap jürip ara-arasynda Qairat, üi tirligin istep
jürip ara-arasynda əjesi sol jəşikke qoldaryn sūğyp qūiady. Tipti oğan
hatty tüsirmeidi de, poçtalon Mariiä apai alystan köringennen atoi
salyp aldynan top baldyrğan şyğady. Ərkim öz familiiäsyn aityp şuşu i̇etedi.
–Şapanbaev! – dep Qairat ta sañq i̇etedi. Arğy atasy Şopanbai ma,
Şapanbai ma kim bilgen? Qūjatqa «Şapanbaev» bolyp tüsken. Sodan əkesi
i̇ekeui Şapanbai şaldyñ ūrpağy bolyp jür. Ony tipti Məriiä apai
«Çapanbaev» dep şaqyrady. Sodan beri tili qyrşañqy Quanyştyñ
ağalary «Çapaev» dep aldy. Basynda atasynyñ atyn «Şopanbai» i̇ekenin
tüsindirip körip i̇edi, odan əri mazaq boldy. Ne dese, o desin. Məriiä apai
«Çapanbaev» dep şaqyryp kökesiniñ hatyn berip tūrsa bolğany. Hat alğan
küni qorazdanyp jüredi. Əjesi de ol küni baqytty. Tek Qairat pen
əjesiniñ kökesinen kelgen hatty öz betterimen oqi almaityny qiyn. Sodan
amal joq Quanyştyñ Külsimqan əpkesine isteri tüsedi. Əjesi
samaurynyna su qūiyp jatyp:
–Qairatjan Külsimqan təteñdi şaqyryp kele ğoi, kökemnen hat keldi de.
Rauşan kelgenşe işinde ne baryn bilmei otyra beremiz be, tüge, – deidi.
Şəiin qainatyp, kişigirim dastarqan məzirin əzirlegenşe körşiniñ qyzy
Külsimqan da keledi-au. Sauaty şamaly qyz kökesinen kelgen hatty qor
ğyp, qyryq bölip, i̇ejiktep oqyp şyğady. Al, hatty mənerlep, əjesiniñ
qūlağyna dəmdilep qūiyp berip oqityn şirkin apasy ğoi. Ol auyldan
kelgennen qaitqanşa əjesi Öserjanynyñ hatyn on qaitalap oqytady.
Sodan soñ ol hatty tös qaltasyna salyp alyp jüredi. İendi əjesi baiağynyñ
batyrlar jyryn tyñdağandai Qairattyñ jattap alğanyn qaitalatyp
tyñdaidy.
–Əi, zerdesinen ainaldym, kökesiniñ ər sözin jattap alğan, – dep araarasynda kötermelep qūiady. Qairat bolsa ūmytyñqyrap qalğan jerlerin
oiynan qosyp ta jiberetin boldy. Būl əjesi i̇ekeuiniñ ğana ötkeretin
i̇erekşe bir baqytty sətteri i̇edi.
Rauşan jartylai jaiaulatyp, jartylai audanğa qatynaityn arbakeşterge
jarmasyp i̇eki jetide bir üige kelipketedi. Şarşap-şaldyğyp jetkende
qanşa qaljyrasa da i̇enesi men ūlynyñ janynda əñgimelesip ūzağyraq
otyrğysy keledi. Üşeuiniñ jyrdai oqyp, jan dünielerimen
tyñdaityndary – Öserdiñ hattary bolatyn. Ol da qaibir sözge şeşen
deisiñ, hatynyñ jartysy amandyq-saulyqtan tūrady. Jartysy Qairatqa
qaratyp aitylatyn armandar. «Soğys bitedi... Men kelgen soñ i̇ekeumiz», –
dep bastalyp qaida baratyndaryn, ne isteitinderin aitady. Arasynda
«iniñ i̇ekeuiñ», – dep qūiatyn alğaşqy hattarynda. Soñğy kezderi Rauşan
jasyrmai balasy tüsip qalğanyn jazyp jiberdi. Sodan «Men soğystan
oralğan soñ əli-aq ini-qaryndastaryñ bolady», – dep jaza bastady.
Sol hattardyñ əseri me Rauşan osy üide ūiyqtasa boldy Öser tüsine
kiredi. Sodan i̇ekiqabat bolyp jüredi. Tipti keide ūiqyly-ūiau Öseri betin,
şaşyn sipağandai bolyp ūianady. Jazdyñ qysqa tüni i̇emes pe, tañ
jaryğymen üidiñ işi səulelenip, janynda bireu bar siiäqty əserge
bölenedi. Baiağyda tūrğan bir auqatty adamdardan qalğan qos tösek te
jalğyz aunap jatady. Ūly əjesiniñ bauyrynan şyqpaidy, bölek bölmede
ūiyqtaidy. Öseri janynda jatqanda jastyqqa basy tigeninen tañnyñ
qalai atqanyn bilmei ūiyqtaityn. Jalğyz jatqannan beri tünde əldeneşe
ret ūianyp, i̇elegizip, keide tañğa qiiäldap şyğady. Töseginde jüz aunaqşyp
jatyp közi ilinedi. Keide bireu betin sipağandai, jel jelpip ötkendei
bolyp ūianatyny bar. Közin aşyp alyp jan-jağyna qarasa, mülgigen
tynyştyq. Aidyñ jaryğymen bölmeniñ işindegi zattar anyq körinip
tūrady. Soñğy kezderi şilterli perdeniñ arğy jağynan qalyñ mata tūtyp
qoidy. Ai səulesi ūiqysyn būzyp, oiyna ötken-ketkendi tüsirip, tüsine
baiağyda ölgen ata-əjelerin kirgize beredi. Əsirese, Öserden hat alğan
künderi tañ atqanşa ūiqyly ūiau jatady da qūiady. Öser kelip sipalap
jatqandai, i̇eñkeiip süigisi keletindei. Tipti demin de sezetindei. Ai tolyp
tuğanda bireu tūtqan perdesiniñ şetin aşyp tastağandai bolady. Ai
səulesi aq tösekte balbyrap ūiyqtap jatqan ədemi kelinşekke tüsip,
səulesimen aimalap tūrady. Sol sətte bir jyly lep soğyp Rauşandy
ūiatyp jiberedi. Jaryn sağynyp jürgen kelinşek ot qūşaqta jatqandai
bolyp kübirlep ūianyp ketedi. Bireu qolyn qysyp amandasatyndai, betinebetin taqağandai. Saqaly ösip ketken Öser siiäqty...
Ülken üige kelgende körgen tüsteri men sezgenderin aituğa janyndağy
kelinşekterden Uialady. Apasyna osy üide jaisyz ūiyqtaitynyn aityp
i̇edi:
–Qūldyğym, sol, auyldan qaljyrap kelesiñ, sodan jaisyz jatyp jürgen
şyğarsyñ. Moldahmetke aitaiyn seni biyl küz osyndağy üşkölge
auystyrsyn. Balalardy oqytsañ, soğysqa qosqan ülesiñ sol bolady. Əri
Qairatjandy üşkölge öziñ alyp ketip, ala kelesiñ, – dep söziniñ aiağyn
özinşe quanyşpen aiaqtady.
Əsiqa sodan ūzatpai-aq Moldahmettiñ mekemesine bardy. Ol baiağy öziniñ
Öseri əskerge alynarda istegen orny – audandyq oqu komissariaty.
Moldahmet degen Öserdiñ auylynda mūğalim bolğan, soğysqa jasy
ūlğaiyp qalğanynan alynbağan bolatyn. Öserdiñ əkesine jamağaiyn
bolyp keledi. Sony arqa tūtyp bastyqtyñ kabinetine i̇erkin kirdi. Baiağy
Öseriniñ üstelinde jarbiyp Moldahmet otyr. Oilap kelgen əñgimesin
amandyqtan soñ tez bastady.
–Moldahmet, Öserjan köz aldyñda östi. Büginde əskerde. Qolymda kelinim
men nemerem bar. Kelin «Soğysqa üles qosam», – dep «Jūldyzdyğa» baryp
istep jür i̇edi, nesin jasyraiyn, tüsik tastap qoidy. İendi özi əreñ jür, osy
qalanyñ üşkölinen oryn tauyp ber. Balasy biyl oquğa jetti, sony
jetektep baryp oqytsyn, – dep bastyrmalata söilegen əieldi oqu
komissary ūnata qoimasa da:
–Jeñeşe, qazir soğys jağdaiy, öziñiz bilesiz. Ərkim qolynan kelgenşe
əskerge kömek jasauy kerek. Sondyqtan kelinniñ soğysqa üles qosqany
dūrys, – dep bir toqtady da keşe osy orynda myna şüikedei kempirdiñ
ūly otyrğany i̇esine tüsip dūrystau jauap izdep otyr i̇edi:
–Qalada jürip te üles qosady ğoi. Şūlyq toqyp, keudeşe toqyp
attandyryp jatyr, qarağym, – dep əiel de qūiar i̇emes.
–Jaraidy, jeñgei, küzge deiin bir oryn qarastyraiyn, əzirge i̇eldegilerge
qolğabys i̇etip jüre tūrsyn. Bizge oraq kezinde qol küşi jetispei jatyr, –
dedi.
–Oibu, özi şidei nemede qaibir qol küşi bar deisiñ. Əiteuir i̇elge i̇erip jür
de, – dep əiel de özinikin nyğarlai berdi.
–Kelistik, jeñeşe. Küzge kelinge bir oryn tauyp berem. Bərimiz soğystyñ
tez bituin tileiik. Tipti Öser kelse öz ornyn da qaitaryp berem. Kelinşegi
i̇ekeui qolūstasyp birge jürsin, – dep Moldahmet əieldi şyğaryp saldy.
–Qūdai tileuiñdi bersin, aitqanyñ kelsin, – dep Əsiqa quanyp üiine
qaitty.
İesikten i̇ene:
–Rauşantai, Moldahmetpen kelistim. Küzge mūğalimdikke alatyn boldy, –
dep söilei jöneldi. Rauşan men Qairat dastarqan basynda otyr i̇edi.
Əjeleriniñ quanyşty dauysyna olar da qosylyp, üide kişigirim mereke
boldy da qaldy.
–Rauşantai, ana qalğan jündi qyzylğa būiap bereiin öziñe köilek toqyp al
jazdai. Küzde mektepke auystyraryñ bolady, – dep i̇enesi abyr-sabyr
bolyp qyzylşa qainatyp, jünmen jağalasyp ketti. Rauşan bolsa küieui
ketkeli aşpağan kiım şkapty aqtaryp tastap rettei bastady. Qairat ta
şeşesinen qalyspai kökesi alyp berip ketken şi barqyt şalbary men
beşpentin kiıp körip i̇edi, şoltiyp qalypty. Işi udai aşyp ündemei
anasyna qarady.
–Oibu, qūlynşaq ösip ketipti ğoi. Kökesi əpergen kəstömi qysqyryp
qalypty. İendigi kelgende bazarlaimyz. Sağan kəstöm, mağan köilek, əjeñe
de birdeñe alamyz, – dep ūlynyñ betinen süiip, kiımderin şeşip,
balağynyñ astaryn qarai bastady, «ūzartuğa bolar ma» degen oimen.
–Mynany qaitemiz, özi əli jap-jaña, – dep Qairat özi jöndep kiıp te
ülgermei qysqaryp qalğan beşpentine qimai qarady.
Jaña baqylağanda ūzartuğa bolmaitynyn baiqağan anasy:
–Ony «Jūldyzdyğa» Batyrbolatqa aparyp beremin. Quanyp kiıp alsyn, ol
biyl törtke şyğady, – dep ağasynyñ kenje ūlyn i̇eske aldy.
–Bermeimin, kökem kelgende böpem bolady, sol öskende kiedi, – dep bala
kiımderin qūşaqtai aldy.
–Qoi, qyzğanşaq bolma. Seniñ myna türiñe qarağanda böpeñ qyz bolady.
Qyzğa būl kiımniñ keregi ne, oğan ədemi köilekter əperemiz, – dep ūlyna
küle qarağan Rauşannyñ baqyttan jüzi bal-būl jandy.
Qairat əli alynbağan kəstöm-şalbary men sömkesin, apasynyñ mūğalim
bolatynyn balalarğa aityp maqtanuğa dalağa asyqty.
Rauşanğa tañereteñ i̇enesiniñ i̇esikten quana i̇engenimen birge būl üige ülken
quanyş kele jatqandai boldy. Soğys i̇erteñ aiaqtalardai sezildi. Köñili
alyp-ūşyp, ərneni qiiäldap jürip kiımderiniñ bərin syrtqa şyğaryp,
künge jaidy. Arasynda Öseriniñ de kiım-keşegi bar, olardy iıskep-iıskep
qūiady. «Soğys nege sozylyp barady, Qūdaiym-au», – dep nalyp ta aldy.
İenesi jür aulada i̇eki qoly bilezigine deiin qyzylşanyñ būiauymen qypqyzyl bolyp. Būialğan jünderdi səkige jaiyp tastapty.
–Rauşantai, Öserjannyñ ötkendegi hatyn tağy bir oqyp jiberşi,
jaryğym. Sen i̇erteñ ketkende Qairatjan şatypbūtyp birdeñe dep
qaitalap berer, – dedi. Sol-aq i̇eken kelini:
–Maqūl apa, – dep üige jügirdi.
Öziniñ de Öserdiñ hattaryn qaitalap oqyğysy kelip i̇edi, tek sürsigip
jürgen i̇enesiniñ köz aldynda hat oqyp otyruğa Uialğan. Kökten tilegenin
jerden bergen Rauşan qūldyrañdap baryp Öserdiñ hattaryn alyp kelip
səkige jaiğasyp alyp i̇enesine qaitalap oqi bastady.
«...Ardaqty Apa, Aiauly Rauşan!», – dep bastalatyn hattary, keibireui
Qairatqa arnap jazylğan. «Ūlym, Qairat!», – deidi. Qaladağy aralasqūralastar men Rauşannyñ törkinin tügel sūraidy. Öziniñ tuysym dep
sūraityndai kimi bar deisiñ, jalğyz şeşesinen basqa. Sony sezgen anasy:
–İe, jalğyzdyñ jary – Qūdai degen. Sūraityn tuysy bolmağan soñ, qaiyn
jūrtynyñ tügin qoimai tize beripti, şyrağym, – dep bir kemseñdep alady.
Söitip hat qaitalap otyrğanda Nauat keldi i̇etegi jerge süiretilip.
Balağynan bala aqqan bəibişe, qaşan körseñ de alp-salp i̇etip, i̇etegi jerge
tiıp, oramaly bir jağyna qisaiyp, şaşy jalbyrap şyğyp jürgeni.
Əsiqa Nauatty dəl osy qalpynda sondai jaqsy köredi.
–Oi, alpa-salpa bolğan berekem, – dep i̇erkeletip qūiady. Oñaşada osy
«tūqymy öskiş, salaq qatyndy» kelinine ülgi i̇etedi. Rauşan tym
tazalyqşyl, onysy i̇enesine ūnamaidy.
–Tyqyrlana berme, ana Nauatty qaraşy, balağynan on bala örip, üiine
barsañ i̇esikten törge şeiin şaşylyp jatqany bereke bop, – dep maqtaidy.
Söilep jürip kelinine köz tastap qūiady, qalai qabyldady i̇eken dep,
renjitip aldym ba degendei.
–Osydan Öser kelsin, üige qaramai, bala tauyp otyra berem. İesiñizden
tanyp, tünimen bala terbetip, künimen jaialyq judyrmasaq pa sizge, – dep
kelini əzildep qoisa:
–Oi, ainalaiyn auzyña mai. Meniñ küşim barda balalaryñdy baqtyryp
paidalanyp qalmaisyñ ba? – dep məz bolady.
–Apa, nemene balañyzdan hat kelgen be?, – dep söilei kelgen Nauat janyna
jaiğasty.
–Keler de... Mynalary ötken aidağysy ğoi. Rauşanğa qaitalatyp oqytyp
otyrmyn. İ...təiiri-ai, qaibir deisiñ, sağynğan soñ ər sözin tyñdai bergiñ
keledi i̇eken, – dep aqtalğandai boldy. Kempirdiñ sezimin ūğatyn Nauat pa,
mūrnyn bir siñbirip jiberip:
–Şalqarbai ötkende bir jazğanynda «jaraly boldym, orys sənitar qyz
qūtqaryp aldy, sol qarap jatyr», – depti. Sodan beri hat ta, habar da joq,
– dep öz «jyryn jyrlady».
–Kim qarasa, ol qarasyn, tiri bolsa boldy da. Jaralanğandar qaityp
oralyp jatyr deidi ğoi, – dedi Əsiqa.
–Oralsa qaneki, Apa, süiinşisi sizge, – dep jipsigen közi birjolata
körinbei məz boldy Nauat kelini.
–Jeñeşe, sol sanitarkany ala kelse qaitemiz? – dep Rauşan küldi.
–Özi aman kelse boldy, balalaryna ie bolsyn. Meniñ densauşylyğym
joq, – dep Nauat səl mūñaiyp qaldy.
–İe, əkelse nesi bar ana seniñ nağaşy şeşeñ qūsap bəibişe bop otyrady.
Sənitar bolsa tipti jaqsy, densaulyğyna qaraidy. Nauat balasyn bağady,
– dep Əsiqa sözdiñ aiağyn əzilge ainaldyrdy.
Gospitalğa tüskeli habar joq dep jürgen Şalqarbai künderdiñ küninde
baiağy hatqa jazğan sanitarkasyn poiyzben alyp keldi. Audandyq
voenkomattan ökil kelip i̇eki-üş kün būryn i̇eskertti.
–Şalqarbaidy bir medsestra alyp kele jatyr, daiyn otyryñyzdar, –
dedi.
–Daiyn otyrğany, alyp kele jatqany nesi, özi tiri ma? –
dep Nauat baj i̇ete tüsti.
–Tiri, qoryqpañyz. Tek mügedek bolyp qalypty. Özdiginen jürip-tūra
almaidy.
İeki künnen soñ voenkomattyñ polutorka məşinesi Ülken üidiñ aldyna
kelip toqtady. Üstinen bir jigit sekirip tüsip, i̇esigin aşty da jarty deneni
suyryp alyp üige qarai adymdai jöneldi. Artynan qolynda tüiinşegi
bar orystyñ qyzy i̇erip kele jatty. Şalqarbaidyñ Nauaty men topty
balasy əkelerin körgennen şulap jylap qūia berdi.
Sonymen boiy i̇eki arşyn, denesi bir pūt Şalqarbai i̇eki iaqsyz jarty dene
bop qan maidannan oraldy. Janynda kütuşi orys qyzy bar. Şaşy sapsary, közi aspan kök. Alğaş körgender jarty denege şoşi qarady. Törde
otyrsa töbedei bolğan baiağy Şalqarbai. Garmonyn qūlaştai tartyp,
zarlatyp ən salady. Soğys turaly əñgime aitady. Ağaiyn-tuysty tügeldei
sūraidy. Janyndağy orysynyñ aty – Liudmila i̇eken. Ony özi «Liudoçka»
deidi.
Şalqarbaiy aiaqsyz bolsa da aman oralğanyna quanğan Nauattyñ apta
ötpei-aq qabağy tüse bastady.
–Apa, ana orysy Şalqarbaidyñ əieli i̇eken. «Meniñ janymdy alyp qalğan
osy Löde, sondyqtan ony syilañdar», – dedi ana əperbaqan. Özi būryn da
jyndy i̇edi, i̇endi i̇eki söz ge kelmeidi. «Men qan körip keldim. Otanğa,
senderdiñ keleşekteriñe i̇eki aiağymdy birdei berip keldim. Sondyqtan
meniñ aitqanym – aitqan. Şydamasañ balalaryñdy alyp
«Keñqiiäqqa» ket», – deidi apa-au. İendi qaittim, – dep jylap qūia berdi bir
keşte kelip.
–Sabyr i̇et, şyrağym. Azamatyñ aman keldi. Ol orys qatyn qaşanğy şydar
deisiñ aiağy joq adamğa. Qysqa qarai Arqanyñ suyğy bir qyssa bürseñdep
qaşady kelgen jağyna, – dep körşi kelindi sabyrğa şaqyrdy. Əsiqadai
ülken ananyñ sözine toqtağan Nauat qysty kütip, baiağy salpyldağan qalpy
jüre berdi. Söitip jürgende qystağy suyqtan qaşyp ketedi degen orystyñ
qyzy batpandai ūl tapty. Onyñ tolğağy bastalğanda talyp qala saqtap,
i̇etegine sürinip Nauat tağy apasyna qarai jügirdi.
–Apa, Lödesiniñ tolğağy bastaldy! – dep bir ketti.
–Apa, Lödesi ūl tapty! – dep ne quanaryn, ne jylaryn bilmei tağy keldi.
–Oi, ainalaiyn, Şalqarjan! Kim aitady mügedek dep, i̇erkek nağyz! – dep
apasy riza bolyp otyr. Tisi joq auzyn añqityp Nauat apasyna tañ qalyp
qaraidy.
–Əi, Nauat sen i̇endi bəibişe boldyñ. Baiağynyñ bes bieniñ sabasyndai,
aqyly aldynda əulettiñ anasy boldyñ! – dep oğan köpşik qoiyp, ne derin
bilmei tūrğan Nauatqa:
–Şalqarbaidyñ qai qatyny tapsa da bala seniki, – deidi tipti.
Nauat apasyna renişin aityp, Liuda men Şalqarbaidy jamandağaly kelip
i̇edi. Apasy baladan basqa i̇eşkimdi bilgisi kelmeidi:
–Şalqardy aman alyp qalğan Löde. Seniñ aqylyñ bar ğoi, i̇eger Löde
bolmasa sen Şalqarbaidy qalai bağasyñ? Əne, tamağyn auzyna tosyp,
juyndyryp, tazalap otyr. Tipti qosylyp orystyñ ənin salğany qandai.
Karmonyn tartsa aldynda tarsyldatyp bilep te beredi, ne deisiñ i̇endi.
Balasyn bağysyp ber. Sol orysymen məz bolyp jürsin, – dep apasy i̇elde
joq keñes berdi.
Şyndyğynda Liudasy anau-mynaumen şaruasy joq, osylar ne jese sony
jep, ne işse sony işedi. Şalqarbaidyñ asty-üstine tüsedi. Apasynyñ
aqylymen Nauat şalynyñ kenjesin bağa bastady. Liuda i̇emizgeni bolmasa,
balada jūmysy joq, balany besikke salyp qoidy, baqqany – baiy.
Toqalynyñ buynan ba, keş körgen balasynyñ nesibi me Şalqarbai
audandyq keñeske qyzmetke ilindi. Aiağynyñ protezimen jürip qatardan
qalmady. İeki qoltyğyndağy baldağymen tarsyldatyp kirip kelgende
keñsedegiler taq tūrady. Būryn i̇esep-qisap jasap, būğaltyrdyñ oquyn
oqyp alğany osy joly paidağa asty. Soğystan kelgen jauyngerdiñ otbasy
atanyp, i̇erkegi qyzmetke ilinip, otbasynyñ as-suy berekelenip qaldy.
Liudanyñ ūly Nauattyñ qoinynan, Liuda Şalqarbaidyñ qoinynan
şyqpaidy.
Küzge salym Moldahmet sözin jūtpai Rauşandy bastauyş synypqa
ūstazdyqqa aldy. Qairat sömkesin süiretip şeşesiniñ synybyna bardy.
Öserden aiyna bir hat kelip tūr, sol köñilge quat. «Öserim aman kelse i̇eken,
kerman qyrylyp soğys bitse i̇eken» boldy Əsiqanyñ küni-tüngi tileui.
Tañerteñ galifesiniñ balağyn qaiyryp tastağan, i̇eki qolynda i̇eki baldağy
bar Şalqarbai jūmysqa keterinde künde qolyn alyp ötedi. Nauat ta
aqköñil baiğūs, almasyna qoimai, as-suynan jyryp berip tūrady.
–Apa-au, Öser kelgende Şalqarym aitpai ma «Seniñ anañdy apamdai körip
jürdim, sen kelgenşe ornyñdy toltyrdym», – demei me», – dep qūiady.
Liuda bolsa Rauşanmen dos. Onyñ orysşasyn sol ūğady. Üige kelip alyp
kei-keide byldyrlap ūzaq əñgime aitatyny bar. Onysyn ketken soñ
Rauşan i̇enesine audaryp jetkizip beredi. Ūzyn-yrğasy: Liuda əke-şeşesiz
jetim qyz i̇eken. Soğys bastalğanda meditsina uçelişesinde oqyp jürgen
jerinen maidanğa özi sūranyp attanypty. Gospitalda Şalqarbaidy
köripti. Jaradar, i̇eki aiağyn közinşe kesipti. Özi ənşi, özi aqköñil,
orysşağa jüirik jigitke ğaşyq bolyp qalypty. Sonda üş ai i̇emdelip
i̇eline qaitatyn bolğan soñ
«Şalharyn» qimai i̇erip kelipti. Özi i̇endi jiyrmağa tolğan qyz bar ömirin
i̇eki aiağy joq jigitke arnap otyr. «Ol mensiz qalai ömir süredi», – dep
qūiatyn körinedi. Osyndai aq jürek orys qyzyn bəri jaqsy körip ketti.
Şalharynan qoly bosasa üi tirligimen de ainalysa beredi. Ybyrsyp
jatatyn Nauattyñ üii tazaryp, körpeleriniñ seisebi ağaryp qal dy. Nauat
Liudanyñ ūlyn arqasynan tastamaidy. Şyğarda jany bölek. Közi tūzdai,
şaşy aqseleu balaqan da apasynan qalmaidy. Tili «Apa» dep şyqty.
Baiyn birjolata bergen Nauat balasyn Liudadan qyzğanady. Balağa
«Kazbek», – dep şyñnyñ atyn qoiyp i̇edi, Nauat ony «Qazybek» atandyryp
jiberdi. Liuda ğana «Kazbek...Kazbek», – dep şaqyrady.
Mūğalimdik jūmysqa şyqqaly Rauşyn öñi kirip, üstibasyna qarap,
quyrşaqtai boldy. İeki közi tostağandai, qasy qiiäqtai, betiniñ nūry
tamyp, i̇erni jaña pisken büldirgendei bolyp körgenniñ közin tartatyn.
Qairattyñ anasy i̇emes, əpkesi siiäqty. İekeui qolūstasyp mektepke birge
baryp-qaitady. Olar kelgenşe əjeleriniñ şəii samauyrda qainap,
dastarqany jaiylyp tūrady. Sol küni jeksenbi bolatyn.
–Rauşantai şoqty əzirlep qoidym, ütigiñdi alyp kel, –dep syrtqy
terezeden i̇enesi basyn şyğaryp dauystady.
–Qazir, apa, – degen kelini qolyna temir ütik ūstap syrtqa şyğyp kele
jatqan, qaqpadan i̇engen i̇eki i̇erkekti kördi. İelden kelgen ağaiynğa
ūqsamaidy, əskerileu kiıngen. Kelinşektiñ jüregi su i̇ete tüsti de, ornynda
qalt tūryp qaldy.
–Şapanbaevtardyñ üii me? – dedi.
–İə, – dep kelinşektiñ əreñ üni şyqty.
–Üide kim bar?
–Bərimiz, – degen Rauşannyñ dausyna i̇eleñdep qora jaqtan Əsiqa jetti.
«O,kim-əi», –dep. İeki i̇erkekti körip ürke qarady. Işi bir pəleni sezgendei
suyp ala jöneldi.
–Barmyz, üige kiriñder, – dep qolyn aljapqyşyna sürtip, i̇esikti aşty.
İeki i̇erkek törge jaiğasqan soñ, əñgimeni qysqa qaiyrdy.
Öñderi de, sözderi de suyq boldy.
–Biz əskeri komissariattanbyz. Şeşei, soğys mynau toqtaityn i̇emes. Kün
saiyn ondağan jaqsy dosymyzdan aiyrylyp qalyp jatyrmyz. Sol kezek
Öser dosymyzğa da kelipti. Keşe qara qağaz aldyq, – dedi i̇estiiärlauy
dausynyñ aiağy qūmyğyp.
–Ne, oibai, sorlap qaldym ba? Öserjan, oibai meni qaida tastap kettiñ? –
dep oibailağan Əsiqa talyp tüsti. Qairat syrtta oinap jürgen. Rauşanda
ün joq, tek jüzin jas juyp, talyp jatqan i̇enesiniñ basyn süiei berdi.
Əsiqanyñ «oibaiyn» qabyrğalas körşiler i̇estip, Nauat pen balalary
şūrqyrai jetti. Byldyrlap arasynda Liuda da jür jylağan jūrtqa qarap
bir sūmdyqtyñ bolğanyn sezip Rauşandy qūşaqtai beredi. Keşke qarai
Şalqarbai keldi aqyryp-baqyryp, bauyrymdap. Köşeniñ arğy
jağyndağy, bergi jağyndağy körşiler jinalyp qaldy.
Asu da asu bel deidi, Asuğa qonğan i̇el deidi. Batysqa ketken Öserim
Baqyrsam-dağy kelmeidi-au, Beles te beles bel deidi, Belesten assañ i̇el
deidi. Boiyna bailap beldigin Öserim qaityp kelmeidi, –dep zarlap joqtau
aitqan Əsiqanyñ dausy Qarqaralynyñ tünine siñip jatty.
–Qoi, şyrağym, sabyr tūt «kebin kigen kelmeidi, kebenek kigen keledi», –
degen bar. Öserjandy öz qolymyzben maidanğa attandyryp i̇edik qoi, – dep
bir qariiä toqtau aitty.
–Anau auylda bir jezdemizden qara qağaz kelgen i̇eken, qyrqyn berip jatsa,
artynşa mügedek bolyp özi kelipti. Söitse bombalanğan üidiñ astynda
qalypty. Joldastary ölgen i̇eken dep «qara qağaz» jibere salypty. Ony
sanitarkalar tauyp alyp, gospitalğa salyp tiriltip alypty. Sodan aman
oralypty, – dep bir kelinşek əñgime bastady. Sol, solaq i̇eken, ana auyl,
myna auylda soğystan oralğan jauyngerler jaily añyzdar bastaldy.
Şalqarbai da osy joly bir aşylyp, öziniñ jertölede qalğan jerinen
Liudanyñ tauyp alğanyn, sodan oğan ömirin alyp qalğany üşin qaryzdar
sezinetininen auylğa ala kelgenin aq jarylyp tūñğyş ret aitty.
Nauat üiindegi bar i̇etin asyp, dastarqanğa baryn qoiyp kelgenderge şəi
berdi.
–Qara qağaz ötirik bolsyn. Öser kebenek kiıp ketip i̇edi, aman oralsyn, – dep
Əsiqağa toqtau salyp körşiler tarasty. Aq köñil körşileriniñ sözi
qūlağyna maidai jaqqanymen Rauşannyñ i̇esine baiağyda soğys bastalarda
Öseri üide jürgende, özi i̇ekinşi balasyna i̇ekiqabat bolğanda körgen tüsi
oraldy. Köz aldynda surettei sairap tūr.
...Öser üige qasqyr alyp kelipti, sonyñ işek-qarynyn tura töseginiñ
aldyna alyp kelip aqtaryp, saryala tegenege salyp jatyr i̇eken. Bir tüsi
suyq i̇erkek, (Məzimbaiğa ūqsaidy əskeri kiım kigen) kelip:
–Öser, seni voenkom şaqyryp jatyr, aldyma tüs! – dedi de qaruyn kezenip
üiden aidap alyp şyqty. Apasy Öserdiñ bar kiımin tüiinşekke buyp, bas
kiımine deiin qaldyrmai qoltyğyna tyğyp berip jatyr. Özi jaişylyqta
jylauyq kempir ğoi, jylamady. Qabağy tas bop qatuly.
–Kebiniñdi alyp ket, – deidi.
Rauşan jylap i̇enesiniñ aiağyna oralyp jerde jatyr, mañaiy byljyrağan
jañağy qasqyrdyñ qany.
–Apa, Öserdi dūrystap şyğaryp salaiyqşy, – dep jylaidy. Öser
əskeridiñ aldynda ketip bara jatty da bir kezde artyna qarai jügirip
kelip qannyñ ortasynda jatqan Rauşandy ornynan tūrğyzyp alyp
jetektei jöneldi. Sol kezde i̇enesi i̇etegine oralyp «ketpeşi, ketpe» dep
jalynyp jylady. Rauşan ne i̇erine i̇ererin, ne i̇enesimen qalaryn bilmei dal
boldy. Sonda da qūdai qosqan qosağy ğoi, sony qimai i̇enesiniñ
jylağanyna qaramai Ösermen qolūstasyp qyr asyp ketip bara jatyp
ūianyp ketti...
«Sūmdyq-ai, Öser soiğan qasqyr – tüsik bolğan ūly boldy. Bar kiımin, bas
kiımine deiin jiyp alyp, əskeri adamnyñ aldyna tüsip ketkeni – kebin
kiıp ketkeni me?», – dep oilap jatyp ūiyqtap ketti.
Bölmeniñ işinde qoñyr jel i̇esti. Terzeniñ şilterli perdesi dirildedi. Arğy
jağynan tolyp tuğan Ai qaraidy. Sol aidyñ səulesimen baiağyda joğalyp
ketken bir i̇er adamnyñ sūlbasy ağarañdaidy. Üstinde aq köilek-dambaly
bar. Arly-berli bölmeni şarlap jürdi.
Kelinşek körpesi jartylai aşyq qatty ūiqyda jatyr i̇edi. Aq qiımdi sūlba
jaqyndap kelip, körpeden şyğyp jatqan aiaqty ūstady. Odan i̇eñkeiip
kelinşektiñ betine ūzaq üñilip qarady. Qasy qiiäqtai, oimaq auyz, qap-qara
şaşy jastyqtan asyp jerge salbyrap tūr. Aq jüzi tolğan aidai, qabağy
səl şytyñqy, yñyrsyp qūiady. Ömirine renjip jatqandai...
Sūlba i̇endi kelinşektiñ betine betin tigizdi. Ysyp jatyr i̇eken. Aiağy da
küiip tūr i̇eken. İendi körpesin keudesinen tömen ysyryp, kökiregine
alaqanyn qoidy. Jas kelinşektiñ təni küiip-janyp jatqan i̇edi. Sūlba
qaitadan betin onyñ betine taqap, demin jūtty... Qandai hoş iısti dem...
Tym taqalyp ketti me, kelinşek basyn būryp, qozğalys bildirdi. Sūlba
şeginip ketip, qara-a-p tūrdy.
Rauşannyñ betin bireu jybyrlatqandai boldy. Şaş siiäqty ma, saqal
ma... Tətti ūiqysyn qimai, tek basyn būrdy bir jağyna. Ūiqyly ūiau.
İelesti körer i̇emes. «Öserdiñ saqaly ösip ketken be?», – dep oilady. Közin
aşaiyn dese, aşylmaidy. Şynymen taqalğan Öserdiñ beti me? Aşylyp
ketken körpesinen denesi toñazyp, ūianyp ketti. Közin aşqany sol i̇edi,
töseginiñ janynda aq kiımdi bireu tūr. Auzynan:
–Apa, Qairat! – degen söz qalai şyğyp ketkenin bilmeidi.. Dausynyñ
şyğuy sol i̇eken əlgi i̇eles terezeden tüsken ai səulesine siñip joğaldy.
Apasy baiğūs ta jalğyzyn joqtap ūiyqtamai jatyr ma, dauys qūlağyna
jetisimen kimeşegin jüre kiıp jetip keldi.
–O,ne şybynym? Şoşydyñ ba? Bissimillə, bisimillə, –dep mañdaiyn
ūstap, körpesin qymtap, əlekke tüsti.
–Apa, osy üide bireu bar ma? – dedi kelini i̇elegzip.
–Joğə, tüs körgen şyğarsyñ, şükirim, – dep alaq-jūlaq jan-jağyna
qarady da:
–Ūiyqtai ğoi, Şalqardyñ jügermekteri tünimen oinap şyğady, solardyñ
tarsyly şyğar. Tipə...tipə, – dep betine tükirip qoidy «ūşyqtyñ»
yrymyn jasap.
–Tarsyl i̇emes,apa, janymda tūrdy. Aq köilek-dambaly bar. Jazda da
i̇elden kelgende östip ūiatatyn sizge aituğa Uialatynmyn, – dep basyn köterip
aldy Rauşan.
–Ūiatqany nesi, sandyraqtamai jat i̇endi. Öserdiñ i̇elesi şyğar, qyrqyna
deiin jaqyndarynyñ mañaiynda jüredi deidi ğoi. Qoryqsañ bizge kel. Oi,
Alla-ai, – dep ah ūrğan i̇enesi işi janyp jatqandai kürsinip, i̇esikke bettedi.
Ūiqy qaida Ai terezeden auyp ketkenşe Rauşannyñ közi jūmylmady.
«Şynymen Öserdiñ ölgeni me? Apamnyñ «qyrqy» degeni nesi, ölimge
qiğany ma?», – dep küiip-janyp jylap jatty. Keşe Qairat «Apa, kökem
i̇endi kelmei me?», – dedi oñaşada. Bala neme aiqailap jylağandy da
bilmeidi ğoi. «Kim biledi, basqa auyldarda osyndai qara qağaz kelgender
mügedek bolyp oralyp jatypty ğoi», – dep əldebir ümitpen kümiljigen.
«Şalqar kökege ūqsap aiağy joq bolsa da kelse i̇eken», – dep ūly bauyryna
tyğylğan. «Əjemniñ balasymyn», – dep ömiri əjesiniñ janyna jatyp,
şeşesine köñil de bölmeitin balanyñ jüregi bir jamandyqty sezgendei.
Sol arqyly anasymen qaiğysy ortaqtasyp, əlemdegi i̇eñ janaşyry
anasynyñ bauyryna tyğylyp i̇edi.
Bir küni sərilik üstinde i̇enesi:
–Balam, qanşa qimasaq ta qara qağaz aldyq, i̇ekeumiz ğoi ömir boiy kütemiz,
tileuin tileimiz. Sonda da Öserjannyñ qyrqyn bereiik i̇el qatarly. Men
qūdağa səlem joldaiyn, bir qoi alyp kelsin, – dedi dausy irip.
–Sonda, qai kündi «qyrqy boldy» deimiz.
–Qara qağaz kemi on kün jürip keler, pəleket, soğan otyz kün qosaiyq, –
dep i̇ekeui özara amalsyz məmilege toqtady.
Rauşan ər beisenbi saiyn tünde bölmesinen i̇eles köredi. Köretini aq
saqaldy, közi kök, orystyñ şaly. «Orys atany tağy kördim», – dep aituğa
özi qaiğyda jürgen i̇enesi tipti şoşyp keter dep qoryqty. Ne körse de tis
jarmai şydady. Mektepten şarşap kelip qatyp ūiyqtap qalğan tüni
sezbeidi. Ūiqysy bölingen tüni i̇eles mañynda jüredi. Qatty qorqady.
Öserdiñ qyrqyn beretinnen kün ilgeri «Jūldyzdydan» əke-şeşesi,
jeñgesi keldi. Jeñeşesine tünde bölmesinde bir kisi jüretinin aityp i̇edi,
–Qoişy, Öserdiñ qaiğysynan ūiqyñ būzylyp jürgen şyğar. Qaiğyra
berme, kim biledi aman-i̇esen kelip te qalar, – dep aldarqatty. Sol tüni i̇ekeui
birge ūiyqtady. İeşkim de olardy mazalamady. İertesine jeñgesi:
–Aittym ğoi, jəi seniñ ūiqyñ būzylğannan i̇elesteidi. Tünde men nege
körmedim, bügin beisenbi ğoi, – dep tağy tynyştandyrdy.
Öserdiñ «qyrqyn» ötkerip jaqyndary qaityp ketti. Əsiqa men Rauşannyñ
ömirindegi qyzyq künder tausylyp qalğandai. Köktemniñ şyqqanymen de jūmystary joq. Tañ ata
Rauşan ūlyn jetekke alyp mektepke ketedi. İenesi üidiñ bitpes tirligimen
ainalysady. Bir-birimen keşki asta ğana üzik-sozyq söilesken bolady.
Qairat ta bala bolyp būrynğydai asyr salyp oinamaidy.
...Sol tüni kelinşek Öserdiñ i̇eski hattaryn qaitalap oqyp keş jatty.
«İerteñ jeksenbi ğoi, jəiirek tūrarmyn»,
–dep oilady. Soñğy kezderi köktemniñ köközeginen be, basy ainalyp,
əlsizdik basty. Mektepten aiağyna ilinip əreñ jetedi. Janyndağy balasy da
ilbip ilesip kele jatady. Söilesuge şamalary da joq. Ədette tösekke
jatyp, jastyq qa basy tigenşe asyğatyn Rauşan bügin asyqpady. Kiım
şkaptan köktemge kierlerin şyğardy, i̇erteñ künge jaimaq bolyp. Odan
kitap-qağazdaryn aqtarystyrdy. Odan soñ baryp Öserdiñ barlyq hattaryn
oqyp şyqty. İenesi men ūly öz bölmelerinde ūiyqtap qalğan.
Hattyñ ərqaisysyn qaitalap oqyp, dybys şyğarmai ūzaq jylady...
Sodan baryp tösegine jatty. Ūiqysy kelmedi. Ösermen ötken jeti jyldyñ
ər künin sağynyşpen i̇esine alsa ala bergisi keledi. Odan soñ jatyp alyp
jylady. Talyqsyp baryp tañğa juyq közi ilindi.
Terezeniñ jibek perdesiniñ artynan ai səulesi tüsip tūrdy. Kelinşektiñ
tösegine aq kiımdi orys aqsaqal kelip aiaqqolyn sipalap, quyrşaqtai i̇etip
qūşağyna orap aldy. Səl yñyrsyp qarsylasqany bolmasa Rauşannyñ
dauysy da şyqpady.
Tañerteñ «demalysy ğoi, jata tūrsynşy», – dep jürgen Əsiqa tüske
qarai şydamai kelininiñ bölmesine kirdi. Rauşan appaq bolyp öziniñ
şeşesi jasağan kök şəii körpeniñ üstinde jartylai jalañaş jatyr i̇edi.
–Oibu, myna jatysyñ ne tüske deiin, – dep kirgen i̇enesi kelininiñ yñğaisyz
jatysynan şoşyp, jüregi suyldap jetip baryp kelininiñ bileginen ūstai
aldy. Alaqanyn suyq bilek qaryp tüsti.
–Oibai, bissimillə, Rauşan! – dep şyñğyryp jiberip qolqa tamyryna qos
sausağyn qoidy. Jan joq, sūp-suyq...
Əsiqa körpeni kelininiñ üstine jaba salyp,
–Qairat...Qairat..! – dep aiqai saldy, – Sorladyq...Sorladyq...
Əieldiñ aşy aiqaiynan qabyrğalas körşiler de jetip keldi.
Baiağy Arslannyñ ruhy tūnşyqtyryp öltirgen kelinşekti i̇el-jūrt
«Küieuiniñ qaiğysyna şydamai jüregi i̇ezilip ketken», – dep jobalady da
qoidy...
4
Jylap jürip jesir Əsiqa i̇es jidy, jylap jürip jetim Qairat jetildi.
Soğystyñ adam aitqysyz azaptaryn birge tartyp, köppen körgen ūly
toidyñ ortasynda köşten qalmai kempir ilesip, nemeresin jetkizdi. Qasym
aqyn jyrlağandai «kürkirep kündei ötti ğoi soğys». Qan maidanda
əkesinen, öz şañyrağynda şeşesinen airylğan Qairat əjesine i̇erte i̇es
boldy. Jaz şyğa nağaşylary jaqqa baryp auyldağy dostaryn jiyp, şöp
oryp, otyn şauyp qysqa qam jasaidy. Ony ögiz arbamen aptalap jürip
tasyp alady. Əsiqa kempirdiñ ūly men kelininiñ qaiğysynan işi-bauyry
baiağyda «örtenip ketken». Tek «Qairatjandy kimge qaldyram, jaratqan-au,
osynyñ basyn i̇ekeu i̇etip ketsem i̇eken», – degen jalğyz armanmen sūrau
belgisindei iılip ketti.
Qairat on segizge tolğanda «aq belet» berip, otbasynyñ jalğyz
asyrauşysy dep əskerge almady. Oğan əjesi quanyp jürgenimen, jigit
qatarynan qalğandai jasyñqyrap qaldy. Mynau bükireigen baiğūs
kempirdiñ özinen basqa jer betinde janaşyry joq i̇ekeni şyndyq. Sol «aq
belet» degeni qolğa tiısimen-aq əjesiniñ auzy jabylmai:
–Qairatjan, meniñ türim mynau, i̇endi ökimetke keregiñ joq i̇eken, üi boludy
oila şyrağym. Öz otanyña öziñ ie bol, men qaşanğy qazan-oşaqtyñ
basynda jürem, mine jetpisti ortalap baram, – dep zarlai berdi.
Qarqaralynyñ jeti jyldyğyn bitirgen jigittiñ Qarağandyğa baryp oqu
jalğastyruğa şamasy joq. Sodan «Jūldyzdydağy» nağaşylarynyñ
qolyna baryp jyl boiy traktor aidaityn kökesine seriktesip jürdi.
Keler kökteminde auylğa kelgen jaña traktordyñ birine ie boldy. Özi
temir-tersekke əues i̇edi, qūdai tileuin berdi. Astyndağy KTZ degen temir
tūlparymen jer jyrtudan kelgen soñ auyldy bir ainalyp şyğady.
«Jūldyzdydağy» kyz ataulynyñ jyry – Qairatjan. Ūzyn boily, deneli,
külgende közinen nūr tögilgen ədemi jigittiñ əjesine kelin tüsiru qiyn
bolmady.
Sol jyly Almatyda mūğalimdik oqyp jürgen kolhoz bastyqtyñ qyzyna
Qairatjannyñ közi tüse ketti. Balanyñ köñili ketkenmen, bastyqtyñ qyzy
qarai qoisyn ba? Qasyna baruğa qoly jetpei, syryn aituğa sözi jetpei,
qyzdy alystan baqylap jürgenin sezgen auyldyñ bir quy nağaşysy
Nūrqadilge jetkizse kerek.
–Qairatjan, Sağymbaidyñ qyzyn alyp qaş. Olar bile me i̇eken, seniñ əkeñ
– Öserdiñ oqu kəmesəri bolğanyn. Tegiñ jaqsy. Şeşeñ – Rauşan auyldağy
i̇eñ sūlu qyz bolğan, mūğalimdik qyzmet jasady. Qyzben qorqpai söiles,
sony ait. Kolhozdyñ qyzyn sen almai kim alady, – dep qoltyğyna su
bürkip qoidy. Nağaşysynyñ özinen üş jas ülken ūly Bekjan əskerden
kelisimen sol auyldağy bir qyzğa üilenip alğan. Jeñgesiniñ aty – Aqşəii.
Sol jeñeşesi de qūiar i̇emes.
–Men ol qyzdy jaqynda demalysqa kelgeninde şyğaryp beremin, – dep
qūiady.
Nağaşysy əjesine barğanda qūlaqqağys i̇etip qoiğan i̇eken, əjesi «ūly iske»
kirisip ketti. Şalqarbaidyñ boijetip qalğan qyzdaryna üi əktetip, Liuda
tətesine körpe-tösek qaqtyryp qoiypty. Baiağy maidannan Şalqar
kökesine i̇erip keletin sanitarka Liudanyñ būl künde üş ūl, i̇eki qyzy bar.
Özi bes bieniñ sabasyndai bəibişe bolğan, qazaqşa sairap tūr. Sol
jypyrlağan balaqandar aulalaryn sypyryp jür.
Qairatjan traktoryn toqtatyp qaqpadan kirgende myna abyr da sabyr
tirşilikke tañ qaldy.
–Kelin qane, qainym, – dep qūiady tipti Liuda tətesi. Üige kirse Nauat apasy
men əjesi aq samauryndy ortağa alyp şəige otyrypty. Əjesi atyp tūryp,
i̇etegine sürinip «i̇erkeletudiñ jyryn» bastap kep jiberdi deisiñ.
–Oi, türiñnen ainaldym, kelinşek əkeluge jarağan, jigit bolğanyñnan
sadağa keteiin, qaraşañyrağymnyñ iesi... – dep bastap kele jatyr i̇edi,
Qairat bölmeni əktep jatqan qyzdardan Uialyp:
–Tu-u-u, əje, qoişy i̇endi. Qaidağy kelinşek, – dep əjesin qūşaqtady.
–Nağaşyñ seni kolhoz bastyqtyñ qyzymen söz bailasyp jür, – dep aitty
ğoi. Oi, tegine tartqan şyrağym. Qūlasañ nardan qūla. Əkeñ de i̇el sūrağan
jigit i̇edi, – dep kele jatty da, – Öserjan, Rauşan i̇estimisiñder, i-i-i, – dep
köñili bosap əjesi jylap qaldy. Ony Nauat apasy jūbatyp əure.
Baiağy salpy i̇etek Nauat apasy būl künde basyna appaq oramal bailap,
qyjymnan kamzol kietin kelisti kempir bolğan. Üi əktep jürgen i̇egiz
qyzdary anau boijetip qalğan. Tört ūlynyñ aldy bir-bir üi boldy. «Bir
kezdegi boqty oşaq, bügin boldy maily oşaq» – degen osy…
–Əje keliniñizdi bügin əkelgeli jatqan joqpyn ğoi. Ol qyz Almatyda
oqidy. Bir-i̇eki aidan keiin auylğa keledi. Tek özi kelisse əkelem, alyp qaşu
degen siz ben apamnyñ zamanynda qalyp qoiğan, – dedi Qairat.
–Alyp qaşa ber, kolhoz bastyqtyñ qyzy i̇eken dep qoryqpa, – deidi.
–Bolmaidy, əje, meni sottap jiberedi, jas qyzdy kelisiminsiz alyp qaşqan
dep.
–Sottasa men baram, men alyp qaştyrdym dep.
–Qairat, sen alyp qaşyp kel. Əkesiniñ aldyna Şalqar kökeñ barady,
osyndağy əkim qarany i̇ertip, – dep Nauat apasy bösti, küieuiniñ atqaminer
i̇ekenin sezdirip.
–Körermiz, – dep miñgirlegen Qairatqa boi berer i̇emes, əjesi bastyrmalata
jöneldi.
–Jaraidy, oquynan bosap kelse boldy, – dep qūtyldy bala, iştei «Nesi
bar, Şolpan kelgende söilesip köremin», – dep oilanyp qaldy.
«Jūldyzdy» kolhozynyñ törağasy Sağymbaidyñ qyzyna qūrylğan
«jospar» oidağydai aiaqtalyp, qyz da qarsylaspai, i̇eşkim de sottalmai
Şapanbai şaldyñ qaraşañyrağyna Sağymbaidyñ qyzy Şolpan kelin bop
tüsti. Əsiqada i̇es joq, jasaryp ketkendei, aiaq-aiağyna jūqpai, şauyp jür.
Əsirese, kelininiñ i̇etjeñdileu kelip, aiaq-qoly balğadai bolğany ūnaidy.
«Rauşan əljuaz i̇edi, Şolpanym i̇endi Nauatqa ūqsap on bala tauyp berse
igi», – dep iştei tileuli. Şolpan i̇egizdiñ syñary i̇eken. Aiman degen syñary
sol auylğa ūzatylyp, i̇egiz balaly bolyp otyr degendi i̇estip Əsiqa tipti məz
boldy, kelini kele i̇egiz tauyp beretindei.
Qairat körgendi jerdiñ qyzy, mūğalimdik oqu oqyğan degenine bolmasa,
kelinşeginiñ tolyqtyğyn, reñiniñ qaralyğyn onşa ūnata bermeidi.
Ötkende əjesi, «Nauat apasyna ūqsap bizdi ösirip-öndiredi», – degen saiyn
köz aldyna mama qazdai balpañdağan Nauat apasy i̇elesteitin bolyp aldy.
Ol üidegi Liuda tətesi de dop siiäqty. «Özi balatapqyş əielder semiz bola
ma?», – dep oilap qūiady. Öziniñ anasy qandai i̇edi, şirkin! Mekteptegi
oquşylardyñ bəri jaqsy körip, ülken synyptyñ qyzdary i̇elikteitin.
Əkesi i̇ekeuiniñ birge tüsken jöndi sureti joq i̇eken. Jeke-jeke tüsken
suretterin tauyp alyp Qarağandyğa barğanda biriktirtip jasap alyp keldi.
Törge ilip qoidy. Şolpannyñ özi:
–Apañ qandai sūlu!– dep tañ qaldy.
Qairattyñ közderi, mūrny, auzy apasyna ūqsağan. Qairatty şaşy men iri
denesi – əkesiniki. Özi jigittiñ töresi bolyp östi. Auylğa kelgen tehnikany
aldymen Qairat jürgizedi. Toi-tomalaqta dombyramen əueletip ən de
salady. Atasy qūiysqan, jügen örgen, i̇ertoqym jasağan qolöner şeberi
bolğan i̇eken. Qairattyñ ikemin baiqağan nağaşysy «atañnyñ önerin jalğa,
joğalyp ketse obaly sağan bolady», – dep aityp, körşisiniñ şeber
şalyna qosyp qoiğan bolatyn. Sol kisiden alğan öneri de bar. Tegi tarta
ma, qoly bosasa qolönerin ainaldyrady. Osyndai segiz qyrly, bir syrly
jigitti Şolpan qalai jaqsy körmesin.
Şolpan sol jyly qyzdar pedagogikalyq institutynyñ soñğy kursynda
i̇edi. Əjesi men Qairat jağdaiyn jasap, oquyn aiaqtatyp aldy. Diplomyn
alyp kele sala qyz tapty.
–Atam qazaq kelini ūl tapsa – han tudy, qyz tapsa – jan tudy dep quanğan.
Han jaqyn ba, jan jaqyn ba? Janymyz köbeisin, artynan i̇erer inisiñlileri köp bolsyn, – dep əjesi Əsiqa quandy. Yrymdap Nauattyñ
taqymynan əri-beri ötkizip, Şolpanğa bir dambalyn sūrap alyp berdi.
Onysy Nauat siiäqty balağynan bala örsin degeni. Jalğyzdyqtan əbden
zərezep bolğan kempir kelinine üi jinatqyzbaityn.
–Qoi, əri, şaşylyp jatsyn, boqty oşaq bolsyn, – dep qūiatyn. Qūdai sol
tileuin berdi me, qyzynan keiin sütpen köterip, Şolpan i̇egiz ūl tapty.
Kelinşeginiñ türine köñili tolmasa da, qatarynan üş perzent süigizip
balpañdap jürgeni Qairattyñ janyna jaqty.
–Əje, Şolpannyñ jüris-tūrysy qūddy Nauat apa siiäqty, – dep külip
otyratyn.
–Nesi külkili i̇eken Nauattyñ. Sondai-aq bolsyn. Jalğyz Şalqarbaidan on
otau şyğardy. Orystan alğan toqalynyñ balalaryn da bauryna salyp,
alqyp-şalqyp otyr. Şolpanym da sondai bolady, – dep kelinine
meiirlene kelip bir qaraidy.
–Əje, keşe mağan Qairat «sen dəu qatyn bolaiyn dep tūrsyñ» – dep
mazaqtady, – dep kelini i̇egiz ūlynyñ bireuin i̇emizip otyryp. İekinşi ūldy
aiağyndağy jastyqqa salyp terbetip otyrğan Əsiqa:
–Təit, ary, dəu qatyn degen jaman ba. Əli-aq kimniñ anasy – Köbei men
Mereidiñ, Yrystynyñ anasy atanasyñ. Seni me, sūlu qatynşylyn mūnyñ.
Əne, Quanyştyñ sūlu qatyny əli pūşpağy qanamai jür ğoi, sonyñ türine
su qūiyp işse, – dep Qairatqa tūra ūmtyldy. Qairat bölmeden qaşa
jöneldi. Əsiqanyñ:
Əldi.. əldi.. aq böpem,
Aq besikke jat böpem.
Jilik şağyp bereiin
Tañdaiyña tat böpem…–
dep əndetken dausynan balaqan jüzi balbyrap ūiqyğa ketti. İekinşisi
anasynyñ aq məmesin borpyldata soryp jatyr. Kişkentai Yrysty da
əjesine jabysyp quyrşaq oinap otyr. Ğūmyr boiy kütken baqytyna
nemeresi arqyly jetken Əsiqa otyr şükirlep, mañaiynda balapandary
şüpirlep.
Osy üidiñ közge körinbeitin qojaiyny Arslannyñ sūlbasy ai tolğanda
üidi şarlağanymen soñğy jylda i̇eşkimdi i̇erekşe mazalai qoimağan i̇edi.
Quanyştyñ sūlu kelinşegi qaitadan onyñ jüregine ot salyp, mazasyn
aldy. Quanyş üide bolmasa boldy, sonyñ tösegine barady. Aiağyn
sipaidy, mañdaiynan süiedi. Qūşağyna oraidy. Keide sūlu kelinşek
ūianyp ketip, i̇elesti körip qorqady. Bireuge aituğa tağy batpaidy. Tüskenine
üş jyl boldy, bala kötermegen soñ, köñili synyq «tua almai jürip jyn
iektepti. Jyny i̇erkek bolyp tünde keledi i̇eken», – dep əñgime i̇ete me dep
Uialady. Söitip jürgende i̇eles jas kelinşekti qūşağynda tūnşyqtyrdy…
–Oibu, nesin aitasyñ, Quanyştyñ kelinşeginiñ jürek talmasy bar i̇eken.
Küieui saqpanğa ketip, jalğyz jatqanda ūstap qalypty, – dep əielder
şulady da qoidy.
Jas jigit qaşanğy jürsin, kelinşektiñ qyrqyn ötkize üilendi. Jylğa
tolmai jas kelin qyz tudy. Onyñ atyn – Qymbat qoidy.
Baiağy Akmetovten qalğan ülken üidiñ i̇eki jağynan i̇eki i̇esik şyğarğan
Şapanbaevtar men Şalqarbaevtardyñ otbasylary ösip-önip jatty.
Jalğyzdan qalğan jalğyz nemeresiniñ tört balaly bolğanyn körgen
Əsiqanyñ baqytynda şek joq i̇edi. On tört bala tapqan Nauat kelinin
otyrğyzarğa jer tappai, ailanyp-tolğanyp jürgeni. Şolpanğa jer
betindegi Bipatma – Nauatty ülgi i̇etip auzynan tastamai otyrady. Kezekti
bir maqtap jatqanynda Qairat:
–Əje, ötkende Aqmolağa jinalysqa barğanda kördim tyñ igeruge kelgen
orystyñ qyzdary Liuda tətemnen aumaidy i̇eken. Şolpan Nauat apamnan
ülgi alsa, men Şalqar kökemnen ülgi alyp i̇endi orystan da bir əiel
alaiyn, – dep əzildedi.
–Təit, qaidağyny aitpai. Şalqar qan maidanda janyn alyp qalğan soñ
orystyñ qyzyna qaryzdar bolyp alyp keldi. Qaidağyny aitqany nesi, –
dep kempir renjip qaldy.
–Əje, ərkimniñ zamanynda bir maidan, tyñ igeru de maidannan kem bolmai
tūr. Ötkende auatkomdağylar mağan da traktormen «jer jyrtatyn i̇eki
qyzdy bölemiz, ala ket auylyña» degen», – dep nemeresi de qūiar i̇emes.
–Apa, alsa alsynşy, köreiik. Liuda təteme ūqsap əzirginiñ orysy bala
tauyp, küieuiniñ aiağyn juyp otyrar deimisiz. İekeui birdei i̇egistiñ basynda
tünep, sonyñ synğan traktoryn jöndep jürsin, – dep kelini qosyldy. Osy
kezde i̇esikten Merei men Köbei kirdi talasyp.
–Köke, osy bizdiñ otyn qoradan sūmdyq dybys şyğady, – dep alqynyp
tūr. Üidiñ otyn jağu sol i̇ekeuiniñ moinynda. İekeui kezekterin saqtap,
keide būzyp alyp, talasyp jatqany.
–Qoi, qaidağyny aitpai, syrttağy dauyldyñ i̇esik-terezesin syqyrlatqany
da. Būl qaşanğy üi, – dep əjesi ötkendi i̇esine alyp. Osy ülken üidiñ özi
i̇estigen, körgen tarihynan əñgime aityp berdi. Ol kezde keşki asyp işken
Qairat partiiä jinalysyna baruğa asyğyp şyğyp ketti, ūldarynyñ sözine
mən de bermedi….
Besinşi balağa aiağy auyr jürgen Şolpannyñ i̇esine bir kezde Almatyda
oqityn qyzy tüsip ketti, balpañdap əjesiniñ bölmesine kirip:
–Əi, ūldar, i̇erteñ Yrystyny kütip aludy oilastyryñdar, kökeñniñ köligin
sūrap, qaidağy i̇ertegini şyndyqqa ainaldyrmai, – dep i̇eskertti.
Əsiqanyñ şöberesiniñ aldy – Yrystynyñ Almatydan keletini Şapanbai
şaldyñ əuleti üşin şağyn toi i̇edi. Əjesi aitqandai «Dəu doğdyrdyñ»
oquyna tüsken Yrysty qysqy sessiiäsyn jaqsy tapsyryp kele jatyr.
Artynan üş ūl bala i̇ergen, şynynda əjesiniñ yrysy, üidiñ berekesi.
Sonyñ quanyşynda toqsandağy Əsiqadan törttegi Sanatqa deiin əzirlikte.
Yrysty kelgende birge oqyğan synyptastary da osy üide bas qospaqşy.
Bir synapta oqyğan on alty baladan joğarğy oquğa Tölegen i̇ekeui ğana
ilindi. Yrysty – Almatydağy meditsina institutyna, Tölegen – Abai
atyndağy pedagogikalyq institutqa tüsti. İekeui Almatyda birge jüredi.
Mūndağy dostarynyñ birazy tyñ igeruge, birazy mal bağuğa attandy.
Mektep bitire salyp synyptas i̇eki qyz küieuge tiıp ketti.
Şolpan mektepte mūğalim, Qairat auylşaruaşylyq tehnikasy
mekemesiniñ direktory. Būl künde jağdaiy jaqsaryp, zamandastary
qatarly üi salyp osy üiden keteiin, bölinip şyğaiyn dese, əjesi
könbeidi.
–Osy üidi əkeñ mañdai terimen alğan. Şeşeñ osy üide seni jetkize almai,
küieuiniñ küiiginen ölgen. Meniñ jarty ömirim osynda ötti. Öziñ ösip-önip
otyrsyñ. Meniñ qanşa ömirim qaldy deisiñ, jaña üi salam, mūnan ketem
degendi qozğama. Öziñ bölek üi salyp, qaraşañyraqqa keiin kenjeñ
Sanatty qaldyrarsyñ – dep tiresip otyryp aldy. Əjesin köndire almasyn
bilgen Qairat sodan keiin şañyrağyn ülkeitu məselesin auyzğa almaityn
bolğan. «Aldymen teteles ösip kele jatqan Yrys, Köbei, Merei üşeuine
joğary bilim alyp bereiin», – dep oilap qoiğan. Əjesiniñ de jasy
toqsannan asty… Şalqarbaidyñ ülken balalary bir-bir otau bolyp,
boijetken qyzdary ūzatylyp ketken. Körşilikke onyñ kenje ūly
Quanyştyñ otbasy qaldy. Əkesi men şeşesi qolynda, onyñ da tört
balasy bar. Liuda tətesine köşeniñ arğy jağyndağy ketken orystyñ üiin
alyp bergen. Şalqarbai kökesi baldağyn tyqyldatyp, i̇eki üidiñ ortasynda
jüredi, özi zeinette.
Yrystynyñ keletinine əke-şeşesinen būryn Quanyştyñ tūñğyşy –
Qymbat quanyp jür. Ol da biyl mektep bitiredi. Yrystyğa ūqsap
Almatyğa baryp, ülken oqu oqyğysy keledi. Yrysty kelse, osy joly
sonyñ mən-jaiyn sūrap almaq.
–Meniñ Qymbatym tūqymymyzda joq oqymyşty boldy. Qūdai būiyrsa
altyn bedel alady, – dep Nauat əjesi jarylardai bolyp jür. Ötkende
kelip:
–Apa-au, Yrysty kelgende Qymbatqa qalai oqitynyn aitsynşy. Jazğa
salym Qymbat ta Almatyğa oquğa barady, – dep ketken i̇edi.
Būl künde Əsiqanyñ jürip-tūruy qiyndap qalğan. Küniboiy töseginde
«şükirlep» jatady da qūiady.
–Əje, Yrysty apaiym keldi! – dep Sanat byldyrlap bölmesine kirgende,
basyn köterip alyp:
–Qaneki, apataiynan sol. Qūldyğym! – degeninşe bolğan joq, boijetken
kelip əjesin qūşaqtai aldy. Şöberesiniñ iısine mas bolğan əjesi:
–Şükir… şükir… O, Jaratqan körsetkeniñe şükir… qūldyğymdy, – dep
qolynan, bet-auzynan süiip jylap jatty.
–Bügin ölip qalsam da armanym joq, – dep qūiady.
Yrystynyñ qysqy demalysqa kelgeni körşileri üşin şağyn toiğa
ūlasyp, odan Qarağandyğa jinalysqa ketken əkelerin kütip
otbasyndağylar tün ortasynda jastyqqa bas qoidy.
Boijetken Yrystynyñ körkemdigi baiağy Arslannyñ ruhyn qaita ūiatty.
Ədettegidei, terezege aq jibek şilter paida boldy… ol jelmen
jelpigendei qozğaldy. Tösekte ūiyqtap jatqan arudy jel sipap ötti. Ai
səulesimen jibek şilter arasynan i̇eles şyqty. Bölmeniñ būryş-būryşyn
barlağandai şarlap şyqty da tösektiñ janyna keldi. Qyz balbyrap tətti
ūiqyda jatyr i̇edi. İeles aldymen aiağynan joğarylai sipap şyqty.
Şaşynan sipady, qoly mañdaiyna tigende qyz ūianyp ketti.
–Kim būl? – dep basyn kötere bergende i̇eles terezeden tüsken ai səulesine
siñip joğaldy… Qyzdyñ köz aldynda aq köilek-dambaly ağarañdady..
–Kim būl? – dep Yrys basyn köterip tereze jaqqa qarady. Mañdaiyn
sipağan salqyn qol taby əli sezilip tūrdy. Aq kiımdi adam terezege qarai
jürgen i̇edi… Qyz i̇esin jiğanşa joğalyp ketti.
–Əje, – dep i̇edi, əjesi de ūianbady. Tösekten tüsip əjesiniñ janyna keldi.
Əjesi irgege betin berip jatyr i̇eken.
–Yrysjan, o ne?– dep beri būryldy da yñqyldai jöneldi.
–Əje, bir jeriñiz auyryp jatyr ma? – dedi.
–Oi, auyrmaityn jer bar ma, tünimen östip alysyp şyğyp, balalardy
ūiatyp almaiyn dep ündemei şydaimyn, – dep körpesiniñ mañaiynan ter
sürtetin oramalyn izdedi. Ər sözin alqynyp aitty.
–İe, men ölsem ölem de. Jüzge jaqyndadym, şaitan bop ketti deisiñ be?
Ötkende tüsime Öserim men Rauşanym kiripti. «Apa «Qyryq qyzdyñ
auylyna baramyz, bizben barasyz ba?» – deidi, i̇ekeui riza, qoltyqtasyp
alypty. Meniñ de barğym kelip:
–Əlgi Yrysjan kelsin, Şolpan da əne-mine dep otyr. Kim qarasar bosanyp
qalsa, – dep jatyp ūianyp ketippin. Mine sen de keldiñ, i̇endi ölsem armanym
joq. Soğystyñ azaby men tozağynan əkeñdi süirep, jürip ösirdim.
«Üilenem»– dedi, üilendirdik i̇el bop-jūrt bop. «Oqimyn» dedi, Şolpan
i̇ekeumiz oqyttyq. İendi atqa miner azamat, tört balanyñ əkesi boldy.
Senderdi bağysuğa da Alla quat berdi. «Qairatymnyñ qoly auzyna
jetkenşe ala körme» dep qūdaidan tilep i̇edim. Ony da berdi. İendi tağy
jüre bereiin desem, Qūdaidan Uiat-ty. Meniñ uaqytym bolyp qaldy, – dep
şöberesine tün jarymda əñgime aityp berdi. Əjesiniñ əñgimesine aldanğan
qyz i̇eles jaily ūmytyp ta ketti…
Arağa üş kün salyp tañğa juyq Qairatjanynyñ qolyn ūstap jatyp
Əsiqa ana ömirden ötti. Sonda əlgi i̇eles Yrystynyñ i̇esine tüsip, «İe,
əjemdi əketkeli kelgen atam i̇eken ğoi, aq köilek-dambal kigen» dep oilady.
Biraq körgen i̇elesin de, əjesin əketken atasy jaily oiyn da i̇eşkimge
aitpady. Al, şyndyğynda ol atasy i̇emes, baiağy Hadişanyñ «jiren
şaly» – Arslan i̇edi. Ədemi əiel, sūlu qyzğa jany qas Arslannyñ ruhyn
Yrystynyñ ot janary, alma jüzi, iyğyn japqan qolañ şaşy,
talşybyqtai terbelgen sūlu tūlğasy qaita ūiatqan bolatyn.
Jazğa salym Yrysty birinşi kursyn jaqsy aiaqtap, köñili alyp-ūşyp
tuğan üiine keldi. Bəri ornynda tek süiikti əjesi ğana joq i̇edi. Qysta
əjesiniñ ornyn toltyrğandai apasy qyz bosandy. Kökesi əjesine ūqsatyp
atyn – Əsira dep qoidy. Yrysty jazğy demalysqa kelgende küluge jarap,
balpanaqtai bolyp ösip kele jatyr i̇eken.
Tuğan küni de jaqyndap qalğan jas aru birge oqyğan synyptas dostarymen
bailanysyp, on segizge tolğanyn toilauğa şaqyrdy. Almatydan Tölegen
de kelgen i̇eken, künde keş bata i̇ekeui auyldyñ syrtynda qydyryp,
syrlasyp jürdi.
Yrystynyñ tuğan künine qyrda traktor aidap, mal bağyp jürgen jigitter
men qalada üilerinen ūzap şyğa almai qalğan qyzdar, tipti küieuge tiıp
ketkenderi de serikterin i̇ertip bas qosty. Solardyñ ortasynda boijetip
qalğan körşiniñ qyzy Qymbat ta jür. Sol jyldary moda bolğan tvis pen
fakstrotty tabandary tozğanşa bilep, arasynda valske de ainalyp
jürdi. Tañ atqanşa Şəmşiniñ ənderi aitylyp, neşe türli oiyndar
oinaldy. Əsirese, Tölegeni bar önerin körsetti. Orystyñ əuenine Liuda
tətelerin şaqyryp alyp biletip, çastuşkalaryn da aitqyzdy. Biraz
bilegen soñ:
–Oibu, balalarmen bala bolyp kettim, – dep orys jeñgeleri Uialyp tamaq
pisirip jatqan Şolpandarğa bardy.
–Oi, Liuda təte bir jasap qaldyñyz, i̇endi Şalqar kökemmen birge bizge
öner körsetiñiz, – dep Qairat ta əzildep qūiady.
Jastar tañ ata tarqady. Töleştiñ qolynan ūzaq ūstap tūryp, nege i̇ekenin
əldebir qimastyqen qaqpadan şyğaryp salğan Yrysty üige oraldy.
Būrynğy əjesiniñ bölmesi nemerelerine tigen i̇edi. Tördegi ağaş tösekke
Yrysty jatyp jürgen. Bügin bauyrlary i̇erteleu basqa bölmege ūiyqtap
qalypty. Terezeden tüsken tolğan aidyñ səulesimen sūlu qyz būrymyn
tarqatyp, jalañaştanyp şeşindi. Jatarda kietin jeñil köilegin kidi.
Ədemilep kerilip aldy da, i̇esinep baryp tösegine jata ketti. Aq jaimamen
qymtana jamylyp, közin jūmdy. Ala tañnan dastarqan məzirimen jürgen,
odan keiin əbden bilegennen denesi şarşap qalğan aru tez ūiyqtap ketti.
Qala tañ aldyndağy mülgigen tynyştyqta. Külli dünie kökten tüsken ai
səulesine şomylyp tūr. Ülken üidiñ Yrysty jatqan terezesiniñ jibek
perdesi səl dirildegendei boldy da baiağy i̇eles bölmege i̇endi. Aryly-berili
bölmeni şarlady. Sodan tösekte balbyrap ūiyqtap jatqan jas sūludyñ
janyna bardy. Üstindegi aq jamylğysyn alyp tastap, appaq denege ūzaq
qarap tūrdy. Bir kezde baryp aiağyn sipady. Sodan qoly joğarylai
keudesine jetkende qyz qozğalyp ketti. İeles şeginip baryp aiaq jağyna
tūra qaldy. Qyz aunap baryp qyrynan jatty. İeles qaita jaqyndap
qyzdyñ jastyqqa şaşylyp jatqan şaşyn ūstap kördi de iıskedi,
mañdaiyna qolyn qoidy. İeñkeiip betine betin tigizdi. Jas arudyñ tətti
lebimen ony qalai qūşaqtai alğanyn özi de bilmegendei, yp-ystyq, jūpjūmsaq deneni qysyp-qysyp, keudesine basyp jata ketti...
İertesine Yrystyny tüske deiin i̇eşkim ūiatpady. Qyzyn tünde keş jatty,
ūiyqtasyn dep tüske taman şeşesi «əpkeñdi ūiatyp kel, tüski asqa»– dep
jibergen Sanat:
–Apa, jūlqylap ūiatsam da, əpkem tūrmaidy, – dep keldi.
–Qoi, tūrsyn, ūiyqtai berse basy auyrady, – degen şeşesi ūiatuğa bölmege
i̇endi.
–Yrys, tūrsañşy, bərimiz sağan qarap otyrmyz, – dep söilei jaqyndap
i̇edi, közi qyzynyñ sūp-sūr bolyp ketken jüzine tüsip, əldeneden sekem
aldy.
–Əi! – dep qolynan ūstai alyp i̇edi, osydan alty-jeti sağat būryn ölip
ketken qyzdyñ suyq qoly alaqanyn qarydy…
5
«Yrys kelgende i̇erip ketip Almatyğa baryp oquğa tüsemin», – dep armandap
jürgen Qymbattyñ jospary būzyldy.
–Al, Almatyğa qarai poiyzğa mindiñ, seni onda kim kütip alady, kim
qūjattaryñdy ötkizuge jərdemdesedi. Dalada qalasyñ, – dep şeşesi
könbei qoidy. Boijetken qolyna attestatyn alğanymen qaida baryp
joğary bilim alaryn bilmei basy dal boldy. «Jön körsetip, joba berer»,
degen Yrysty aiaq-asty qaitys boldy. Özimen birge oqyğandardyñ birazy
Reseige qarai tartty. Kökesi Quanyş:
–Ainalaiyn, üige jaqyn myna Qarağandyda bar şyğar sen oqityn oqu, –
dep qoimady. Ol kisi de apasyna qosylyp alğan, Almatyny auzyna da
almaidy. Olar üşin Almaty tipti jerdiñ tübi siiäqty. Sonymen amal joq
əke-şeşeden asa almai, Qymbat Qarağandyğa tartty. Kökesi özi i̇ertip
əkeldi, osynda nağaşylary tūrady i̇eken, ərkimmen sūrastyryp jürip
üilerin tauyp aldy. Qas qaraia ūzyndy-qysqaly bolyp ömiri körmegen
əkesiniñ nağaşysynyñ üiine keldi. Qaiyrbai degen i̇esik pen tördei kisi
i̇eken.
–Oi, apamnyñ közi, – dep əkesin qaita-qaita qūşaqtap amandasyp, qoiyn
soiyp səre-səre boldy. Əieli de añqyldağan baiğūs i̇eken, Qymbatty
otyrğyzuğa jer tappady. Ainalyp-tolğanyp jür. Osy kisilerdiñ ystyq
yqylasy ma Qymbattyñ joly aşylyp, mañdaiy jarqyrap sol zamandağy
i̇eñ keremet oqu orny – Qarağandy kooperativtik institutyna tüsti de ketti.
Alyp kelgen əkesi qyzy alaman bəigeden ozyp kelgendei Qymbatty ükilep
sabağy bastalğanşa üige alyp qaitty.
Qymbat kökesi i̇ekeui i̇esiktiñ aldyna jaqyndağanda aldynan körşi Şolpan
tətesi şyqty.
–Qymbat, ainalaiyn oquğa tüskeniñ qūtty bolsyn, – dep mañdaiynan
süidi.
–Yrystymen birge Almatyğa oqimyz dep jür i̇ediñder. Tağdyr osylai
boldy ğoi, – dep közine jas aldy. İeki-üş ai būryn mezgilsiz qaitys
bolğan tūñğyşyn oilap köñili bosady baiğūs ananyñ. Onyñ Yrystysy da
osyndai körikti qyz bolyp boijetip, «Almatydai astanada dərigerdiñ
oquyn oqyp jür» dep maqtanyp jüruşi i̇edi. Qymbattyñ kökesi Quanyş
zamandasynyñ köñilin aulağysy kelip:
–Şolpan Qairat qaida, ötkende Qarağandydan körip i̇edim, «jiylysqa
keldim» degen, özi jinalysşyl bolyp alypty, baiqa, – dep əzildedi.
Qymbatty körisimen aldynan apasy, bauyrlary şūbyryp şyğyp biri
betinen süiip, i̇ekinşileri sömkelerine talasyp məz-məiram boldy.
Şolpan bolsa ötken jazda ğana osyndai baqyt öz otbasylarynda da
bolğanyn i̇esine alyp, sol künderdi sağyna oilap, jüregi jylap öz aulasyna
būryldy. Ol jaqtan Qymbatqa Yrystynyñ bauyrlary qyzyğa qarap
tūrdy…
Qymbatqa küzde sabağyna keterde Nauat əjesiniñ qaitaqaita aitqany:
–Basyñdy auyrtyp oqi berme. Jüregiñe salmaq tüsedi, Yrystyny sol oqu
jep qoidy ğoi. Jatatyn jeriñ bar, biz qarjy jiberip tūramyz. Tek
sabağyñnan qalmasañ boldy ğoi. Densaulyğyñdy aldymen oila, – dep
qaqsai berdi. Qymbat i̇endi tüsindi nege apasynyñ özin Almatyğa
jibermegenin.
«Almatynyñ oquy auyr, onda barsa zoryğyp ketedi», – dep oilağan ğoi.
İendi nağaşylarynyñ üiinde jüredi. Qarjyny özderi salady. Tek
sabağynan qalmai, baryp-kelip joğary bilim alyp alsa boldy dep oilap
jürgeni ğoi. Yrysty i̇ekeui syrlas bolatyn, qūrbysynyñ bir jeri
auyrğanyna şağynğanyn i̇estimep i̇edi. Qaita əñgimesiniñ bəri jigiti Töleş
turaly bolyp, qaşan körseñ jarqyldap jüretin. Onyñ jūmbaq ölimi
Qymbattyñ da i̇esine anda-sanda tüsip, sebebin iştei izdep qūiatyn.
Yrystynyñ jetisin ötkizerde Töleş i̇ekeui onyñ bölmesinde otyryp
ötkendi i̇eske alysyp ūzaq jylap ta alğan. Birge tüsken suretterin qimai
qarağan da i̇edi. Qanşa saralap oilasa da, Yrystynyñ mezgilsiz öliminiñ
şeşuin tappağan. Osydan bolar degen sebep te bolmady. Jas qyzdyñ
jūmbaq ölimi aşylmağan qalpynda qyrqy ötti, jaz aiaqtalyp küz de
ortalanyp barady.
Qyrküiekte Qymbattyñ sabağy bastaldy. Bir jeti oqymai jatyp
studentterdi Tselinogradtyñ astyğyn jinauğa alyp ketti. Jigitter
kombainşylar men astyq tasityn avtomaşinalarğa kömektesip, qyzdar
qyrman basynda boldy. Astrahan auylyna qarasty bir auyldyñ
qyrmanyna bölingen Qymbatpen birge oqityn «kooperativkanyñ qyzdary»
– dep atalatyn brigada boldy. Qabyrğasyn soqpa tammen salğan
atşaptyrym qyrmannyñ işinde bidai tau-tau bolyp üiilip jatady.
Ortada üş kömeili qyrman. İeki jağynan bidai tasyğyş apparattyñ
kömeiine qyzdar kürekpen bidai laqtyrady. Kişkentai qalaqşalar
ainalyp otyryp ol bidailardy joğary köterip qyrmanğa qUiady. Bidailar
onda qabyğynan tazalanyp üñgirdiñ astynda tūrğan avtomaşinalarğa
qūiylady. Sodan keiin ol kölikter syrtqa şyğar i̇esikte tūrğan tarazyğa
baryp tūrady. Sol jerde auyldyñ Perizat degen i̇esepşi qyzyna
kömektesip Qymbat jürdi. Perizat ölşeidi, salmağyn şyğarady, ony
Qymbat qağazğa tüsiredi. Bidai tasityn jürgizuşilerdiñ közi qağazdy
qadağalamai Qymbattyñ qabağyn bağady. Bir sebep tauyp til tabysyp
qalğylary keledi, əzil tastaidy. Keibireuleri kəmpit ala keledi. Sol
jyldary Qarağandynyñ konditerlik fabrikasy «Mişka na severe» degen
şokolad kəmit şyğaryp, qoly jetkenderi sony qyrmandağy qyzdarğa
tasityn. Əsirese, Perizat pen Qymbattyñ üsteliniñ üsti kəmpitten
bosamaityn. Tipti sol auyldyñ jigitteri qyzdarğa kelgiştei beretin
boldy. Qyzdar tüski üziliste ülken-ülken termostarmen ortalyq ashanadan
tasyğan tamaqtaryn işip alatyn da ənge salatyn. Orystary basymdau
aimaq bolğan soñ ba köbine orysşa çastuşkalar aitatyn. Oñtüstikten
kelgen bir-i̇eki qyz Şəmşi Qaldaiaqovtyñ ənderin şyrqap i̇edi, ol qyzdarğa
ūnap, jazyp alyp jattap üirenip jürdi.
Qoiu qarañğylyq tüskende baryp barlyğy birge kolhozdyñ studentterge
arnap salğan jatağyna qaitatyn. Keibir qyzdar qyrmanğa kelgiştep
jürgen auyl jigitterimen qydyryp ta jürdi. Qymbatty keide Perizat
özimen üiine ala ketetin. İekeui jaqsy dostasyp aldy. Perizat i̇eki jyl
būryn orta mektepti bitirgen i̇eken. Joğarğy oqu ornyna talpynğanymen
tüse almai, buhgalterlik kursty aiaqtap alypty. Sodan auyldyñ ortalyq
buhgalteriiäsynda kişi i̇esepşi bolyp jürip, osy jazda ony basşylary
qyrmandağy tarazyğa Bağila apaimen kezektestirip otyruğa qoiypty. Bir
kün tüngi segizge deiin, keler küni tüngi segizden tañğy segizge deiingi
tarazyğa kelgen bidaidyñ salmağyn ölşep otyrady. Aiaqqoly balğadai,
özi aqköñil, i̇er minezdi qyz özi tünde üiinde demalatyn küni Qymbatty ala
ketedi. Əke-şeşesi, bauyrlary bəri Qymbatty öz qyzdaryndai körip,
Perizatpen i̇erip kelgende quanyp qalatyn.
–Təñirim-au, adam balasyna da osyndai körik beredi i̇eken, tipə, tipə, – dep
tipti şeşesi Əiimqan apa şynymen aqtarylyp salğan Qymbatqa. Monşağa
tüsken bir küni Qymbattyñ tirsegine tüsken şaşyn juyp, tarap ta berdi.
–Perizat, sen baiqa myna balany bireu alyp qaşyp ketpesin, – dep ağynan
jarylyp otyratyn. Qymbattyñ öziniñ de minezi auyr, anau-mynauğa i̇elige
ketpeitin.
–Körik degen közdiñ qūrty şyrağym. Qyrmanğa barğanda basyña
oramalyñdy bastyra tartyp, şaşyñdy jinap, üstiñe qolqyldağan
köriksizdeu kiım kiıp jürgeisiñ, – dep qamqorlyq jasap, tüngi kezekke
baruğa şalynyñ küpəikesin kigizip qūiatyn. Kökesiniñ küpəikesiniñ işinde
moiny qylqiyp, apasynyñ bökebaiynan közi ğana jyltyrağan Qymbattyñ
türine Perizat işegi qatyp kületin. Perizattyñ ağa-jeñgeleri de jaqsy
jandar bolyp şyqty. Ülken ağasy – Əbdiqas qyzdardy qyrmanğa
məşinesimen aparyp-alyp kelip jüretin.
Birge oqityn qyzdary, tañerteñ jūmysqa kelgende:
–Baiqa, bəri qamqorsyp ketipti, kelin i̇etip alyp qalmasyn, – dep qorqytyp
qūiatyn.
–Oi, olardyñ üiinde mağan laiyq bala joq, bəri kişkentai, – dep Qymbat
Uialyp qalatyn.
–Tabylady ğoi, şynymen yqylastary ketse. Jeñgeleriniñ inileri bar
şyğar, – dep qyzdar da qoimaidy.
–Ketiñderşi-i̇ei, özderiñ baraktyñ suyğyna toñyp jürgen soñ
qyzğanasyñdar, – dep Qymbat ta söz qağysyp qūiady. Sondai bir jaqsy
jandardyñ qamqorlyğynda jürip astyq jinau nauqanynyñ bir aiy qalai
öte şyqqanyn da bilmei qaldy. Sabaq bastalatyn uaqyt bolyp,
Perizattyñ otbasymen qimai-qimai qoştasyp Qarağandydan jibergen
avtobusqa qūrbylarymen birge otyrğan. Qymbatty şyğaryp saluğa
Perizattyñ apasy da kelipti. İeki betinen kezek-kezek süiip:
–Keler aida, i̇esep-qisabyn tapsyryp bolyp, Perizat da barady. Birge
jüriñder, – dep tapsyryp jatty. Avtobus qozğalğanda student qyzdardy
şyğaryp salğan auyldyñ bir top aqköñil adamdary qimai qol būlğap
tūrdy. Avtobus əinegine ūryp tūrğan küzgi tamşylarmen jarysyp
Qymbattyñ da közinen qos tamşy üzilip tüsti. Ai jarym uaqytta osy
kişkentai auylğa üirenip qalğany sonşa, qimasy qalğandai artyna
alañdağan qyzdar mingen avtobus Qarağandyğa qarai bet aldy.
Küzgi kolhozdyñ praktikasynan oralğan studentter köpke deiin sonda
körgenderin ūmyta almai, jiı-jiı i̇eske alyp jürdi. Əsirese, Qymbattyñ
qyzdary:
–Oibai, i̇endi bir-i̇eki jeti jürgende Qymbat sol auylğa kelin bolyp qalar
i̇edi, – dep mazaqtap otyratyn boldy.
Sabaq bastalyp, kurstastar bir-birine i̇endi üirenisip, bilim deñgeilerin
salystyra qarap jürgende Saryarqağa qys ta keldi. Arqanyñ aiazymen
birge jaña jyldyñ aldynda Qymbattyñ oqu ornyna auyldan Perizat
kelip qaldy. Ony korpustyñ aldynan körgen qyzdar tanyp auditoriiäğa
i̇ertip keldi. Qymbat nağaşylarynyñ üiinen keletin bolğan soñ, keide
keşigiñkirep qalatyny bar i̇edi. Bügin dəl sol künge tap kelgen Perizat
sabaq bastalatyn bolğan soñ auditoriiädan şyğyp dəlizde qūrbysyn kütip
tūrdy. Bir kezde baspaldaqtan Qymbattyñ köterilip kele jatqanyn körip
quanyp qarsy jürdi.
–Oi, Perizat, kelip qaldyñ ba? – degende i̇ekeuiniñ qūşağy aiqasa ketti.
Birge tuğan apaly-siñilili qyzdardai sağynysyp tabysty.
Perizat qūrbysy oqityn instituttyñ əzirlik kursyna oquğa tüsuge
qūjattaryn ötkizip, əñgimelesuden ötip qoiğanyn asyğa jetkizip jatty.
–Bügin qaida barasyñ?
–Jataqhana beredi i̇eken, qazir sony sūrap aluğa baramyn.
–Oi, ony sağan bügin birden bere qoimas, büginşe menimen birge bizdiñ üige
bar, i̇erteñ kelip bölmeñdi alasyñ, – dep Qymbat jön biletinin körsetip
jatty. Perizat keşke deiin qūjattaryn dūrystap jataqhanadan alatyn
bölmesin rettep, i̇erteñ köşip keletin boldy.
Qymbat sabağynan bosağan soñ, i̇eki qyz betterin Arqanyñ aiazy soryp
qalanyñ şetindegi Qymbattyñ nağaşysynyñ üiine qarai tartty.
Aialdamadan üige deiingi aralyqtağy qarmen ombylap kele jatqan
qyzdardy aldymen Jūldyzbek ağasy körip, joldyñ şetine köligin
toqtatyp, salyp aldy.
–Ağa, myna qyz – Perizat, i̇esiñizde me «Tselinogradta praktikada bir üide
jürdim, qyzymen dostasyp kettim» – dep i̇edim ğoi, sol qyz. Tanysyp
qoiyñyzdar. Perizat būl kisi meniñ nağaşy ağam – Jūldyzbek, – dep
i̇ekeuin üige jetkenşe tanystyryp ülgerdi. Jūldyzbek jaratylysynan
Uialşaqtau jigit i̇edi.
–İə…iə, – dei beredi miñgirlep.
Perizat ta kelmei jatyp bir jigitpen tanysqanyna qatty qysylyp, tipti
«tanys i̇emes üige qalai baram» degeni i̇endi i̇esine tüsip, Uiattan qyzaryp
ketti.
Nağaşy apasy men kökesi i̇eki qyzdy auladan qarsy aldy. Əsirese, apasy
ainalyp-tolğanyp, künniñ suytyp ketkenin aityp qūiatyn i̇emes.
–Aittym, Jūldyzğa, Qymbatty baryp alyp kel dep, –deidi auzy
jabylmai. Mynandai aqköñil, meiirban adamdardy körip Perizat
«bireudiñ üiine keldim» degen qolaisyzdyğynan aryla bastady. Ystyq
sorpa işip, i̇et jegen soñ jastar jağy bölek bölmege kirip əñgimelesip,
Jūldyzbek pen Qymbattyñ suret albomdaryn paraqtady. Qyzdardyñ
oqulary men jigittiñ jūmysy jaily pikir alysqan boldy. Tañerteñgisin
Jūldyz qyzdar şyqqanşa «Jiguliın» qyzdyryp kütip tūr i̇eken, oqu
korpusyna əkelip saldy.
–Sabağyñ bastalğan soñ üige kelip tūr Qymbatpen, – dep qaldy
qoştasarda Perizatqa. Ömiri söilemeitin ağasynyñ öz betimen dosyna
mynandai qonaqjailyq tanytqany Qymbatty tañqaldyrdy. Birdeñe de
mazaqtap, syñğyrlap külgisi kelse de, ūstamdylyq tanytyp,
baiqamağansydy. Ağasy Perizatqa qolyn ūsynyp qoştasty. Perizattyñ
Uiattan qyzarğany sondai, beti almadai bolyp, közin jerden almaidy.
Sol jyly Perizat daiyndyq kursinen birden institutqa tüsip ketti de,
Qymbatpen jūptary jazylmai jürdi. Jazğy demalysta Qarqaralyğa
baryp Qymbattyñ əke-şeşesimen, bauyrlarymen tanysyp qaitatyn
bolyp kelisti. İeki qyzdyñ i̇elge baratynyn i̇estigen Jūldyzbek oida-joqta
belsenip:
–Senderdi men aparyp tastaiyn, – dep qaldy.
–Onda tipti jaqsy bolar i̇edi, kökem men apam quanyp qalar i̇edi. İendi qaşan
şyğaiyq, – dep quanyp ketti Qymbat.
Qarqaralyğa baratyn ūzaq jol boiy i̇eki qyz ben jigit bastarynan ötken
talai qyzyq əñgimelerdi aitysyp, əbden birbirlerine aqtaryldy.
Ənşeiinde ündemeitin Jūldyzbektiñ bilmeitini joq aityp otyrsa.
Arasynda ən de şyrqaldy, əzil de aityldy qas qaraia aq «Jiguli» ülken
üidiñ aldyna kelip toqtady. İesik aldynda oinap jürgen bala-şağa kölikke
qarai jügiristi. Üiden de i̇eresekter şyğyp ūzaq jol jürip kelgen üşeuin
bauyrlaryna basyp, sağynysyp tabysty.
–Ou, Jūldyzjan ainalaiyn, qaryndastaryn özi alyp kelipti ğoi, – dep
kökesi Quanyştyñ quanyşynda şek joq, dauryğyp jatyr.
Qymbattyñ apasy bauyrsaq pisirip, əkesi bir qoidy alyp ūryp abyr da
sabyr bolyp jatqanda jastar jağy da jinalyp qaldy birinen-biri
qūlaqtanyp. Synaptastarynyñ birinşi kursyn aman-i̇esen «qaryzsyz»
bitirip, əri janyna bauyrsaqtai bir qyzdy i̇ertip kelgeni jigitter jağyna
qatty ūnady. İeki iyğyna i̇eki jigit mingendei batyr tūlğaly Jūldyzbektiñ
aldynda auyldyñ qyzdary talşybyqtai maiysty. Oidağysy oidan,
qyrdağysy qyrdan qalai tez jinala qalğanyna özderi məz. Plastinkadan
tögilgen əuen yrğağymen bilep, ərtürli oiyndar oinap tañ atyrdy.
Üşeui kelgen qonaqtaryn şyğaryp salyp, i̇eki bölinip ūiqyğa ketti. Qyzdar
bastary jastyqqa tie salysymen ūiyqtai jöneldi. Jūldyzbek jeke
bölmede jatqan soñ ba i̇elegizip, aunaqşyp ūiyqtai almady. İendi ūiyqtap
bara jatsa, bireu «tūr» deitindei. Ūzaq küngi joldan, tünimen bilep,
oinağannan şarşağan jigit kün şyğa əiteuir ūiqyğa ketti-au.
Tüske deiin jastardy i̇eşkim ūiatpady. Tek tüski asqa otyrarda ğana
kişkentailar ülkenderdiñ tapsyruy men ağalary men əpkelerin ūiatty.
–Men kün şyqqanşa ūiyqtai almadym, – deidi Jūldyzbek köp jatqanyna
Uialğannan.
–Biz tündegi dostarymyzben bilegennen, joldyñ ūrğanynan şarşap
qalyptyq, – dep Qymbat qūrbysy i̇ekeuiniñ «ūzaq ūiqysyn» juyp-şaiyp
jatty.
Keşke qarai üşeui Qymbattyñ synyptastary üilerine şaqyrdy. Onda
keşegidei jastar köp jinalmady. Üi iesi Qymbattyñ mekteptes jan dosy
Sara degen qyz i̇edi. Dosynyñ üiine kelgen nağaşy ağasy men birge oqityn
qūrbysyna jasağan qūrmeti bolatyn. Qyzdar ötken-ketkendi i̇esine aldy.
Jūldyzbek olarğa dombyramen ən salyp berdi. Nağaşysynyñ mūndai
öneri baryp tipti Qymbat ta bilmeidi i̇eken. Biraq qyzdardyñ közinşe
Uialtpaiyn dep ündemei tyñdap otyrdy.
«Ləilim şyraq degende ləilim şyraq», – dep Aqan serişe şyrqağanda
nağaşysyna Qymbattyñ özi tañdanyp qarady, onyñ janynda i̇eki qyzdyñ
qaibir i̇esi qalsyn. İekeui i̇eki jaqta maiysyp, ənge i̇eltip otyr. Sondai bir
əsem keş ötkergen üşeui ai tua üige qaitty. Sara dostarymen qimaiqimai
qoştasyp, qonaq jigittiñ önerinen jüregine ot tüsip qala berdi. İeki qyz i̇eki
qoltyğynda Jūldyzbek jūldyzy joğarylap ai astynda Qarqaralynyñ
tas köşesin tasyrlatyp kele jatty.
Jastar qonaqtan kele jastyqqa bas qoiğandarymen Jūldyzbek bügin tağy
ūiyqtai almady. Nege i̇ekenin özi de tüsinbeidi. Közi i̇endi iline berse, bireu
türtip ūiatqandai bolady. «Ūiyqtama» deitindei. Yñyldap ən aitty.
Jalğyz jatqan soñ i̇elegizip jatqan şyğarmyn dep oilady. Üiinde bir
bölmede jalğyz jatatyn, jūmystan şarşap kelgen soñ ba tez ūiyqtap
ketetin i̇edi. Jatyp alyp Perizatty oilady. Sondai salmaqty, tompiğan
süp-süikimdi. Ülken janary meiirimge toly. Özi añqaulau, ne aitsañ soğan
sengiş i̇eken. Özine alğaş körgennen ūnağan. Biraq ol sezimine özi senbei
qyzğa bildirmei jür i̇edi. Osy üş künde Perizatty jan düniesimen jaqsy
köretinine közi jetti. İeki qyzdy i̇eki qoltyğyna alyp kele jatqanda
Perizattyñ qolyn ūstağanda jan düniesi i̇erip bara jatqandai boldy.
Sodan sol bir ğajaiyp qoldan aiyrylğysy kelmegendei bolyp, ūzaq
jibermei tūryp ta qalğan…Jigittiñ qolyn ūzağyraq ūstap qalğanynan
Uialğan qyz bilegin tartyp ala qoiğan.
Sol bir tətti sətterdi oilap jatyp ūiqyğa ketti. Terezeniñ jibek şilteri
syrylyp aq kiımdi i̇eles kirdi. Bölmede aryly-berili jürdi de jigittiñ
janyna kelip otyrdy. Jaratylysynan saq jigit közin aşyp kep qalğanda
janynda otyrğan aq kiımdi şaldy kördi. Selk i̇ete tüsti de basyn köterdi.
İeles atyp tūryp tereze jaqqa qaşyp, aidyñ səulesine siñip joğaldy.
Jūldyzbek denesin köterip otyrdy da jan-jağyna barlai qarady. Typtynyş, terezeden tolğan aidyñ səulesi tögiledi. Jibek şilterli perde
jartylai aşyq. Mağan ne boldy, jaña ğana janymda bir ata otyrğan
siiäqty boldy ğoi, – de özimen özi söilep ornynan tūryp syrtqa şyqty da,
temeki şekti. Temekiniñ tütinin mūrnynan şyğaryp tūryp jañağy körgenin
tağy i̇esine aldy. «Būl ne i̇eles pe, ne men tüsimmen şatastyryp tūrmyn
ba?» – dep küdiktendi. Qaityp kelip sol bir tətti sətterdi qaita i̇eske alyp
jatyp qaita ūiyqtap ketti.
İertesi tündegi körgenin Quanyş ağasyna aityp i̇edi, ol:
–Jūldyzjan, bizdiñ üi tarihy ötken ğasyrda jatqan üi, zamanynda osy
öñirge tatardyñ baiy saldyrğan üii i̇eken. Mūnda neşe türli adamdar
tūrğan, köptegen oqiğalar ötken. Soğystyñ aldynda ūzaq jyl bos tūrğanda
bizdiñ kökeme qyzmetinen berip, köşip kirgen. Sodan beri i̇eki jağynda i̇eki
otbasy önip-ösip otyrmyz. Üidiñ iesi bar deidi. Sol seni baiqağan ğoi,
qoryqpa, tiıspeidi, – dep jaibaraqat aityp otyr, kədimgi üidiñ bir müşesi
turaly əñgimelegendei.
Üşinşi küni Jūldyzdy i̇eşteñe mazalamai alañsyz tüske deiin ūiyqtady.
Tüs aua Perizat i̇ekeui jolğa şyqty. İeki jas jol boiy oñaşa syrlasty...
Qarağandyğa jetken soñ jigit qyzdy auylyna baratyn avtobusqa mingizip
jiberdi.
İeki-üş kün birge jürgenge üirenip qalğan ba, avtobus terezesinen qolyn
būlğap tūrğan qyzdy qimai jigittiñ jüregi şymyrlady…
***
Qymbat jazğy demalysyn bauyrlarymen birge ötkizip, arasynda Almatyğa
baryp bir jeti qydyryp ta qaitty.
Poiyzda qaitar jolda körşi audannyñ student jigitimen saparlas bolyp
qaldy. Almatydağy Politehnikalyq institutta oqyp jürgen Serik sostav
kelip toqtağannan i̇erteleu poiyzğa minip alğan. Vagonyna jaiğasyp alyp
terezeden syrtqa qarap otyrğan. Bir kezde nazary i̇eriksiz bir qyzğa tüsti.
Üstindegi qyzylala güldi köilegi qyzdyñ symbatyn aşyp, appaq baltyry
jarqyrap közdi tartady. Qolyndağy jük sömkesin bir jağyna qisaia
kötergen qyz tūp-tura Serik otyrğan vagonğa bet aldy. Alystan közi
körkine süisinip otyrğan jigit ornynan qalai atyp tūrğanyn özi de
baiqamai qaldy. Perronnyñ i̇esiginen qyz qaisy kupege kiretinin baqylap
qarap tūrdy. Qyzyl köilekti boijetken turadan tura Seriktiñ kupesine
kirip ketti. Köñili alyp-ūşqan jigit qyzdyñ soñynan kupege kirdi de
amandasyp:
–Sizdiñ ornyñyz neşinşi i̇eken? – dedi.
–On üşinşi.
–Meniki on besinşi, i̇ekeumiz körşi boldyq qoi. İesimiñiz kim? – dedi öziniñ
qalai batyldanyp ketkenine qairan qalyp.
–Qymbat! – dedi qyz syzylyp.
Poiyzğa jūrttan būryn kelgen i̇eki jas tanysyp, jai sūrasty. İekeui de
student, jigit – törtinşi, qyz – i̇ekinşi kursta oqidy i̇eken.
Qymbattyñ appaq jüzine jarasqan betindegi tarydai meñi, tostağandai
qap-qara közi, qarlyğaştyñ qanatyndai qasy, qyzyl büldirgendei i̇erni
tura salyp qoiğan surettei. Kupege kirgen soñ jelkesine tüigen şaşyn
tüsirip i̇edi, Serik tipti i̇esinen tanyp qala saqtady. Sūñğaq boi, tilersekti
soqqan bilektei būrym…
Poiyz soltüstikke qarai tars-tūrs i̇etip toqtamai, jüitkip keledi. Qyz ben
jigittiñ janyndağy körşileri abysynajyndy bolar, i̇eki keiuana i̇eken.
Kupege kirgennen bastalğan əñgimeleri tausylmaidy. Arasynda Qymbatqa
şəi aldyryp işedi. Üstiñgi polkada jatqan jigitpen jūmystary joq. Qyz
kişkentai şəinegin alyp syrtqa şyğa bireui:
–Əi, Külimaş, myna qyzdyñ sūluyn-ai, ömirimde mūndai ədemi qyzdy əli
körmeppin, – dedi.
–Suret qoi, suret. Öziniñ tərbiesi de jaqsy körinedi, –deidi i̇ekinşisi.
–Əi, osy küni qyz bitken şaşyn qyryqqyzuğa əues, myna şirkinniñ anasy
qandai tərbie berdi i̇eken, aitqanyn tyñdaityndai. Bizdikiler jap-jaqsy
şaştaryn şoltityp qiyp-qiyp tastady ğoi, – dep abysynyna şağynyp
aldy.
İesikten şəinegin köterip Qymbat kirdi. İeki əiel qyz demdegen şəidi işuge
kiristi.
–Kel, qyzym bizben şəi iş, – dedi bireui.
–Raqmet, apa jəiirek tamaqtanamyn, – dedi.
–Əke-şeşeñ bar ma? – dedi bireui sözge tartyp.
–Bar…
–Qaida tūrady?
–Qarağandy oblysynyñ, Qarqaraly degen qalasynda.
–Ne isteidi?
–Əkem – proftehuçilişede, şeşem – mektepte.
–Bauyrlaryñ bar ma?
–İə, alty ağaiyndymyz.
–Öziñ qazaqşa sairap tūrsyñ ğoi, əzirginiñ balalary orysşa söilegendi
təuir köredi.
Qymbat ündemedi.
–Almatyda oqisyñ ba? – dedi qaitadan əielder sūraqqa alyp.
–Joq, Qarağandyda kooperativnyi institutta.
–İe, torgaştyñ oquy ma? – deidi bireui bilgişsinip. Qymbat tağy ündemedi.
Sömkesinen kitap alyp oquğa kiristi. İeki əiel de özderimen özderi əñgimege bas qoidy. Bərin i̇estip jatqan
Serik ūiyqtap qalğandai bolyp typyr i̇etpeidi. Qymbattyñ körki men
i̇erekşe tərbiesine syrttan süisinip jatty.
Bir kezde sağatyna qarap i̇edi keşki jeti bolyp qalypty.
«Bügin tanysyp meken-jaiyn bilip almasam, tañerteñ Qarağandydan
tüsemiz. Bireu kütip alsa söilestirmeui mümkin» dep oilady. Joğarydan
sekirip tüsti de, kitap oqyp otyrğan qyzğa:
–Qymbat, jüriñiz, tamaqtanyp qaitaiyq, – dedi batyldanyp. Qyz basyn
köterip.
–Raqmet, men osynda tamaqtanamyn, – degeni.
Serik mūndai qarsylyq kütpep i̇edi, sasqalaqtap qaldy da:
–Jaraidy, jaraidy, – dei berdi. uialğanynan kupeniñ i̇esigin qusyryp,
əinekten syrtqa qarap tūrdy. Bir kezde Qymbat janyna keldi de baiau
ünmen:
–Renjip qaldyñyz ba, jaraidy tamaqqa birge baralyq, – dedi səl jymiyp.
«Alla-ai, külgeni qandai ədemi» dep oilap ülgerdi jigit işinen.
–Restoran myna jağynda i̇eken, – dep qyzdy poiyzdyñ soñğy jağyna qarai
bastady. Vagondardyñ qosylğan jerindegi aralyqtan ötkende aldymen özi
ötip qyzğa qolyn ūsynady. Qymbat qanşa qysylsa da jigittiñ alaqanyna
alaqanyn salady. Serik qyzdyñ qolyn ūstağanda boiyna ğajaiyp bir
jylu jügirip ötkendei, külli denesi i̇erip bara jatqandai sezimde bolady.
Osyndai qol ūstasqan qalpy bir vagonnan i̇ekinşisine ötip ömir boiy jüre
bergisi keldi. Biraq ömirde bitpeitin ne bar deisiñ, kezekti bir i̇esikti aşyp
qalğanda tamaq iısi mūrynğa kelip, kupeniñ ystyğy betti şarpydy. İekeui
i̇eñ şetki üstelge baryp otyrdy.
–Al nege tapsyrys beremiz, – dep jigit şağyn as məzirin qolğa aldy. Qyz
ündemeidi.
–Qane, ne jeisiñ? – dep qolyndağy as məzirimen qyzğa jaqyndap
oryndyğyn jyljytty.
–Siz tapsyrys beriñiz, – dedi Qymbat.
–Siz ne jeisiz, sony jeimin.
–İe, onda jaqsy boldy ğoi, men ərqaisynan i̇eki-üş portsydan jeimin, – dep
əzildedi jigit.
–A, joq, onda mağan şamamen ğana.. – dep qyz as məzirin qolğa aldy. İekeui
əzildesip otyrğanda daiaşy qyz keldi de:
–Keşiriñizder, meniude jazylğandardyñ bəri joq, bizde, – dedi jymiyp.
–Onda nesin jazyp qoidyñyzdar.
–Tərtip qoi, qazir quyrğan kartop pen tauyq bar, – deidi. Serik pen
Qymbat daiaşynyñ bergen tamaqtaryn asyqpai, əñgimelesip otyryp jedi,
şəi aldyryp işti. Serik anany, mynany sūrağan bolyp otyryp qyzdyñ
tūratyn mekenjaiyn da bildi. Özi Almatyda oqityn bolğan soñ, küzde
sabağy bastalyp ketedi. Qyzğa tek hat jazyp tūratyn bolady, sol üşin
onyñ tolyq meken-jaiy kerek i̇edi. Üiiniñ telefonyn sūrap i̇edi, qyz:
–Oi, üige telefon soqpañyz, kökelerim, apalarym bar Uiat şyğar, – dep
qoimady.
–Jaraidy, meniñ jazğan hattaryma jauap jazyp tūrsañ bolğany, – dep
jalynğandai boldy.
İekeui kupege oralğanda i̇eki apasy jatuğa əzirlenip jatypty.
–Ə, keldiñder me? Qandai, tamağy qymbat pa? – dep qoidy bireui. İeki jas
küldi de i̇eşteñe demedi. Qymbat tösegin retteuge kiristi. Serik əielder
yñğailanyp jatyp alsyn dep, i̇esikti jauyp, şyğyp ketti. Ol qaita
kelgende apalary da, Qymbat ta aq jaimanyñ astynda bastary ğana körinip
jatyr i̇edi. Sekirip i̇ekinşi qabatqa köterilip aq jaimanyñ astyna süñgip
ketti. Qol sozym jerde jatqan qyzğa qarap qaldy. Birdeñe dep aitaiyn
dese, apalardyñ ūiqysyn būzuğa yñğaisyzdandy. Tek anany-mynany oilap
jatyp, poiyzdyñ terbetkeninen ūiyqtap ketti…
Tañğa juyq Qymbattyñ tüsuge jinalğan tyqyrynan ūiandy.
–Ə, Qarağandyğa kelip qaldyq pa? – degen Serik joğarydan sekirip tüsti.
İekeui zattaryn jinastyryp i̇esikke bettedi. Selkildei kele poiyz
toqtağanda Qymbat perronda qūlap qala jazdady. Serik qūşağyn jaia
ūmtylyp ūstap qaldy. Sony syltau i̇etip, qūşaqtap tūra bergisi keldi. Oğan
qyz könsin be, dereu būlqynyp şyğyp ketti. Serikke Qymbatty i̇endi
i̇eşqaşan körmeitindei qorqynyş paida boldy.
–Qymbat, hattaryma jauap jazyp tūrşy, jarai ma? –dep jalynğandai
boldy.
Sondai süikimdi jymiyspen qarağan qyz.
–İə, – dedi baiau.
Jolserik perronyñ i̇esigin aşyp aldymen jerge tüsti. Artynda Serik
Qymbatty köterip alaiyn dep i̇edi, art jağynan bir jigit kelip:
–Inişek, bylai jyljyşy, – dep iterip qaldy da, perron i̇esigine
jaqyndağan Qymbatty qağyp aldy.
–Oi, Jūldyz, – dep qyz da moinynan qūşaqtai aldy.
Serik işi janyp qarap tūrdy. Qymbat, oğan basyn səl izep, ğajaiyp
külkisin syilap kete bardy. Deneli, sary jigitti janynda qūlynşaqtai
bolyp i̇erip bara jatqan qyzben birge i̇eñ asyly birge ketip bara jatqandai,
ğalamat qimastyq sezimmen şyğaryp salyp tūrdy…
Qymbat jazğy demalysyn aiaqtap i̇ekinşi kursty bastauğa Qarağandyğa
kelgende aldynan Seriktiñ jeti haty şyqty.
–Osy bir aida soğan osynşama hat keldi, – dep jeñgesi berdi.
«Sol küni, sol poiyzğa birge minuge jazğan Allağa degen» rizaşylyqpen
bastalğan hattar, «Biylğy jazdan ömirine osynşa özgeris əkeledi dep
kütpegen». «Osynşa tərbieli, körkem qyzdy körgenine» riza bolğan jigit
«Büginde qaşan küz kelip hattaryna Qymbattan jauap keler i̇eken dep kütip
jürgenin» aitady. Bir jaqsysy, ötirik maqtap, bir körgennen ğaşyq bolyp
qaldym dep ölerdegi sözderin aitpapty. Qanşa degenmen sabyrlylyq
tanytypty.
Boijetken sabaq bastalğan küni bir paraqtyñ üşten bir böligine oquy
bastalğanyn, hattaryn alğanyn aityp qana səlem hat joldady.
Arada apta ötisimen Serikten hat keldi. Hattyñ ər sözi jigittiñ qyzdan
alğan tört söilemdik hatyna quanyşty i̇ekenin bildiredi. «Suretiñ bolsa
jiber», – deidi, özi de keler joly suretin jiberetinin aitady. Sabaqta
otyryp ta oilaitynyn aitypty.
Qymbatqa oquğa tüskeli beri köz saluşylar köp bolğanymen ol
i̇eşqaisysyna köñil bölmeitin. Maqsaty – oquyn qyzyl diplomğa bitiru
i̇edi. Əjesi «Yrysqa ūqsap oqu ūryp, auru bolyp qalasyñ», dep barğan
saiyn aitsa da, sabaqtan bas almai oqityn. Nege i̇ekenin Serikten hat kütip,
alañdağyş bop aldy. Keide keşte onyñ hattaryn qaitalap oqidy.
Suretine qaraidy. Bir küni özi arnaiy foto-salonğa baryp suretke tüsti,
Serikke salyp jibereiin dep. İertesine suretin aluğa barğanda, fotograf
jigit:
–Qaryndas sizdiñ suretiñizdi ūlğaityp syrtqa qystyryp qoiyñdar, – dedi
bastyğym, – deidi.
–Oi, keregi joq, Uiat qoi tanystarym körse, – dep qyz qarsylyq bildirdi.
–Nesi Uiat, auyldyñ qyzdary osylai. Qalanyñ qyzy bolsa şeşinip suretke
tüser i̇edi, – deidi.
Sol suretin konvertpen Serikke jibergen. Suretti alğan jigittiñ hatyn
oqyp, onyñ özine aitqan teñeulerin oñaşada qaitalap oilap külip jürdi.
Bir kurstasy:
–Qymbat, sen kördiñ be, köşege seniñ suretiñdi ilip tastapty, – dep keldi.
–Qoişy, qaidan alypty, – dep özine fotograftyñ aitqanyn ūmytyp
qalypty. Keşke qarai Jūldyz da:
–Qymbat, seniñ suretiñdi TsUM-nyñ janyndağy fotosalonnyñ syrtyna
ülken i̇etip qystyryp qoiypty, – dedi.
Jaña jyldyñ aldynda «Qazaqstan əielderi» jurnalynyñ Ortalyq
Qazaqstandağy tilşisi keldi.
–8 nauryzdağy sanymyzdyñ mūqabasyna sizdi şyğarsaq dep i̇edik, sūhbat
aluğa keldim, – deidi.
–Meni qandai i̇eñbegim üşin şyğarasyz, – dep tañyrqady.
–Siz oqu üzdigi i̇ekensiz, ədemiligiñizdi tek Qarağandynyñ halqy ğana körmei,
respublika körsin. Qazaqtyñ qyzdary ədemi bolatynyn maqtanyş i̇etsin, –
deidi taqyldağan qyz. Söitip aitqan maqtauy jaqty ma, sūrağan
sūraqtaryna jauap berip, fototilşisine suretke tüsti. Arağa i̇eki ai salyp
jurnaldyñ nauryz aiyndağy sanynyñ mūqabasyna külip tūrğan ülken
sureti basyldy. Işki böliginde «Studentpen sūhbat», – degen material
berdi.
Qarqaralyğa barğan bir jurnaldy alyp poştaşy apai əjesine bergen
i̇eken, «süiinşi!», – dep. Əjesi köre sala:
–Mūnysy nesi, ərkimniñ közine tüsip, suretke şyğyp. Köz tietin boldy! –
dep əbden renjipti. Ötkende kökesi kelgende aityp külip otyr.
–«Əuletimizde mūndai körikti i̇eşkim joq i̇edi, şeşesiniñ tegine tartty», –
dep mamañdy ömirinde bir moiyndap otyr əjeñ. Syrtyñnan ūşyqtap
jatyr. İendi suretke tüspesin! – dep səlem aitty deidi.
«Gazet kioskisine jaqyndap tūr i̇edim, arğy jağyndağy bir suret
nazarymdy audardy. Üñilip qarasam meniñ Qymbatym» – dep Serik hat
joldady. Dereu üş jurnal satyp alypty. Bireuin dostaryna, bireuin əkeşeşesine bermekşi i̇eken jazğy demalysqa barğanda. «Jurnalistiñ»
osynşa ədemi qyzdyñ jüregin i̇eşkim jaulai almady ma? – degenge nege
«Meniñ bireuge qarauğa uaqytym da joq, – dep jauap berdiñ. Meniñ osynşa
i̇eñbegime i̇eñ bolmasa «bireu bar» demediñ be? – dep naz aitypty.
Jurnalğa şyqqany sol i̇eken ūzamai kinotüsiruşiler de jetip keldi. Tipti
lektsiiäda otyrğan jerinde dekany kelip, sabaqtan şyğaryp aldy.
–Qymbat seniñ kinoğa tüsuge şaqyryp kelipti, prorektordyñ kabinetine
bar, rejisser kütip otyr, – dep süirei jöneldi. Əjesiniñ aitqany i̇esine
tüsip:
–Qarlyğaş Tökenovna, mağan üidegiler rūqsat i̇etpeidi, –dep tartynyp i̇erip
keledi.
–Oi, sen de bir, qazaqy bala bala i̇emes degen, – dep keiip qarağan soñ,
ündemei ilese berdi. Prorektordyñ kabinetinde bir əiel men i̇erkek kütip
otyr i̇eken. Prorektor:
–Ə, mine Quanyşevanyñ özi de keldi, – dedi qonaqtarğa. Dekanynyñ artyna
tyğyla kirgen Qymbatty tördegi i̇ekeui ornynan tūryp qarsy aldy.
–Oi, ainalaiyn, kəne beri kel, senimen myna ağa-apalaryñ tanysqaly
kelipti, – dedi prorektor añqyldap.
Qymbat bir-i̇eki sanap basyp kabinettiñ ortasyna jaqyndady. İer adam
janyna jaqyndap:
–Meniñ aty-jönim İerğoja Bidosov bolady. Rejissermin. Jaña bir
jūmystyñ soñynda jür i̇edim, soğan seni köreiik dep keldik, – dedi.
Qyz ündemei tömen qarap tūrdy.
–Sen Uialyp tūrsañ kabinetten şyğyp söileseiik, – dedi janyndağy əiel.
–Sol dūrys bolar, keñseniñ aty keñse ğoi, – dep prorektor maqūldady.
Dəlizge şyqqan soñ i̇ekeui i̇eki jaqtan kezek-kezek sūraqqa aldy. Üi-işin,
jağdaiyn, oquyn, jatatyn jerin bərin sūrap jatyr.
–Tüsten keiin myna adreske kel, kasstingke tüsireiik, –dedi.
–Meniñ kinoğa tüskim kelmeidi, – dep i̇edi, əiel adam.
–Əi, qyzym-ai, bizge «kinoğa tüskim keledi» dep künine birneşe qyz keledi.
Sen bolsañ qaşasyñ, – dedi.
–Meniñ mamandyğym oğan kelmeidi ğoi. Ən aita almaimyn, bilei
almaimyn dep i̇edi. Əiel adam qoimai qoidy, ana ataqty ərtis mūğalim
bolğan, mynau suretşi bolğan dep biraz basqa mamandyqpen jürip ərtis
bolğandardy tizdi. Qymbat ne desin, tek ündemei tūrdy. Qalai jüregi
qalamai tūrğanyn tüsindirsin. Olardyñ bergen adresi men telefon
nömirlerin alyp qaita sabağyna kirisip ketti. Üziliste janyndağy
qyzdarmen, keşte üidegilermen aqyldasyp kördi. Bəri «tek ədemi türmen
i̇eşteñe bolmaidy. Kinoda ömirdegidei oinau kerek. Bireudiñ obrazyna
i̇enuiñ, ol bilese bilep, ol külse külu qajet. Seniñ mineziñ tūiyq, tek aqşa
i̇eseptep otyruğa arnalğan, qağaz körseñ jabysyp qalasyñ» – degendei
biraz aqyldaryn aitty.
Özi ainanyñ aldyna baryp külip körip i̇edi, küle almady. Kino ərtisterine
ūqsap şaşyn əri-beri tögiltip, myqynyn būrap körmekşi i̇edi, tipti özinenözi Uialdy. Qolyn joğary köterip şaşyn tolqyndatyp baiqap i̇edi, basyn
juyp jatqan qimyl şyqty. İeşqandai şynaiylyq joq, jasandy bolyp
tūrdy. Aina aldynda ary-beri jürip körip i̇edi, özinenözi qysylyp aiağyn
basa almady. Janynda tiri pende joqta osyndai küi keşti, rejisser,
operator, tağy basqalar qarap tūrsa, tipti halyq jinalyp qarap qalsa
qaitpekşi.
«Qoi, menen ərtis şyqpas. «Qūmyrysqa jolyñdy bil» degendi ūmytpaiyn.
«Ədemisiñ» dep jūrt maqtağan i̇eken dep sahnağa şyğyp masqara bolyp
jürsem. Odan da sabağymdy oqyp, qyzdar aitqandai aqşamdy sanap
tynyş jüreiin», – dep şeşti. İertesi şaqyrğan jerlerine barmady,
bergen telefondaryna habarlasyp jağdaiyn tüsindirdi. Əiel adam
«Oi, şyrağym-ai, qazaqtyñ qyzdary jasyq qoi. Özimiz üiretip alar i̇edik»,
dep biraz keiistik bildirdi.
Qymbat osy jağdailardy aityp Serikke jazyp i̇edi, ol «Şeşimiñe
rizamyn. Öz ornyñdy bilu degen ülken azamattyq. Seniñ ədemiligiñe şek
joq, oğan seniñ mastanbai alğan bağytyñnan ainymağan aqylyñnan
ainaldym», – dep tağy da tolyp jatqan i̇erkeletken sözder qosyp ağyltegil hat joldady.
İekeuiniñ arasynda osylai ədemi hattar ağyldy. İekeui de jüzbe-jüz
kezdesetin jazğy demalysqa asyqty. Merekede Serik kelip te ketpekşi
boldy.
Köktemniñ jaimaşuaq bir ədemi küni i̇edi. Sabaqtan şyğyp kitaphanağa
ketip bara jatqanda aldynan kurstasy Əmir şyqty. Birden:
–Oi, seni keşeli beri izdep tappai jür i̇edim, jaqsy boldy ğoi, – dep
quanyp ketti.
–İe, nege? – dep tañyrqady qyz. Ol sabylyp izdeitindei ne boldy? –
degendei qabaq bildirip.
–Qymbat ötkende segizinşi nauryzda i̇esiñde me, sen bar, bizdiñ qyzdar bar
merekeleriñe arnalğan keşke baryp i̇edik qoi, ortalyq Mədeniet
saraiyndağy, – dedi.
–İə, i̇esimde…
–Sonda Joldas Bürkitbaev degen aqyn ağamyz da bolyp öleñ oqyp i̇edi ğoi,
senderge arnap i̇esiñde me?
–İə, öleñi bərimizge ūnap, öleñderin qaitalap sūrap oqytqamyz.
–Sol kisi sağan arnap öleñ şyğarypty...
–Qoişy, men ol kisimen jaqyn tanyspağan i̇edim ğoi, –dep qyz Uialyp
qaldy.
–Tanysqansyñdar, keştiñ soñynda Jaziralardyñ üiinde jalğastyryp
i̇edik qoi. Ol sonda sağan ğaşyq bolyp qalypty, – dep jañalyq aşyp otyr.
–Ondaiyn qalai baiqamağanmyn, – dei saldy qyz.
–Aqyn ğaşyq bolğanda i̇elge körsetpeidi, tek öleñge tüsiredi. Mine, sol
öleñi. Seni sodan beri i̇eki ai boiy izdepti. Osynşa öleñ şyğarypty, – dep
bir buda qağaz ūsyndy.
Qymbatty «öleñi qandai i̇eken?» degen əuestigi Uiatyn basyp qağazğa qol
sozdy. Ala salyp tez-tez būrylyp ketip qaldy. Üige barğanşa şydamai,
köşedegi alleiäda tūrğan səkide otyryp oqydy.
***
Öziñ – Aru, Özgeden öziñ dara.
Köz aldymda möp-möldir köziñ qara.
Qaida kettiñ, i̇eles bop i̇egildirip?
Qalğany tek ğajaiyp sezim ğana.
Būl ömirde körgenim –
Öziñ ğana. Öziñ ğana...
Sonan soñ, tözim, nala...
Mahabbat – qūs.
Qonad ta, ketedi ūşyp,
Qalatyny – ğajaiyp sezim ğana.
Men şydaimyn şerge de, azaptarğa,
Men şydaimyn, körge de, mazaqtarğa.
Sūlulyq joq! Sūlulyqtan biraq sətte
Jaralatyn sezimnen ğajap bar ma?!
Süimeimin be, bilmeimin, süiemin be,
Küi bop qondyñ dombyra tiegine.
Sezim bolyp jürekke kirdiñ dağy,
Siñip kettiñ sen külli süiegime, –
dep jyrlapty ğaşyq aqyn. Bas-aiağy jeti öleñ.
Ərqaisysyn oqyğan saiyn aqynnyñ özine degen sezimi baurap barady.
Aqyn da sol küni qyzdyñ i̇esinde qalğan. Orta boily, aqsary, közi bürkittiñ
közindei ötkir. Mine zi i̇erkindeu i̇eken. Bir qyzyğy aqyn sol keşte
Qymbatqa ne əzil tastap, ne şyndap qaratyp söz aitqan joq. Qaita özi ol
kisi öleñ oqyğan saiyn qyzyğyp, tyñdap, keiin de i̇esine jiı alyp jürgen.
Jigit ağasy jasyna kelip qalğan saqaba aqyn orynsyz jelpildemegen.
Sonda da qu qyz ol kisiniñ özine qaita-qaita köz tastap, tipti ūzaqtau qarap
otyrğanyn baiqağan bolatyn. Keiinnen atyn bireu atasa, ne bir jerden
öleñin oqysa i̇eleñdep jürdi. Dereu köz aldyna qolyn sermep öleñ oqyp
tūrğany i̇elesteitin. «İe, aqyndar osylai ğaşyq bolady i̇eken ğoi», – dep
oilady. Asyqpai öleñderdi tağy oqyp şyqty. Joldas ağai özi oqyp
tūrğandai əserde boldy.
Izdep kelem, Belgili tappaitynym…
Qūpiiämsyñ sen meniñ, jūldyzymsyñ.
Aspanymnan məñgilik aqpaitūğyn!
***
Izdeisiñ be, sen meni, Jönelse alyp şyryldap sezim-bala,
Sabyr berip, jürme i̇eken tözim-nala? Qalai deseñ – olai de,
Osy ömirde, Süigen, Süie bilgen özim ğana!
(Osynau ğajaiyp öleñder qazaqtyñ birtauar aqyny Serik
Aqsūñqarūlynyñ şağarmaşylyğynan alynğanyn aita otyryp, oqiğağa
aqynnyñ qatysy joğyn i̇eskertemin. Avtor)
«Anau aqyn ğaşyq bopty, poema jazypty», «Anau aqyn ğaşyqtyqtan
külip jür i̇eken», – degen siiäqty syrlaryn qyzdar aituşy i̇edi, ğaşyqtyq
turaly kitaptardan da oqyğan. Biraq, özine «alaşty auzyna qaratqan aqyn
ğaşyq bolady. Onyñ tazalyğy, adaldyğy, tipti mədeniettiligi sondai tek
syrtynan jyr jazyp ony bireuden berip jiberedi», – dep oilamapty da.
Sonşalyqty parasatty aqynnyñ taza da tūñğiyq jüreginen ainalsa
bolmai ma. «Əmirge de raqmet, aqynnyñ jyrlaryn jūrtqa jaimai özine
ğana alyp kelip bergen», – dep oilağanymen «öleñderine jauap ber»– dep
qinaityn şyğar dep qorqyp jürgen. Abyroi bolğanda Əmir ol öleñder
jaily da, aqyn ağalary jaily da i̇eşteñe sūramady. Kezdesken jerde
būrynğy qalpynda amandasyp, qolynan kelgen jerde qamqorlyq jasap,
azamattyq tanytyp jürdi.
Mamyrdağy merekede Serik kelip i̇eki jas Qarağandynyñ ədemi keşterinde
qolūstasyp qydyryp, ūzaq syrlasty. Sol i̇eki-üş künde bir-biri jaiynda
bile tüsip, otbasylary turaly da sūrasty. Sodan bir-birimen qimai
qoştasyp, oqularyn jaqsy aiaqtau üşin i̇ekeui de i̇eki qalağa qaita bölindi.
Arany qaitadan sağynyşqa toly hattar jalğastyryp, i̇ekeui kezekti
kurstaryn aiaqtap Almatyda kezdesti. Qymbat boijetip, tolğan aidai
tolysyp, körgen jannyñ közin arbap jürgenimen öz jüregi Serikten
basqany qalamady. Kurstas qyzy Ləzzat Serikti körgende:
–Qymbat, osyndai jalpaq sary jigit bizdiñ qalada da tolyp jür ğoi,
sonşa Almatyğa jol tosyp, – dep külgeni bar. Qymbatqa kim ğaşyq
bolmady. Kim üzdigip hat jazbady, öleñ arnamady. Biraq i̇eşbirine qyzdyñ
köñili i̇eleñ i̇etken i̇emes.
Jūldyzbek Perizattyñ artynan qalmai jürip, jazğa salym üilenip
tyndy. Jaqsy köretin dos qyzynyñ nağaşy ağasyna tūrmysqa şyqqanyna
quanyp Qymbat olardyñ toilaryna belsene qatysty. Perizattyñ
törkininde ötken qyz ūzatu toiynda sol jaqtyñ jigitteriniñ biri ədemi
qyzdy alyp qaşu jaiyn da oilastyrsa kerek. Barğannan üiden şyqpai
qoiğany dūrys bolypty. Jūldyzbekpen birge baryp, birge qaitqan. «Alyp
qaşu» josparyn keiinnen Perizattan i̇estidi. Sodan keiin auyldyq
jerlerge barğanda tüsken üiinen şyqpaityn boldy.
Sol jyly Serik te qūdalyq jiberem dep qoimady. Anasyna aityp körip
i̇edi, şeşesi şoşyp ketti.
–Qoi, əli i̇eki jyl oquyñ bar. Nemene keieusiz qalam dep qorqasyñ ba? –
dep renjigeni.
Sodan qaityp ol taqyrypqa barmady. Jağdaidy Serikke aityp i̇edi, ol:
«Seniñ oquyñdy tastatpaimyz ğoi. Men bolsam bitirgeli otyrmyn. Əkeşeşem əzirlikte» – dei berdi. Seriktiñ üiindegiler kelin tüsiruge
asyqqanymen, Qymbattyñ üi-işi kelisim bermei, arada tağy bir jyl ötti.
Serik institutyn üzdik bitirip, Temirtaudağy metallurgiiä zauytyna
joldama berildi. Jyl boiy toilaryn sarylyp kütken jastarğa i̇eki jaqtyñ
ata-anasy batalaryn berdi. Toiğa əzirlik bastalyp ketti. Aldymen Seriktiñ
tuystary Qarqaralyğa qyzğa üki tağuğa keldi. İeki ağasy men i̇eki jeñgesi
qyzdyñ syrğasyn tağyp, ata-anasyna joralğysyn jasap, qyz ūzatu
uaqytyn kelisip qaitty.
Qymbattyñ üi-işi qyz ūzatu toiyna əzirlikti bastap jibergen. Qymbat
üşinşi kursyn üzdik aiaqtap auylğa keldi. Apasy men jeñeşesi jiyp
qoiğan jasau-jabdyğyn körsetip quantty. Qyz ūzatu toiynyñ şaqyrylu
qağazdary taratylyp, ağaiyn-tuys qūlaqtanyp jan-jaqtan qūttyqtap
habarlasyp jatty. Aralyqta apa-jeñgesi men Qymbat Almatyğa qalyñdyq
kiımderin tügendeuge baryp ta qaitty.
Seriktiñ auylynda bolsa da sabylys. Belgilengen uaqytta ūzatylğan
kelinderin alyp qaitatyndar atyn əzirlep daiyn otyr. Qyz ūzatu men
kelin tüsirudiñ arasy i̇eki jeti. Sondyqtan olar kelin toiyna da qatty
əzirlikte.
Qarqaralydan Qymbatty alyp ketuge Seriktiñ auylynan tört-bes kölikpen
qūdalar jinalyp jatty. Audan ortalyğyndağy «Nəzik» dep atalatyn
ashanada Quanyş Qymbatyna qyz ūzatu toiyn jasaityn boldy. Toidan bir
kün būryn Qymbattyñ jeñgeleri qyzdyñ dostaryn, tek qyzdardy ğana
jinap şağyn toi jasady. Qyzdar ən salyp, oiyn oinap, ötken-ketkendi
i̇eske alyp tün jarymyna deiin otyrdy. Qyzdardy şyğaryp salğannan
keiin Qymbatqa jeñeşesi:
–Qymbatai, bügin jükteriñdi jinap qoiğan bölmege jata ğoi, əjeñniñ
tikken ədemi körpelerimen tösek salyp qoidym. İerteñ Seriktiñ üiine
ketesiñ ğoi, toidan keiin, – dep jasau-jabdyğyn jinap qoiğan bölmege
jatqyzdy.
Birneşe künnen beri toi nauqanymen jürgen qyz qatty şarşauly i̇edi, közi
tez ilindi. Üidegiler de bastaryn jastyqqa qoiyp, Ülken üide öli
tynyştyq bastalğan. Kökte aqşarby būlttar arasynda tolğan ai jüzedi.
Anda-sanda tek auyl itteriniñ ürgen dausy ğana tüngi mülgigen
tynyştyqty būzady.
Aldymen qyz jatqan bölmeniñ perdesiniñ şilteri qozğaldy jelmen
jelpigendei. Terezeden aq kiımdi adam üige kirgendei boldy. Ol qalqyp
jürgendei qyzdyñ tösegine keldi. Qymbattyñ gül i̇erinderi səl aşylyp,
qabağy kerilip, bir būrym i̇etip örgen şaşy tösekten salbyrap jatty. İeles
aldymen şaşty qolyna alyp ūstap, i̇eñkeiip iıskedi. Qyzdyñ şaşynyñ
hoş iısi janyn baurai jöneldi me, betin-betine taqady. Qolymen körpesin
ysyryp qyzdyñ tynys alyp tūrğan keudesine qarap tūrdy. Sol kezde qyz
yñyrsyp sol jağyna qarai aunady. İeles onyñ aiağynan joğary qarai
sipalady. Onyñ qolynyñ tabynan ba qyz basyn köterip oñ jağyna būryp
qarağanda aq kiımdi bireu janynda tūrğandai boldy.
–Köke! – dedi, əkesi tūr i̇eken dep ūiqyly ūiau. İeles şeginip ketti de alystau
baryp tūrdy. Qyz qaita ūiyqtap ketkende kelip janyna otyrdy. Ai
səulesi tüsip tūrğan jüzine qarady da kübirlep.
–Bigriat matur! – dedi. Tolğan aidai tolyqsyğan arudy qūşağyna qysyp
alyp ūza-a-aq raqattanyp tūrdy... öziniñ ana tilinde söilep...
İertesine Qymbattyñ jeñgesi qyzdy ūiatuğa bölmesine kirgende onyñ
tyrjalañaş aşyq-şaşyq jatqanynan sekem alyp janyna jetip keldi.
Qoiu qara kirpikteri kökke şanşylyp, közi alaryp ketkeninen şoşyp ketti
de üñilip qarap jan dauysymen şyñğyryp jiberdi. Sol aiqailağan
qalpynda i̇eşkimge boi bermei alasūryp ketken jeñgesi syrtqa jügirdi.
Baspaldaqqa sürinip jyğyldy. Jas kelinşektiñ boiyndağysy üş ailyq
tüsik bolyp tabaldyryqta qaldy...
Bir qyz jūmbaq ölimmen köz jūmyp, bir nəreste tüsik bolyp Quanyştyñ
üii azan-qazan boldy. Toidyñ myna sūmdyqqa jalğasqanynan qyz əkesi
Quanyştyñ qany köterilip qūlap miyna qan qūiyldy...
6
Boijetip, ūzatylğaly otyrğan qyzynan aiaqasty aiyrylyp, sonyñ
saldarynan küieui sal auyruyna ūşyrağany janyn jegen Quanyştyñ
əieli keler jyly balalaryn alyp törkin jağyna köşip ketti.
Olardyñ bosağan üiine Şalqarbaidyñ Marat degen nemeresi köşip kirdi.
Aiaq-qoly balğadai, közi tanadai Būlbūl degen kelinşegi bar i̇eken.
Özderimen qatar közge tüsken kişkene balalary bolmağan soñ Qairattyñ
balalary būl üidiñ köşi-qonyna tek syrttai ğana baqylauşy boldy. İerlizaiypty i̇ekeuinen basqa mosqaldau bir əiel kelip jüktiñ körpelerin ağaş
qorşauğa asyp jatty.
Şolpan jaña qonystanyp jatqandarğa syrttan qarap tūrğandy yñğaisyz
körip qolyna şaşulyq kəmpitin ūstap qabyrğalas körşilerine keldi.
Tabaldyryqtan kelesi bölmeniñ törine deiin şaşylyp jatqan zattardan
jol tauyp
–Qonystaryñyz qūtty bolsyn! Işine yrys-bereke tolsyn! – dep
qolyndağy kəmpitterin jan-jaqqa laqtyryp, şaşa bastady.
Üide jürgen bir jas, bir qartañ əiel mūndai dəstürdi kütpese kerek,
sasqalaqtap birese Şolpanğa, birese şaşylyp jatqan kəmpitterge
ūmtylady. «Raqmet! Raqmet!», – deidi jarysa. Əieldermen alğaşqy
tanystyğynyñ basy bolsyn degendei:
–Biz qabyrğalas körşileriñiz bolamyz, atym – Şolpan, –
dedi.
–Sizdiñ jaña körşiñizdiñ i̇esimi – Būlbūl. Men onyñ anasymyn, – dep
qolyna tergen kəmpitin qaida salaryn bilmegendei ülken əiel Şolpanğa
jaqyndady.
–Joğary ötiñiz, otyryñyz, – dep qyzy bəiek bolyp, bölmeniñ ortasyna
oryndyq qoidy.
–Joq, ainalaiyn, isteriñe kedergi bolmaiyn, jaryq barda jaiğasyp
alyñyzdar, tek amandasyp-tanysyp şyğaiyn dep kirgenim ğoi, – dedi
Şolpan Būlbūldyñ özinen biraz kişiligin baiqap.
Syrttan kirgen jigit qolyndağy tüiinşegin qūia sala,
–Oi, jeñgei hoş kelipsiz! Mine, körşi bolyp qaldyq, meni Qairat ağam
biledi, atym – Marat, kişkentai kezimde jazğy demalysty osynda atamnyñ
üiinde ötkizetinmin, –dep jatyr.
–Qonys qūtty bolsyn, ainalaiyn, keşke bizdiñ üige i̇erulikke keliñizder,
ağañ jūmystan oralğanğa qarai, – dep Şolpan jolynan qalmai jas
körşilerin i̇erulikke şaqyryp ta ülgerdi.
Üiine oralğan Şolpannyñ aldynan Sanaty men Əsirasy jügirip şyqty,
–Apa, bizben jasty balalary joq pa i̇eken? – dep.
–Baiqamadym, bügin köşip-qonyp jatqan soñ əkelmegen şyğar, əzirge tek
i̇eresekterdi kördim. Men olardy i̇erulikke şaqyryp keldim, i̇endi soğan
daiyndalaiyq, – dedi.
–Apa, i̇erulik degen nemene? – dep jarysa sūrady Əsira men Sanat.
–Baiağy ata-babamyzda «i̇erulik» dep atalğan salt bolğan. Būryn otyrğan
auyl adamdary janyna kelip qonğan auyldy jabyla qarsy alyp, «qonys
jaily bolsyn» aityp, olardyñ jügin tüsirisip, üiin tigisetin bolğan. Odan
soñ jaña üige «i̇erulik» dep as pisirip tabaq tartady. Būl jaña adamdardy
bötensiretpei öz ortasyna tartudyñ, syilasudyñ ülken belgisi. Jaña
köşip kelgen üide otyn, su bolmaidy. Ony əkeluge biraz uaqyt kerek.
Mine, keñ oilap, tereñ tolğaityn babalarymyz mūny da ūmytpağan. İendi
biz de jaña qonystanuşylarğa i̇erulik bereiik. Köbei i̇ekeumiz qazan-oşaq
jaqqa baraiyq, Əsira men Merei ülken bölmege dastarqan jasauğa
kirissin, – dep balalarğa şeşeleri dereu tapsyrmany da bölip bere qoidy.
Kün bata i̇esiktiñ aldyna Qairattyñ jeñil köligi kelip toqtağanda jaña
körşi Marat baryp aldymen amandasty.
–Assalaumağaleiküm, Qairat ağa! – dep qos qoldap amandasty.
Bala kezinen köziniñ aldyna ösken Şalqar kökesiniñ ülken nemeresin
Qairat:
–Uağaleiküm... Marat, sen de otağasy bolyp menimen körşilikke jaradyñ
ba? Jaraisyñ, jigitim! – dep bauyryna basyp qarsy aldy.
Birazdan keiin i̇eki üidiñ adamdary bir dastarqan basynda otyrdy. Qairat
pen Marat Şalqarbai kökesiniñ əielderi Nauat apasy men Liuda tətesin,
Əsiqa əjelerin i̇eske alyp, qyzyqtaryn aityp əielderdi küldirip aldy.
Osy ülken üidiñ jūrt aityp jüretin i̇eski tarihynan da əñgimeler
qozğaldy. Biraq üidi saldyrğan saudager Akmetovty aitqanymen onyñ
jalğyz ūly Arslannyñ öz üiinde öltirilgenin, tömendegi otyn qorada
süiegi jatqanyn i̇eşkim bilmeidi i̇eken...
Qairattyñ balalary basqa bölmede televizor körip otyrdy. Kenjetaiy
Əsira:
–Nemene, körşilerdiñ menimen oinaityn qyzy joq pa? –dep qūiady.
–Balalary qalada şyğar, keibir papalar men mamalar balalaryn qalağa
internatqa oqytady ğoi, – dep Merei i̇elden i̇estigenin aityp jatyr.
Körşiler bir-birine «qaiyrly tün» aitysyp qaitqan soñ, Əsira jatatyn
bölmesine kirgen şeşesine kündizgi əñgimesin qaitalap:
–Apa, bizben jasty balalary joq pa i̇eken, men oinaityn? – dedi.
–Bilmeimin, ol jağyn sūramaptyq qoi, bar bolsa aitar i̇edi de, i̇erteñ sūrap
bilermiz, ūiyqtai ğoi, tañerteñ mektepke barasyñ... – dep qyzyn bauyryna
basyp ūiyqtatuğa kiristi.
Jaña şañyraqtaryna bügin köşip kirgen Marat pen Būlbūldyñ küibiñ
tirligi tün ortasynda aiaqtalyp, ūiqyğa jatty. Kelinşek küieuine:
–Marat, apañ men əjeñ ösip-öngen şañyraqta Qūdai bizge de bir bala berse
ğoi, – dep i̇erkelep bastap-aq i̇edi, dauysy dirildep jylap qaldy. İekeuiniñ i̇eñ
bir jandarynyñ əlsizdigi turaly bir-birine qanşa aitpauğa tyrysqanymen
jas əieldiñ jaña qonystan jaqsylyqty yrymdap jatqany küieuin de
tolqytyp jiberdi. Körpesin serpip tastap əielin qūşaqtap, bauyryna
qysyp:
–Meniñ əjem on bala tapqan əiel i̇edi, atam orystan toqal alsa da qyñq
demegen. Toqalynyñ özi bes bala tuğan. Sondyqtan būl apam aitqandai
maily oşaq, bizge de şarapaty tiedi, janym. Sen uaiymdai berme, bizdiñ
de jañağy Qairat ağanyñ ūldaryndai i̇egiz ūldarymyz bolady, – dep būryn
köp söilemeitin jigit tün ortasynda şeşen bolyp ketti.
Jaña ğana jylap qalğan kelinşegi küieuine tañyrqap qarap qaldy. Onyñ
aitqandary şynymen oryndalatyndai körinip ketip, basyn jastyqqa
qoidy. Odan ary qarai i̇ekeui de söilemei küni boiğy köşip-qonudan
şarşağan del-sal deneleri qimyldauğa kelmei, ūiqyğa ketti.
Sol tüni de Qarqaralynyñ töbesinde Ai tolyp tudy. Onyñ mañaiyn
jymyñdağan jūldyzdar qorşap, sən-saltanatty Ai kündegisinen i̇erekşe
jaryq bolyp kök jüzinde jüzip bara jatty. Onyñ nūrsəulesi ūiqy
qūşağynda jatqan auylğa tögiledi. Anda – sanda böribasarlardyñ ürgeni
ğana i̇estiledi.
Aspanda jüzgen Aidyñ səulesi Ülken üidiñ terezelerinen işke tögilip
tūrdy...
Süttei jaryq səuleden bölmelerdegi zattar kündizgidei körinip tūr. Biraq
būl tüni terezelerdiñ şilterli jibek perdeleri syrylyp, i̇eşqandai i̇eles
kirmedi... Üi iesi Arslannyñ i̇elesi baiağy Qymbat arumen birge əldeqaida
ketip qalğandai typ-tynyş...
Sol tüni i̇eles jürmegenimen jaña qonysyna alğaş ret qonyp jatqan jas
kelinşek Būlbūl ğajaiyp tüs kördi...
...Ata-babasynyñ aiağy tiıp körmegen bir köne şahardyñ işin aralap jür
i̇eken. Özinşe ony Samarqan degen qala dep oilaidy. Kök kümbezdi
mazarlardy aralap jür. Janyndağy əiel «mynau Jalañtös bahadürdiñ
mazary», – dep qolynan jetektep mazar işine kirgizedi. İekeui bir kezde
onyñ ortasyn qazyp, jasyruly sandyqqa kezdesedi. Aşyp qalsa, işinde
qañqa süiek jatyr...
İeki əiel şoşyp ketip qaşyp şyğady, basy auğan jaqqa zymyrap bara
jatyp qarasa artynda qalğan özderiniñ üileri i̇eken deidi. Əlgi üiden
şyryldağan nəresteniñ üni şyğady. Sol ünge jüregi i̇eljiregen Būlbūl
keiin qaityp kelip, qoryqsa da üige kiredi. Öz üileri... Marat i̇ekeuiniñ
jatyn bölmesiniñ ortasynda ədemi besikte jatqan nəreste jylağanyn qūia
salyp əielge tañyrqağandai qaraidy. Būlbūl balany körip jan düniesi
i̇eljirep ketip baryp besikten şeşip alady. Keudesine qysyp tūryp «Būl
bizdiñ balamyz ğoi!», – degen quanyştan ūianyp ketedi. Tañ sebezgilep atyp
kele jatyr i̇eken.
Marat qatty ūiyqtap jatyr.
Jañağy tüs ömirde bolğandai, nəreste qūşaqtağan əserinen əli aryla
almai jatqan kelinşek basyn köterip jan-jağyna qarady. «Samarqan»
degen qala qaida? Jalañtös degen kim?», – dep oiğa qaldy...
Tañerteñgi şəi üstinde küieui men şeşesine:
–Bügin beisenbi ğoi, iə? – dedi.
–İə, ne boldy? – dedi Marat.
–Beisenbide tañ aldynda körgen tüs oryndalady, – degen şyn ba, apa? –
dedi.
–Aldymen tüsti joru kerek, soğan da bailanysty, – dep apasy saqtyqpen
söiledi. Jaman tüs körip qalyp qyzy sodan şoşynyp tūrğandai körindi.
–Apa, Samarqan degen qala bar ma, ol qaida? – dedi tağy Būlbūl.
–Sen nemene mektep oquşysy siiäqty, ərneni sūrap otyrsyñ? – dep küieui
küldi.
–Bar, balam, Oñtüstikte, Taşkent qalasynyñ mañynda boluy kerek, – dedi
anasy.
–Onda mazarlar bar ma?
–Bar tarihi keseneler bar dep i̇estigem...
–Sonda Jalañtös degen batyrdyñ mazary bar ma?
–Bar şyğar, ne boldy sonşa? – dep anasy şoşyna qarady qyzyna.
–Men tañğa juyq tüs kördim, sodan ūiandym, – dep kele jatyr i̇edi, şeşesi
sözin jūlyp alyp,
–Tüsiñdi tüs Paiğambary jorysyn, «öñim i̇eken», – dep bastap ait tüsiñdi
joryp bereiin, – dedi.
İekeuiniñ sözderine külgen Marat dastarqannan tūryp syrtqa bettedi.
Küieui tüsin əzilge ainaldyryp, aityp bereiin dese tyñdamağanyna
renjiñkirep qalğan kelinşek auzyn būrtityp şeşesine tüsin aita
bastady...
–Şyrağym, tüsiñ aian tüs siiäqty. Köp jer kezip, köp i̇el körip jañağy
Jalañtös batyrdai ūl tabady i̇ekensiñ. Keşe körşiler «myna üidiñ tarihy
tereñde jatyr», – dep otyr i̇edi. Sonyñ əseri de bolar. Qūdai tileuiñdi
bersin, jaqsy tüske de sadaqa, jaman tüske de sadaqa degen bar, köşege
şyğyp sadaqa berip kel», – dedi de qolyn jaiyp özi biletin batasyn iştei
qaitalap, qyzyna batasyn berdi. Būlbūl anasynyñ yqylasyna riza bolyp,
köñili köterilip syrtqa şyqty.
Kelesi jetige deiin köşip-qonyp, köñilderin ornyqtyryp alğan Marat pen
Būlbūl i̇endi körşilerin qonaqqa şaqyrdy. Qairat pen Şolpan kün Uiasyna
otyra bastağanda Əsiralaryn i̇ertip keldi. Körşiler ötkendegiden de
əñgimeleri jarasyp, arqa-jarqa bolyp əñgimelesip otyrdy. Əsiranyñ işi
pysyp, ağalarymen oinauğa üige qaitqysy kelip qyñqyldai berdi.
Şolpan tamaq işip bolğan soñ:
–Qazir seni üige aparyp tastap keleiin, – dep qyzyn qolynan jetektep
şyğyp ketti.
Əsirany üige qaldyryp kelgen körşisine Būlbūl:
–Üide özi qatarly bala bolmağan soñ Əsiraşkanyñ işi pysqan şyğar,
bizdiñ qosylğanymyzğa biraz uaqyt bolsa da balamyz bolmai jatyr, – dep
kinəli adamdai qinala otyryp aitty.
–O, ne degeniñ, balanyñ ədeti i̇emes pe bir jerde ūzaq otyra almaityn... –
dep Şolpan Uialğanynan ne derin bilmedi.
İeki əiel dastarqan jiystyryp jatqanda basqa bölmeden i̇erkekter şyqty.
Qairat:
–Şolpan, i̇ekeumiz i̇endi üige aiañdaiyq, i̇erteñ şarua bar degendei, balalar
da muzykalatyp jatyr əli.. – dedi de i̇esikke bet aldy. Jas körşilerine
alğystaryn bildirip, körşiligimiz tatu bolsyn degen nietpen i̇ekeui üiden
şyqty.
Əkesi men şeşesi üide joqtyğyn paidalanyp Qairattyñ balalary üidi
basyna köterip muzyka qoiyp, üşeui bige basyp jatyr i̇eken.
Sol jyldary on bes respublikanyñ basyn qūrap dünieni dürildetip
tūrğan Keñester odağy ydyrap, on bes təuelsiz memleketke ainalğan. İendi
ğana azattyq alğan jas memleketter ekonomikalyq qiyndyqtar körip
jatqan bolatyn. Qaladağylar qapşyq arqalap alys-jaqyn i̇elderdiñ
tauarlaryn tasyp, auyldağylar qolynda bar malyn sol zattarğa aiyrbas
jasap kün köre bastağan. Qazaqstannyñ soltüstiginiñ halqy Reseidiñ
tauarlaryn arqalap poiyzben oñtüstikke ketip bara jatady. Jetisu
jağynyñ adamdary Qytai asyp kelip ony soltüstik pen oñtüstikke
arttyryp jiberedi. Qyrğyzdardyñ tikken kiım-keşegin qazaqtar kiıp,
özbekter qūrylysyn salyp aralas-qūralas köbeigen bir dəuir i̇edi.
Ğasyrdyñ aiağyna qarai oiysqan soñ ba, köripkel, əulie, ekstrasens
degender qaptady. Kaşpirovskii degen bireu teledidar arqyly külli
halyqty i̇emdep, narkozsyz operatsiiä jasap jatty. Djunna degeni tek
alpauyttardy i̇emdese, Vanga degen köripkel əlemde bolatyn keremetterdi
aldyn ala bilip otyratyn bolypty. Ferğanadan bir əiel şyğypty, ol
alystan səlemdeme jiberse tünde kelip i̇emdei beretin keremet i̇eken.
Qazaqstannan da ər auyldan bir i̇emşi-köripkel şyğyp jatty. «Anau
keremet i̇eken, mynau odan da sūmdyq», – dep auyr tūrmys pen auru –
syrqaudan azaptanğan halyq jaqsylyqtan habar aitar dep i̇emşiköripkelderdi jağalap ketken de zaman boldy. İendi bireuler mañğystaudağy
üş jüz əulieni, tağy bireuler Otrardağy əulie-ənbilerdi arlap ketti.
Sol sabylğan halyqtyñ ortasynda jaqsylyqtan ümit i̇etip bir perzentke
zar bolağan Būlbūl da jürdi.
...Būlbūldyñ apailary Reseiden şūjyq, sary mai, qalbyrdağy
tağamdardy kötere satyp alyp, oñtüstik oblystarğa saudalap, poiyzben
ary da beri şapqylap jürgen. Özderi jartylai toqtağan zauyttardyñ
qysqarğan jūmys künderimen aptasyna i̇eki-aq kün jūmys isteitin. Qalğan
künderi saudamen ainalysady. Qarqaralydan Qarağandyğa kelip dərigerge
qaralyp jürgen Būlbūlğa bir küni ülken apaiy:
–Būlbūl, men osy aptada jūmystan bosai alatyn i̇emespin, ötkende
aldyrtqan maiym küiip barady, Kəmilamen birge Jambylğa baryp
qaitşy, meniñ ornyma, – dep jalyndy.
–Oi, men sauda jasai almaimyn ğoi, – degen siñlisine
–Nemene, biz sauda jasap tudy deisiñ be? Üirenesiñ, aqyry üide bos
otyrsyñ ğoi, «navaryn» öziñ alasyñ – dep tipti bastyrmalatyp jiberdi.
–Maratqa ne dep aitam? – dep siñlisi səl köngendei bolyp i̇edi,
–Men aitam. Əri oñtüstikte qazir köripkel-i̇emşiler de köp şyğuda. «Bes
jyl boldy tek ginekologke bara beresiñ, mümkin jolyñ bailanyp tūrğan
şyğar, ondai da bolady i̇eken. Jolyñdy aşyp jiberer, solarğa körinip
keledi» deimin – dep tipti qyzyğuşylyğyn ūiatty. Sodan küieuinen rūqsat
alyp bergen Būlbūldy apaiy özimen birge sauda jasaityn Kəmilağa qosyp,
saudasynyñ mən-jaiyn jüre tüsindirip, keşki poiyzğa mingizip,
Oñtüstikke attandyrdy.
Ömirinde tūñğyş ret oñtüstik jaqqa jolğa şyqqan Būlbūldyñ tüni boiy
ūiqysy qaşyp, oidağy-qyrdağy jağdailar i̇esine tüsip ūiyqtai almady.
Söitip jatqanda bir jyl būryn körgen tüsi, ondağy Samarqan degen
qalany apasynan sūrağanda «Oñtüstikte, Taşkent qalasynyñ mañynda
boluy kerek, – degen anasynyñ sözi i̇esine tüsti. «Əri oñtüstikte qazir
köripkel-i̇emşiler de köp şyğuda. Bes jyl boldy tek ginekologke bara
beresiñ, mümkin jolyñ bailanyp tūrğan şyğar, ondai da bolady i̇eken.
Solarğa körinip keledi – deimin», – degen apaiynyñ sözi de oiynda
qabattasa örilip, qūlağynda üni tūryp aldy. Sodan özi sauda jasauğa i̇emes
ömiriniñ bir mañyzdy şaruasyn tyndyruğa ketip bara jatqandai köñili
alasūryp tañğa köz ilmedi.
Tüske qarai Jambyl qalasyna kelip toqtağan poiyzdan Kəmila bastağan
tört kelinşek jantalasyp jürip jəşikjəşik qalbyrlary men mailaryn,
şūjyqtaryn tüsirip alyp, sonda jürgen bir jükşini jaldap kölikke tiep,
qalağa tartty. Kəmila būl tirlikke i̇eti üirenip ketkeni sondai aiaqqolyna
tynym joq, auzy da sondai sarnap bir toqtamaidy. Sartyldap jürip alyp
kelgen zattaryn bazardyñ qoimasyna saqtauğa qoiyp, üş kelinşekti jalğa
alğan üige alyp keldi. Kileñ sauda jasaityn əielder jaldağan jer üi
bazardyñ tübinde i̇eken. Ondağylar da Kəmilany qūdağilary kelgendei
dabyrlasa amandasyp kütip aldy. Külimsi isi bar jertamnyñ bir bölmesine
üşeuine üş matrats pen seisep, jastyq tastap, odan kelesi bölmege şəi
ūiymdastyryp bir əiel zyrlap jür. Janyndağy serikterin osynda
qaldyryp Kəmila bir jerge baryp keldi de:
–Qyzdar, i̇erteñ tūratyn jerdi belgilep keldim, – dep ortalaryna jata
ketti. Birazdan keiin manağy zyrlap jürgen:
–Kəmila, tamaqqa keliñder, – dedi.
Tamaq degeni syldyr suly borş pen kotletti küriş bolyp şyqty. Bir-i̇eki
tilim nany bar. Sonymen sol tüni Jambyl degen qalada qonyp şyqty.
Jataqtyñ külimsi isinen jüregi köterildi, körpe-jastyğynan da jiırkenip,
bürisip jatty...
İertesine tañ azannan keşegi zyryldaq ortağa jūmyrtqa quyryp qoiyp
tañğy şəiğa şaqyrdy. Kəmila şūjyq pen mai qosty. Nanğa mai jağyp
jep toiyp alğan əielder jaiaulap bazarğa keldi.
Jambyldyñ ortalyq bazarynda ala tañnan sapyrylysqan halyq.
Qoldarynda qytaidyñ ala dorbasy men jəşik, şelek kötergen jūrtpen
jarysa, beli qaiysyp arba itergendermen jağalasa Kəmila bastağan
əielder de özderine tiesili sauda qataryn tauyp aldy. Janyndağylar
Būlbūlğa alğaşqy sabaq berip jatqanda arbağa zattaryn tiegen Kəmila de
kelip jetti. Bəri jabylyp jəşikterin tüsirip aldy da jükşimen i̇eseptesti.
–Būlbūl sağan myna qalpaq pen aljapqyş ədemi jarasady i̇eken, bügin
jigitterdiñ bəri seniñ maiyñdy aluğa keletin boldy ğoi, – dep əzildegen
Kəmilanyñ auzy men qoly birge qimyldap üstelderdiñ üstin sürtip jatty.
–Mai qanşadan? – dep jaqyndağan bir əielge,
–Əli daiyn i̇emespiz, – dep te ülgerdi.
–Būlbūl, alğaşqy saudany i̇erkekke jasauğa tyrys. İerkek bastasa qol
jüredi. Əielderdiñ qyrsyğy qyryq i̇esekke jük degendi i̇estip pa i̇ediñ? – dep
aldyna kalkuliator men ūsaq aqşa qoidy.
Būlbūl saudasynyñ qalai bastalyp ketkenin de baiqamai qaldy, qasynda
Kəmila qazyqtai bolyp qadağalap tūrğan, i̇esin bir jiğanynda orta
jastağy bir i̇erkekke mai ölşep berip jatyr i̇edi... Sonymen sauda i̇erkekpen
bastalyp, bireuine jañylyp, bireuinen şatasyp onyñ bərin Kəmila qaqsap
tūryp tüzetip əiteuir keş bata alğaşqy sauda küni de aiaqtaldy-au.
–Alğaşqy saudañ jaman i̇emes, qolyñnyñ şalymy bar. Tek qatty
sasqalaqtap ketesiñ, bara-bara qalypqa tüsesiñ, – dep bağa berdi «ūstazy»
Kəmila.
Janyndağy kelinşekter de şūjyqtary men qalbyrlaryn oidağydai
satyp, tipti:
–Kəmila, ötkendegini tügel ala saluymyz kerek i̇eken, bügingidei bolsa ötip
ketkendei i̇eken, – dep quanyp jatty.
Keş qaraia əielder jatağyna oraldy. Keşegi zyryldaq tağy astaryn
daiarlap qoiypty. Kəmila oğan i̇eki küngi i̇eñbekaqysyn berip köñildendirip
qoidy. Būlbūl qatty şarşağanyn basy jastyqqa tigende baryp bildi.
«Maratqa zvondap qoiu kerek i̇edi-au», – dep oilap jatyp ūiyqtap ketti.
Tipti keşegidei jataqtyñ külimsi isi de sezilmedi, körpe-jastyğynan da
jiırkenbedi.
Əielderdiñ aituynşa sol joly qoldary qatty jürip i̇eki-aq künde əkelgen
zattaryn satyp qaiyra poiyzğa mindi. Kelerinde tas-tüiin bolyp otyrğan
kelinşekter qaitar jolda aşylyp, bir-birine əñgime aityp, kupeni
duyldatyp keldi. Būlbūl olarmen jaqyn tanysyp, dostasyp aldy.
Üide jūmyssyz otyrğan Būbūlğa mai satyp Jambylğa baru ūnağany
sondai Ūljalğas apaiy, Kəmila üşeui bir top bolyp būrynğydan da köp
tauarmen jolğa şyğatyn bolyp aldy. Özderi aitpaqşy, qoldary jürip,
qaltalaryna qarjy tüsip, üilerine yrys kirdi. Jambyl men
Qarağandynyñ arasy i̇eki auyldyñ arasyndai jaqyn körinip ketti.
Būlbūldyñ saudasyna Marat ta üirenip aldy, sapardan keletin küni
Qarağandydan baryp poiyzdan kütip alady, keterde şyğaryp salady. Bir
jyldai sauda jasap jürip jeñil məşine satyp aldy. Marat onysymen
audan men auyldyñ i̇ekiarasyna jolauşy tasyp, tiyn-teben tabady.
Bastarynda üii bar, astylarynda köligi bar, qatarlarynan qalmai kele
jatqanymen i̇ekeuiniñ de jürek tüpkirinde bir perzentke degen zary
bolatyn. Bir-birine aitpauğa tyrysqanymen, işten müjiletin. Būlbūl
poiyzda kele jatyp, Marat qara jolda kele jatyp armandaityn bir jaman
balany...
Bir joly Jambylda Būlbūl auyr kötergennen belinen şoiyrylyp
jataqtan şyğa almai qaldy. Baiağy zyryldaq əiel sorpa-su berip kütken
bolyp jürdi. Bölmede i̇ekeuinen basqa i̇eşkim joq, bəri saudamen ketken,
tüski as işip otyrğan.
–Siz i̇endi osylai jata bermei bir i̇emşilerge körinip almaisyz ba? – dedi
qyzmetşi əiel.
–Qaidağy i̇emşige baram, būryn mūndaiym joq i̇edi, keşe jəşikti jerden
birden köterip alğannan boldy. Qarağandyğa barğan soñ dərigerge qaralam
ğoi – dedi Būlbūl aqtalğandai.
–Bizde qazir bəri i̇emşi men köripkelge qaralady, doğdyrğa barsañ
propiskañ bolmasa qaramaidy, – dedi əiel.
–Osy seniñ atyñ kim? – dep Būlbūl kelinşekti jaqyn tartty.
–Merkül.
–Merkül, osynda tumaityn əielderdi i̇emdeitinder bar ma? – dep sūrady
turasynan, apaiynyñ «oñtüstikte qazir köripkel-i̇emşiler de köp şyğuda.
Bes jyl boldy tek ginekologke bara beresiñ, mümkin jolyñ bailanyp
tūrğan şyğar, ondai da bolady i̇eken», – degeni i̇esine tüsip.
–Qaladağyny bilmeimin, men auyldan keldim, bizdiñ auylda bir əje bar
soğan əielder qaralyp jatady. Meniñ jeñgem bir baladan keiin balasy
tūrmaityn, on jyldan keiin sol əjeden i̇emdelip byltyr qyz tuyp aldy.
Qazir i̇eñbektep jür, – dedi Merkül.
–Sen mūnda tūrmaisyñ ba? – dep tañdanyp sūrady.
–Joğa-ə, men Şudan kelip istep jürmin. Osyndağy jataqtyñ kirin juyp,
tamağyn istep aqşa tabam. Auylda i̇eki ūlym bar, şeşemde. Küieuim işip
qoimağan soñ ajyrasyp kettim. Öz künimdi özim körip jürmin. Saudağa
jaramaimyn, jüregim dimkəs, – dedi. Orysşalau Būlbūl «dimkəs», – degen
sözdi mardymdy tüsinbese de «auru» degeni şyğar dep oilap qoidy.
–Meniñ de densaulyğym şamaly. Küieuge tigenime jeti jyldan asty
balamyz bolmai jür, sondai bir i̇emşi bolsa qaralsam dep i̇edim, – dep
işindegi oiyn jasyrmady.
–Siz bizdiñ auylğa barmaityn şyğarsyz, ol alysta. İeger jaqyn jerde
ondai adam bolsa sizdi i̇ertip baraiyn, – dep Merkül yqylas bildirdi.
Būlbūl ary-beri aunağan saiyn beli syrqyraidy, Merküldi söilete berse
auruy bilinbeitindei:
–Küieuiñ nege işip ketti? – dedi.
–Oi, bizdiñ auyl būryn kolhoz bolğan sol tarap ketti de bərimiz jūmyssyz
qaldyq. Küieuim vodovoz aidaityn. Köligi qañyrap qaldy, özi basynda
mal-janğa qarap jüruşi i̇edi.
Keiinnen auyldyñ jūmyssyz i̇erkekteri qarta oinap odan qalsa araq işip
tozyp ketti ğoi. Ol da solarğa qosylyp ketti. Tauyp jatqan aqşasy joq,
nemenege jetisetinin bilmeimin, işpese jap-jaqsy, işip alsa sabaityndy
şyğardy. Balalarymdy alyp əkemniñ üiine qaşyp kettim – dep baiğūs
əiel söilep jür, söilep jür. Zyr qağyp syrtqa da şyğyp keledi, işke de
kirip keledi. Qazandyqqa qarap ta ülgeredi.
Onyñ sözin tyñdap jatyp Būlbūldyñ közi ilinip ketipti. Sart i̇etip aşylğan
i̇esik pen Kəmilanyñ zor dauysynan ūianyp ketti. Artynyp-tartynyp
köterip kelgen qytai sömkelerin i̇esik aldyna qatarlap tizip jatyr. Özi
birneşe, kölemi de ülken. Dəl sondai sömke arqalap Ūljalğas apaiy da
keldi. Jastyqtan basyn köterip qarap jatqan siñlisine
–Bulka, i̇endi qaitarda osylai qyrğyzdardyñ tauaryn i̇elge arqalai
ketemiz, jaqsy boldy – dep qūiady.
İertesine sol qytai sömkelerdi üş əiel arqalap Qarağandyğa qarai bet
alğan poiyzğa mindi. Būbūl beli qiralañdap kele jatsa da syr bermeuge
tyrysyp i̇eki qolymen i̇eki sömke süiretip keledi.
Kelesi joly kelgenderinde Merkül Būlbūlğa iştartyp qarap:
–Būlbūl, qalai beliñiz jazylyp ketti ma? – dep jatyr, arqalap kelgen
zattaryn da işke tasysty.
Keşke qarai oñaşalau sətti paidalanyp,
–Men sizge bir i̇emşiniñ mekenin bilip qoidym, – dep sybyrlady. Būlbūl
i̇eleñ i̇etip:
–Jür, syrtqa şyğaiyq, – dep jeñinen tartty.
Biri – oñtüstikten, i̇ekinşisi – soltüstikten, biri – orysşalau, i̇ekinşisi –
qazaqylau i̇eki əiel jatağan üidiñ syrtynda syrlasyp tūrdy.
–Ol əiel osy qalada qabyldaidy i̇eken, aty – Dəmeş apa. Özi Qazaly
jaqtyñ aqūdaiy, – deidi Merkül özinşe i̇emşiniñ şyqqan tegin tüsindirip.
Onyñ «aqūdai» degenin Būlbūl tüsingen de joq:
–Jaqsy bile ma? – dep jatyr.
–Özi köripkel, özi i̇emşi. Bylai i̇emdeidi i̇eken, – dep alaqanymen alystan
Būlbūldyñ denesin şarlap şyqty.
–Ekstrasens pa?
–İə, iə, – deidi Merkül. Sol sözdi orysşa aita almai.
–Tumağan əielge de massaj jasaidy i̇eken, Almatyğa baryp ta halyqty
i̇emdepti. Jūrt degen artynan sabylyp jür, – dep Būlbūlğa jiğan
anyqtamalyqtaryn jyldamjyldam aityp, tüsindirdi.
–Baraiyq, qaşan baramyz, – deidi Būlbūl köñili alypūşyp.
–Oğan aldyn ala jazylu kerek deidi, men i̇erteñ baryp jazylyp qūiam. Sizge
qai kez yñğaily, – dedi Merkül de quanyp.
İertesi Būlbūl saudasyn qalai jasağanyn bilmeidi, jataqqa qaitqanşa
asyqty. İesikten kire Merküldi izdedi. Ol əli kelmepti. Būlbūl qaita-qaita
i̇esikke alañdap mazasy ketti. Əiteuir bir uaqytta Merkül keldi-au. İekeui
bir-birin aitqyzbai ūğyp, syrtqa sytyldy. Būlbūldyñ qolynda tüiinşegi
bar.
–Ne boldy, jazyldyñ ba? – boldy Būlbūldyñ alğaşqy sūrağy.
–Küni boiy üiden şyğa almai, tüs aua əreñ şyqtym. Qalanyñ syrtynda
i̇eken, əreñ tauyp bardym. Barğanymdy qaiteiin, keşe ketip qalypty. İendi
qaşan keletinin i̇eşkim bilmeidi, – dep köñilsiz aiaqtady sözin Merkül.
–İendi ne isteimiz? – deidi Būbūl osy şarua oğan i̇emes, Merkülge kerektei.
–Siz qaşan qaitasyz?
–Arğy küni qaitatyn şyğarmyz, kiım-keşekti alyp ülgersek, – dep
kümiljidi köñilsiz Būlbūl.
–Jaraidy, siz uaiymdamañyz, qaita kelgeniñizşe bireudi tauyp qūiarmyn, –
dep mūñlyq əieldi jūbatty zamandasyn.
–Sağan senem, Merkül. Mynany balalaryña alyp bar, – dep qolyndağy
tüiinşegin berdi. Jelim qaltada sary mai, şūjyq, birneşe balyq
qalbyry bar i̇edi. İeñbegine bergenin ündemei tüsingen Merkül zyp i̇etkizip
qoltyğyna tyğa qoidy da:
–Raqmet, – dep Būlbūldyñ jağdaiyn janymen tüsingen əpkesindei betinen
süidi. İekeui ünsiz ğana üige kirdi.
Sol joly qyrğyzdyñ bazarynan alğan kiım-keşek salğan ala dorbasyn
arqalağan Būlbūl köñilsizdeu bolyp Qarağandynyñ vokzalynan tüsti.
İeki aptadan soñ Ūljalğasqa ilesip tağy oñtüstikke bet alğan poiyzğa
mindi...
Jataqqa jete Merküldi izdedi. Əşeiinde aldylarynan şyğyp, zyryldap
jürip şəiin beretin kelinşek körinbeidi.
–Merkül qaida? – dep sūrady sol jerde jük tasyp jüretin balaqaidan.
–Merkül əpşe auylyna ketken, – dedi bala.
–Qaşan keledi?
–Bilmeimin, – dep miñgirlegen bala arbasyn iterip auladan şyğa berdi.
–Bulka, tez jinalsañşy, ne boldy? – dep terezeden Ūljalğas dauystady.
Aulanyñ ortasynda del-sal bolyp tūrğan kelinşek ne isterin bilmei
baspaldaqqa baryp otyra ketti. Merkülmen birge onyñ auylyna bar ümiti
ketip qalğandai. İeger Merkül kelmese, ömiri joly bolmaityndai.
–Əi, sağan ne boldy, bir jeriñ auyryp tūr ma? – dep üiden apaiy şyqty.
Bala kezinen ülken apaiynyñ aitqanyn i̇eki i̇etpei üirengen baiğūs:
–Joq, – dedi de əpkesiniñ soñynan tailaqtai i̇ere jöneldi.
İerteñine saudadan kelse aldarynan zyryldap Merkül şyqty. Būlbūl
quanğanynan bassalyp süiip amandasty.
–Üige baryp keldim, apam auyryp qalypty, soğan dərisin-ökilin alyp
berdim. Balalardyñ mūğalimderimen söilestim, – dep aldymen şaruasyn
aityp aldy.
–Jaqsy bolypty, men seni birjola ketip qalğan şyğar dep i̇edim, – dep
Būlbūl uaiymyn aitty.
–Qaidan, men jūmyssyz qalsam, bərimizdi kim asyraidy. Sonau jerden
qolyma naqty aqşa alatyn bolğan soñ kelip jürmin ğoi. Osy üidiñ iesi
apai bizdiñ Şudan, sony mağan senip jalğa ötkizip otyr. Üidiñ tazalyğyn,
bütindigin qarap, kelgen-ketkennen i̇esep alamyn. Osynda jatatyndardyñ
tösek-ornyn juyp-tazalap, tamağyn əzirlep qosymşa aqşa tabamyn.
–Sodan i̇eken ğoi zyryldap jüretiniñ, – dep küldi Būlbūl.
–İendi sağan jañalyq aitaiyn, Özbekstannyñ Ferğana degen jerinen bir
əiel şyğypty. İemi sūmdyq deidi. Kezekte jūrttar aptalap tūrady i̇eken.
Oğan baru da kerek i̇emes i̇eken. Bir aq şarşyğa üş som tüiip baratyndardan
berip jiberseñ bolğany.
–Şarşy degen ne?
–Aq oramal ğoi basqa bailaityn. Sony alğan künnen bastap bir jetiniñ
işinde sen ūiyqtap jatqanda əruağy keledi i̇eken. Ol üşin bir bölmege jeke
ūiyqtau kerek i̇eken. Terezeniñ jeldetkişin aşyp qoiu kerek i̇eken. Tek bas
jağyña nan, tərelkege salyp qūmşeker qoiyp qūiasyñ. Əruaq kelse, qantqa
sausaqpen syzyp belgi salyp ketedi, sol küni tüs köresiñ auruyña qatysty
deidi. Soğan bizden baratyndar bar i̇eken, şarşy berip jiber, atyñdy
jazyp, men aparyp bereiin, – dep adam tañqalarlyq jañalyq aitty.
–Sonda ol i̇emşi meni qalai i̇emdeidi?
–Sen ūiyqtap jatqanda əruağy kelip i̇emdeidi, sen tek tüs köresiñ, – dep
qūiady Merkül özi közimen körgendei.
–Qyzyq i̇eken, onda men de bir oramal berip jibereiin, –dep küldi.
–Qoi, külme, i̇em bolmai qalady, – dep Merkül qorqytty.
Ketetin küni Būlbūl appaq oramalğa üş som qosyp jelim qapşyqqa salyp
Merkülge ülken ümitpen berdi. İekeuiniñ sybyrlasyp tūrğanyn körip
qalğan Ūljalğas:
–Bulka, sen ana zyryldaqpen neğyp jabysyp jürsiñ? –dedi jaqtyrmai.
–Jəi, birdeñe sūradym, – dedi əpkesine qatty söilemeitin ədetimen.
–Sol ne biledi deisiñ, – dep əpkesi düñk i̇etti. «Ūljalğas», – degen atyna
sai i̇erkek siiäqty. Oğan syrlasyp birdeñe aityp ta bolmaidy, özine
qaramai tağy jūrtty mensinbeidi. Qūdai oñdağanda özi siiäqty abajadai
bir i̇erkekti tauyp alğyn, balaly-şağaly bolyp otyr. Şarşap-şaldyğyp
poiyzdan tüskende ūly men qyzy aldynan şyğyp kütip alyp qūşaqtap,
süiip jatady i̇erkekşalys şeşelerin. Keide daryldap küieui de şyğady,
balalaryn ortağa alyp abyr da sabyr bop üilerine keledi. Öz
baqyttarynan jandarynda kele jatqan būğan qarauğa da şamalary
kelmeidi. Ondai adamğa qai bir syr aitsyn, ündemei qūia saldy, bar ümiti
Merkülde bolyp.
Sol joly üige qaitarda köñili alyp-ūşyp kele jatqan, sony sezgendei-aq
Maraty kütip aldy. İekeui qalağa qonbai sol boiy auylğa tartty.
Qarağandy men Qarqaralynyñ arasy üş sağattyq jol. Būlbūl joqta
küieuiniñ de işi pysyp qalğan i̇eken, auyzy jabylmai auyldağy i̇estigen
qyzyqtaryn aityp keledi.
Būlbūl batyly baryp Maratqa Merkül jaiynda, Ferğanağa jibergen
oramal jaiynda jailap aityp berdi. Marat mazaqtaityn şyğar dep
qorqyp jür i̇edi. Ol sabyrmen tyñdap jaqynda bir dosy Sary Əulie
degenniñ Almatydağy stadionda jürgizgen i̇emine qatysqanyn aitty.
–Sonda gipnozdan bireuler bilep, bireuleri qūlap jatady deidi.
Televizorda da i̇emşiler köbeidi. İeger kömegi tier deseñ körin, – dedi.
Kelgennen üş künnen keiin Būlbūl jeke bölmege terezeniñ jeldetkişin
aşyp jalğyz jatyp jürdi. Oiy alañdap, bas jağyna nan, tərelkege salyp
qūmşeker qoiyp qūiady. Körgen tüsterine de mən berip otyrady. Keler
jetige jolğa şyğarmyz dep jürgende Ūljalğas apaiynan habar keldi,
«Aiağymdy qaiyryp aldym, bir-i̇eki aptadan soñ jolğa şyğaiyq», – degen.
Özi de köñili alañdauly Būlbūl quanyp ketti.
«Marat sen baryp apaidy körip kel, meni tūmauratyp qaldy deşi. Men
i̇eşqaida şyqpai Ferğanadan habar küteiin», – dedi. Əieliniñ yqylasy
i̇emşige birjolata auğanyn sezgen Marat aitqanyna kelisip Qarağandyğa
ketti.
Sol tüni Būlbūl üige ədettegidei Marat joqta şaqyrtatyn körşiniñ
balasyn şaqyrtyp almady, Ferğanadağy apasynyñ əruağy kelse
şoşytyp almaiyq dep jalğyz qondy. Televizor qarap keş jatty. Jatar
aldynda terezeniñ perdesin ysyryp, jeldetkişin aşyp tastady. Ai tolyp
tuğan i̇eken. Dala dap-jaryq bolyp körinedi. Jatarda kietin iş kiımin
kigen kelinşek nany men qūmşekerin tağy bir tekserip baryp tösegine
jatty.
Külli dünie kökten tüsken ai səulesine şomylyp tūrdy... Ülken üidiñ
Būlbūl jatqan terezesiniñ perdesi səl dirildegendei boldy da osy üidiñ
iesiniñ baiağy i̇elesi bölmege i̇endi. Aryly-berili bölmeni şarlady. Sodan
tösekte ūiyqtap jatqan kelinşektiñ janyna bardy. Üstindegi aq
jamylğysyn alyp tastap, ūzaq qarap tūrdy. Bir kezde baiau aiağyn sipady.
Sodan qoly joğarylai keudesine jetkende kelinşek qozğalyp ketti. İeles
şeginip baryp aiaq jağyna tūra qaldy. Denesine tigen jūmsaq qoldyñ
tabynan ūianyp ketken Būlbūl közin aşpady. «Meni əruaq kelip i̇emdep
jatyr», – sony şoşytyp almaiyn dep typ-tynyş jata berdi. Ūiyqtap
jatqandai bolğanymen köñili ūiau. Əieldiñ ūianyp ketkenin sezgendei
bolğan i̇eles terezeniñ perdesin baiau qozğaltyp şyğyp ketkendei boldy.
Ony Būlbūl da sezingendei əserde qaldy. «Aiağymnan joğary qarai
sipalap i̇emdep ketti, i̇endi bir jaqsylyq bolar», – dep oilap jatyp qaita
ūiyqtap ketti. Tañğa juyq tüs kördi.
...Mazar aralap jür i̇eken. Janynda Merkül bar. Bir mazardyñ astyn qazyp
jatyr, sandyq şyğypty. Qaqpağyn aşsa, işinde bala jatyr. Quanyp ketip
qolyna köterip alsa mysyqqa ainalyp qolynan sekirip tüsip qaşa
jöneledi...
Keşteu ūiandy. Közin aşyp alyp biraz jatty. Tüsi taiğa tañba basqandai
anyq kökireginde sairap tūr. İesine qūmşeker tüsip ketti, atyp tūryp
tərelkege qarady. İeş özgeris joq, beti tündegi tegistegen qalpynda tūr.
Terezeden syrtqa qarady. Qairattyñ üş balasy syrtta jür. Bügin
demalys i̇ekeni i̇esine tüsti. Öziniñ osynşa köp ūiyqtağanyna qairan qaldy.
Tösek-ornyn jiystyryp jalğyz otyryp şəi işti. Terezeden körip tūr,
Şolpan tətesi kir jaiyp jatyr, şoljañ qyzy anasyna jabysyp birdeñe
aityp tūr. Köbei men Merei tarsyldatyp birnərseni bölşektei bastady,
bireui ūstap tūr, i̇ekinşisi balğamen soğyp jatyr. Arğy jağynda Sanaty
birdeñe tasyp jatyr. «Ağai jūmysta şyğar, körinbeidi. Marat qaityp
keletin-di bügin», – dep oilap syrtqa bettedi.
–Būlbūl, sen üide i̇ekensiñ ğoi, jaqsy boldy, otyn qoranyñ kiltin taba
almai jatqanymyz, – dep Şolpan jaqyndady.
–Men osy aptada jolğa şyqpaimyn, apaiym auyryp qalypty, Marat
soğan ketti. Özderiñiz qalaisyzdar? – dep körşisine amandasty.
–Jaqsymyz. Ağañ bügin otyn tüsirtem, otynqorağa bölşektep tasyp
alyñdar dep balalarğa aityp ketip i̇edi, sonymen ainalysyp jatyrmyz, –
dedi Şolpan.
–Kilt bizde boluy kerek, ötkende Marat aşyp jürgen, – dep üige kirip,
bosağada şegede iluli tūrğan kiltti alyp şyğyp berdi.
Keşke qarai Marat keldi.
–Qalai oñaşada apañ keldi ma? – dep küldi. Būlbūl denesi əldeneni
sezingendei bolğanyn, biraq qūmşekerde i̇eş özgeris joğyn aitty da tüsin
jasyryp qaldy.
–Mamañ ötkende Tselinograd jaqqa qonaqqa barğan i̇eken sol auylda bir
kempir köripkel bar degen soñ arnaiy barypty. Sen turaly da tüsipti
qūmalağyna. Kelesi aptada Ūljalğas seni jolğa şyğamyz dep şaqyrdy.
Soğan barğanda sūrap alasyñ, – dep basy bar, aiağy joq bir habar əkeldi
küieui.
Maratty körip üige Qairat kirdi. İekeui qol alysqan soñ qora jaqqa
ainalyp bir şaruany keñesuge ketti.
–Qairekeñ otyn tüsiripti, men kömir tüsiretin boldym. İerteñ sol otyndy
küni boiy būtarlap qorağa kirgizip alatyn boldyq, – dep keldi birazdan
keiin qosağy.
Marattyñ əkelgen habarynan keiin qyzyğuşylyğy ūianğan Būlbūl aptany
əreñ ötkizdi. Törkinine kelgende anasyn aldymen izdedi. Qanşa
şydamsyzdansa da apasy əñgimeni özi bastağanşa sūramady.
–Ötkende Qalimanyñ qyzynyñ qūdalyğyna Arşaly degen jerge bardyq.
Tolğan qazaq auyly i̇eken. Qūdalyqtan keiin Qalima «osynda bir köripkel
bar i̇eken, soğan baryp şyğaiyq, Talğatjan turaly ne der i̇eken», – dep
qoimağan soñ köñilin jyqpai bardyq, – dep əñgimeni özi bastady. Talğat
degen kişi əkesiniñ balasy Almatyda oqyp jürgende Jeltoqsan oqiğasyna
qatysyp, saperlerdiñ küreginen taiaq tigen dei me, sodan beri auru, sal bop
qalğan. Aparmağan jerleri joq, i̇eş i̇em qonbaidy.
–Aldymen Qalima kirdi, ne degenin aitpai meni «sen de kir», – dep kirgizip
jiberdi. Kəri kempir i̇eken, aq jaimağa qūmalaq şaşyp söiledi. Aldynda
qūran, qamşy, təspi jatyr.
«Jolyñ aq, tilegeniñdi oryndalyp otyr i̇ekensiñ, bir qyzyñ perzent körmei
sol janyña batady i̇eken, şyn ba?», – dedi.
«İə», – dep basymdy izedim. Əlgi kempir kekirip-kekirip jiberip, «Olar
jaña qonysqa auysqan ba?», – dedi. Qaidan biledi, qūdai-au, dep oilap
otyrğanymşa, «Sol üide əruaq bar. Ol üide jas ölim köp bolğan, sonyñ
şeşimin tapqanda baryp qyzyñ ūl da tabady, qyz da tabady». «Ol üşin ne
isteimiz?», – dedim sasqanymnan. «Sondağy köne köz qarttardan üidiñ
syryn sūrañdar», – dedi. Sodan i̇esim şyqqany sondai qolymdağy aqşamdy
bermei şyğyp ketippin, üiinen ūzağanda baryp i̇esime tüsip qaita kirdim de
qolaqysyn berip şyqtym. Sodan jolda oiladym, seniñ i̇endigi qaitqanyñda
i̇ere baryp Nauat qūdağidan sol üidiñ jaiyn sūrasam dep otyrmyn.
–Əjeleriñniñ pamiaty qalai? – dep orysşalap qoidy.
–Bilmeimin, sol üide ömir boiy otyrdy deidi ğoi, birdeñe biletin şyğar, –
dep qorqyñqyrap qaldy Būlbūl.
İertesine tağy oñtüstikke qarai poiyzğa mingen kelinşektiñ oiynan şeşesi
aitqan «ol üide jas ölim köp bolğan, sonyñ şeşimin tapqanda baryp
qyzyñ ūl da tabady, qyz da tabady», – degeni ketpei qoidy. «Merkül ne
jañalyq daiyndap otyr i̇eken», – dep tağy oilady.
Merkül alyp-ūşyp qarsy aldy. «Senderdi kelip qalar dep-aq otyr i̇edim»,
– dep quanady naq bir qūdalary keletindei. «Dəmeş apai kelip seans
jürgizip jatyr, men bügin baryp jazylyp keleiin», – dep keşke qarai
üiden şyğyp ketti. Saudager əielder i̇endi jataiyn dep jatqanda oraldy.
Onyñ i̇esikten kirip basqa bölmege ötip ketkenin baiqap qalğan Būlbūl
töseginen atyp tūryp artynan jügirdi.
–Qabyldap jatyr i̇eken. Jazylyp keldim, i̇erteñ sağat keşki beske. Bola ma?
– dedi.
–Qalai baramyz, Ūljalğasqa ne deimiz? – dep i̇endi Būlbūl sasqalaqtady.
–Ne degeni nesi, şyndyqty ait. Menimen baram da kelem de.
–Men odan jasyryp jür i̇edim ğoi...
–İemdelem de. Massaj alam de.
–Jaraidy, tüsindirermin, – dep Būlbūl öz bölmesine ketti.
Ūljalğas közildirigin mūrnynyñ üstine qoiyp alyp kiris-şyğysyn
i̇eseptep əli jata qoimapty.
–Sestra, sekretnyi syr bar, – dep i̇erkelei kirdi siñlisi.
–Ne syr, osy Merkül seniñ oñtüstiktegi əpşeñ bolyp qalypty ğoi, – dep
osy jaqtyñ dialektisimen əzildedi.
Būlbūl odan əri tüsin salqyndatyp apaiyna i̇emşi jaiynda, i̇erteñ
qabyldauğa baratyny jaiynda aityp şyqty. Siñlisiniñ bala kötermei
jürgeni janyna batyp jürgen ol, aitqan syryn sabyrmen tyñdady.
–İerteñ sen sağat törtte kete ber, qalğanyn özim aiaqtarmyn, – dep
janaşyrlyq bildirdi.
İertesi Merkül bazarğa kelip Būlbūldy alyp qalanyñ şetindegi i̇emşi
qabyldaityn üige tartty.
Dəmeş apa əuli-jaiy keñ jer üidi jalğa alyp, i̇em-şara jürgizip jatyr
i̇eken. İesik aldynda aq halat kigen i̇eki qyz tizimmen kezekti saqtap kirgizip
otyr. Keluşi degen köp. Jas nəresteden taiaqqa süiengen qartqa deiin bar.
Əuliniñ işinde qatarlap qoiylğan arqaly səkilerde otyryp kütedi. Būlbūl
men Merkül aldymen qyzdarğa baryp kezegin bilip aldy da, səkige kelip
otyrdy. Būlbūl atyn atap şaqyrğanda aldyn ala belgilep qoiğan aqysyn
tölep i̇emşi qabyldaityn bölmege kirdi.
Dəmeş – qasy-közi qap-qara, jüzi nūrly, adamnyñ közine tura qaramai
söileitin orta jastan asqan körikti əiel i̇eken. Qalyñ, qara şaşy qobyrap
basynda şömele siiäqty üiilip tūr, oğan bantik formaly qystyrğyş
bekitip alypty. Kiım ülgisi de bügingi sən ülgisinen alynğandai. İemşiden
göri joğarğy oqu ornynyñ professoryna ūqsaidy. Özi kresloda otyryp
qabyldaidy i̇eken. «Qaidan keldiñ?», – degennen basqa i̇eşteñe sūramady da.
Sodan keiin ornynan tūryp, qasyna kelip basynan tömen qarai qolymen
auany kesip biotok jibergendei boldy. Odan keiin tösekke jatqyzyp, işin
basyp kördi.
–Jatyryña suyq tigennen tamyrlary jabysyp qalğan. Jeti kün osynda
bolamyn, uqalap bereiin, joly aşylady. Basyñ auyra bere me? Ötiñ
tolyq, sodan. Saryağaştyñ i̇emin alsañ jaqsy bolar i̇edi, – dedi de qaitadan
ornyna otyrdy.
–Myna kisi i̇emşi i̇emes professor siiäqty ğoi. Qūmalaq ta salmaidy, tek
qolymen syrtynan jürgizedi de qūiady, – dep şyqty Merkülge.
–Ne dedi?
–Jeti kün massaj al, – dedi.
–İendeşe kezekke qaita jazylaiyq, – dep Merkül. Keşte apaiyna körgenbilgenin baiandady.
–Massaj alsañ al, keşke qaraiğy uaqytqa jazyl, bəribir biz kiım-keşek
alğanşa bir jeti ötedi. Əiteuir janyña sep bolsa bolğany, – dedi apaiy
azapqa tüsip jürgen siñlisin aiağandai.
İertesi sol uaqytta tağy kelip i̇em aldy. Tek jetinşi küni kelgende ğana
Dəmeş apasy,
–İeliñe barğan soñ üiiñdi alastat. Osynda bazardan adyraspan degen şöp
bar sony ala ket te ülken kisige alastattyr. Qonğan qonystaryñda bir
əruaq bar, molda alyp kelip oqytsañ da artyq bolmaidy, – dedi.
Körgen-bilgenin apaiyna aitty.
–Şynynda osy seniñ üiiñde birdeñe bar, sender köşip bardy degende
meniñ i̇eneme sol auyldağy bir kempir «Ol üiden qyzyñdy alyp ket, onda
köp əielder ölgen deidi. Ol baiağyda ülken bir tatar baiynyñ salğyzğan
üii. Sol şal tünimen üide jürip şyğady», – depti dep tipti şoşytyp
jiberdi.
Sol joly sapardan oralğan Būlbūldyñ əñgimesin i̇estigen şeşesi:
–Oipyrmai-ə, Arşalydağy apanyñ aitqanymen dəl kelip tūrğany-ai. İendi
qaitsek i̇eken. İerteñ senimen şyğyp keteiin, – dep jolğa jinaldy.
Būlbūl apaiy men anasyn alyp Qarqaralyğa kelse jañalyqtyñ kökesi
osynda bolyp jatypty...
Marattyñ aituynşa Qairat körşisi i̇ekeui birlesip qysqa kömir, otyn
əzirlep almaqşy bolady. Marat moinyna kömirdi alsa, Qairat otyn
tüsirip, būtarlap qorağa i̇engizip aluğa kelisedi. Būlbūl ötkende jolğa
şyğyp bara jatqanda Qairattyñ bala-şağasy jabylyp otyn būtap
jatqan bolatyn. İeki kün boiy būtağan otyndy i̇endi qorağa jiyp alaiyq
dep Qairat otynqorağa kirip köredi. Ülken üidiñ astyndağy jartylai
jerdi qazyp jasalğan qabattağy bölme. Onda jarty ğasyrdan beri tek
būtarlanğan otyn jinalyp qoiylady, soğys jyldary da sol dəstür
üzilmegen. Jyl saiyn jazda qysqy əzirlik jasalyp, qystan qalğan
otynnyñ üstine jaña otyn jinalyp qoiylatyn. Kömir soğan japsarlas
jartylai bölmege tüsiriledi de şelekpen Ülken üidiñ joğarğy qabattağy
peşterine tasylatyn.
Qairat kirip körip i̇edi, qystan qalğan azğantai otyn tym şirip ketkendei
körindi közine. Ol syrtta jürgen Maratty şaqyrdy,
–Marat, myna otyndardy aldymen jağyp tastaiyq, tym şirip ketipti.
Qaşanğy i̇ekenin Qūdai biledi. Būğan deiingiler tek üstine tastai bergen
ğoi. Sondyqtan bərin syrtqa şyğaryp, işin tazalap, jaña otyndardy
aldymen jinap alaiyq. Mynalardy betine qūialyq, – dep ūsynys aitty.
Körşisi ağasyna ne desin, kelise ketti. İekeulep otyndardy syrtqa tasyp
tastady.Tüske deiin tasyp bolyp qalğanda Şolpan tüski asqa şaqyrdy.
Tamaqtanyp kelgen i̇eki i̇erkek qaita kelip i̇endi işin tazalai bastady.
Qatarlap jinalğan otyndardyñ astyna kiız töselgen bolyp şyqty.
–Oi, sol kezdiñ adamdary-ai, tipti otyn su bolmasyn dep kiız tösep
tastaityn bolğan ğoi, – dep Qairat kiızdiñ şetin tartyp qalyp i̇edi, əbden
şirip ketken kiız irip ketti. İendi i̇ekeui irip ketken kiızdi zembilge salyp
syrtqa tasydy. Sodan keiin baryp ağaştyñ qoqymy men kiızdiñ qaldyğyn
sypyra bastady. Bir kezde i̇eñ tüpkirdegi qoqymdy sypyryp jatqanda
qaraiyp birdeñe körindi. Qairat i̇eñkeiip ūstap körip i̇edi, temir qaqpaq.
Qolyna ilgegi ilingende joğary tartyp qaldy. Jarty ğasyrdan astam qol
timegenge şirip ketipti. Bölinip-bölinip qalğan qaqpaqty əreñ aşty.
Sonyñ bərine qarap tūrğan Marat qairan boldy. Qairat lyp i̇etip tömen
sekirip tüsti. Aiağy jerge tirelip, basy ğana körinip tūrdy. İeñkeiip,
saldyrlatyp tağy birnərseni aşty. Marat jaqyndau kelip qarady.
İekeuinde de ün joq. Qairat temir əbdireniñ qaqpağyn aşty. Işinde körpe
siiäqty birdeñeler nyğyzdalyp salynypty. Qairat olardy syrtqa tastai
bastady. Bəri irip ketken, qolğa ilinbeidi. Şirigen dünieni syrtqa
laqtyryp jatqan Qairattyñ bir kezde jan dauysy şyğyp,
–O, əkeñniñ, – dep şoşyp ketti de, – Marat, myna sūmdyqty qara, – dep
jyldam syrtqa sekirip şyqty.
Marat i̇eñkeiip qolyn sozyp kördi. Qoly jetpedi. Qaraköleñkede i̇eşnərse
anyq körinbedi. Sekirip üñgirge tüsti. Sandyqtyñ işindegige qol tigizip
kördi.
–Skelet! Adamdy öltirip, tyğyp qoiğan ğoi, – dedi sybyrlap, öz
dauysynan özi şoşyp syrtqa sekirip şyqty.
–İə, sonda būl kim boldy i̇eken? Bizdiñ özimiz osynda i̇elu jyldai tūryp
kelemiz, sonda būl sūmdyq qaşan bolğan? – dep şūñqyrğa qaita tüsip,
süiekti qaita ūstap kördi. Ügitilip ketti. Şoşyp ketken Qairat
şūñqyrdan sekirip şyqty,
–Qoi, Marat, ülken kisilerge aitaiyq, – dedi dausy qarlyğyp. Marattyñ
i̇esi şyğyp, dauysy şyqpai qalğandai, ne derin bilmeitin de siiäqty
mūndaida.
–Qazir keş bolyp qaldy ğoi, i̇erteñ atañdy jəne bir-i̇eki qariiäny,
militsiiäny şaqyryp körseteiik, öz betimizben i̇eşteñege timeiik – degen
Qairattyñ sözine toqtap, otynqoranyñ i̇esigin kilttep i̇ekeui i̇eki bölindi.
İertesi tañazannan Marattyñ şaqyruymen üiine baldağyn tyqyldatyp,
basy qaltañdap Şalqarbai keldi Liubasynyñ qamqorlyğymen. Birazdan
keiin militsiiänyñ məşinesimen i̇eki formaly azamat keldi. Qairat pen
Marat otynqoimanyñ kiltin aşyp, bəri topyrlap işke i̇endi.
Jerge jartylai ornatqan terezeden jaryq tüsip tūr. Bir būryşta
būtarlanğan otyn üiilip, i̇ekinşi būryşta şirip, tat basqan temir qaqpaq
aqtarylyp jatyr. Mañaiynda şaşylyp jatqan körpeniñ şirigen
matalary men jünder. Tüpkir jağynan şūñqyr körindi. Bəri i̇eñkeiip
qarady. Onyñ işinen temir sandyq közge şalyndy. Qairat sekirip tüsip,
sandyqtyñ qaqpağyn aşty. Büktelip jatqan adam qañqasyn körgen közder
şoşynyp, i̇erkekter birauyzdan «Bissimillə!» dep ürkisip ketti. Tipti Liuba
da «Oi, Alla-ai», – dep jiberdi. Militsiiänyñ ökili:
–Adamnyñ qañqasy. Birden tiıspeñizder, aldymen oilasyp alaiyq. Mümkin
süiekti zerthanağa jiberip anyqtatarmyz, siz syrtqa şyğyñyz, – dep öz
şaruasyna kirisip ketti.
Qairat şūñqyrdan sekirip şyqty.
–Bizder osy üige köşip kelgeli beri būl jerdi otynqora dep beisauat adam
kirmeitin mūnda. Ömirboiy otyn üzilmegen soñ onyñ astynda şūñqyr
baryn, onda sandyq jatqanyn şortym bilip pe? – dedi Ülken Üidiñ i̇eñ kəri
tūrğyny, toqsanğa kelgen Şalqarbai aqsaqal.
–Otynmen bizde tek i̇erkekter ainalysatyn, – dep qūiady Nauat jüruge
jaramai, üiden şyqpai qalğaly bəibişe bolyp əuletke bilik jürgizip
alğan Liuba.
–Men i̇es bilgeli mūnyñ kilti bizdiñ üidegilerde bolatyn, ony alyp
sandyqqa adam tyğatyndai i̇eşkimge bere qoimaitynbyz, – dep Qairat añtañ.
–Sizder i̇endi kiltke jabyñyzdar i̇esikti, men syrtynan belgi soğyp, peçat
basamyn, arnaiy komissiiä kelmei būl i̇esikti aşuğa bolmaidy, – dep
militsiiä ökili salaqtağan sömkesinen qağaz, qalam şyğaryp jaza bastady.
–Mūnda balalardy da jibermeñizder, qağazdy jyrtyp tastamasyn, – dep
qūiady.
Qairat i̇esikti jauyp, kiltin militsiiänyñ ökiline tapsyrdy. İerkekter
topyrlap joğarydağy Marattyñ üiine köterildi.
–Būl üi «aqşamen samauyr qainatqan saudager», – dep Qarqaraly üiezine
aty şyqqan Akmetovtyñ saldyrğan üii i̇eken. Osynda bala-şağasymen
biraz jyl tūrğan. Keiinnen jalğyz ūly qalyp onyñ özi kəmpeskege
ūşyrağan dep i̇estitinbiz. Sodan keiin būl üi ūzaq jyldar Keñes ökimetiniñ
kontorasy bolypty. Soğystyñ aldynda biraz jyl i̇esik-terezesi jabyq ta
tūrğan. Sol kezde bireu kelip jañağy süiekti tyğyp ketpese. Mūnda
aldymen Qairattyñ kökesi Öser Oqu Komissary bolyp tūrğanda köşip
kelipti. Odan keiin men audanğa qyzmetke tūrğanda bizge i̇ekinşi jağynan
i̇esik şyğaryp alyñdar dep berdi. Onda adamdardyñ peiili keñ ğoi,
jetpeitin ne bar i̇ekeumiz i̇eki jağynan i̇esik şyğaryp aldyq, sodan beri i̇elu
jyldan asty Öser i̇ekeumizdiñ ūrpaqtarymyzdan basqa i̇eşkim tūrğan i̇emes,
otynqora i̇eki üige ortaq bolyp keledi, kömirdi de birge aqşa şyğaryp
tüsirip alamyz – dep bastady əñgimeni Şalqarbai aqsaqal.
–Osynda jūmbaq ölimder bolğan deidi, – dep öz i̇estigenin Marat ta aityp
qaldy.
–İə, men bilgeli būl üiden soğys jyldary Öserjannyñ əieli Rauşannyñ,
anasy Əsiqanyñ, meniñ i̇eki kelinimniñ, Qymbat degen sululyğymen aty
öñirge jaiylğan nemeremniñ süiegi şyqqany şyndyq. İmandary salauat
bolsyn! – dep betin sipady.
–Meniñ Yrysty degen ülken qyzym da auyrmai-syrqamai ketti, – dep
qosyldy Qairat «öldi» deuge auzy barmai, anasy Şolpannyñ əli künge
qyzyn añsai i̇esine alyp jylap otyratynyn oilap.
–Osy jūmağa solarğa arnap şelpek salaiyq, – dep qūiady Liuba.
İertesine janyna tağy üş-tört qyzyl jağalyna i̇ertip keşegi militsiiänyñ
ökili keldi. Qairat pen Maratty ilestirip baryp otynqoranyñ i̇esigin aşty.
–Sandyqty şyğaru kerek! – dep būiyrdy bastyğy.
İeki jigit temir sandyqty ary-beri qozğap şyğara almady.
–Onda qañqany qapqa salyp şyğaru kerek, qoldaryña qolğap kiıp
alyñdar, – dedi.
–Sen körgeniñniñ bərin qağazğa tüsir, – dep bir jas militsiiäny jazuğa
otyrğyzyp qoidy.
Marat üiinen Būlbūldyñ sauda jasağanda kietin qytai qolğabynyñ i̇ekeuin
alyp keldi. İeki jigit kendir qapqa qañqany salyp almaq bolyp i̇eki jağynan
ūstap i̇edi, qañqa ügitilip ketip, bölek-bölek bolyp qaldy.
–İendi süiekterdi jinap salyp alyñdar, – dedi bastyq.
İeki jigit müşe-müşe bolyp qalğan süiekterdi jinap şyqty. Bas süiektegi
közdiñ orny men mūrynnyñ orny üñireiip, jaqtyñ tisteri aqsiyp kədimgi
mektepte anotomiiä sabağynda körsetetin basqa ūqsap-aq tūr. Qabyrğalar
bölinip-bölinip ketti. Jambas süiek oiyğynan i̇ekige opyryldy. Qaptyñ
tübinde ğana qalğan süiekterdi joğaryğa berdi. Mañaiynda şirip ketken
kiımniñ qaldyqtary boldy. Ony bölek qapqa saldy. Sandyqtyñ tübinen
baiağy Arslanğa siltengen aibalta şyqty. Temiriniñ asyldyğy sondai əli
tot baspapty da. Tek ağaş saby şiri bastağan. Ony komissiiä müşeleri
tegis qoldan-qolğa ötkizip qarap şyqty.
–Osymen öltirgen de sandyqtyñ tübine tastai salğan ğoi, – dedi bastyq.
–Mynau revoliutsiiädan būrynğy qaru ğoi, – dedi i̇eresekteu militsiiä.
–Sonda būl adamdy revoliutsiiädan būryn öltirgen ğoi, sodan beri i̇eşkim
mūnda sandyq baryn bilmegen be? – dep tañyrqady tağy bireui.
–Biz i̇elu jyldai tūryp kelemiz, otynqoradan ömiri otyn üzilmegen, i̇eşkim
tübine qaramağan ğoi, – dedi Qairat.
–Mine tarihi oqiğa! – deidi Marat.
Aibalta bölek qaltağa salyndy. Sandyqtyñ tübinen tağy da örnekteri
tattan körinbei qalğan i̇eki qūmyra şyqty. Işi bos. Olar da bölek qaltağa
salyndy.
–Mynau ne şaşylyp jatqan körpeler me? – dedi bastyq.
–Ol osy sandyqtyñ işinen şyqqan, – dedi Qairat.
–Ony da qapqa salyñdar.
İeki jigit irip-şirip, matasy men jüni qolğa ilinbeitin körpeşelerdi jinap
qapqa salyp berdi.
–Sen bərin jazyp şyqtyñ ba körgeniñniñ?
–İə, joldas maior, – dedi kişkentaiy.
–Senderdiñ aty-jönderiñ kim, jazdyryñdar, – dedi i̇eki jigitke.
–Şapanbaev Qairat, Şalqarbaev Marat.
–Ağaiyndysyñdar ma?
–Joq, körşilermiz.
–Osy üide tūrasyñdar ma? – dep bastyq i̇endi jön sūrady.
–Osy üide tūramyz.
–Bəriñ ana protokolğa qol qoiyñdar, kördik dep, – dedi bastyq.
Bəri qol qoiyp bolğannan keiin qaptağy dəlel zattardy i̇esiktiñ aldynda
tūrğan məşinelerine salyp aldy.
–İendi özimiz habar beremiz, aldymen bizge habarlağandaryñyzğa raqmet, –
dep bastyq i̇eki jigittiñ qolyn aldy.
Sodan beri Ülken üidiñ tūrğyndary militsiiädan habar kütip jür
i̇eken.Tipti Qarqaralynyñ halqy qūlaqtanyp qalğan ba, ötkende jūmysta
bireuler Qairattan şyndyğyn sūrap ta qaldy. Militsiiä ketkeli beri i̇eki
üiden i̇eşkim otynqorağa attap baspady. Qairat balalaryna ony aşpañdar,
dep kiltin Şolpanğa tyqtyryp qoiğan.
–Militsiiädan habar kelmei, otyndy onda kirgizbeiik, özderi kelip
sandyqty alyp ketetin şyğar, sodan keiin baryp paidalanarmyz, – dep
kelisti i̇eki otağasy.
–Jeti nandy qaşan salamyz, – degen Şolpanğa:
–Aldymen anyq-qanyğyn bilip alaiyq, i̇eldi şulatpai. Osy uaqytqa deiin
de qūransyz jatty ğoi, i̇endi birer ai şydar, – dep toqtatty küieui.
Ülken üide otyrğan i̇eki otbasy müşeleri i̇endigi habardy audandyq
militsiiädan kütip otyrğanda Būlbūl şeşesi men apaiyn i̇ertip kelip qaldy.
Marattan bar jaidy i̇estigen əielder özderiniñ körgen-bilgenderin aityp,
Şolpandy şaqyryp alyp qūpiiälarymen bölisip tün aua ūiqyğa jatty.
İertesine Marat «ötkende tanysyp qalğan moiorğa baryp keleiin, ne habar
bar i̇eken», – dep audandyq işki ister bölimine ketti.
–Zertteu qorytyndysy keldi. Kiımderiniñ ülgisine qarağanda osy
ğasyrdyñ basynda ömir sürgen i̇er kisi, jasy qyryqtar şamasynda, sol
aibaltamen öltirilgen. Qaraqūsynan tigen soqqydan bas süiegin synğan
dep anyqtaldy. Qazir biz senderdiñ üileriñ jaily audandyq mūrağatqa
sūrau saldyq. Sodan jauap kelgennen keiin osyndağy jasy ülken i̇eki-üş
qariiänyñ basyn qosyp bala kezderinde i̇estigen, körgen-bilgenderin
sūramaqpyz, – dep jağdaidy tüsindirdi bastyq.
–Süiekti ne isteisizder?
–Əzirge bizdiñ qoimada tūr. Bəri anyqtalğannan keiin senderge beremiz,
özderiñ jerleñder, – dep tap bir tuysqanynyñ süiegin tauyp bergendei
mañğazdanyp otyr.
–Al, jaqsy. Habardy tağy sizderden kütemiz, – dep Marat üiine qaitty.
Qaityp kele jatyp atasynyñ üiine soqty. İesik aldynda atasy men əjesi
künşuaqtap otyr i̇eken. Qaqpadan kirgen jigitke kün salyp qarady, atasy
qarlyğyñqy dauyspen
–Maratpysyñ? – dedi.
–İə, ata. Qalaisyzdar? – dep i̇eki qolyn berip amandasty, da əjesiniñ
betinen süidi. Jasynda sözge joq Nauat būl künde tipti ündemei qalğan.
Arqasyn səkige süiep şalqaiyp otyr.
–Qaidan jürsiñ? – dedi atasy.
–Milisadan kelem, ötkendegi jağdaidy bileiin dep...
–İe, ne boldy aiağy, – dep atasy qūlağynyñ tūsyna qolyn qoiyp, jaqyndap
otyrdy.
Marat dauysyn köteriñkirep bağanağy i̇estigenderin baiandap berdi.
Nauattyñ sözben isi joq, mülgip otyr. Osy otyrysynda ne tiri i̇ekeni, ne öli
i̇ekeni belgisiz. Jasy jetpiske i̇endi kelse de qaljyrap qalğan.
–Əi, ol onda baiağy Akmetovtyñ jalğyz ūly şyğar, zamanynda sol
joğalyp ketipti, üiiniñ astynda tyqqan altyny köp deuşi i̇edi ülkender.
Sender i̇eşteñe baiqamadyñdar ma? Altynyn Qairat i̇ekeuiñ bölisip alğan
şyğarsyñdar, – dep söziniñ aiağyn əzilge ainaldyryp küldi qart.
–Ata, üige Būlbūldyñ mamasy pen apaiy kelip i̇edi, i̇erteñ kelip tamaq işip
ketseñizderşi, – dedi.
–A, qūdağilar keldi de, jaqsy boldy ğoi, baryp syrlasyp qaitaiyq, – dep
quanyp qaldy. Bir kezde mañyzdy əñgime aitatyndai qaitadan basyn
jaqyndatyp,
–Marat, sen osy Məripbek şaldy tanuşy ma i̇ediñ? – dep közin syğyraityp
sūrady.
–İestuim bar, biraq körgen i̇emespin.
–Sen sony Qairattan sūra, bilse sol biledi, ol onyñ əkesimen qatar üiezdiñ
qyzmetin atqarğan. İerteñ sony tauyp ala kelsin. Kempiri ölgen. Nemere
balalarynyñ qolynda dep i̇estigem. Seniñ üiiñniñ tariqyn bir bilse, sol
biledi, – dep jol siltegendei boldy.
İertesine Marattyñ üiine Qairat Məripbek aqsaqaldy tauyp alyp keldi.
Şalqarbai zamandasy men qūdağiyn körip quanyp qaldy. Qarttar ötkenketkendi i̇eske alysyp, ūzaq əñgimelesti. Sonau fin soğysynan, odan kerman
soğysynan aman-i̇esen kelip, i̇el basqarğan ğasyr jasap otyrğan Məripbek
şaldyñ jadynyñ myqtylyğyna jastar qairan qalysty. Qairattyñ əkesi
Öser men Rauşannyñ tuğan jyldaryna deiin şamalap, Şapanbai şaldyñ
özinen tarqatyp biraz tarih aityp berdi. Qairattyñ əjesi Əsiqa men öziniñ
əieli i̇ekeui arğynnyñ işinde bəsenti degen ruynan taraitynyn i̇eske aldy.
Qairattyñ nağaşylarynyñ şyqqan teginen de tük qaldyrmady.
Ülken Üidiñ tarihynan da habardar bolyp şyqty, ony aituynşa:
Üidi saldyrğan Akmetov degen saudager tatar. Odan qalğan Arslan degen
jalğyz ūlynyñ perzent körmei jürip qazaqtan toqal alğan. Halyq
Arslandy toqalyn tastap kəmpeske bastalğanda qaşyp ketipti deidi i̇eken.
Toqaly audandyq qyzyl jağalynyñ bastyğyna tiıp osy üide qalady.
Keiinnen toqal da, küieui de osy üide auyryp öledi. Toqaldyñ tapqan
balalary soğystan oralmaidy. Osy üi ūzaq jyldar boiy keñse de bolğan.
Soğystyñ aldynda Öser audandyq oqu-ağartu komissariatynyñ bastyğy
bolğanda osy üige otbasymen köşip kelgen.
Məripbek şaldyñ i̇estigennen i̇esinde qalğandary osylar.
–Sonda tatardyñ ūly kəmpeske bastalğanda qaşyp ketken i̇emes, ony
öltirip, sol sandyqqa tyğyp qoiğan boldy ğoi, – dedi Şalqarbai.
–Ony audandyq milisanyñ bastyğy öltirgen şyğar, –dedi Marat.
–Oi, soğan bola qolyn bylğap qaitedi, ol keze bai dese boldy jer
audartyp jiberetin, qaityp kelgeni bolmaityn ol jaqtan, – dedi Qairat.
–Būl adamdy osy üidiñ işki jağdaiyn jaqsy biletin bireu öltirip, tyğyp
qoidy, əitpese kim syrttan kelip or qazyp, sandyq tüsirip oğan adam
öltirip tyğyp qoidy deisiñ, – dep saqalyn saudy Məripbek aqsaqal.
–Būl sol tatardyñ ūly boldy. Ony jer audarsa i̇erte me, keş pe bir qaityp
keletinin bilip ədeii öltirgen. Jūrttyñ közinşe öltirse, ne jer audarsa
düniesin kəmpeskelep ökimetke ötkizuleri kerek. Sondyqtan qaşyp ketti
dep qoiyp, öltirip tastağan ğoi. Bai tatardyñ altyndaryn tyğatyn
qoimasy bar dep i̇estitinbiz, myna şūñqyr men sandyqty saudager özi
jasatqan ğoi. Sol əkesiniñ altyn tyğatyn jerine syryn biletin bireu
öltirip, balasyn tyğyp tastağan da, bailyğyn alyp alğan ğoi, – dep
Şalqarbai anyq közben körmese de, i̇estigeni bar, körgen-bilgen ömirlik
təjiribesi bar Ülken üidegi ğasyrdyñ basynda bolğan sūmdyqtyñ
şymyldyğyn aşty...
İeKI KÜİEULI KELINŞEK
Hikaiat
Qūdağiym Əigerim Şyñğysqyzyna arnadym
Onymen auruhanada tanystym. Orta boily, qarapaiym ğana qazaq əieli.
Aty – Güljan.
Meniñ jurnalist i̇ekenimdi i̇estigennen jaqyndap, sūhbattasqysy keletin
niet bildirdi. Sözimiz birden jarasa ketti.
–Jeti küieuge tigendi i̇estigen şyğarsyz, i̇eki küieudi qatar ūstağan əieldi
i̇estigeniñiz bar ma? – dep bastady alğaşqy syryn.
–İestimeppin, qyzyq i̇eken. Jalpy, ol bizdiñ mentalitetke jattau ğoi.
–Jaqynda televizordan bir deputat əiel «i̇erkekter tört əiel alsa, əielder
nege tört küieu ūstamaidy», – dep sūhbat berdi.
–Ol ənşeiin i̇erkekterge i̇eregesip aityp tūrğany şyğar.
–Ne dese de sol əieldiñ aityp otyrğany bügingi zaman şyndyğy. Büginde
kəsipker, bai əielder ündemei-aq tört i̇erkekpen qatar jürip jür ğoi.
–Jürse jüretin şyğar jūrtqa bildirmei, biraq ol tiıp alğan i̇emes qoi.
–Ondailar tört tügil bir baiğa da zañdy türde timeidi.
Sebebi tübinde düniesin böliske salady dep qorqady.
–Siz qalai i̇eki küieu ūstap jürsiz? – dep söz basyndağy oidy jalğauğa
oiystym.
–Ol tağdyr qūrbym... – dedi Güljan.
Öñinen ömir talqysynan talapaiy şyqqany körinip tūrğan orta jastağy
əielmen əñgimemiz osylai örbidi.
1
–Men anamnan i̇erte jetim qaldym, – dep bastady əñgimesin Güljan.
–Əkem men artymnan i̇ergen üş inimniñ as-auqatyn əzirleu, kiri-qoñyn juyp
tazalau şynaşaqtai ğana meniñ moiynyma tüsti. Əkem qūrylysta,
mūrnyna su jetpei jüredi ylği. Üş inim bolsa oiynnan bosamaidy.
Olardyñ balşyqqa batyp, topyraqqa oinap kelip tastağan kiımderin
juğannan belimdi kötere almai, maiysyp qalatynmyn. Olarğa aiaq kiım de
şaq kelmeidi, bir mausymğa jetkizbei jūlyğyn şyğarady. Əkemniñ tapqan
tabysy ailyqtan ailyqqa jetpei, keide ūldar bötelke jinap, ony ötkizip
tapqan tiynğa künimiz qarap qalady. Tañğy altyda tūryp solardyñ
tamaqtaryn işkizip, kiımderin kigizip özim şyğam degenşe mektepke
keşigip qalamyn. Tüste sabaqtan kelip keşki as-auqatyn əzirleimin,
kiımderin retke keltiremin, üidiñ bitpeitin tirliginen bosamaimyn. Keide
bauyrlarym tūmauratyp qalady. Solardy qarap, i̇esim şyğyp ketedi.
Sabaqqa əzirlenuge mūrşam kelmeidi. Tipti sabaq kestesin köruge
mümkindik bolmai, keşegi kitap-dəpterlerimdi sol qalpynda qaita arqalap
kete beretin kezderim köp bolatyn. Söitip jetimdiktiñ kesirinen mektepte
oqyp ta mandytpadym.
Bizge qarasatyn ağaiyn tuystyñ qaiyry bolmady. Əkemniñ tuystary
kelse əkeme:
–Östip sorlap jürgenşe üilenbeisiñ be, jūmystan kelgende ystyq tamaq,
jyly tösek bolatyn. Qaşanğy salpyldap jüresiñ? – dep ūrsady.
Şeşemniñ tuystary kelse mağan;
–Östip jürgende əkeñ bireudi üige kirgizip alady, ögei şeşeniñ sözin i̇estip,
taiağyn jep jüretin bolasyñ, sondyqtan tamaqty da jasa, kirdi de ju, ana
jügermekterdi öziñe kömekşi i̇etip üiret, – dep ūrsady.
Biraq i̇eşqaisysy da mynany ki, mynany je dep birdeñe berip, ne bolmasa
inileriñdi əkelip bügin üide bir kün tynyğyp ket dep şaqyrmaityn.
Aqyl aituğa bəri qūştar, kömektesuge qoldary barmaidy. Əkem bizdi ögei
şeşege jəuteñdetpeiin dep köpke deiin üilenbei jürdi. Sodan on tört
jasymnan üş ūldyñ anasynyñ ornyna ana bolu, bizdiñ qaraşañyraqtağy
əieldiñ ornyn joqtatpau meniñ talaiyma jazyldy...
Otbasynyñ jağdaiyn biletin mūğalimderimiz meni ülgerimim joq bolsa da
synyptan qaldyrmai, qatarlarymmen birge mektepti bitirdim. Qyz bop
qyltimai-aq qalaişa bir azamatqa jar, tağy bir şañyraqqa ie bolyp
qalğanymdy bilmei de qaldym. Birge oqyğan synyptastarymyzdyñ
şamasy kelgeni joğary bilim aluğa Almaty asyp oquğa ketti, odan
bergileri osy P. qalasyndağy oqu oryndaryna ilindi, oquğa jaramağandary
jūmysqa tūrdy. Men bolsam jūmysqa da tūra almadym. Sebebi men
jūmysqa ketkende kim üidiñ tirligin isteidi. Sonymen barğyzbasym
barğyzbas degendei, üide omalyp qaldym.
Anda-sanda synyptas qyzdarmen habarlasyp, kinoğa, basqa da meiramdyq
şaralarğa baryp qūiamyn. «Şirkin-ai, Zarianyñ şeşesi siiäqty auru da
bolsa anam bolsa ğoi, i̇eñ bolmasa jūmysqa şyğyp i̇el qatarly jürer i̇edim»,
– dep, üi tirliginen zərezap bolğanym sondai – keide tünimen jylap
şyğamyn. Bala kezden birge ösken Zarianyñ anasy meniñ mamamnan būryn
auru i̇edi, əli süiretilip keledi. Türine qarasañ – tiri ölik. Jürip jürgen
qañqa. Əiteuir sol kisiniñ bar i̇ekeni qyzdaryna medet. Tört qyzy da
şamalary jetkenşe bilim alyp aldy. Zaria da osyndağy politehnikalyq
tehnikumğa tüsip, özi qalağan aspazdyñ oquyn oqyp jatyr.
Qarşadaiymnan körgen azabym alyp ūrdy ma, qys şyğa bir küni üide
talyp tüstim. Qūdai saqtağanda əkem sol küni üide bolatyn. Soñğy künderi
basym ainalyp jürgen, tabaldyryqtan attai bere i̇etpetimnen sūladym.
İesimdi jisam auruhanada jatyrmyn. Bilegimnen ine salyp, janyma
temirge asylğan bötelkeleri bar dəriler qoiypty. Bölmede jalğyzbyn.
Jan-jağyma qarap jatqanda medbibi kirdi.
–Ə, i̇esiñdi jidyñ ba, dūrys boldy, – dedi.
–Mağan ne boldy?
–Tañereteñ alyp keldi. Miningit dep diognoz qoidy.
Baiqa i̇endi, – dedi de şyğyp ketti.
Keiin bildim, audandyq auruhanada jatyr i̇ekenmin. Tañerteñ talyp
tüskende əkem i̇esi şyğyp körşiniñ köligimen audanğa ala jönelipti. Sonda
mamamnyñ jaqyn apaiy medbike bolyp isteidi i̇eken. Sony tauyp alyp
jatqan qalpymda – meni tapsyryp keri qaitady.
İesimdi jiğannan keiin meni üş adamdyq palatağa auystyrdy.
Janymdağylar – orta jastağy əiel men jastau kelinşek boldy. İekeui
menen būryn i̇esin jiyp alsa kerek, əñgimeden auyzdary bosamaidy. Men
tyñdap jatamyn. İekeuiniñ de ömiri jetisip tūrğan joq. Kempir baiqūstyñ
sanasyz balalarynan, kelinşek baiqūstyñ işkiş küieuinen körmegeni joq.
Mamamnyñ apaiy künde jūmysqa kelerinde mağan ystyq tamaq, təttitūrym əkelip tastaidy. İeki körşime barymdy berip, olar da baryn qosyp
ortaq şəi işemiz. Şəi üstinde əidə, kelip aqtarylady əielder. Bir küni
özim de i̇endi bastalyp kele jatqan ömirimdegi azğantai da bolsa körgen
qiyndyqtarymdy aityp berdim. Sonda keiuana aitty;
–Oibu, şyrağym-ai, besikten beliñ şyqpai azap körgen, seniñ
jetimdigiñniñ janynda bizdiki öz jolymyzdy özimiz taba almai adasyp
jürgen dalbasalyq qoi. Jylağannyñ aldynan ökirgen şyğypty degen
osy, – dep meni aiap, betimnen süiip «Qūdai baqytyñdy aşsyn», – dep
batasyn berdi.
Kelinşektiñ aty – Tūrsynai i̇edi. Auruhanadan şyqqannan keiin jazğa
qarai bir küni bizdiñ keñşarda kezesip qaldy. Osynda tuğan apasy tūrady
i̇eken. Soğan kelipti. İekeumiz jaqyn tuysyn körgendei şūrqyrasyp
tabystyq. Meniñ soryma bolar qūiar da qoimai üige alyp bardym.
Jūmyrtqa men şūjyq qosyp quyryp, şəi berdim.
–Sol jolğy auyryp şyqqaly beri küieuim işudi azaityp, ūrğanyn da
qoidy. Men ölip qalsam balalardyñ küni ne bolady dep əke-şeşesi kelip
ūqtyryp ketti, – dep quanyp otyryp:
–Sen ne tyndyryp jürsiñ? – deidi.
–Ne tyndyram, baiağy bauyrlarymnyñ kir-qoñynan bosamaimyn.
–Oquğa tüspeisiñ be, ne jūmysqa tūrmaisyñ ba? – dedi.
–Men mektepte naşar oqydym, oquğa jaramaimyn ğoi. Jūmysqa tūru üşin
bireu kömektespese, – dep kümiljidim.
–Qolyñnan ne keledi?
–Daiaşy, ydys juuşy, – dep qaidağy bir tirlik auzyma tüskeni.
–Meniñ bir tuysym P. qalasynda ashananyñ meñgeruşisi, soğan aitaiyn,
seni ashanasyna alşy dep, – degeni.
Quanyp kettim, Tūrsynaidy qūşaqtap süiip aldym. Sonymen əkem jiberse
keler jetige qalada kezdesetin bolyp qoştastyq.
–Sen külgende sondai süikimdisiñ, körkiñdi baiqağan adam jūmysqa almai
qoimas, – dep meniñ köñilimdi köterip Tūrsynai ketti.
Meni de auyryp kelgeli beri əkem qatty aiap, üidiñ tirligin ūldarğa bölip
berip otyratyn. Men köbine tamaq pisiretinmin. Bir küni jūqalap otyryp
əkeme qalağa ketetinimdi bildirdim. Ol kisi tyñdap otyrdy da qapalanyp:
–İə, i̇erte me keş pe sen bizden ketetiniñdi bilgemiz. Biraq osylai i̇eşbir
mamandyq almai ketedi demep i̇edim. Qalanyñ aty qala, i̇et jaqyn tuysyñ
joq, birdeñege ūrynyp qalasyñ ba dep qorqam, əitpese, biz birdeñe i̇etemiz
ğoi mūnda, – dedi.
–Sol tanys əiel ashanağa tūrğyzyp berem, – dep aitty ğoi, – dep men
Tūrsynaiğa senim bildirdim.
–Barsañ bara ğoi, mine bes jyldan asty basyña osy üidiñ noqtasyn
kigeniñe, raqmet, inileriñ mektepke baruğa jarap qaldy, birdeñe i̇etermiz, –
dedi. Sodan ornynan tūryp tüpki bölmege baryp qağazğa oralğan birdeñe
alyp şyqty.
–Mynau seniñ jolyña. Biraz kiım aluğa da jetip qalar, –dep mağan berdi.
Əkeme osy joly köz toqtatyp qaradym,
«Papam qandai aryq!», – dep oiladym. Özi-öz bolyp mağan tūñğyş ret
kiım al dep bergen aqşasyn alyp tūryp, əkemdi aiağannan qūşaqtap alyp,
jylap jiberdim. Basqa tartsa aiaqqa jetpeitin ömirimizden mağan
auyzdarynan jyryp berip otyr ğoi, baiqūs əkem.
–Oi, Güljan men seni bizge i̇estiiär dep jürsem, sen i̇endi öziñ i̇eñbek i̇etip
qarjy tabatyn bolasyñ, – dep qūşaqtady özinşe jūbatyp.
Jeksenbi küni əkem men üş inim meni naq bir əskerge şyğarğan jigittei,
auyldyñ siriñke avtobusyna şyğaryp salyp tūrdy. Artqy oryndyqqa
otyryp alyp, ūzap ketkenşe qimastyqpen qol būlğap kete bardym.
Auyldan tūñğyş ret ūzap şyğuym. Onyñ üstine jalğyzdan jalğyz. Būryn
i̇eşqaida şyğyp i̇el körip, jer körmesem de i̇eşteñeden qorqatyn i̇emespin.
Kədimgi P. qalasynda meni bir i̇et jaqyn tuysym kütip tūrğandai asyğyp,
köliktiñ mityñ jürisi jüikeme tiedi. Köñilim alyp-ūşyp qalağa da
jettik-au. Tūrsynai i̇ekeumiz uağdalasqan jerde kezdese qaldyq. Sodan
qalanyñ işinde jüretin avtobusqa minip
«Oblystyq qūrylys basqarmasy» degen mekemege keldik. Onyñ «Ashana»
degen jazuy bar ğimaratyna kirip:
–Marat bar ma? – dep sūradyq kassada otyrğan əielden.
–Qaisy Marat? – dep jaqtyrmady dəu əiel. Tūrsynai sasqalaqtap qaldy,
jan-jağyna qarap, «Bylai, tolyq», – dep denesine kölem qosyp körsetti.
–Marat Jangalieviç qoi, – dep közi külimdep, – Qazir, –degen dəu əiel
işke qarai maimañdap jügire jöneldi.
–Əkesiniñ atyn qaidan bileiin, – dep küldi Tūrsynai öziniñ qylyğyna
Uialyp.
Arğy jaqtan moiyny denesimen birdei bolyp ketken i̇erkek şyqty. Bizdi
köre salyp:
–Oi, Tomka qaidan jürsiñ? – dep jyly qarsy aldy.
–Sizdi izdep keldim, – dep Tūrsynai qarsy jürip qolyn aldy.
–Kabinetke jür, – dedi de bizdi jūmys bölmesine alyp keldi. Özi
oryntağyna otyrdy. Biz qarsysyna i̇eki oryndyqqa jaiğastyq.
–Al, üidegiler qalai? Ne şaruamen jürsiñ? – dep jaqyn tartyp sūrady.
Işimnen quanyp qaldym ülken kisiniñ üi-işin sūrağanyna.
–Bəri aman, men sizge myna bir tuysymdy alyp kelip i̇edim, – dep Tūrsynai
mağan qarady.
–Men tanymaityn qandai tuys? – dep küldi, közi jymsiyp.
–Apamnyñ Lebiajidegi törkininen. Anasy i̇erte qaitys bolyp jetimdikten
i̇eşkimmen aralaspai östi. Mektep bitirgeli beri jūmyssyz. Sony
janyñyzğa alsañyz... – dep mağan qamqorsyp jatyr.
–Bilimiñ qandai? – dep i̇endi ol kisi mağan nazar audardy.
–Orta, – dedim.
–Seni qandai jūmysqa alsam i̇eken? – dep terezeden syrtqa qarady. Men
bolsam onyñ ərbir qimylyn añdyp otyrmyn.
–Ydys jusa da, əiteuir jūmys bolsyn, üirenedi ğoi, – dep Tūrsynai
qoimaidy, maqsaty meni bir jerge ornalastyru bolyp. Ana kisi yñyranyp
əli otyr, i̇eki közi syrtta. Birdeñeni baqylap otyr ma, berdeñe oilağandağy
mañyzdana qalatyn ədeti me, ūqpadym. Bir kezde baryp:
–Aitpaqşy, būl qyz qaida tūrady? – dedi. Biz i̇ekeumiz de ne derimizdi
bilmedik, sebebi «qaida tūramyn» degendi men de oilamappyn. Tūrsynai
i̇eresek əiel i̇emes pe, tez i̇esin jiyp:
–Meniñ bir tanys qyzdarymmen pəter jaldaidy, – dep jauap bere qoidy.
Ana kisi i̇endi mağan būrylyp ūza-a-a-q, tesile qarady. Men Uialğanymnan
denem qyzyp, jerge kirip kete saqtadym. Men tügil Tūrsynai da qysylyp
barady arsyzdau qarağan tuysynan. Men i̇endi bolmasa qaşyp şyğaiyn dep
tūrğanda baryp:
–Tastap ket, birdeñe i̇etermin, – dedi, meni bir satuğa bergen tauar siiäqty
qarap.
–Jūmys tauyp beresiz be? – dep naqtylap sūrady Tūrsynai, men turaly
moinyna mindetteme alğan adamdai dauyspen.
–İerteñ tañerteñ kelsin. Qarastyramyn. Sen üiiñe qaitatyn şyğarsyñ?
–İə, qaitam ğoi, balalardy körşige qaldyryp keldim, osy qyz üşin, – dedi
Tūrsynai. Men jəi ğana bir tanysymnyñ osynşa adamgerşiligine riza
bolğanym sondai, osydan jūmysqa alsa Uiatqa qaldyrmaityndai istermin
dep oilap ta qoidym.
–Al, jaqsy. Oralğa səlem ait. Sen i̇erteñ kel qaryndasym, – dedi ağamyz.
«Oral», – degeni Tūrsynaidyñ küieui i̇eken. Ashanadan şyqqannan
Tūrsynai meniñ tuğan apam siiäqty mağan biraz qalada jürip-tūrğandy
üiretkenşe aialdamağa jettik. Avtobusqa mindik. «Qaida baramyz?», – dep
sūrauğa Uialdym, özimniñ baratyn jerim joq, qaida aparsa da mağan bəribir
i̇edi. Bir kezde baryp:
–Qazir meniñ kenje siñlimniñ pəterine baramyz, osynda tehnikumda oqidy.
Sonyñ janynda tūra tūryp keiinirek aqşa tapqan soñ öziñ pəter
jaldaisyñ, – dep meni qala şetindegi jatağan bir üige əkeldi. «Pəter
jaldau» degendi ūğamyn ba, əiteuir i̇erip kelemin, dalada qalmaityn
bolğanyma quanyp.
«Tolğanai» i̇eken Tūrsynaidyñ siñlisiniñ aty. Ol da apaiy siiäqty aqköñil
bolyp şyqty. Töbesi alasa bölmede üş tösek, bir üstel, qabyrğağa ilingen
kitap salğyş söreler tūr. Üsteldiñ janyndağy oryndyqqa otyrğan soñ
Tūrsynai jağdaidy aityp siñlisine tüsindirdi. Ol:
–Myna bir tösekke jatyp jürgen qyz auylyna ketti, sonyñ ornyna jata
tūrsyn, keiingisin körermiz, aldymen jūmysqa tūryp alsyn, – dedi ülken
kisige ūqsap.
Özi menen bir-aq jas ülken. İesep-qisap tehnikumynda oqidy i̇eken.
–Meniñ apam «jetimniñ mañdaiynan sipağan jeti peiiştiñ i̇esigin aşady»,
«əkesiz jetim – mas jetim, anasyz jetim – tas jetim», – dep otyratyn,
öitkeni özi anasyz ösip, soğys jyldary körmegeni joq bolatyn, sol üşin
sağan janym qalmai jürgenim, – dedi Tūrsynaidy auylyna ketetin
avtobusqa şyğaryp tūrğanymda.
Şirkin-ai, ana tərbiesi degen qandai, öziniñ tört balasyn bireuge tastap
şala tanys bir jetim üşin osynşa jerge kelip, meni jūmysqa tūrğyzyp,
jatatyn jerime deiin oilastyryp ketip bara jatqan Tūrsynaidy tuğan
əpkemdei körip, qūşaqtap süiip, qimai qol būlğap tūrdym.
Tünimen alañdap, ūiqym şala bolyp i̇ertesi segizden qalmai ashanağa
keldim. Sonym dūrys bolğan i̇eken, olar jūmysty öte i̇erte bastaidy i̇eken.
Marat ağamdy tez tauyp aldym, özimdi köre sala:
–Oi, sūlu qyz, öziñ aitqan uaqytta keledi i̇ekensiñ, – dep quana qarsy aldy.
Men būryn kim «sūlu» degen deisiñ, myna sözinen şoşyp qaldym.
–Səlemetsiz be?! – dep qoryqqanymnan əreñ amandastym.
–Nemene i̇esikte tūrsyñ, kir beri, – dep būiyrdy.
–Büginnen bastap aspazğa kömekşi bolasyñ, keşke qarai ashanany juuğa
kömektesesiñ, – dedi de i̇esiktiñ aldynan ötip bara jatqan bireuge «Şolpan
kirip ketşi», – dep aiqailady.
Bylq-sylq i̇etken «nağyz sūlu» kirip keldi.
–Myna qyzdy aparyp Dəmelige qos, kömekşi bolsyn, keşke qarai
jiystyruğa da kömektesedi, – dep tapsyrdy.
Şolpan degen kadr bastyğy bolyp şyqty.
–Qūjattaryñ bar ma? – dedi közin töñkerip, meni kisi dep tūrğan joq.
–Jeke kuəlik, attestat...
–İeñbek kitapşañ şe?
–Əli jūmys istep körmedim...
–Marat Jangaliç, i̇eñbek kitapşasyn aşamyz ba? – dep i̇erkelei qarady.
–Neni bolsa da aldymen bizden körsin, betin biz aşaiyq, – dep i̇edi, əlgi
sylqym:
–Siz de aitqyşsyz-ai, – dep, sylq-sylq külip, böksesin bylqyldatyp
şyğyp ketti.
–Osymen bar, jūmysyñ bastaldy, – dedi mağan ashana basşysy.
Mynalardyñ söz saptasy, qylyqtary birden ūnamady, ūnamağanda
qaitpekpin, basqa amalym joq.
«Dəmeli» degen aspaz bolyp şyqty. Özi sondai aqjarqyn adam. Meni
nūsqap:
–Jaqsy boldy ğoi, mağan kömekşi keldi, – dep ərkimge aityp küni boiy
quandy, tap bir tuysyn tauyp alğandai. Kartop, piiäz arşyp, kökönisterdi
turasyp, keterde qazandyqtar men peşterdi juysyp jürdim. Jūmys
ornymnan basqa jaqqa barmaimyn, keşte tura üige tartamyn. Jarty
aidai istep jürgenimde syrtta Marat Jangalieviçke kezdesip qaldym.
–Sūlu qyz, qalyñ qalai, körinbeisiñ ğoi? – dedi közi jymsiyp.
–Jaqsy, jūmystamyn.
–Jūmysyñ ūnai ma?
–Jaman i̇emes, – deppin masqara bolğanda.
–Jūmystyñ jamany bola ma, «i̇esektiñ artyn ju da mal tap» degen.
Üirenip alsañ keiin Dəmeli siiäqty aspaz bolasyñ. Biraq ondai bolu üşin,
sondai dəu qatyn bolu kerek. Sen şyrpydai i̇ekensiñ, – dep bilegimnen
ūstai alğany. Yrşyp tüstim.
–Oibai, asauyn qara! – dep yrsyldap küldi. Ündemei tömen qarap tūrmyn.
Söitip tūrğanda Şolpan kelip qalğany:
–Marat Jangaliç, jas qyzdardy ainaldyryp tūrsyz ba? – dep közin
töñkerip qylymsi küldi.
–Jas qyzdardyñ bilegi senikindei qaidan bolsyn, şyrpy siiäqty, – dep
ony qūşaqtai aldy. Anau bylq-sylq i̇etti de qaldy, közin qiyldyryp:
–Jüregi de bizdikindei i̇e-m-i̇e-i̇e-s, – dep əndetti.
Marat anandai sylqym əiel tūrğanda meni qaitsin, ūmytyp, əukesi
salbyrap sonyñ soñynan ketip bara jatqanda men aialdamağa qarai qaşa
jöneldim. Jüregim tarsyldağan qalpymda toqtap tūrğan avtobusqa mindim.
Birazğa deiin qorqyp, əreñ basyldym.
Bir küni ashanadağylar: «Bizge Marat Jangaliç keledi i̇eken», – dep abyr da
sabyr bola qaldy. Bərimiz aiağymyzdan tozyp, zyrlap jürmiz. Ydys-aiaq
tügili qabyrğağa deiin qyryp judyq. Bir bölmege dastarqan jaiyldy.
Onyñ üstin Dəmeli men būryn körmegen dəmdermen toltyrdy. Ol Keñes
odağynyñ zamany ğoi, basşy bitken jüz gramdatyp jüretin. Sondyqtan
üstel şetine araq-şaraptyñ da men bilmeitin türleri samsatyp qoiyldy.
Böksesi bylqyldap Şolpan keminde bes ret kelip üsteldiñ qalai
jasalğanyn tekserip ketti.
Bastyq beine ashanany tekseruge i̇emes, toi dastarqanyna otyruğa
keletindei. Halyq aiağy saiabyrsyğan sətte keşke qarai ashanağa
bastyğymyz keldi-au. Aldymen qasynda Şolpan bastağan üş-tört adamy
bar basekeñ ashananyñ zalynan bastap, barlyq bölmelerin şarlap şyqty.
Bizdiñ
«kuhnia», – dep atalatyn bölimimizge de keldi. Topty adam i̇esikten kirgende
men birdeñe juyp jatqanmyn, basymdy köterip amandastym. Bastyğyna
jağynyp jürgen top meni qaitsyn, mensinbei qarap ötip bara jatyr i̇edi,
bastyq özi qaita būrylyp qarap:
–Ə, Güljanka, qalaisyñ? – dep janyma kelip iegimnen köterip közime bitik
közimen jymsiyp qarady. Mai basqan bet taqalyp kelgende zərem ūşty.
Dausym dirildep:
–Jaqsy, – dedim. Mağan bastyqtyñ köñil bölgeni Şolpanğa ūnamai qaldy,
mağan jaqyndap kelip, böksesimen qağa:
–Marat Jan-gal-iç, – dep əndete, – Anau bölmede Sizdi keremet dastarqan
kütip tūr, – dep aldyna tüse jöneldi.
Men baiğūs sasqan üirek artymen jüzedi degendei artyma qarai şeginip,
kelesi i̇esikke kirip kettim. uiattan örtenip baram əri «Şolpan i̇endi meni
jūmystan quyp jiberetin şyğar», – dep qorqyp ta baramyn. Söitip aiaqqa
oralyp jürgenimde Şolpan bizge qaita ainalyp kirdi de:
–Sen qyzdyñ köleñkeñdi körmeitin bolaiyn! – dep tistenip şyğyp ketti.
Dəmeli jağdaidy tüsine qoidy:
–Sen bastyqty tanuşy ma i̇ediñ? – dedi müsirkei qarap.
–Meni apaiym sol kisige əkep tanystyryp ketken, – dedim.
–Ana jürgen jerine şöp şyqpaityn bəleniñ közinşe bastyqtan aulaq
jür. Ony ol iemdenip alğan, – dep sybyrlady.
Özi bes bieniñ sabasyndai, minezi salmaqty Dəmeliniñ auzynan söz
şyqpauşy i̇edim, myna sözi Şolpannan biraz qorlyq körgen adamnyñ
şağymyndai i̇estildi. Ündemedim, ne deiin, men sol qaban siiäqty
bastyğyna körineiin dep jür dei ma i̇eken. Sonyñ jymsiğan közin, maily
betin körsem jüregim ainidy. Piğyly da dūrys i̇emes i̇ekenin bala da
bolsam işim sezetin.
Bastyq janyndağylarmen biraz ulap-şulap otyrdy. Şolpannyñ
sylqyldağan arsyz külkisi «Jan-gal-iç, Jangal-iç», – degen jağympaz üni
bizge i̇estilip tūrdy. Ömirimde mūndai otyrys bolatynyn, bizder siiäqty
qūldary basşylary köñilin köterip bolğanşa kütip otyratyndy birinşi
ret köruim. Olar tünniñ ortasyna qarai bölmeden şyğyp jatty, men
közderine tüspeuge tyrysyp tüpkirge qarai qaştym. «Anau qaida?», – dedi
bir kezde Şolpan i̇esikten qarap Dəmelige. «Kim?», – dedi ol i̇ekeumizden
basqa i̇eşkim joq, meni sūrap tūrğanyn bilse-dağy. «Seniñ kömekşiñ».
«Osynda i̇edi ğoi, Gulia, a Gulia», – dep aiqailağan Dəmelige körşi bölmeden
şyğa keldim. Meni körgen Şolpan:
–İei, sen bizdiñ artymyzdy jinap bolyp baryp ketesiñ, – dep ūzyn
tyrnaqty byrtiğan sausağyn bezedi. Ündemei solar otyrğan bölmedegi
dastarqandy jinaiyn dep ketip bara jatyr i̇edim, şalğyşymnan tartyp:
–Qaida, qaida... Marat Jangaliç şyqqan soñ barasyñ,
–dep plitağa qarai iterip jiberdi. Abyroi bolğanda tamaqtar tüsirilip, ot
öşirilip tūrğan. Myna qorlyqtan qysylyp, közimnen jas būrq i̇etti.
«Kerek i̇edi mağan sol qaban» – dep işimnen bir būrq i̇ettim de artqa
şegindim. Meni bir nūqyp jeñiske jetkendei bolyp masairap Şolpan
ketip bara jatty: «Jan-gal-iç, Jan-gal-iç», – dep aiqailap. Janyma
Dəmeli keldi.
–Qyzym, onyñ sözin köñiliñe alma, ketip bara jatyp boğyn sağan jiğyzyp
qoimaqşy ğoi. Osyndai baisyz bala tapqan qatyndardyñ zamany boldy.
Olardy «mat-odinoçka» dep əspettep, pəterdi aldymen osylarğa beredi,
ol Uiatsyzdar bastyqtarynan bala tabady, – dep aqtarylyp aldy. Keiin
bildim, üş balamen pəter jaldap jürgen, bes jyldyq təjiribesi bar
Dəmeliniñ otbasyna bermei, «Pavlodarstroiğa» kelgen pəterdi jarty jyl
istegen Şolpan alypty. Şolpan men bastyğynyñ artyn jiystyryp
Dəmeli i̇ekeumiz tünniñ bir uağynda qaittyq. Bizdiñ jaqqa baratyn kölik
qatynasy toqtap qalypty. Jūmysqa jaqyndau jerdegi Dəmeliniñ pəterine
jaiaulap-jalpylap jettik-au. Kele ūiqyğa kettik, i̇ertesi demalys bolatyn
sağat onğa qarai bir-aq ūiandyq. Bizben birge balapandarğa ūqsap Dəmeliniñ
üş balasy da şüpirlep ūiandy. Orazamdy aşqan soñ, men «Tolğanai izdep
qalar», – dep üige asyqtym. Kelsem şynynda Tolğanaidyñ közi
baqyraiyp meni kütip otyr.
Dəmeliniñ janynda janğa körinbeuge tyrysyp jūmysymdy istep jüre
berdim. Bir joly üige – əkem men bauyrlaryma baryp ta keldim.
Ailyğymdy jinap inilerime «Romantik» degen magnitofon aparyp berdim.
Jeñil-jelpi kiımder de aldym. Olardyñ quanğanyn körseñiz ğoi. Əkem de
meni ainalyptolğana beredi, sağynyp qalypty. Üidiñ jağdaiyn aitpaiaq
qūiaiyn. Əieldiñ qoly timegen kir kiımder, ydys-aiaqtar battasyp ketipti.
Balalar men əkemniñ üsti sauys-sauys. İesikten kirgennen i̇eki kün ketkenşe
tek juyp-tazalaumen boldym.
Köpten sorpa-susyn işpegen balalardyñ işi qatyp qalypty. Meni
ainalyp şyqpaidy. Olardyñ jağdaiyn körip əreñ keri qaittym.
Jūmysqa kelgende syrymdy Dəmeli apaiğa aityp i̇edim,
–Əi balam-ai, əielsiz üi – üi me, əkeñe üilen demeisiñ be, sen i̇erte me, keş
pe küieuge tiıp ketesiñ, sonda ana balaqandar qaitedi, – dep oi saldy.
Kelesi bar barğanda əkeme sol oidy aityp ketti. Meniñ sözimdi tyñdap
otyrğan əkem:
–Mağan mamañ ölgeli beri tuystar üilen dep keledi, jaqsy əiel kelse
jaqsy, qaiyrymsyz bireu kelse qaitemiz?! Osy bostandyqqa jete almai
qalamyz ğoi. Jaraidy, sen aitqan soñ oilanaiyn, – dep qaldy.
2
Jaña jyl jaqyndağan saiyn bizdiñ ashanadağylar keş ötkizuge əzirlene
bastady. Ortağa ailyğymyzdan aqşa jinadyq. Əielder jağy köilek
satyp alyp əure. Tipti i̇eşteñege i̇elp i̇etpeitin Dəmeli:
–Güljan men keşe demalysta ortalyq univermagtan köilek satyp aldym.
Şolpan aitty Məkeñnen bastap bərimiz birge restoranda jaña jyldy
qarsy alady i̇ekenbiz, – dep jeligip jürdi.
Men de jūrttan qalmai Tolğanaimen aqyldasyp ömirimdegi i̇eñ alğaşqy
səndi köilegimdi aldym. «Soğys jəne beibitşilik» degen kitaptağy tūñğyş
balğa baratyn Nataşa Rostovağa siiäqty əzirliktemin. Keşke baratyn küni
şaşymdy bölmedegi qyzdar būiralap, səndep berdi.
Ömirimdegi alğaşqy jaña jyl keşine Dəmelige i̇erip keldim.
Özim qatarly jūmysta dos qyzym da joq i̇edi. Dosym da, syrlasym da,
qamqorym da – qyryqtağy Dəmeli apaiym.
Restoran degendi kim körgen, i̇esikten kirgennen jan-jağy ainaly zalğa
kirip kelgende közim şağylysyp ketti. Syrt kiımimizdi şeşip dastarqan
jasalğan zalğa öterde Dəmeli mağan qarap:
–Güljan künde janymda jürgende baiqamappyn, sen sondai süikimdi qyz
i̇ekensiñ ğoi, ainağa qaraşy, – dedi.
Özim de tura qarauğa Uialyp, köz qiyğymdy salyp tūrğanmyn. İendi i̇ekeumiz
bir-birimizdiñ üstimizdi jöndep məzbiz. Men de apaidyñ köilegin maqtap
qoidym. Söitip tūrğanda jūrt köbeie bastady. Olar betterine maska kiıp
alypty. Bir kezde ülde men büldege oranyp, əlem-jəlem būianyp Şolpan
keldi. Jigitter jabylyp syrt kiımin şeşip qyzmet jasap, jağynyp
jatyr. Biz şetteu tūrğanbyz. Sonda da meni baiqap qaldy, qūddy
kündesimdei:
–Ba, Zoluşka, sen de keldiñ be, Dəmeli, sen ögei şeşeden aumaisyñ! – dep
bizdi mūqatyp ülken zalğa ötip ketti.
–Özi dəu sary asqabaqqa ūqsaidy, – dep meniñ jasyp qalğanymdy baiqağan
Dəmeli küldirdi.
Bərimizdi ülken zalğa şaqyrdy. Onda ortağa ülken şyrşany jasandyryp
qoiypty. Mañaiy atşaptyrym bos, bige qaldyrsa kerek. Bir jağynda
ūzyn üstel tağamnan maiysyp tūr. Muzykany bar dauysymen aiqailatyp
qoiğan.
Jūrt tügel jinalğanda bar jaqsyny kiıp, közine qara közildirik tağyp,
janyna şabarmandaryn i̇ertken Marat Janğaliūly kirdi.
Şapalaq jauyp ketti. Meniñ ömirimde alğaş ret şapalaq soğuym,
alaqandy qalai ūstaudy da bilmeimin, Uialyp qolymdy tömendeu ūstap birbirine jaqyndattym arasyn aşyp ūraiyn desem qysylğannan qoldarym
aşylmaidy.
Muzyka üni bəseñdep bastyğymyz jalyndy sözdermen bərimizdi kele
jatqan jaña jylmen qūttyqtady. Janynda jaltyrlağan matadan köilek
kigen, közine közildirik maska taqqan Şolpan tūrğan jūldyzdai jarqyrap:
–Aqqainar atylsyn! – dep şañq i̇etti.
Sol-aq i̇eken, bir jigit qolyndağy aqqainaryn aspanğa atyp:
–Joldastar dastarqanğa jaiğasyñyzdar! – dep jar saldy.
Mūndaidy körmegen mağan bəri tañsyq. Dəmeliniñ qolynan ūstai aldym,
ol qolymdy qysyp dastarqanğa bastady. Japyrlağan jūrtpen birge biz de
qatarlasa otyra qaldyq. Jañağy aqqainar atqan jigitter aldymen
basşylardan bastap, aqqainardyñ tağy i̇eki-üşeuin atyp, ony jağalai
qūiyp şyqty. Bireuler tamaqqa kirisipti.
Bir kezde Şolpan şañqyldağan dausymen:
–Marat Jangaliçtiñ asyl sözderi üşin! – dep bokalyn aspandata köterip,
jan-jağyna qarady qarap i̇edi, jūrt japatarmağai bokaldaryn qolyna
ūstady.
Bastyqtyñ meimanasy tasyp bokalyn jan-jağyndağylarmen jürip
soğystyra bastady. Tipti, mağan deiin keldi. Meni körip quanyp ketti:
–Güljan, qalaisyñ? – dep küldi. Men de külimsirep:
–Raqmet, jaqsy ağa, – dedim.
–Öziñ qalağa kelip qūlpyryp ketipsiñ ğoi, – dep tiıse ketti.
Men ne deiin, tömen qarap küldim. Ol jaqyndap kelip qūlağyma
sybyrlady:
–Külkiñ qandai ədemi, – dep, yp-ystyq demi qūlağymdy küidirip barady.
Sol sətte ədettegidei:
–Marat Jangaliç! – dep birdeñeden qūr qalğandai, alqynyp Şolpan jetip
keldi, bastyğynyñ mağan söilep tūrğanyn baiqap qalsa kerek. Ala közimen
mağan ata qarap, bastyğyn qoltyğynan alyp ary būryldy.
Men mañaiymdağylardan Uialyp baram.
«Qaraptan-qarap Şolpan i̇ekeumiz bastyq üşin bəsekeles bola
qalğanymyzğa tañym bar. Marat Janğaliūly menen jiyrma jastai ülken,
əkemdei adam. Tipti meniñ əkemdi osylai kiındirip qoisa i̇ekeui jasty da
şyğar. Ol baiqūs auylda qūrylyspen azyp-tozyp jür ğoi, tipti jağdaiyn
jasaityn əieli de joq», – dep tereñ oiğa kettim. Sony baiqağan Dəmeli:
–Qyzym, jeseñşi, bylai, – dep dastarqanda tūrğan tağamdardyñ mağan
tanys i̇emes – ikra, qyzyl balyq siiäqtylardy jaqyndatty.
Dəmeli apaiymnyñ janynda mañaidağy qyzyqqa auzym aşylyp qarap
otyr i̇edim bir jigit kelip bige şaqyrdy. Moinyna galstuk taqqan,
mūntazdai kiıngen, ədepti jigit. Bir qolyn artyna ūstap, i̇ekinşi qolyn
sozyp tūr. «İendi qaittim, qolynyn ūstap bileiin be, ne isteiin», – dep i̇esim
şyqqannan betine qarap küle berippin. Ol bolsa kədimgidei qiylyp tūr.
Dəmeli «barsañşy» degendei türtti. Oiymdy jiyp, qolymdy sozdym.
Ol meni qağyp alyp ketkendei, i̇ekeumiz ūşyp ala jöneldik.
Ömirimde vals ainalmaq tügil jəi bi bilep körippin be! Soñğy
synyptarda jürgende qyzdar bas qosqan bir otyrysta toptalyp
bilegenbiz. Sonda basqalar siiäqty ortağa şyğyp i̇edim, sənim kelmedi.
Keremet sekirip bilei almağanymnan Uialyp, divannan tūrmai qoiğanmyn.
Bizdiñ qyzdar valske mynalar siiäqty ainalyp bilei almaidy. Əiteuir
bir selkildeu ğana. Özderi soğan məz, qyzyqtap qarap otyrğan men de məz
bolatynbyz.
Qūdai-au, men şynymen şyrköbelek ainalyp, mynandai kelisti jigitpen
bilep jürmin be?! Şynymen Güljan ba anau ainada bilep jürgen. Aiağym
nege jerge timeidi, meni qandai keremet mynau aq saraidyñ işinde köterip
jürgen. Əsem bezendirilgen şyrşa da menimen birge ainalyp, jarqyrağan,
jaltyrağan oiynşyqtary şaşu bolyp şaşylyp jatqandai.
Mañaiymdağy maska kigenderdiñ birde-bireui közime anyq körinbeidi.
Denem janyp bara jatqandai.
–İesimiñiz kim? – degen jigittiñ dausyn i̇emis-i̇emis i̇estidim.
–Gül-jan... – dep bölip-bölip aitqanym i̇esimde.
Onyñ auzy atyn aitty ma, əiteuir jybyrlady. Biden mas bolyp jürgen
men i̇estimedim. Köilegimniñ tüsi qyzğyltym i̇edi, qabyrğadağy ainadan
baiqadym, betim de köilegime ūqsap qyzaryp, albyrap ketipti.
Jigit tağy birdeñe dedi. Tüsinbedim. Men jauap bermegennen keiin jigit
qaita i̇eşteñe sūramady. Bir uaqytta meniñ ömirimdegi tūñğyş vals te
aiaqtaldy. Bi bitkende ūqqanym, manadan beri meni ana jigit qoltyğymnan
köterip alyp ūşyryp jüripti ğoi...
Bi bitti, jigit meni ədemilep ūzatyp saldy. Dəmeliniñ janyna kelip
tūrğanym sol i̇edi, sap i̇etip Şolpan jetip keldi de:
–Zoluşka, sağat on i̇eki boldy, qait üiiñe, ögei şeşeñ öltiredi, – dedi.
–Şolpan, qoisañşy, şyrağym, – degen Dəmelige:
–Oiboi, qorğauşysynyñ myqtysyn-ai, qorqam...qorqam... – dep basyn
şaiqap küldi de böksesi bylqyldap ary ketti. Dəmeli i̇endi mağan qarap:
–Zoluşkam meniñ, küimemiz ana asqabaqqa ainalyp ketpei tūrğanda üige
jetip alaiyq, – dep küldi.
Syrtta küieui kelip kütip tūr i̇edi. Kiımimizdi alyp jatqanda manağy bi
bilegen jigit kezdesip qaldy. İendi şyndap qarasam, ūzyn boily, kelisti
i̇eken.
–Ketip barasyzdar ma, nege asyqtyñyzdar? – dedi.
–Ağai kelip tūr əketuge, – dep i̇edim,
–Güljan, qaisy bölimdesiñ? – dep sūrady.
–Ashanada...– dep ülgergenimşe, Dəmeli asyqtyryp, syrt kiımimdi qolyma
ūstatty. Jigit meniñ qolymnan qağyp alyp, jeñin yñğailap mağan kigizip
jiberdi. Tağy aitty deisiz-au, ömirimde tūñğyş ret mağan bireu qūrmetpen
syrt kiım kigizdi. İerkek tügil, əiel adam qamqorsyp būlai kiındirgen i̇emes.
Būl jigit mağan «Küñ qyz – Kün qyz» i̇ertegisindegi aq boz atty hanzadağa
ūqsap ketti. Sodan jigit qyzdyñ qaidan kelgenin i̇emes, kerisinşe, qyz
jigittiñ qaidan kelgenin, tipti atyn da bilmei, i̇ekeumizge de qatysy joq
aqsaraida şala qoştasyp kete bardyq...
3
Jaña jyldyñ üş kün demalysyn paidalanyp, artynyptartynyp auylğa
keldim. Əkem ötkendegi uədesin oryndap, oilanyp otyrğanyn aitty.
–Sen kelgende tanystyraiyn, – dep kütip otyr i̇edim, –dedi qysyla-qysyla
öz jañalyğyn jetkizip. Tüsine qoidym:
–Papa, şynymen meni tyñdağanyñyz ba? – dep quanyp betinen süiip
aldym. Ösip ketken saqalynan betim titirkendi. Jeidesiniñ jağasynyñ
ortasynda yrğaidai bolğan moiyny əkemniñ qandai jüdeu i̇ekenin körsetip
tūrğandai.
Keşke qarai əkem janyna doptai domalanğan, aşyq-şaşyqtau köilegi
bar, jalbyrlağan şaşyn rezeñkemen jelkesine bailai salğan jalqyn
sary əieldi i̇ertip keldi. Közi tūzdai. Syrtta körseñ orystyñ marjasy dep
qalasyñ. Əkem baiqūs jigitke ūqsap:
–Joğary şyq, joğary şyq, – dep jalpyldap jatyr.
Bizdiñ üş ūl da üide bolatyn. Men bar, tört adamnyñ segiz közi qarağanda
oñai ma, onyñ üstine əkemiz ögei şeşe alyp keletininen habardarmyz, ana
əiel kirerin kirip alyp, tabaldyryqtan tapjylmai qoisyn. Əkem qolynan
süiregendei i̇etip, ortada tūrğan üsteldiñ basyndağy oryndyqqa
otyrğyzdy. Biz bolsaq ündemei, əli tört jerden soğan qadalyp qalyptyq.
Nege i̇ekenin qaidam, i̇eñ bolmasa, i̇estiiär men
«keliñiz» demeppin.
–Balalar, senderge ne boldy, amandassañdarşy kisige, –dedi bir kezde əkem.
Ərqaisymyz səlemdesken niet bildirip, auyz jybyrlattyq. Qūdai-au,
mağan ne joq, i̇eñ bolmasa: «Səlemetsiz be, təte», – dep aşyq-jarqyndyq
tanytpadym ba. Özim i̇emes pe i̇edim, əkeme üilen degen, i̇endi kelip anamdy
osy əiel öltirgendei, inilerime qosylyp, tymyraiyp aldym.
–Qane, üstelge jaqyndañdar, tanysaiyq, – dedi myna suyqtyqtan
şoşyğan əkem.
Biz jan-jaqtan jybyrlap kelip, bir-bir oryndyq alyp otyra bastadyq.
Bərimiz jaiğasqanda əkem:
–Balalar, būl təteleriñ – Apriza bolady – dep tanystyryp kele jatyr
i̇edi, ana əiel jūlyp alğandai:
–Af-ri-za, – dep tüzetti.
Bala bolsam da baiqadym, özi jūlynyp tūr, ony ne bizdiñ osynşa jūpyny
tirşiligimiz şoşytyp tūr, ne balalardyñ üdireiise üreilene qarasy
şoşytyp tūr, əkemniñ sauatsyzdyğy da ūnap tūrğan joq.
–İə! – dedi de qoidy əkem.
Qaitalap ədemilep «Af-ri-za» – dep aita almai qaldy, sauaty şamaly
adam ğoi, mynandai əsem i̇esimdi mənerimen qaitalai almağan şyğar. Ne
bolmasa, əieldiñ atyn jūlynyp qaitalağanynan qysylyp qaldy ma. Sol
jağdaiyn baiqağan men, i̇endi i̇es jinağandai:
–Güljan! – dep dauysymdy şyğara atymdy aittym. Mağan ile-şala ūldar
da:
–Baqyt!
–Talğat!
–Quanyş! – dep sañqyldady.
–Mine, i̇endi jaraisyñdar! – dep əketaiymyz quanyp qaldy. Əiel ündemedi.
Tek ərqaisymyzğa köz toqtata qarağanyn baiqap qaldym.
Men ashanadan üirenip kelgenimdei, palau jasap i̇edim, i̇et pen səbiz qosqan
küriş botqa bolyp şyğypty. Anamyzdyñ ornyna kelgen anamyzben
alğaşqy küngi tanysu dastarqanyna sol būiyrypty. Əkem meniñ jasağan
tamağymdy:
–Bizdiñ Güljannyñ palauy öte bauyrmal, meniñ balalarym siiäqty, – dep
maqtap bizdi küldirip, jabysyp qalğan kürişten auzyna saldy.
Afriza tətemiz i̇europalyqtarşa tik otyryp, şūqyp jegen boldy. Men şəi
qūidym. Bərimiz jabylyp keşki tamaqty jep bolğan soñ, ydystardy
jiystyryp juuğa kiristim. Kündegi ədetimen i̇eki inim kömektesti.
Afriza tətemiz əkem i̇ekeui bizdiñ i̇eski suret albomdaryn qarap otyrdy.
İekeui tünde tüpki bölmege kirip ketti. Olardyñ baiağyda mamam jatqan
tösekke jatyp jatqandaryn sezip otyrdym. Özim üilen desem de işimdi bir
qyzğanyş tyrnap ötti. Bauyrlarym jerge tösek salyp qatarlasyp jatty.
Əkemniñ būryşy bos tūrdy. Men öz tösegimde jatyrmyn.
İertesi, arğy küni üidi juyp-tazalau, tösek orynda qağypsilku siiäqty
tirlikpen jalğyz ainalysyp jürdim. Afriza tətemiz jaña tüsken kelin
siiäqty, tüpki bölmeden şyqpaidy. Əkem de syrttağy keibir şarualaryn
istep keledi de sol bölmege kirip ketedi. Būryn ūldarğa tapsyrma bölip
berip, mañaiymda jürip tirlikti bərimiz birge atqaruşy i̇edik. Ūldardyñ
üşeui üş jaqqa ketken. Bitpeitin üi tirşiliginen şarşağannan jynym
keldi, «Əieldi osy üige ie bolady dep əkeldi i̇emes pe, mağan qonaqqa
kelgendei. İerteñ men ketkende qaitar i̇eken?», – dep oilap qūiamyn. Tamaqty
da men pisirdim. Ydys-aiaqtyñ qaida i̇ekenin, neniñ ne i̇ekenin aityp qūiaiyn
as üige kele me dep tüpki bölmege qarap-qarap qūiamyn. Tek as əzir bolğanda
əkem şyqty. Meniñ keşki asty əzirlep qoiğanymdy körip, quanyp:
–Oi, meniñ qyzym ashanadan bərin üirenip kelipti, Apriza, tamaqqa
otyraiyq, – dep tüpki bölmeniñ i̇esigin aşyp, ony şaqyrğany jynyma
tidi.
–Papa, balalar joq küni boiy, solardy tauyp alsañyzşy, – dep ana əieldi
aldymen şaqyrğanyn jaqtyrmağanymdy bildirdim.
–Olar qaida?
–Bilmeimin, siz qaramağan soñ, ketti betimen, – dep oiymdağyny laq
i̇etkizdim.
Bir kezde üstinde qyzylala halaty bar, basyna qatarlap şaş būiralağyş
ornatqan Afriza tətemiz şyqty saraiynan. Əkemmen de, balalarmen de isi
joq, üsteldiñ şetine jaiğasty. Tamaq salyp bersem jei bergisi bar.
Özimşe janym aşyp:
–Men, i̇erteñ qalağa qaitamyn, sondyqtan üidiñ tirligin tüsindirip qūiaiyn
dep i̇edim, – dedim, i̇erteñ men ketkende qaitedi degen oimen.
–Mağan deiin de būl üidiñ tirligi istelgen, solai jalğasa beredi, ne
tüsindiretini bar, – dep mağan baqyraiyp qarady, airandai közin i̇ejireitip.
–Onda i̇erkekterdiñ qoly i̇edi, i̇endi əiel keldi degendei... –dep men de
oiymdy jasyrmadym.
–Nemene ol əiel üi qyzymetkeri bolyp kelip pe? – dep şañq i̇ete tüskeni.
Şoşyp kettim. Işimnen: «Oibai, mynau papam men balalarğa qarap
jarytpas» dep birden oiladym. Oiym tas jardy degendei kelesi
kelgenimde əkemniñ janary tömenşik. Afriza tətemiz körinbeidi. Üi
baiağydan da ary şaşylyp, byqsyp jatyr. Meniñ mañdaiyma osy üidiñ
kir-qoñyn juu jazylğan ğoi, tağy kirisip kettim. Ūldar ögei şeşeleriniñ
ketip qalğanyna quanyp jür. Talğat mağan oñaşada:
–Gulia, ol sondai salaq, tüske deiin ūiyqtaidy, papammen ūrsysady, – dep
Afriza tətemizge minezdeme berip, jağdaidy ūqtyrdy. Baiqūs əkemniñ ol
əielmen dəm-tūzy jaraspağanyn sezdim de, Uialtpau üşin i̇eşteñe
sūramadym.
Tek avtobusqa şyğaryp salyp tūrğanda əkem:
–Balam-au tört balasy bar jesir i̇erkekke qai bir jetisken əiel kezdeser
dep i̇edim. Qaita basymyzdağy üiden quyp şyqpağanyna şükir deiik, – dep
qana jūqalap aityp, jağdaidy tüsindergen boldy.
Əkemdi aiağannan tamağyma birdeñe tirelip qalğandai bolyp, közim botalap
avtobusqa mindim.
Sodan auyl men qalanyñ i̇eki ortasyna şapqylap jürgende qys ta şyqty.
Segizinşi nauryzğa men de sol merekeni kütetin barlyq qyz-kelinşekke
ūqsap iştei qatty əzirlikte jürdim.
Bir apta qalğanda senbige sūranyp üige ketkenmin, men joqta baiağy jaña
jyldyq balda bilegen, atyn da bilmeitin jigit kelip ketipti. Dəmeli
tömendegişe baiandap berdi:
–İesiktiñ aldyna şyğyp qalyp i̇edim, əlgi jigit jan-jağyna qarap tūr i̇eken.
Aldynda «qaidan kördim», – dep oilap, sodan senimen bilegen bala i̇ekeni
i̇esime tüsip janyna bardym. Amandasyp, nege jürgenin sūradym. Ol:
–Osy ma ashana, osynda Güljan degen qyz istei ma, sony izdep keldim, –
dep jönin aitty.
–İə, menimen birge isteidi. Seni ötkende jaña jyldyq balda körgenim
i̇esimde, – dedim, qyzben bilediñ ğoi dep Uialtpaiyn degen oimen.
–Onda Güljandy şaqyryp jiberesiz be, – dedi. Sodan seniñ i̇elge ketkeniñdi
düisenbige keletiniñdi aityp tūrğanmyn, ana bəle jetip kelgeni. «Bəle»
degeni – Şolpan.
–Dəmeş, ne joğaltyp qoidyñ, – dep mağan tiıse keldi.
–İeşteñe, myna balağa jön aityp tūrmyn, – dep i̇edim, ana bəle i̇endi balağa
qarap:
–Maqsat, sen ne joğalttyñ? – dep sylq-sylq küldi. Jigit onyñ külkisin
ūnatpai:
–Bireudi izdep jürmin, – dep keteiin dep būrylyp i̇edi, anau qūia saluşy ma
i̇edi, jabysyp:
–Bilem, kimdi izdep jürgeniñdi? – dep qoimai qoidy. Bala tezdetip
qaşqandai bolyp ketip qaldy. Anau bolmağanda sağan birdeñe aitar ma i̇edi. Sodan bir jeñiske jetkendei bolyp:
–Qarai gör, Zoluşka közge tüskişin, – dep tistenip ana bəle özine ketti.
–Sonymen ol jigittiñ aty Maqsat i̇eken, ony ana bəle jaqsy tanidy. Seniñ
qaida isteitiniñdi bildi, tağy keler, – dep meni Dəmeli ümittendirip qoidy.
«Hanzadanyñ aty – Maqsat. Ony Şolpan tanyğanyna qarağanda, bizdiñ
jaña jyldyq balğa kelgenine qarağanda – bizdiñ salada jūmys isteidi», –
dep jürek tüpkirine tüiip qoidym. Men de qyz i̇emespin be, sol jigit tağy
izdep kelip qalar dep i̇eleñdep jürdim.
Bir küni i̇esik aldynda jan-jağyma qarailap tūr i̇edim, Şolpan būryştan
şyğa keldi. Qaşyp ülgermedim.
–Nemene, Zoluşka ana jigitti kütip tūrsyñ ba? – dep qylymsydy.
–Jəi...
–Maqsat joğary bilimdi prorab, sağan oğan teñesu qaida. Odan da öz
jolyñdy bil. Seniñ jūmysyñdy istep beretin torğailaryñ da joq, – dep
tiısip, byl-bylq basyp kete bardy.
Dybysym şyqpai, közime jas tolyp i̇esik syrtynda qala berdim. Dəmelige
kelip bolğan jaidy aityp i̇edim, ol būlqan-talqan bolyp aşulandy «Osy
Şolpandiki ne añdu seni, bastyq-baiy – Jangaliçin qyzğansyn deiik,
myna jas balada nesi bar», – dep. Özim de tañ qalamyn, men sol Şolpanğa
ne istep qoidym dep.
Sodan keiin i̇esiktiñ aldyna şyğudy qoidym. Şolpannan şoşyda ma, joq
şyndyğynda joğary bilimdi prorab jigit ashanada kartop tazalaityn küñ
qyzdy mensinbedi me joğalyp ketti.
4
Merekege jaqyndap qalğanda zal meñgeruşisi ashanadağylardy jinap
alyp jiylys ötkizdi. Aituynşa əielder merekesi qūrmetine bizdiñ
qūrylys kompaniiäsy qalalyq üzdik qūrylysşy əielderge qalanyñ
syrtynda bir demalys ornynda keş ötkizip beredi. Soğan bizdiñ
ashanadağylar köşpeli dastarqan aparady i̇eken. Ol otyrysqa Şolpan
kelmegen, sondyqtan qyzmet jasauşylardyñ tizimine men de ilinip
qaldym. Dəmeli apai quandy:
–Jaqsy boldy, i̇ekeumiz birge baratyn boldyq, Şolpan bolğanda ana
Jangaliçi jüretin jerge seni ölse jibermes i̇edi – dep. Men de «i̇elden
qalmai jer körip kelem» dep quandym.
Belgilengen küni aldyn ala əzirlengen as-auqattarymyzdy kölikke tiep
jolğa şyqtyq. Bizdiñ ashanadan i̇eki-üş-aq adam, zal meñgeruşisi mağan
jürer aldynda:
–Sen daiaşy bolyp körip pa i̇ediñ? – dedi.
–İə, ötkende kişi zaldyñ qonaqtaryn kütiskemin, – dedim.
–Onda jaqsy boldy, Bas daiaşymen birge qonaq kütesiñ, – dedi de alystau
tūrğan Dəmelige:
–Dəmeş, myna sūluyñdy büginşe bere tūr, sağan kartop arşyğanğa
jürgizuşi de jaraidy, – dep küldi.
Sonymen i̇eñ qədirli meimandardy kütetin ortağa tüstim de kettim. Qaladan
alys ormannyñ işinde üş qabatty əsem ğimaratta əielderge arnalğan
keşke əzirlik jasap jattyq. Birinşi qabattağy saltanat zalyn barynşa
əsemdep, gülmen bezenderip jatyrmyz. Zal meñgeruşisi mağan da ədemi
aljapqyş, basyma aq qalpaq kigizip qoidy. «Qyzğa ūqsap būianyp
alsañşy», – degen soñ jūqa ğana būianyp aldym.
Saltanatty keşke kelgen əielder birinen biri ədemi, qūrylysşylar-au dep
tipti oilamaisyz. Qyzdardan qalyspai körkemdelgen i̇erkekter de kelip
jatty.
Zalda zyr jügirip qyzmet jasap jürip, jalğyz tanysym – Marat
Jangalieviçti de körip qaldym. Ol da meni baiqap amandasqan belgi berip,
közin qysyp ülgerdi. Jüregim dir i̇etip, qorqyp kettim. İesime jaña jyl
keşinde qūlağymdy küidire söilep, əzil aitqany tüsip ketti. Tağy birdeñe
dep jürer degen oimen aulaqtau jürgenmin. Bir kezde bireu şaşymnan
tartyp qaldy, jalt qaradym. Marat Jangalieviç! Köre sap kuhnia jaqqa
qaşyp bara jatyr i̇edim,
–Gulia! Ber kel, qaşpa! – dedi. Qolyma ūstağan ydysymdy janymdağy
üstelge qūia salyp janyna jaqyndadym.
–Qalaisyñ?
–Jaqsy.
–Jaqsy degen jaqsy i̇eken. Banketten keiin meniñ bölmeme şağyn
dastarqan jaiasyñdar, ony İelena Alekseevnağa i̇eskertkenmin. Sen qyzmet
körsetesiñ, – dep tapsyrma berdi. Merekelik keşke kelgen əielder bilep
jatqanda zal meñgeruşisi – İelena Alekseevna mağan: «İekeumiz Marat
Jangalieviçtiñ adamdaryn kütemiz», – dep joğarğy qabattağy bir
bölmege alyp keldi.
Ülken bölme, ortada dastarqan jailyğan üstel. Janynda jūmsaq divan
men kreslolar. Qabyrğada ydysqoiğyş, işinde nebir əsem ydystar tizilip
köz tartady. Arğy jağynda aşyq i̇esikten jatyn bölme körinip tūr. Şəii
men jibekten qabattap tikken tereze perdelerdiñ ədemiligi-ai, mebelderi
men ömirimde körmegen keremetter. Jatyn tösekke japqan japqyşy da
perdesi siiäqty şəii men jibek aralasqan, tögilip tūr. Jerde qyp-qyzyl
gülder tögilgen qaly kilem. Auzym aşylyp qarap tūr i̇edim, İelena
Alekseevna:
–Gulia. Osylai tūrasyñ ba tañqalyp, uaqyt az, iske kiris, – dedi.
Özi ülken qoraptan üstelge tağamdar şyğara bastady.
–Sen servirovka jasa! – dedi. Öziniñ qoly-qolyna jūqpaidy, bizdiñ
ashanada mañğazdanyp, baipañdai basyp jüretin zal meñgeruşisiniñ myna
jyldamdyğyna da tañmyn.
Əp-sətte jañağy ülken stoly tağam men əsem ydystarğa toltyryp, bir
şetine nebir keremet şişalardağy susyndar men işimdikterdi tizdik.
Bir kezde būl bölmege basşylar boluy kerek mañğaz i̇erkekter men körkem
əielder kire bastady. Biz qyzmet körsetip, i̇esiktiñ i̇eki jağynda tūrmyz. Bes
i̇erkek, tört əiel boldy. Tamaqtyñ nebir türi jelinip, işimdiktiñ nebir türi
işilip jatty. Şəi de tartyldy. Men tömengi zaldağydai i̇emes, aşylyp,
jyldam qimyldai bastadym.
Qonaqtar qyzyp alyp, dabyrlap, əielder sylqyldai küldi. Analar
qosaqtalyp janyndağy əieldermen əzildese bastady, Marat Jangalieviç
olarğa qūrmet körsetip, qyzmet jasap otyrdy.
Mağan būrylyp qarap, «Gulia anany əkel. Mynany büit», – dep jyly
dauyspen jūmsap qūiady. Qonaqtar sol i̇ekeumizdiñ üiimizge kelgendei.
Meniñ qyzmetime riza bolğan zal meñgeruşisi üstel üstin jinap jatqanda:
–Özimizge barğan soñ seni zalğa daiaşylyqqa şaqyrtyp alam, – dep meni
quantyp qoidy.
Tünniñ bir uağynda:
–Sizderge bügin demalyp qaituğa bölmeler əzirlep qoidyq, – dep
bastyğymyz qonaqtaryn şyğaryp salyp jatty. Baiqağanym, qonaqtar,
i̇eki-i̇ekiden körşi bölmelerge kirip bara jatty. Biz dastarqandy jinastyra
bastadyq. Marat Jangalieviç tüpki bölmege kirip ketip i̇esigin jauyp aldy.
İelena Alekseevna bərin jiystyryp bolğannan keiin, sol bölmeniñ i̇esigin
tyrsyldatyp:
–Marat Jangalieviç, biz boldyq, ketuge rūqsat pa? – dep dybystady.
Arğy jağynan jūmsaq halat kigen bastyğymyz şyğa keldi:
–Lena, sender qaida demalatyndaryñdy oilastyryp pa i̇ediñder?
–İə, Marat Jangalieviç, biz birinşi qabattağy bölmede jatamyz, – dedi.
–Onda sen bara ber. Gulia meniñ qaryndasym, soğan aitatyn bir məsele bar,
– degeni. Meniñ zərem ūşty. İelena Alekseevna iyğyn qysty da:
–Jaqsy. Qaiyryly tün! Gulia, bizdiki 113 bölme, – dep kete bardy.
Men ne isterimdi bilmei, şalğyşymnyñ jiegin tistep i̇esik aldynda tūryp
qaldym.
–Güljan, bylai şyğyp otyr! – dep divandy körsetip būiyrdy bastyğym.
Aiağymdy sanap basyp divanğa jaqyndadym. Köz qiyğymmen baiqap
tūrmyn, ana kisi stol şetinde qalğan işimdiktiñ bireuin aşyp, i̇eki fujerge
qūidy. Qyzyl şarap i̇eken. Men tömen qarap, otyrmyn. «Ne aitar i̇eken», –
degen oidamyn. Əlgi i̇eki fujerin qolyna ūstap mağan jaqyndady.
–Jasyñ neşede? – dedi aldymen.
–On segizge tolamyn.
–Boi jetip qalypsyñ ğoi. Mektepti qaşan bitirdiñ?
–Byltyr...
–Sodan beri oquğa tüspediñ be?
–Joq...
–Qalasañ aldağy jazda tüsireiin... Ündemedim.
–Kel, seniñ bügingi merekeñ üşin alyp qūiaiyq! – dep mağan fujerdi
ūsyndy. Qolymdy soza qoimağannan keiin:
–Ūstasañşy, ne əli şarap işip körmegenbisiñ? – dep sūrady.
Fujerdi aldym da basymdy şaiqadym.
–Nemene, tiliñdi jūtyp qoidyñ ba? Şeşseñşi myna aljapqyşyñdy, –
dep keudemnen tartty.
–Bylai aşylyp otyrsañşy, jigitpen söilesip körmediñ be?
Ündemedim. «Jigittiñ türin, mesqaryn», – dep oiladym.
–Güljan, merekeñ qūtty bolsyn! Biylğy merekeni bizdiñ ortamyzda qarsy
alyp jatyrsyñ, jylda osylai birge qarsy alaiyq. Seni oqytyp, süieu
bolyp, ağa bolyp jüreiin, qarsy i̇emessiñ be? – dep qolymnan ūstady.
Tartyp aldym.
–Oibai, öziñ tenteksiñ ğoi! – dep küldi. Külkisi qandai süikimsiz, közi
jalpiğan betten körinbei ketti. Sol külgen qalpymen i̇esikke bardy da
işinen kilttei saldy.
–Kilttemeñiz, meniñ ketuim kerek, – dedim özimşe tüsimdi suytyp.
–Qaida ketesiñ, altynym meniñ, sen üşin men bügin osynda jalğyz keldim
ğoi, – dep janyma jaqyndap keledi. Şeginip kettim.
–Sen əli jastyqpen mynandai ədemilikti qalai paidalanudy bilmeisiñ ğoi,
– dep qūşaqtaiyn dep keledi. Yrs-yrs i̇etip betin taqady,
–Qandai tazasyñ, qandai pəksiñ. Qalanyñ qyzdarynda mūndai tazalyq
qalmady ğoi, – dep qūşaqtai bergende sekirip divanğa şyğyp kettim.
–Asauym meniñ! – dep tağy qūşağyn jaiğanda jan-jağyma qarap i̇edim,
stol üstinde ashanalyq pyşaq jatyr i̇eken. Sony alyp qorqytyp i̇esikti
aştyraiyn degen oimen stolğa qarai būrylyp jerge sekirip tüstim de,
asqan jyldamdyqpen pyşaqty ala qoidym. Ol mūndaidy kütpese kerek:
–Güljan, qoi, aqymaq bolma, pyşaq – suyq qaru, baiqamasañ bireumiz
jazym bolamyz, – dep şoşyp qaldy.
–İendeşe, i̇esikti aşyp, meni şyğaryp jiberiñiz, – dedim. Qolym pyşaqtyñ
ağaş sabyna qatyp qalğan. Qatty tistenip alğanym sondai sözderdi
auzymdy əreñ aşyp aitqanymdy bilem.
–Men sağan ne jamandyq istedim, sağan qamqor ağa bolaiyn degennen
basqa, – dep meni aldai bastady. Biraq i̇esikti aşuğa bettemedi.
–Myna ömirde bir jaqsylyqqa jetu üşin, bir süieniş kerek, əne,
Şolpandar süieniş bolyñyzşy dep mağan jarmasady. Las pəleketter.
Al, men sağan özim süieniş bolaiyn dep ūsynys jasap otyrmyn. Oqytam,
qyzmetke tūrğyzamyn. Üi de alasyñ kombinattan. Sağan artyq bola ma? –
dep qaita jaqyndady, meniñ ündemegenimdi paidalanyp.
–Sen tek meniki bolyp jürseñ boldy. Anda-sanda qūşağyma qysyp tūrsam
boldy, – dep tağy qūşaqtamaqqa ūmtylğanda divandy ainalyp terezege
sekirip şyqtym. Ol qorbañdap ūstaimyn degenşe terezeni aşyp ülgerdim.
–Güljantai, qoisañşy, altynym. Mynau üşinşi qabat ūşyp ketesiñ, –
dep jalyndy.
–Meni şyğaryp jibermeseñiz, ūşyp ölemin! – dep syrtqa qaradym
moiynymdy būryp. Köşe şamdarynan mañai jaryq i̇edi. Dalada əli qar
jatyr. Terezeniñ aldynda əldebir ağaş ösip tūr. Syrtta jan balasy
körinbeidi. Bəri toilap bolyp, qūşaqtasyp-qūşaqtasyp bölmelerge tarap
ketkendei.
–Güljantai, qoisañşy, altynym, – dedi tağy Marat Jangalieviç kədimgi
öz əielin i̇erkeletip tūrğandai. – Kel, tüse ğoi, birden aityp şoşytyp
jiberdim be, jəilap tüsindireiin, – dep i̇eki qolyn sozyp balasyn
şaqyrğandai şaqyrdy. Men terezede tepsinip tūryp:
–Meni ūşyp ölmesin deseñiz, Siz i̇esikti aşyp, ana bölmege kirip ketiñiz,
men şyğyp ketem! – dep şart qoidym.
–Sen əli osy mümkindikti jiberip alğanyña ökinesiñ, oilan bügin jibereiin,
i̇eger oi tüsse kabinetime kelersiñ, – dep söilep baryp i̇esikti aşty da,
jatyn bölmege kirip ketti.
Men tereze aldynan tezdetip sekirip tüstim de, i̇esikten atyp şyqtym.
İesimdi tömengi qabatqa tüskende biraq jidym. Qolymda pyşağym bar
jalğyz özim zaldyñ ortasynda tūrmyn. İesime sol qabattağy dərethana
tüsip, sonda kirip pyşaqty tastap, betimdi judym. Rettelip alyp, 113
bölmege keldim. İesik aşyq i̇eken. Syrttyñ jaryğynan bölmeniñ işindegiler
anyq körinedi. İelena Alekseevnanyñ janynda bos tūrğan tösek meniki
şyğar dep, şeşinbei qisaia kettim.
Bağanağy jağdaidan qoryqqannan i̇eşteñe i̇estimegen i̇ekenmin, basqa
bölmelerde bireuler ən salyp, bireuler aiqailap külip əli u-şu bolyp
jatyr. Tañğa ūiqym qaşyp, köz ilmedim. «Myna jūmystan ketuim kerek,
əitpese, ana būqa mağan aşyna bol dep tynyştyq bermeidi», – degen oiğa
bekindim. İertesi qalağa qaittyq. Sol kelgennen jūmysqa barmai qoidym.
Düisenbide Şolpannyñ kabinetine baryp jūmystan ketetinimdi aityp,
qūjatymdy sūradym.
–Nemene, Zoluşka basqa sarai tauyp aldyñ ba? – dep tiısti sal bökse.
Ündemei ala közimmen qarap tūra berdim.
–İerteñ kel, bügin seniñ qaryzyñ joq pa anyqtauym kerek aldymen, – dedi.
Meniñ jūmystan ketetinimdi i̇estigende Dəmeli:
–Baiqūs bala qaida barmaqsyñ, jap-jaqsy istep jürgen jerden ketem dep,
su şyqty ma? – dep keiisin kelip. – Ömir boiy kartop arşyp jürem dediñ
be, jazğa qarai basqa jaqqa auysar i̇ediñ. Şolpannyñ sözine mən berme, –
deidi meni toqtatyp. Oñaşa bir sətte ötkendegi bastyqtyñ «ūsynysyn»
aittym.
–Sūmdyq! Seni Şolpanmen salystyryp jür me, obal i̇emes pe, əkesindei
adam söite me, arsyz, – dep küiip-pisti.
Meniñ özimen kündes bolmai tez ketetinime quandy ma, i̇ertesine Şolpan özi
meniñ qūjattarymdy alyp kuhniağa keldi.
–Gulia, aq jol sağan, mine qūjattaryñ, – dep qolyma ūstatty. «Zoluşka», –
demei qalypty. Dəmelini betinen süiip, qūşaqtap qoştasyp alğaşqy
jūmys ornymnan «öz i̇erkimmen» kete bardym...
***
Jūmystan ketkende qaida baram, jatatyn jerim baiağy Tolğanaidyñ
janyndağy tösek. Üige kelsem, i̇eşkim joq. Sodan jalğyzdyqta otyryp,
i̇endi qaida barsam i̇eken dep oilandym. İendi kim meni Tūrsynaiğa ūqsap
i̇esirkep jūmysqa tūrğyza qoisyn. Tağy qandai qorqaudyñ qolyna tüsip
qalamyn degen qorqynyş ta bar köñil tüpkirinde. «Anam bolğanda osylai
basym auğan jaqta jürer ma i̇edim, men de mektepte sabaqty ülgerip oqyp,
i̇eñ bolmağanda tehnikumğa tüsip oqyp jürer i̇edim. Əkem men üş jetimektiñ
türi anau, aştylytoqtyly. Kirden közderi aşylmai, ne ystyq tamaq
işpei».
«Jaqyn qaryndasy əkelip tapsyryp ketkende, nəpsisin toqtata almai
myna kisiniñ istep otyrğany mynau, basqa ne istemeidi. Zorlap ta ketetin
şyğar», – dep jylap ta aldym. Ūiyqtap ketippin, tyqyrdan ūiandym.
Alaköleñke üidiñ işine Tolğanai kirip keledi. Basymdy köterip otyrdym.
–Sen jūmystan kelip qoiğansyñ ba? – dep ol tañyrqady.
Men künde keşteu keluşi i̇edim.
–Men jūmystan şyğyp keldim, – dep turasyn aittym.
–Nege? – dep şoşyp ketti.
–Qyzdar kelgenşe, sağan jasyrmai aityp bereiin, tuysyñ ğoi, – dedim de
alğaş tanysqannan bergi ağasynyñ köz salyp jürgenin aityp berdim.
–Marat ağa qandai Uiatsyz, i̇eki balasy, ədemi əieli bar. Aty – Aiğanym. Özi
osynda dəu bastyqtyñ qyzy. Marat ağa köp ağaiyndy, əkeleri i̇erte ölip,
qiyndyqpen ösken. Apamyzdyñ nemere inisi. Bizdiñ üide jürip ösken.
Tūrsynai seni əkelip otyrğannan keiin sağan tiıskeni tipti Uiatsyzdyq i̇eken.
Ketip qalğanyñ dūrys bolypty, – dep meni aiap, şəi jasap, i̇ekeumiz otyryp
tamaqtandyq.
–İendi baratyn jeriñ de joq, osynda tūra ber, jūmys izdeiik, – dep mağan
i̇estiiärlyq tanytty.
İertesi tañerteñ Dəmeli apai:
–Əlgi Marat seniñ jūmystan ketip qalğanyñdy i̇estip meni şaqyryp alyp,
seni tauyp, alyp kel, qalağan jerine jūmysqa tūrğyzamyn, – dep jiberdi
dep kelip tūr.
–Meni tappadym de, auylyna qaityp ketipti dep ait. Qalağan jerime
tūratyndai, meniñ oqyğan oquym bar ma i̇eken, oğan aşyna bolyp Şolpanğa
ūqsap jüre almaimyn, – dep qaitaryp jiberdim.
Sodan bastap künde mektepterge, bala baqşalarğa, auruhanalarğa baryp
özime yñğaily jūmys sūrap jürdim. Restoran men kafelerden daiaşylyq
şyğatyn körinedi, biraq oğan jolağym joq. Tağy bir bastyqtyñ közine
tüsip qalyp jürsem dep qoryqtym.
Jer betin qaiyrymsyz adamdar ğana jaulap alğan joq qoi, aiağymnan
tozyp jūmys izdep jürgende bir balabaqşadan kütuşilik oryn şyqty.
Meñgeruşisi – Nağima Jürgenovna degen jüzi jyly, baiypty kisi i̇eken.
Özine birden kirip baryp tildeskenmin. Menimen asyqpai sūrastyra
otyryp söilesti de:
–Sağan kütuşilikti dūrys körip otyrmyn. Arnaiy bilimiñ joq. İeden
juuşylyqqa tym jas i̇ekensiñ. Senen jaqsy bala kütuşisi şyğady dep
senip, jaqynda dekrettik demalysqa ketken bir qyzdyñ ornyna alaiyn, –
dep bir tərbieşini şaqyryp alyp, meni tanystyryp, jūmysymdy körset
dep jiberdi.
Qalanyñ qaq ortasyndağy balabaqşağa ornalasu mağan sondai baqyt
bolyp körindi. Tolğanaiğa raqmetimdi aityp, jūmysyma jaqyn jerden
pəter tauyp aldym. Onda özimizben birge isteitin tərbieşi qyzdarmen
tūratyn boldym. Jatyn ornymyzdyñ qarjysy balabaqşanyñ i̇esebinen
tölenedi. Men üşin i̇eñ negizgisi jatyn ornymnyñ tegin bolğany boldy.
Tamaqty bolsa da balalarmen birge işetinbiz.
Mağan 3–5 jastağy səbiler toby berildi. Jūmys istep i̇emes, özimniñ
bauyrlaryma qarap jürgendei, nağyz öz ortama tüskenimdi sezindim.
Balalarğa bar yqylasymmen qaraimyn, olar da balapandardai şüpirlep
artymnan i̇erip jüredi. Birge oinaimyz, birge tamaqtanamyz, birge ərnərseni
üirenemiz. Keşke qarai ata-analary kelgende i̇erteñge deiin qimai
qoştasamyz. Senbi-jeksenbini ötkize almaimyn. Düisenbi küni balalarmen
sağynyp tabysamyz. «Güljan təte!,
Güljan təte!», – degeni qandai tətti. Tili baldai büldirşinderdiñ qylyğy
qandai! Kün aptağa, apta aiğa qalai auysyp jatqanyn bilmeimin.
Balabaqşadağy tərbieşiler de, ashanasyndağy aspazdar da tuğanymdai
körinedi. Bərin men jaqsy köremin, olar da meni siñlilerindei syilaidy.
Tipti bizde biren-saran i̇er azamattar da isteitin. Olar kelip-ketip
tehnikalyq qūral-jabdyqtardy tekserip, su qūbyrlaryn jöndep berip
tūrady. Köbisi orystar. Olar da menimen tanysyp alğaly əzildese ketetin
bolğan. Solardyñ arasynda anda-sanda bir şaqyrtumen kelip qalatyn
qazaq santehnik jigit boldy. Aty – İerik. Ūzyn boily, körikti azamat.
Sairan degen tərbieşi kelinşek bir küni şəi üstinde:
–Osy İerik oqymai qalğan-au, əitpese kinoğa tüsetin jigit qoi. Qazaqtan
santehnik bolğan sony kördim, santehnik degen orys boluşy i̇edi, – degeli
men de İerik kelgende nazar audaryp qaraityn bolyp aldym. Onyñ
juastyğy sondai, söileuge Uialady. İerikti körse boldy bizdegi jas
qyzkelinşekter əzildei söilep Uialğanyn qyzyqtaityn.
–İerik, qolymyz timei jatyr bizge tort əkelip berşi, –dep Ğaişa degen
kelinşek aqşa berip jūmsaityn.
–Jaqsy, jaqsy, – dep İerigimiz ülken tortty alyp kelip tūratyn. Aqşasyn
berse:
–Keregi joq, sizderge mereke bolsyn! – dep stolğa qūia sala ketip bara
jatady.
–Qūry tort əkelipsiñ ğoi, jüz gramy qaida? – dep Ğaişa qoimatyn. İerik
Uialyp qaşqandai bolyp i̇esikti jauyp ketip qalatyn.
Ol kezderi adamdar araq-şarap işkenge qūmarlau i̇edi ğoi. Ne nərse satyp
alsa da juylyp, tuğan kün degen atausyz ötpeitin. Baqşanyñ işinde araq
işpegenimen bizdikiler de ərnərselerin üilerine jiylyp atap, i̇eñ
bolmağanda ashanalarğa baryp juyp jatatyn. Toi-tomalaqta qyzyp alğan
bireu töbeles şyğarmasa, ol toi qyzyq ötpegen dep i̇esepteletin.
Mereke künderi men demalys künderi körgen bireuler turaly əñgime
aitqanda, «Keşe pəlenşeni kördim dupl mas» nemese «Pəlenşe kele
jatyr i̇eken qyzyp alğan», «Ana toida ana i̇ekeui mas, töbelesip», – dep
aitudyñ özi bir mərtebe siiäqty zaman boldy ğoi. Onda jas-kəri, əiel-i̇erkek
demei işetin i̇edi-au. Sonyñ əseri boldy ma bizde isteitin qyzdar men
jigitter de basqosyp qalatynbyz. Jigitter qyzulana söilep, qyzdar
əldenelerdi i̇eske alyp jylap qalyp tarasatyn kezderimiz de bolatyn.
Sondaida İerik qana aldyna kelgendi ündemei qağyp salyp, tömen qarap
otyra beretin. Būryn da söilep jarytpaityn jigit i̇endi tipti ündemei
qalatyn. Otyrys soñynda keide ünsiz basy bylğañdap dosy Sergeige
ilesip ketip bara jatatyn. Ne bireudi şyğaryp salu, ne Sergeiden basqamen
söilesu degen bolmaityn ğoi sabazda. Ündemei jüretin, ündemei
jūmysyn isteitin, araqty da ündemei simirip salatyn. Sonyñ bərin baiqap
jürdim.
Menen tört-bes jasqa ülken jigit bolğan soñ menimen söileskisi kelmeitin
şyğar dep oilap jürgenmin. Söitsem, ol negizi i̇eşkimmen söilespeidi
i̇eken. Bizdegi qyzdar onymen jaqyn aralasqylary kelip qanşa
tyrysqanymen nətije şyqpady. Şaqyrğanda kelip qūbyrlaryn tazalap,
basqa da tapsyrylğan isterdi ündemei atqaryp ketip qalatyn. Al,
Sergeidiñ kelgenin bükil baqşa biletin, aiğai-şu, ən-əzil mañaiy abyr da
sabyr, u da şu bolyp ketetin. Osy minezderine qarai İerikti – mylqau,
Sergeidi – şut deitinbiz.
İerikpen qalai tanysqanymdy, qalai tabysqanymdy aitar bolsam,
tyñdağan adam qyzyğatyndai bolmas i̇edi. Sondyqtan i̇ekeumizdiñ qalai
üilenetin bolğanymyzdy ğana aitaiyn. Onyñ mağan deiin mahabbaty
boldy ma, bolmady ma bilmeimin. Öitkeni ol aitpaidy. Al, ol meniñ
alğaşqy mahabbatym boldy! Kədimgi qyz bolyp köñil bölip, körsem körgim
kelip, jüregim alyp-ūşyp tūñğyş ğaşyq bolğan i̇erazamat osy İerik boldy.
Sairan təte syrtynan maqtap jürgen soñ sol «mylqauğa» men künderdiñ
küninde nazar audaryp qarap jürip türsymbatyna, tipti «mylqaulyğyna»
deiin ğaşyq boldym da qaldym. «İerkek degen köp söilemegeni dūrys,
əitpese, anau Sergeige ūqsap ərkimniñ «şuty» bolyp jürgenniñ nesi
jaqsy. Ündemese, sabyrly. Salmaqty bolyp jüredi», – dep onyñ
ündemestigin özimşe aqtap alatynmyn. «Onyñ kelgenin baiqamai
qalmaiyn», – dep alañdap jürgenimdi ol baiqap qalsa kerek, bir küni:
–Gulia, şyğyp ketşi, – dep özi kelip tūr. Balalardyñ jatyn kiımderin
kigizip, tüski tynyştyq sağatyna jatqyzyp jatqanmyn. İesik aşylyp,
onyñ basy köringende quanyştan jüregim jarylyp kete saqtady. «İə,
iə», – dep basymdy izei berippin. Balalar ūiyqtady-au degende i̇esikti
aşsam, baspaldaqta otyr. Meni körip atyp tūrdy. Kürtesiniñ aldyn aşyp
bir buket roza gülin şyğaryp mağan ūsyndy. Közi nūrlanyp tūryp:
–İerteñgi ūstazdar merekesimen, – dedi. İerteñ şyndyğynda ūstazdar
meiramy i̇edi. Meni bireu osyndai ūlyq merekemen qūttyqtaidy dep
oilamappyn. Men ūstaz i̇emespin ğoi.
–Raqmet! – dep ala berip i̇edim, tağy birdeñe ūsyndy, qoraptağy konfet
i̇eken. Ony alar-almasymdy bilmei qalyp i̇edim:
–Ala ğoi, «Qūstyñ süti» ğoi, – dep qolyma ūstatty da, qolymdy syrtynan
qysyp qoidy. «Mylqau» dep jürgen jigittiñ myna batyldyğy meniñ jürek
tüpkirimdegi bir nəzik sezimdi ūiatty. Qanym basyma şauyp, qyp-qyzyl
bolyp, denem qyzyp ketti...
Meniñ osynau qyz ğūmyrymda kim mağan gül əkelip, sol kezdegi i̇eñ añsar
kəmpit «Qūstyñ sütin» bergen deisiz. Tipti i̇eşbir jigit men arnaiy izdep
kelgen de i̇emes. Baiağy qūrylystağy prorab hanzadanyñ syrtymnan kelip
ketkeni bolmasa. Men oilanyp tūrğanda İerik mağan qarap qalypty.
Janarynyñ nūrlysyn-ai! Arbaldym da qaldym. Ne birdeñe aitudyñ, ne
işke kirip ketudiñ jönin bilmei, tapa-tal tüste, jūmys ornymda jigittiñ
gülin alyp tūrmyn. İesimdi jiyp:
–Raqmet! – dedim de işke kirip kettim. İesikten i̇ene sala i̇esik tūtqasyn ūstap,
jabysyp, qozğalmai tūrmyn. İesiktiñ syrt jağynda jigittiñ ketip bara
jatqan aiaq dybysy i̇estilmeidi. Ol da jüregi tarsyldap i̇esikke jabysyp
tūrğandai... Sodan keiin İerik mağan anda-sanda jūmys aiağynda kelip
syrtta kütip jüredi. Men asyğyp jetip kelgende qolymnan ūstap, betimnen
süiedi. Sonda qai kezde kelse de meni şaraptyñ jeñil isi şarpyp ötetin.
Səl tiksinip qalğanymmen ony jaqsy köretinim sondai, «Nege işip
kelesiñ?», – dep auyz aşa almaitynmyn. Ne ol menen birnərse sūramaidy,
ne men odan bir söz ala almaimyn, ündemei, qol ūstasyp qydyryp, meni
pəterime əkelip salatyn. Keterde tağy betimnen ğana süiedi. Kinolarda
körgendei süiisuge ol menen Uialady, men odan Uialamyn.
Küzdiñ bir küninde i̇ekeumiz qalalyq baqta qydyryp jürgenbiz. Nağyz
aqyndar jyrlaityn altyn küz. uiasyna batuğa asyğyp bara jatqan kün
bizge japyrağy siregen ağaştardyñ būtaqtarynyñ arasynan syğalap
qaraidy... Qyzylsary japyraqtar aiaqtyñ astynda kilemşe jaiylyp
jatyr. Anda-sanda ağaş basynan bir japyraq üzilip tüsip i̇ekeumizdiñ
aiağymyzğa kelip qūlaidy. Baqtyñ işinde adam az. İekeumiz ğana qol ūstasyp
jürmiz. Özi söilemeitin jigit tipti ündemei qalğan. Men ne deiin, qolynan
ūstap kele jatyrmyn. Üstindegi qoñyr plaşynyñ aldyn aşyp qoiğan.
Ūzyn boily, osyndai körkem jigittiñ janynda kele jatqanymnyñ özi
köñilimdi quantady... Parktiñ ortasynda kafe bar i̇edi, soğan
jaqyndağanymyzda İerik:
–Mynda kireiik, əñgime bar, – dedi.
Kafeniñ işinde adam joq. Typ-tynyş. Terezeniñ aldyndağy bir orynğa
jaiğastyq. Syrt kiımderimizdi şeşip janymyzdağy oryndyqqa qoiyp
qoidyq. Men bilgeli qaşanda sviter kiıp jüretin İerik bügin ədemi kiınip,
aq köilek kiıp, moinyna galstuk tağyp alypty. Bir-birimizge qarama-qarsy
qarap otyrmyz. Ündemeimiz... «Ne əñgime aitar i̇eken», – dep oilap qūiamyn,
biraq sūramaimyn. Daiaşy keldi. İerik:
–Sen qalağanyña tapsyrys ber, – dedi.
–Joq, öziñ ber, mağan bəribir, – deimin.
Qaitalap i̇eşteñe sūramai, özi tapsyrys berdi. Daiaşy tağamdardy alyp
kelgenşe tağy ünsizdik bastaldy. Tamaq kelgende:
–Tamaqtansañşy, keşki as uaqyty ğoi, – dedi.
–Asyñ dəmdi bolsyn! – dep qasyğymdy qolğa aldym.
–Öziñe de! – dedi de ol ydystağy nannan bastady. Ündemei tamaqtanyp
otyrmyz, anda-sanda közi külimdep mağan qarap qūiady. «Ne əñgime aitar
i̇eken», – dep oilap tamağymdy əreñ işip otyrmyn. Zalda i̇ekeumizden basqa
jan joq. Əldebir əuen baiau oinap tūr. Daiaşylar da körinbeidi. Bir kezde
baryp İerik:
–Güljan, – dedi de ündemei qaldy qaita. İeleñ i̇etken men oğan qadalyp
qalyppyn. Meni qaşanda «Gulia» deitin. Atymnyñ «Güljan i̇ekenin qaidan
biledi», – dep oiladym, osy balabaqşağa kelgeli meniñ öz atymdy atağan
adam i̇estimedim. Tek qūjatta ğana «Güljan» dep tūrğandai, mümkin alğaş
tanysqanda özim aityp qoidym ba kim bilgen.
–Güljan, mağan küieuge şyqşy! – dedi bir kezde baryp jalynyp
tūrğandai ünmen. Ol orys tildi jigit qoi, men onyñ aitqanyn ana tilimizge
audarğanda osylai bolady. Sol zamannyñ ağymy ma, bizdiñ aimaqta bəri
orysşa söileitin, sondyqtan olardyñ orysşa oilaityny da belgili ğoi.
Men biletinderdiñ bəri mektepte orysşa oqidy, jūmysta orysşa
aralasady. Otbasylarynda da orys tilinde söileidi.
«Nege biz ana tilimizde söilemeimiz?», – dep qarsylyq bildiregen bir
ūlttyñ azamatyn körmedim. Auyldyq jerlerde biz siiäqty üilerinde
qazaqşa söilesetinder bar şyğar, onyñ özi tek qariiälary bar
otbasylarynda ğana şyğar. Ana tilimizde söilemegendikten şyğar bizdiñ
mektepte sabaq aitqanda oiymyzdy anyq jetkize almaityn kezderimiz
bolğany. Sondyqtan şyğar İeriktiñ tili bar «mylqau» atanğany. Osylai
qatty oilanyp ketip, ündemei otyryp qalsam kerek, bir kezde İerik:
–Meniñ ūsynysym ūnamady ma? – deidi türi adam aiarlyqtai bolyp.
Tez i̇esimdi jinap:
–Ūnaidy, ūnaidy! – deppin ğoi, masqara bolğanda. Ol meniñ jyldamjyldam aitqan türime, men onyñ adam aiağandai türine qarap külip
jatyrmyz.
–İendi, ne? – dep sūrauly qarap tūr. Özi köp söilemeitin adamğa men ne dep
sözdi köbeiteiin. Basymdy izep, «İə, İə»,
–dedim, ol qolyn sozyp meniñ i̇eki qolymdy ūstap:
–Bügin üidegilerge aitaiyn ba? – dedi de quanyp, – Meniñ mamam jəne
əjem bar! – dep maqtanğandai atty. Maqtansa, maqtanatyndai i̇eken, biz
tört ağaiyndy bir ananyñ jyluyna jete almai jürsek, būl i̇eki ananyñ
ortasynda i̇erkelep jür. Qyzğanyp kettim, sol analaryna men de ortaq
bolatyn boldym dep oilap qoidym. İeki anam bar degenge anağa zar bolğan
sorly basym iştei quanyp jürdim.
Sonda on toğyzğa i̇endi tolğan kezim ğoi, i̇eki i̇enemniñ menen jalğyz ūldaryn
qyzğanady-au degen oiyma da kiripşyqpapty. İene men kelin arasynda biri
ūlyn, i̇ekinşisi küieuin jaqsy körip keibir jağdailarda talas bolatynyn
kim bilgen. Janyndai körip ösirgen jalğyz ūlyn syrttan kelgen bir
qyzben bölisu oñai ma?!
Sonymen az sözben köp məseleni şeşip qoiğandai bolyp jürgenbiz, bir
küni İerik «meniñ tuystarym seniñ papañnyñ aldyna baruy kerek pe?», –
deidi. «Kerek şyğar, men üige baryp əkeme aityp keleiin», – dep auylyma
tarttym.
Üige kelmegeli biraz bolğan, əkem men inilerim men kelgende üide joq i̇eken.
Bir əiel aşty i̇esikti. Basyna oramal taqqan, köilegi ūzyn – baiağy «Afriza
tətemizge» qaramaqaişy i̇eresek əiel meni üige kirgizgen soñ:
–Men osy üidiñ Anasymyn, – dep tanystyrdy özin.
–Men qyzymyn, atym – Güljan! – dep tanystym.
İerikke ğaşyq bolğaly jarty jyldai üige kelmep i̇edim, aitpasa da
tüsindim, əkem tağy bir əieldi üige kirgizip alypty. Ol özin «Anasymyn», –
dep senimdi aityp otyr. Işimdi qyzğanyş jalap ötse de, bauyrlarym üşin
«anasymyn» dep otyrğan adamdy nege jek köreiin. Mañaiyma qarap
qūiamyn, üi tazaryp, jinaqylanyp, balalardyñ bölmesinde kiımderi
şkaftarynan şyqpai qalypty. Kitaptar sörelerge jinalyp, sabaq
oqityn jeke stol qoiylypty. Meni syrtymnan jaqsy bile me, i̇eşteñe
sūrap əurelemedi, keşke qarai əkem men bauyrlarym kelgenşe as əzirlep
kütip otyrdy.
Ömirimde birinşi ret öz üiimde özim qonaq boldym! Bizdiñ üidiñ qazanyn
basqa bir adam qainatyp jatty.
Qartaiyp qalğanynyñ belgisi me, joq meniñ ömirimdegi özgeristiñ bolaryn
seze me əkem meni körgende quanğanynan jylap jiberdi. Bizdiñ üidiñ
işinde ğana i̇emes, üidegilerdiñ jan düniesinde de özgeris bar i̇edi.
–Təteñniñ aty – Jibek, i̇endigi anañ osy kisi, – dep tanystyrdy əielin.
Ūldar baiağydai būzyq i̇emes, Jibekti «apa» deidi i̇eken. Mağan əkemniñ
tanystyruy boiynşa «Təte», – dep atauğa tura keldi jaña şeşemizdi.
Tətem əsirese, bizdiñ kenjemiz Quanyşty qatty jaqsy körip, i̇erkeletip
otyratynyn baiqap, men quanğanymnan bauyrlarymdy qūşaqtap jylai
beremin. Arğy jağymda osylardyñ ortasynan basqa otbasynyñ otyn
jağyp, qazanyn ūstauğy ketetinimdi oilap tolqyp jürgenim de bar.
Qūdaidyñ bir jarylqağany sol şyğar, sondai jaña ömir jolyna
attanarda əkem özine meiirimdi serik tauyp, meniñ köñilimniñ alañdamaityn
bolğanyn aitsañyzşy. Üidiñ jağdaiy baiağydai bolsa, əkem men
bauyrlarym jadap-jüdep jürse, men qalai üiden şyğar i̇edim. Meni
alañdatqany tətemniñ tym jüdeuligi bolatyn. Özi aryq bolğanymen üi
şaruasynda bir tynym tappaidy i̇eken. Qoly bosasa otyra qalyp ūldarğa
jün şūlyq toqidy.
Üş kün üide boldym, mūndai baqytty ömiri körmegen şyğarmyn. Tamağym
aldymda, qabağyma qarap ana ornynda ana jür. Əkem – alañsyz,
bauyrlarym – bağuly.
İendi kelgen şaruamdy aitsam bolar dep oilap, keşke qarai əkem men
təteme qatar otyrğyzyp öz syñarymdy tapqanymdy, i̇endi tūrmysqa
şyğatynymdy i̇eskerttim. «Onyñ əkesi joq, biraq i̇eki şeşesi bar», – dep
onyñ bar bailyğyn jetkizip jatyrmyn. Əkem meniñ boijetip, syñarymdy
tapqanymdy quanyş körse, men əkemniñ syñaryn tapqanyna
quanyştymyn.
–Aldymyzğa kelse kütip alamyz, men jaqynda ailyğymdy alamyn, – dedi
əkem.
–Meniñ de mügedektikke tölenetin zeinetaqymdy osy üige kelgeli beri
almai jür i̇edim, baryp jiyp keleiin, – dedi tətem. Jüregim zu i̇ete tüsti.
Işimnen «bəse, nege sonşa aryq dep oilap i̇edim-au», degen miyma kelip
qaldy. Tətem özeri jatatyn bölmege kirip ketkende əkem:
–Zeinetaqysyn Leninskiden baryp alady, – dep qaldy. Men «Tətemniñ qai
jeri auyrady», – dep sūrağanşa, tətem kişkentai meruert közi bar syrğa
alyp kelip:
–Meruertti qytailar baqyt tilegende syilaidy i̇eken. Mynau əkeñ i̇ekeumiz
ben bauyrlaryñnan baqyt tilegeni dep qabylda, ainalaiyn, – dep
qūlağyma saldy. Men raqmet aituğa şamam kelmei, baqyttan jylap
tūrmyn. Tətemniñ qolynan qalai süigenimdi körip, əkem i̇ekeumizdi
qūşaqtap bauyryna basty. Ūldardyñ quanyştan közderi janyp, üşeui
sybyrlasady, şamasy meniñ küieuge şyğatynym olar üşin i̇erekşe
jañalyq bolyp tūrğandai.
Quanyp jürmin-au, biraq «tətemniñ qai jeri auyrady?
«İendi bir baqytqa jetkende əkemniñ quanyşy ūzaq bolğai», – dep,
ərnərseni oilap ūiyqtai almadym. Ketkenşe əkemnen sūrauğa yñğaiy
kelmedi de, jüregimdegi bir tüitkül bolyp kete bardym. Meni avtobusqa
būl joly qoñyr-sūr jūmysşylardyñ kiımin kigen tört i̇erkektiñ
ortasynda jaulyğy ağaryp tətem-anam şyğaryp salyp tūrdy. Əieldiñ
orny bölek i̇eken-au, qaraşy beseui qalai jarasyp tūr, Quanyş tətemniñ
i̇etegine oralyp alypty. Osy köriniske köñilim tolyp, aldağy ömirime
asyğyp jolda ketip bara jattym.
«Aldymyzğa kelse kütip alamyz», – degen əkemniñ qiiäly bolmady, İeriktiñ
şeşeleri «Toi ötkizemiz, sonda kelgende tanysamyz», – dep orysşalau
üilenu toiyn ötkizuge əzirlendi. Amalym joq, auylğa jedelhatpen «Toi
bəlen küni, bəlen meken-jaida», – dep qana jönelttik. Qarsy bolğanda
meni ūğatyn kim bar, jyladym da qoidym. Meniñ nemenege jylağanymdy
tüsinetin İerik pe, onyñ oiynşa «toi bolady, əkesi keledi sonda
tanysamyz», – dep jür.
Qaita əkem der kezinde tütinin tüzetip alğan i̇edi, meniñ toiyma tətem men
Quanyşty alyp əp-ədemi bolyp kelgenin aitsañşy! Əiel degen i̇erkektiñ
qabyrğasynan jaralğan degen bar ğoi, sol ras şyğar. Tətem tipti əkeme
körpe-jastyq, ydys-aiaq arqalatyp kelipti. «Jatyn bölmesiniñ mebeli» dep
əjeptəuir aqşa da berdi tüiinşekpen. Anasyz jetim qyzdai i̇emes, jasaujabdyqty, jap-jaqsy qalyñdyq bolyp İeriktiñ şañyrağyna kelin bolyp
tüstim.
«Men de ortaq bolatyn boldym» dep quanğan İeriktiñ analary qazaqşa
kiındirip qoiğan orystyñ kempirleri siiäqty körindi mağan. Taza orysşa
söileidi, şoşqanyñ maiyna kartop quyryp, araq işip, temeki şegetin
kisiler. Toida əkem men tətemdi qūdalar jağy araqqa zorlap, tipti əkemniñ
özine ūnamady ol qylyqtary. Keterde «Balam, mynalar araqqa əues i̇eken,
baiqarsyñ, küieuiñ işip ketpesin», – degen i̇eskertu de aityp qaldy. Qanşa
əielsiz jürip tört balany jalğyz baqsa da meniñ baiqūs əkemniñ üige mas
bolyp kelgenin körgen i̇emespiz.
Meniñ «kütuşi» bolyp jūmys istegenim i̇enelerime ūnamady.
–Kütuşi degen nemene, tərbieşi bolmağan soñ, kütu kerek bolsa bizdi-aq
küt, sonau ortalyqqa tañereñ ketip, qarañğy tüskende kelesiñ, sonda qanşa
aqşa tabasyñ? – dep əsirese, öz i̇enem qoimady. Mağan ara tüsetin İerik pe,
ündemeidi-au, ündemeidi. Özi keide keştetip közi külip, şarap isi şyğyp
keledi. Söitip jürgende aiağym auyrlağanyn sezdim. İenem i̇estigende
quanğany şyğar:
–Boldy, i̇endi jūmysqa barma, öz balaña kütuşi bolasyñ, – dep küldi. Sonda
da mañaiymda şüpirlep jüretin büldirşinderimdi qimai, dekrettik
demalysqa şyqqanşa jūmysqa baryp jürdim.
Tūñğyşym qyz boldy. Sütpen köterip i̇ekinşisin tudym, ol da qyz boldy.
Üşinşisin qalai köterip qalğanymdy bilmei jürgende tağy qyz tudym.
Üşinşi qyz tuğan soñ-aq, i̇enelerimniñ oibaiy bastaldy.
–Myna üşeuin bağyp şarşadyq, – dep jasy üiden qaşyp qydyryp ketedi.
Ülken əjemiz basqa bölmege kirip jatyp alatyn boldy. Jūmysqa şyğu
degen jaiyna qaldy. Dərigerge qaralyp saqtanatyn jol sūrauğa üide
balalar men tirlikten bosamaimyn, söitip jürgende – törtinşi qyz tudym.
Men balalarmen alysyp jürgende törkinime de bara almadym. Əkem
nemerelerin köreiin dep bir kelgeninde tətemniñ auyryp jürgenin aitty.
Sonda ne auru dep sūrağanyma «Būryn tuberkulezdiñ jabyq türi i̇edi, biyl
jiı auyra beredi», – dep qinaldy. Onyñ qabağyndağy köleñkeni körip
yşqynyp kettim. Baryp qarasuğa jağdaiym joq, «Dərigerge qarataiyq», –
dei berippin, i̇endi qaiteiin.
Keler jyly tağy aiağym auyr i̇ekenin aityp i̇edim, küieuimniñ şeşelerinen
qorqatyny sondai, sol qyzymdy tuğanşa sezdirmeuge tyrysty.
–Mama şarşap jür, i̇endi rejitin boldy ğoi, i̇eñ bolmasa ūl tusañ i̇eken, –
dep te qaldy. Jylaralatyp qyzdy topyrlatqanyma aitpasa da ökpeli
körinedi. Özi işudiñ aşyq türine köşti. Balalar ūsaq, mağan qarailasudyñ
ornyna künde qyzulanyp keledi. Abyroi bolğanda ūrys şyğarmaidy. Öz
tösegin tauyp baryp, şeşinbei jata ketedi.
İenem bir küni meniñ qūrsağymdy baiqap qaldy, men birdeñe büldirip
qoiğandai, belin taianyp janyma jetip keldi de:
–İei, sen tağy i̇ekiqabatpysyñ? – dedi. Ne deiin, ündemedim.
–Ana tört qyz sağan az ba, bailap tastamaisyñ ba, ol bəleñdi? – deidi
Uialmai. Ündemeimin.
–Keşke legenge ystyq su qūiyp, soğan otyrğyzamyn, tüsiresiñ! Ana kempir
ölgeli jatyr, sen besinşi qanşyqty tuğaly jürsiñ, – dep jer tepsinsin.
Qorqyp kettim. Iştegi balağa alty ai bolyp qalğan, qimyldaidy. Əjemiz
basqa bölmede qinalyp jatyr i̇edi. Soğan jany aşyp ketip aşulanğan
şyğar dep, tömen qarap jylai berdim. Neden osynşa jazyqty i̇ekenimdi
özim de tüsinbeimin. Zañdy küieuim bar, Qūdaidyñ bergen balasyn tuyp
otyrmyn. İenem sol küni qyzulau i̇eken, qoisaşy, jer-jebirime jetti.
Keşki tamaqty jasap, balalardy juyndyryp, i̇enelerime tamaq berip
sürinip jyğylğaly jürgem. Bir kezde i̇enem:
–Beri kel beri! – dep aiqailady. Dəlizden dauysy şyğyp i̇edi ğoi, dep jetip
barsam, şynymen temir legenge buy şyqqan su qūiyp qoiypty. Soğan
zorlap otyrğyzatynyn bilip, ainala qaşyp, syrtqa şyğyp bara jatyr
i̇edim, şap berip halatymnan ūstai aldy.
–Qanşyq, otyrasyñ ystyq suğa, – dep süiredi.
–Mamatai, qoiyñyzşy, būdan keiin tumaimyn, – dep men i̇esikke
ūmtylamyn. Söitip tūrğanda halatymnyñ i̇etegi dar aiyrylyp, bosanyp
kettim de syrtqa atyp şyqtym. Bizdiñ keristi küieuim jatyn bölmede
i̇estigenimen şyqpaidy ğoi. Balalar u-şu bolyp «Mamalap», i̇estiiäry
jetige qarap qalğan ülken qyzym «Əjelep» şyñğyryp jylap jatyr, ony
i̇estip jatqan əkeleri joq. Balalardyñ i̇esigin syrtynan əjesi oryndyqpen
tirep jauyp qoiypty.
Atyp şyqqan qalpymda köşege jügirdim, i̇endi qaiteiin. Biraq dauystap
i̇eşkimnen kömek sūramady. Körşi Maqsūt atanyñ üiine jetip jyğylsam
boldy dep armandadym. Mañaida sodan jaqyn üi joq i̇edi. Qaita i̇enem bar
dauysymen boqtap, artymnan aiqailap quyp keledi. Aiağym jalañaiaq i̇edi,
tabanymnan köktemgi suyq ötip barady. Osynau sūmdyqtan şoşyğan
işimdegi balam da bürisip qalğandai, bir büiirimdi qap-qatty i̇etip auyryp
keledi. Şaşymdy osy üige kelgeli beri qysqartuğa da jağdaiym joq, ösip
ketken. Sol jalbyrap, halatym jelbirep, jalañaiaq-jalañbas şaitanğa
ūqsap Maqsūt atanyñ üiiniñ i̇esigin aşa sala alqynyp kirip bardym. Myna
türimnen şoşyp ketken bolsa kerek, kempiri:
–Bissimilla, Güljantai, sen ba şyrağym? – dep otyrğan ornynan atyp
tūryp qūşaqtai aldy. Ata tördiñ aldynda otyr i̇eken, mağan tañyrqap
qarap qaldy.
–Ata, apa meni öltiredi, – dep jylap jibergenşe, i̇enem de kirip keldi.
–Qaşatyn jerdi tapqan i̇ekensiñ, auylbailar bir-biriñdi tauypsyñdar, –
dep, tağy basqa orysşa jaman sözder qosyp ūrsyp jatty. Kempirdi
qūşaqtağan qalpymda i̇esimnen tanyp kettim...
...İesimdi jiğanda auruhanada jatyr i̇edim. Qaisybirin aitaiyn
boiymdağymdy tastap qoidym, i̇erkek bala i̇eken. Sony i̇estigende işim
örtenip, İerikke degen jüregimde bir tas qatyp qalğandai boldym. «Mamam
men əjem ūl bala i̇ekenin i̇estip jylady», – dedi men auruhanadan şyqqanda
özinşe köñil bildirgen küieuim. Meni qualap jürip balamdy
tastattyrğanyna i̇enem keşirim de sūramady. İeger ol ūl bolmasa men adam
i̇emes siiäqtymyn. İendi İerik «ūlymnan aiyryldym», – dep añyrap, ailap
işti.
İesiktiñ aldynda jazdyq üi boluşy i̇edi, sony ala jazdai ülken inim
Talğatty şaqyryp alyp jöndetip, peş qūrğyzdyrdym. İenelerimnen
köñilim qalğany sondai, sol üige tətem jasap bergen jasauymdy alyp
bölinip şyqtym. İerikke ündemedim, «sen ne istep jürsiñ?», – dep sūrağan
bai bolsa aitar i̇edim ğoi, sol baiağy qalpy «mylqau». İeki üidiñ ortasynda
jür. Işpegen küni meniñ janyma qonady, işken küni şeşesiniñ üiindegi
bala küngi tösegine baryp panalaidy. Oñaşa şyqqaly aiqailap külip,
i̇erkin oinap qyzdarym jetisip qaldy. Ülkenime qolym bosasa ərip
üiretemin.
Bir küni əkemnen habar keldi, tətem qatty auyryp jatyr deidi. Baiağydai
i̇emes, bölek üige şyqqaly kişkene bolsa da özime-özim bilik i̇ete bastağam.
–Şeşem auyryp jatyr, aqşa tap, baryp keleiin, – dep İeriktiñ qūlağyn
jep jürip birdeñe alyp, auylğa tarttym. Tört qyzdy da ala kettim,
əitpese, olarğa qaraityn əjeleriniñ türi anau. Dəu əjeniñ de jağdaiy
qiyndap ketken, soğan ie bolsa da jeter.
Əkemniñ neden osynşa sory qalyñ i̇ekenin qaidam, men kelgende tətemniñ
jağdaiy tym auyr bolyp qalypty. Sonyñ özinde baiqūs əiel:
–Güljantai, kelgeniñe raqmet, qarağym. Öz üiiñ ğoi balalarğa tamaq berip
i̇erkin jüriñder, men osyndai bolyp qaldym ğoi, – dep jatyr.
«Qairan tətem, bireuler bar densaulyğyn qūrtyp araq işip, tuğan balaşağany quyp jatyr, sen bolsañ tumağan bizdi bauyryña basyp, bir kün
jaryq üşin küresip jatyrsyñ», – dep oilaimyn da, təteme qarağan saiyn
közimniñ jasy toqtamaidy. Tətemniñ balasy – kenjemiz Quanyştyñ
qabağy tüsip, köñil küii joq. Bala da bolsa, bir bəleniñ – jetimdik degen
sūmdyqtyñ tağy kele jatqanyn işi sezetindei. Tuğan anasynan jörgekte
qalyp i̇edi, i̇endi müşelge tolmai baqqan anasynan aiyrylğaly otyrğan
nağyz tas jetim bauyrymdy aiağanda işim örttei janady. Qūdai-au qaitsem
təteme şipam tiedi dep janūşyrdym. Aloe men baldy, spirtke qosyp
işse paidaly degendi i̇estip ony da jasap berdim. Əkem qoi soiyp,
sorpalap ta jatyrmyz.
–Şyrağym-ai, meni hanşadai küttiñ ğoi, balalaryñnyñ raqatyn kör, –
dep batasyn beredi. Əkem kündiz jūmysqa ketkende i̇ekeumiz əielderşe
syrlasyp ta alamyz. Men tegi tətemdi bilmeppin ğoi, ony bile tüsken
saiyn, Qūdaidan «osyndai parasatty jandy bizge qişy» dep tileumen
boldym. Tətem soğystan keiin ata-anasyz qalyp balalar üiinde ösedi.
Joğary bilimdi ūstaz. Küieuge uaqytynda şyqqanymen bala tappaidy.
Sodan küieui ölgen soñ köp jyldar jalğyz jürip, əkeme kezdesedi. «Üş
ūlğa degen mahabbaty üşin bolsa da tətem aman qaluy kerek», – dep iştei
zar jylaimyn.
«Meniñ de mügedektikke tölenetin zeinetaqymdy osy üige kelgeli beri
almai jür i̇edim, baryp jiyp keleiin, – dep baiağyda meniñ toiymnyñ
aldynda aitqanyn i̇estigende dereu i̇emdetkenimizde tətem osyndai halge
tüspes pa i̇edi», – dep iştei müjilem. Biz anadan i̇erte aiyryldyq ta ananyñ
mahabbatynyñ ne i̇ekenin bilmedik qoi, tətem sonyñ ornyn toltyrğany
sondai, ūldar tügili men i̇endi odan aiyrylğym joq, tətemdi qimai tünimen
jylap şyğam. Özimniñ otbasymdağy qiyndyqtarymdy ūmytyp qaldym.
Ananyñ amandyğynyñ janynda ağaiynğa ökpe-naz degen ənşeiin i̇eken.
Qyzdarym üşin aman jürgim keledi. «Əkesiz jetim – mas jetim, anasyz
jetim – tas jetim» degen osy.
Men qanşa baqsam da, əkemniñ sory qainap, əieli ölip qaldy. Men
qaiyrymdy da parasatty tətemnen, bauyrlarym tağy da analarynan
aiyryldy. Əkemniñ sol kündergi qaiğysyn, onyñ tört büktelip qalğanyn
i̇eşbir sözben aityp jetkize almaspyn. Qaraimyn da jylaimyn, basqa ne
isteiin. «Papam tətemdi sondai jaqsy körgen i̇eken ğoi», – degen oi da
keldi. «Meni İerik sondai jaqsy köre ma i̇eken. Bir aidan asty i̇eñ bolmasa
telefonmen men tügili balalardyñ jağdaiyn da bilmedi», dep ökpelep
qaldym.
Tətemniñ jetisin ötkergen soñ qyzdarymdy jetektep qalağa qaittyq.
Meniñ əkemniñ qaraşañyrağy baiağy qaraly küige tüsip – Jarsyz, Anasyz
meni şyğaryp saldy. Tört i̇erkek közderi jəudirep suyq üide qaldy...
Qairan tətem... Bizdiñ az jylğy quanyşymyz...
«Bir aidan asty i̇eñ bolmasa telefonmen men tügili balalardyñ jağdaiyn
da bilmedi, tumasa da şeşem i̇emes pe, soğan köñil bildirmedi», – dep ökpem
qaraqazandai bolyp oralsam, mūndağylardyñ ökpesi tügil jüregi qara
tastai qatyp otyr i̇eken. Dəu əjemiz qaitys bolypty...
İenem qaqpadan kirip kele jatqan meni körgennen jyrdy bastap jiberdi.
–Küieuiñniñ üiinen əjesi ölip jatqanda, qaidağy bir ögeişeşeni syltau
i̇etip baryp jatyp aldyñ. Kelmei-aq qoimadyñ ba, balamdy əielsiz qalar
dep keldiñ be? – dei ma-au, əiteuir birazğa deiin toqtai almady. İerik bizdi
körip quanyp qaldy, balalarğa ūmtylyp:
–Qyzdarym meniñ, – dei bastap i̇edi, şeşesi:
–Nemene sonşa jalbyrşaştaryñdy sağynyp qaldyñ ba, basyña osylar
ma kök tas qūiatyn, – dep jūlyndy.
Anasynan bata almady ma İerik basy salbyrap ülken üige kirip ketti. Men
balapanyn i̇ertken mama qazdai özimniñ jazdyq üiime qarai mamyrladym.
Qanşa aitqanmen əkesi i̇emes pe, keşke qarai balmūzdağyn alyp İerik keldi
balalaryna – üiirine qosylğan ataqazdai.
Sol jyly üiimiz suyq bolyp qystan əreñ şyqtyq. Otynsuymyzdy
daiarlaityn əkeleri işip jürgen soñ, ülken i̇eki qyzym köşeden qoldaryna
tüsken taqtai, ağaş körse üige tasidy. Joldyñ jieginde jatqan bötelkeni
de qaltamyzğa sala qūiamyz. Balalarğa beretin azğantai jərdemaqy bar
əiteuir kün körip jürdik. Tañ azannan i̇enemniñ ülken üiine ot jağyp,
juyp-tazalap beremin. Künara tamağyn da pisirem. Ara-arasynda piiäz,
kartobynan, i̇et-kürişinen ūrlap alatyn da boldym. İerik köbinde sol üide.
Işpegen, i̇esi bar küni bizge keledi. Onda da meni mazalau üşin.
Söitip qystan «ölmegen qūlğa keldi jaz», – dep şyqqanda, tağy i̇ekiqabat
i̇ekenimdi sezdim. «Būl ne pəle, i̇erkek jolap ketse i̇ekiqabat bolam, türim
mynau – aş-aryq, i̇endi besinşi balany qalai bağamyn. Aldyryp tastasam
ba i̇eken», – dep basym qatty. Aqyldasar kimim bar, işpei kelgen bir
küninde İerikke aityp i̇edim:
–Mümkin ötkendegidei ūl bop qalar, qaldyrşy, – dep i̇erkek bolyp bir
ötiniş aitty. Qaitip qarsy bolaiyn. Būl joly «ne dese ol desin» degendei
qarnymdy qampityp tūryp üiin tazalap, tamağyn jasap jürsem de i̇enem
ündemedi.
Küzge salym besinşi qyzdy tudym...
Artymnan izdep kelgen jan bolmady. «Qyzdar qaitip jatyr i̇eken», – dep
oilasam perzenthanadan tūra qaşqym keledi. Būl joly auyr bosandym,
«qaita janym qalğanyna şükirşilik i̇eteiin», – dep özimdi sabyrğa
şaqyrdym. Janymdağy bosanğan kelinşekter sorpa-suynan bölisip,
tamaqtan kende bolyp jatqan joqpyn, tek köñilim jarym. İerteñ
şyğaramyz degen küni perzenthananyñ bas dərigerine bardym. Bes bieniñ
sabasyndai qazaq apai i̇eken. Jağdaiymdy aityp, üiime deiin apartyp
tastauyn sūradym. Meni tyñdap bolyp:
–Bizdiñ qazaqtyñ osynysy jaman, qyzdy bala demeidi. Qaraşy ana
orystardy qartaiğanda qyzdary bağady. Əli-aq osy bes qyzdan köresiñ
jaqsylyqty. Sonda küieuiñniñ közine şūqyp otyrasyñ, – dep qūiady.
–Balaña jaialyqtaryñ bar ma?
–Birdeñeler ala kelgem...
–Jaraidy, ony oilastyrarmyz. Sen öziñ şynaşaqtaisyñ ğoi, i̇endi tusañ
ölersiñ. Bir aidan keiin kel, sağan bala kötertpeitin amal jasatyp
bereiin. İendi osy beseuine ie bol. Qyzdarğa ana kerek, öziñdi saqta, – dep
şyğaryp saldy. İertesi tañerteñ balama bir qorap jaialyqtary men mağan
bir buma güli bar bas dəriger apai kelip tūr. Meni kezekşi dərigerge qosyp,
öziniñ köligimen üige jetkizip saldy.
Qyzdarym quanyştan jürekteri jarylyp qarsy aldy. Sağynğan analary
kelip, ol böpe alyp kelip i̇esteri şyqty. Ülkeni jügirip əjesine ketti. Üi
suyq i̇eken, balany sol orauly qalpynda tösekke tastai sala, beldi buyp
tirligime kirisip kettim.
Aldynda işip jürgen bolar i̇enem i̇eki közi isip, beti tabaqtai bolyp
talaurap kelip tūr.
–Mama qalaisyzdar? – dedim myna sorlynyñ nesine mağan perzenthanağa
kelmedi dep ökpeleimin degen oimen, keşirimmen baryp qolyn alğym
kelip.
–Ne boldy tağy jalbyrşaş pa, sen ne qoimadyñ, ne qyzğa toimadyñ? –
dep asylyqpen meni jəbirledi. Men de qaşanğy şydaiyn:
–Ne bolypty, qyz jaman bolsa siz i̇ekeumiz tuylmas i̇edik, – dedim auzyma
alğaş kelgenin aita saldym.
–Əi, sağan til şyğaiyn depti ğoi, – dep alaryp qarady. İeki şeşeleriniñ
sözge kelisip qalğanynan qyzdarym ürpiısip qaldy.
–Biyl bizge otyn men kömirden qarasyñyz, İerikti bilesiz, – dep qystyñ
jağdaiyn da aityp ülgerdim. Sol kezde kişkentai jylai bastady, i̇enem
sazarğan qalpy şyğyp ketti.
Sol jylğydai ömirimde ūzaq qys bolmağan şyğar.
Meni qaljalatu qaida, i̇enem ağaş pen kömirin bölisuge de jaramady.
Ölmestiñ künin keşip – tört balamen bauyrymdy jylytyp, qara şəimen
nərestege keudemnen süt şyğaryp qystan şyqtyq. Mağan jolasa, bala
tabady dep qoryqty ma, İerikti şeşesi meniñ üiime qarai bastyrmai
qoidy. Qaşan körsem basy bylğañdap jüretin bolğan soñ sodan bir kömek
bolady deudi ūmyttym. Onymen körşi siiäqtymyz...
***
Küzge qarai tətemniñ jylyn ötkergen soñ, əkemdi ūldarmen köşirip aldym.
Əkemniñ zeinetaqysy nan-şəiğa jaraidy. Ūldar otyn-suğa jarap
qalypty. Sonda da segiz bala men i̇eki i̇eresek adamnyñ işim-jemi men
kündelikti keregi oñai ma? Əpkeniñ röli degen qandai qiyn, jauapkerşiligi
jetim balalar üşin anasynan kem bolmau keregin ūqtym. Onyñ üstine
i̇esiginiñ aldynda otyrğanymyzdy mindetsi me, i̇enem de üiiniñ bar
şaruasyn meniñ moinyma artyp qoidy. İeki üidiñ ortasynda zyr
jügiremin. İemizuli bala da quatymdy alady. Təltirektep əreñ jürmin.
Ne baiy bar əielge, ne baiy joq əielge jatpaimyn, balalar da tiri əkesin
bir körmeidi. Jalğyz ūldan tuğan bes balany əjeleri i̇esiginen qaratpaidy.
Men birjaqtan arqalap kelgendei, quyp jibereiin dese Qūdaidan qorqa ma,
əiteuir jazdyq üiin qiyp otyrdy. İerkektiñ ynjyğy qandai jaman,
ūlynyñ işip jürgenin – joğyna küiinip jür dep qabyldaidy anasy.
Qalaida sol i̇esiktiñ aldynda qūl bolğannan balalarym men bauyrlarymdy
qūtqarğym kelip alasūrdym. Özim jūmys istemei jağdaiymyz
tüzelmeitindei boldy da tūrdy. Aldymen baryp audandyq sotqa
küieuimmen ajyrasatynym jaiynda aryz qaldyrdym.
«Qalanyñ işinde bizge kün joq, mañaidağy auyldarğa baryp jan bağaiyq»,
– dep oiladym da bir küni qala aralyq kez kelgen avtobusqa minip basym
auğan jaqqa tartyp kettim. Küni boiy i̇eki-üş auylğa baryp, keş bata bir
auyldan şyqtym. Bireuden auyldyq keñseni sūrap aldym da, tauyp keldim.
Ol kezde tyñ igeruşilerdiñ sovhozdary köp, sonyñ «Leninski» degenine
kezdesippin. Direktordyñ keñsesine keldim. Aldyndağy hatşysyna
amandasyp, bastyğyna kireiin dep i̇edim jibermedi. «Jūmys uaqyty
aiaqtaldy, i̇erteñ keliñiz», – deidi. Men mūnda qonatyn jerim joğyn,
qaladan kelgenimdi aityp tūrğanda jabyq i̇emen i̇esikti şalqaita aşyp zor
deneli orys şyqty. Oğan hatşysy:
–Myna əiel sizge kirem dep qoimai tūr, – dep jetkizdi özi jazyqsyz
siiäqtanyp.
–Kirsin, – dedi de ülken kisi qaita kirip ketip ortadağy öz ornyna baryp
otyrdy. Men i̇esikten attadym da ary qarai aiağym basylmai tūryp qaldym.
Direktor əldebir qağazdan basyn köterip:
–Kel, ne boldy? – dedi.
–Sizge jolyğaiyn dep keldim.
–Kele ğoi, neşinşi synypta oqisyñ? – degeni mağan qarap tūryp.
–Sizden jūmys sūrap keldim, bes balamen qinalyp kettim, – dep ədeii
birden balanyñ sanyn aittym. Direktor közi baqyraiyp:
–Seniñ bes balañ bar ma? – dedi.
–İə, anam i̇erte ölgen, qolymda bes balağa qosymşa əkem, üş inim bar, – dep
i̇edim,
–Oipyrai-ə, öziñ Diuimovoçkağa ūqsaisyñ, küieuiñ bar ma? – dep küldi.
–Bar. Biraq işip ketti, – dep jağdaiymnan biraz habar berdim.
Direktor tyñdap otyrdy da, bir kezde:
–Qolyñnan tamaq jasau kele me? – dep sūrady. Köpşilikke tamaq jasap
körmesem de, «Keledi», – dedim.
–Onda auyl şetinde bos tūrğan i̇eki bölmeli üige köşip kel de tañerteñ
i̇eginşilerge aspazdyqqa şyq, – dedi de brigadirdi şaqyryp alyp «Ana
üidiñ kiltin ber. KamAZ jiberip köşirip al, i̇erteñnen bastap sağan aspazşy
bolady», – dep qosyp jiberdi.
Men KamAZben üige kelsem əkem men balalar jiylyptüiilip otyr. Sol
qalpynda köşip jüre beruge bolady. Əkem azdap qūmalaq aşatyn öneri bar
i̇edi, men küni boiy ünsiz joğalyp ketkenge qorqyp qūmalaq aşyp,
balalarğa «mamalaryñ kölikpen kele jatyr, bizdi köşirip əketedi, daiyn
otyryñdar» deidi de zattardy buyp-tüie bastaidy. Talğat pen jürgizuşi
köliktiñ üstinde zattardy alyp əkem men inilerim tömennen berip jatyr.
Men balalardy kiındirip, zattaryn tügeldep jatqanmyn.
–Qañğybastar tağy qaida köşip barasyñdar, – dep aiqailap i̇enem keldi.
Arğy jağynan şala mas İerik şyqty.
–Bar zattardy tüsir, onyñ bəri seniñ i̇eñbegiñ, – dep ūlyn iterip məşineniñ
üstine şyğaryp jiberdi de özi körşilerge qarai attandap jügirdi.
–Bizdi tastap ketip barady, kömektesiñder, kömektesiñder! Bizdiñ
zattarymyzdy tiep barady! – dep aiqailap jatyr. Ol kisiniñ attanymen
körşiler de jinalyp qaldy. Biz tömennen əperemiz, İerik keri laqtyrady,
i̇enemniñ şañqyldağan dauysy, balalardyñ jylağany bar i̇esiktiñ aldy
azanqazan boldy.
Jarym tünge deiin u-şu bolyp, talasyp-tarmasyp jürip köştiñ betin
syrtqa būrdyq. Jeñilgen kempir oibaiyn salyp qarğap, İerik i̇eñ bolmasa
balalaryn süiüge de jaramai qala berdi. İeger şeşesi i̇ekeui «Balalardy
bermeimiz, qaida əketip barasyñ», – degen bolsa, əkem meni toqtatar i̇edi.
Men de oilanyp qalar ma i̇edim. Ondai parasat olardan qaidan şyqsyn. Bir
kezde osy üige jalğyz özim İerikke i̇erip kelip i̇edim, i̇endi bes balany
qūşaqtap basym auğan jaqqa ketip baramyn. Məşineniñ terezesinen meniñ
bolaşaq ömirim siiäqty qarañğy dalağa jas tolğan közim būldyrap
qaradym. Balapandarym bauyryma jabysyp alyp jylytyp keledi.
Tündeletip jürgen köligimiz auyldyñ şetindegi üige toqtady. Bizdi kütip
jürgen brigadir bölmeniñ ortasyna jerge gazet tösep üiinen
əkelgenderimen tamaqtandyrdy. Tañ atqanşa özimniñ i̇enşime tigen üige
jaiğasyp, tañerteñ sağat segizde i̇egin basynda boldym.
İeginşilerdiñ oraq kezinde tūratyn, tamaqtanatyn üiin birinşi ret köruim.
Bir qabatty barak tiptes üilerdiñ aldy i̇egindi oratyn, mai tasityn,
jinaityn, tasymaldaityny bar tolğan tehnika. Ashanasy men jatyn
oryndary bölekbölek. Mağan tigeni dəu-dəu kəströlderi men qazandary,
saqyrlağan temir ydys-aiaqtary bar ashana boldy. Otyzdai i̇erkekke tañ
sarğaiğannan tūryp tamaq pisirip, orazasyn aştyryp, tüski astary men
keşki astaryn uaqytynda berip, ydys-aiaqtaryn juyp tösegime jarym
tünde mūrttai ūşam. Apta saiyn tösek oryndaryn juyp, auystyramyn.
Janymda ülken inim Talğat kömekşi.
Otyzğa i̇endi tolğan kezim ğoi. Men segiz balanyñ jaiymen şarşapşaldyğyp, künköris qamymen jürgenimdi i̇eginşi-mehanizator i̇erkekter
qaidan oilansyn. Olar üşin əieldiñ aty – əiel. Onyñ üstine küieusiz,
jap-jas əiel ortalaryna keldi. Bireui əzildeskisi kelip, i̇ekinşisi
qamqorsyp, üşinşisi ədeiilep tiısip maza bermeidi. Özim osylar siiäqty
bir i̇erkekten qaşyp kelgenimdi qaidan bilsin, əiteuir «i̇erkek degen atym
bar ğoi» dei me, qyryndap üilerinen qyryq qadam şyğyp ketken
«boidaqtar» önerlerin mağan körsetedi. Keibireuleri keş tüse işip alyp
qyzu jüredi. Onda meni jağalap, jaqyndau kelip qalsa jambasymnan
sipap, tipti qūşaqtai aluğa ūmtylyp əure-sarsañğa tüsiredi.
Jigitterdiñ menimen əzil jarastyrğysy kelgenimen, birazy menen jas.
Solardyñ ortasynda Anvar degen tatar jigitiniñ mağan degen yqylasy
i̇erekşe boldy. Özi menen toğyz jas kişi. Üilenbegen, taza boidaq. Audan
men i̇eki arada orylğan astyqty tasidy. Aptasyna bir ret auylğa baryp
əkem men balalardy körip, jeitin tamaqtaryn jetkizip berip qaitamyn.
Sol kezderi keide Anvardyñ məşinesimen baruğa tura kelip qalady. Soñğy
kezderi onyñ men üige baratyn uaqytyma öziniñ uaqytyn yñğailap
jüretinin baiqap qaldym. Anvardyñ basqalardan i̇erekşeligi – orynsyz
əzildep, süikene ketkisi kelip tūrmaidy. Ne istese de şynaiy! Söilese –
aq jüregimen aqtarylyp tūrğanyn sezemin, kömektesse – bar yqylasymen
qamqorlyq körsetip tūrğanyn sezemin. Ol menen kişi bolğannan keiin
qatty yñğaisyzdanyp, odan alystau jürgim de keledi. Köbine özimnen
ülken, əkem qatarly ağalardyñ köligine minip, solardan kömek sūrauğa
tyrysyp jürdim. Qanşa qaşsam da künderdiñ küninde köligine minuge tura
keldi. Anvardyñ özi de sony baiqap jür i̇eken:
–Gulia, i̇endi qaşatyn jeriñ joq, bügin auylğa seni men aparam, – dep külip,
i̇esiktiñ aldyna əzirlep qoiğan qorjynqoşalağymdy tasi bastady.
–Mañdaiğa jazğanyn köremiz i̇endi, – dep kölikke mindim.
–Mañdaiğa ğana i̇emes, tağdyrğa da jazylyp tūrğandaimyz ğoi, – deidi qu
tatardyñ balasy.
–Köripkeliñ bar ma, meniñ aldyma baryp keletindei?
–Köripkelden göri sezipkelimiz jyldamdau siiäqty.
–Al, sezipkeliñiz neni seze qalypty?
–Jany qalap tūrsa da qaşatyn əielderdi quyp jürip ūstap alu
kerektigin...
–Özinen on jas kişi inisin jany qalap tūrğanyn sezipkeliñiz qalai bilipti?
–Mahabbat jas talğamaidy, bes jas – bel qūrdas, on jas ol da qūrdas
deidi.
–Sezip keliñiz i̇erkekten əiel būryn qartaiatynyn seze ma i̇eken?
–Jas i̇erkek süiip, baptağan əiel qaita jasaratyn körinedi.
–Ol əiel jas i̇erkekpen baptanyp jürgende onyñ bes balasyna kim bap
jasaidy i̇eken?
–Aqyl – jastan degendei, ol i̇erkek jas bolğan soñ aqyly bar jas jigit
süigen əieliniñ balalaryn da süiedi i̇eken.
Osylai oida-joqta əzilimiz jarasyp, əzildiñ astarynan köp syrdy aşyp
aldyq.
Sol künnen bastap meniñ auylğa baratyn sətimdi Anvardyñ añdyp
jürgenin işim sezetin. Ol keide tüski as kezinde ashanağa kelip qalsa
qolğabys jasap jiberuge de ūmtylatyn. Men şamamnyñ kelgeninşe odan
özimdi aulaqtau ūstauğa tyrystym. İegin basynda jürgen osynşa i̇erkektiñ
i̇eşqaisysymen jaqyn qarym-qatynas jasamauğa ūmtyldym. Ondağy oiym
– bireuimen jaqyndau tabyssam, basqasy da ainaldyryp mazamdy alatyn
şyğar degenim i̇edi. İeşqaisysymen əzildespeimin, özimniñ olardyñ bireuine
qaryndas, i̇ekinşisine əpke i̇ekenimdi körsetkim keletin. Biraq ərtürli ūlttyñ
i̇erkekteriniñ basy qosylğan ortağa meniñ qazaq əieline tən ibamnyñ keregi
şamaly i̇ekenin bir ojar sezdirdi.
Kolia degen dəu sary i̇erkek tamaq bergende de, bölmelerin jiystyryp
jürgende de şegir közderin almai qarap otyratyn. Men isimdi atqaryp
bolğanşa, onyñ janary meniñ nəzik janymdy qyryq şūqyr tesip
tastaityn. Ündemeidi. Biraq tesilip qaraidy da otyrady. Qolymdağy
şömişimdi, ydysymdy tüsirip alamyn, ne istesem de isimnen jañylyp
qalamyn. Bir küni sol naqūrys jatyn bölmesinde jūmysqa barmai qalyp
qalğanyn baiqamappyn. İeginşiler i̇erte tūryp ketkennen soñ bölmelerin
tazalap jürgenmin, i̇eñ soñğy tösekke jaqyndağanda onyñ tösekte jatqanyn
kördim. Özim de ol bəleden qaşyp jüruşi i̇edim, sol ədetimmen köre sala
ündemei būrylyp ketip bara jatyr i̇edim artqy jağymnan kelip bas saldy.
Zərem ūşqannan aiağym taiyp bölmeniñ ortasyna sūlap tüstim. Özi dəu
neme meni jerden köterip alyp öziniñ tösegine alyp ūrdy. Qolymmen ūryp,
aiağymmen tepkilep, aiqailap qarsylasyp jatyrmyn. Bauyrym Talğat
syrtta bolatyn. Meniñ ünimdi i̇estitin i̇eşkim joq, bəri jūmysta.
–Qanşyq, bes bala tauyp qyzdai būlğañdaisyñ ğoi, sağan i̇erkek kerek i̇emes
deisiñ be? – dep tūnşyqtyryp barady. Özi şalbaryn sypyryp ülgeripti.
Bir qolymen meniñ iş kiımimdi tartqylap jatyr. Sasyq demimen auzyma
jabysyp alypty. Tūnşyğyp baramyn...
Aldap qūtylaiyn degen oi sap i̇ete tüsti basyma. Auzym bosai bere:
–Kolenka, öltiresiñ be, nemene, jəi aitpaisyñ ba? – dep sybyrlañqyrap
söilep i̇edim, jüregine əser i̇etti me, meni özi könedi dep dəmelendi me,
kişkene qolyn bosatty.
–Talğat kirip kelse qaitemiz, i̇eñ bolmasa i̇esikti jappaisyñ ba? – dedim tağy
qulanyp. Əieldiñ qulyğynan i̇erkek qaşanda jeñilgen i̇emes pe, ol aqymaq
meni şynymen bosatyp:
–Qazir jabamyz, Guleçka! – dep meni bauyrana basyp qysyp-qysyp
jiberdi. Sūmdyq quanyp ketkenin şegir közinen ūşqan nūrdan baiqadym.
Denemniñ səl bosağanyn sezgen soñ aiaq-qolymdy jiyp, halatymnyñ öñirin
jauyp, i̇esikke qarai tūra jügirdim. Aiağym tösekterdiñ temirine soğylyp
i̇esikke jettim-au, artymnan Kolia yrsyldap kelip qaldy. İesikten atyp
şyqtym da:
–Talğat... Talğat., – dep aiqai saldym.
Kolia meniñ artymnan dalağa jügirip şyqpady, aldanğanyn i̇endi bilip i̇esikti
kerip qarap tūrdy.
–Tağy qolyma tüsersiñ əli, – dep tistendi.
Men aiqailağanğa Talğat kele qoimady, alystau ketip qalsa kerek.
Denemniñ əli dirildep tūrğanyn sezdim. Ashana jaqqa kiruge artymnan
Kolia kelip qala ma dep qoryqtym. Jatyn orynğa japsarlas tehnika
jöneitin şeberhana bar i̇edi, soğan qarai janūşyra jügirdim. Bağanağy
jantalasqan jerde aiağymdağy şarqaiym qalyp qoiyp i̇edi, jalañaiaq
tabanyma birdeñeler batyp keledi. Alystan şeberhana aldynda
bükireñdep jürgen orys şaly – Mişa ağaidy kördim. Soğan jetip keldim,
aldy jyrtylğan halatymdy qausyryp alğanmyn, jalañaiaq, şaşym
jalbyrap ketken:
–Mişa ağai, Mişa ağai, – dep manağy Koliadan körgen zorlyqzombylyqtan jylap jiberdim. Şal belin tüzep, türimdi körip:
–Qyzym-au, ne boldy? – dep qolymnan ūstai aldy.
–Qolia... Kolia, – dei beremin.
–Koliağa ne boldy? – deidi.
–Qorqynyşty, – dep betimdi basyp jerge otyra kettim.
–Nemene, ol zekti bireu öltirip ketti me? – deidi Mişa ağaiym. Onyñ
«zek», «öltirip» degen sözderinen şoşyp, odan ərmen aiqailap jylaimyn.
Şal i̇ekeumiz bir-birimizdi tüsinbeimiz. Şeberhananyñ tüpki jağynan Bah
degen kombainer şyqty.
–Senderge ne bolğan? – deidi beiğam, özi sondai sabyrly kisi i̇edi.
–Myna qyz, Koliany bireu öltirgendei jylaidy, baryp kelşi, – deidi tük
tüsinbegen şal. Men «ol meni zorlamaqşy boldy», – dep aita almai
tūrğanymdy qaidan bilsin.
–Kolialar i̇eginge ketti i̇emes pe, – dep Bah jataqqa baruğa i̇erinip tūr.
–Kel, myna otyrğyşqa otyrşy, tüsindirşi, – dep şal meni qolymnan
süirep tūrğyzyp səkige otyrğyzdy. Əiteuir bireuge şağynarmyn dep
kelgen basym «zek» degen sözden qoryqqanymnan körgen qorlyğymdy da
aita almadym. Tek öksip-öksip jylap otyrmyn. Oryndyqta qasymda
otyrğan şal qaltasynan dorbasyn şyğaryp gazet qiyndysyna mahorka
orai bastady. Bah aiağyn balpañ-balpañ basyp jataqqa ketip barady. «Ne
bolsa da körip keleiin» dese kerek. Mişa ağai bir temekini soryp
bolğanşa jylağanym basyldy. Ol kisi mağan būrylyp bir kezde:
–Gulia, qyzym, aitşy ne bolğanyn, – dedi.
–Mişa ağai, Kolia bügin jūmysqa barmai tyğylyp qalypty, – dep
bastaimyn balağa ūqsap.
– İə...
–Ondağy oiy meni zorlamaqşy i̇eken...
–Qarai gör, – dep i̇endi şal meniñ sözime ynta qūia bastady.
Men bolğan jaidy aityp, özine qaşyp jetkenimdi i̇estigende ornynan atyp
tūryp:
–Jür. Men oğan körseteiin əlsiz əielge zorlyqty, – dep qolymnan süirei
jöneldi.
Biz kelsek Kolia tük bolmağandai şaljiyp töseginde jatyr, bas jağynda
Bah birdeñe sūrap myñğyrlap tūr. Men şaldy i̇ertip kelgenimdi körip
basyn köterip ala közimen qarady. Meni qorqytqan syñaiy.
–Sen nege bügin jūmysqa şyqpağansyñ? – dedi şal.
–Belim şoiyrylyp qaldy...
–Sodan i̇eken ğoi, əielge qyr körsetip jatqanyñ, – dep i̇edi, anau denesin
köterip bizge ūmtylyp, közderi şapyraştanyp.
–Seniñ ne şaruañ bar, ol qatynğa i̇erkek kerek i̇ekenin bilip jürmin ğoi, –
dedi. Onyñ myna türinen zərem ūşqan men ashana jaqqa bezip jöneldim.
Tüske jaqyn brigadir Jenia ağai keldi azyq-tüligin arqalap. Men bolğan
jaidy aityp berip, «Koliadan qorqam, sondyqtan aspazdyqtan keteiin
amanymda, meniñ bes balam men üş inimdi kim bağady meni öltirip ketse», –
dedim. Şynynda «zek» degendi i̇estigen soñ, «i̇endi meni Kolia aman qoimas»
dep oiladym. Bərin ünsiz tyñdağan brigadir:
–Qaida ol pəle? – dedi.
–Jataqta...
Jenia ağai basqa söz aitpai jataqqa tartty. Birazdan keiin qaityp kelip
«Sen alañsyz jūmysyñdy iste, ony basqa brigadağa auystyramyz», – dep
mağan tiısti tapsyrmalaryn berip maşinasyna Koliany kiım-keşegimen
salyp alyp ketip qaldy. Janymda Talğat bolsa da küni boiy qorqynyşta
jürdim. «Ol qatynğa i̇erkek kerek i̇ekenin bilip jürmin ğoi», – deitindei men
i̇erkekterge əieldik əlsiz minez körsetip jürmegen i̇edim ğoi», – dep özimdiözim jeimin.
Sol küni bolğan jağdaidy i̇eginşi i̇erkekter bildi me, bilmedi me i̇eşkim ne
Koliany sūramady, ne mağan bilgendikterin sezdirmedi. Üş-tört künnen soñ
qorqynyşym basylyp, jüregim ornyna tüsip tirligimdi jalğastyryp
jüre berdim. Baiqağanym sol künnen bastap Mişa ağai künine bir-i̇eki ret
ərneni syltau i̇etip men jaqqa kelip ketedi. Onysy meni i̇erkekter
mazalamasyn dep brigadir tapsyrğan bolar dep oiladym. Özi jas, öziniñ
basy bos əielge topty i̇erkektiñ ortasynda jüru oñai ma. Sonda da dəl
Koliadai arsyzdyq i̇etpese de, əzildegensip tiısip qalatyndary bar i̇edi. Al,
Anvardyñ əzili, ərbir sözi meniñ köñilime jağyp, ony bir jaqyn
adamymdai körip jürdim.
Tamyzdyñ tamyljyğan bir küninde meniñ tuğan künim boldy. Ony i̇estigen
Jenia ağai toiğa ūlastyrdy. Özi əielin i̇erte kelipti dastarqan basynda
mağan serik bolsyn dep. Keşke qarai auylymyzdyñ jastar jetekşisi keldi
ənşiküişilerin i̇ertip. Qyrdyñ ar jağyndağy Marat ağaidyñ
brigadasynyñ qyzdary da keldi. Aulamyzda kontsert qoiylyp, bi
ūiymdastyryldy. Jastar bileidi, ülkender qyzyqtaidy. Jigitter meni
kezek-kezek bige şaqyryp keştiñ hanşasy boldym. Anvar sol keşte
jürek syryn bildirdi. Jasy menen biraz kişi bolsa da, sözi men isi özimmen
deñgeiles bolğannan keiin sol jigitke degen meniñ jüregimde de bir nəzik
sezim ūiana bastağandai.
Küieuimnen bölek tūrğaly üş jyldan, ajyrasqaly jyldan asqanymen
i̇erkek ataulydan köñilim qalğany sondai, olar əielge tek tösek üşin ğana
jaqyndaityndai körinetin. Onyñ üiine – qyzmetşi, balasyna – kütuşi,
özine – tösekte köñilin köteruşi bolsañ ğana kerek siiäqtysyñ. Anvardyñ
əielge degen közqarasy men qarym-qatynasy basqaşa körindi. Ol
jūmystan kele mağan kömektesedi. Alğaşynda onyñ mağan
kömekteskeninen Uialatynmyn, keiinnen qaita sonysy ūnaityn boldy.
Anvardyñ meniñ mañaiymda jürgenin baiqağan basqa i̇erkekter əzil aityp,
tiıse ketuin doğardy. İekeulep i̇eginşilerdiñ keşki tamağyn beremiz.
Əñgimelese jürip, i̇erteñgi tamaqtarynyñ i̇etin turap, kökönisin əzirlep
qūiamyz.
«Əñgimeleskende jalyqtyrmaityn adamdardyñ qosylğany dūrys» deitin
baiağyda balabaqşada istegende bir tərbieşi apai qyzdarğa aqyl aitqanda.
Sonysy şyndyq i̇eken, İerikpen i̇erli-zaiypty bolyp syrlasyp, ne
balalardyñ isin qyzyqtap söilesip te körmeptik qoi. Ol analarynan
qorqyp mağan kündiz jolamauğa tyrysatyn, keiingi jyldary araqtan
auyzy bosamai ketti ğoi. Əke bolyp bes balanyñ bireuin qyzyqtamai-aq
mamasynyñ üiinde qaldy ğoi. Al, Anvar i̇ekeumizdiñ syrymyz da, jyrymyz
da tausylmaidy. Küni boiy jūmystan bir-birimizdi sağynyp qalamyz. Men
kir jusam, ol syğyp, jaiyp beredi. Jeksenbi küni meni auylğa balalarğa
aparady. Tipti keiingi kezderi özderiniñ üiindegi orys monşasyna
balalarym men meni tüsirip, üige jetkizip salatyn boldy. Monşany
jağyp, işin əzirlep qūiady.
–Aldymen Gulia tüsedi qyzdarymen, – dep öz üiindegi i̇eşkimdi tüsirmeitin
körinedi. Biz juynyp bolğanda şəiimiz əzir tūrady.
Anasymen de tanystym. Ərine bes balasy bar əieldiñ jalğyz ūlymen
köñil jarastyryp jürgenin qaisy ana ūnata qoisyn. Biraq öte mədenietti
əiel i̇eken, qatty sözge kelip, ne ūnatpaityndyğyn bildirip şu şyğarğan
i̇emes. Əlde balasynyñ menen şyğarda jany bölek bolyp jürgenin körip
renjitkisi kelmedi me.
Küzgi jiyn-terin aiaqtalyp, qysqa əzirlik bastaldy. Anvar i̇er jetip qalğan
i̇eki bauyrymdy janyna alyp bizdiñ üidiñ qysqy otynyn əzirlep berdi.
Talğat əskerge şaqyrylyp, əkem sol jyly tösek tartqan auruly i̇edi.
Tūñğyşym mektepke bardy. Anvar i̇ekeumiz qyz ben jigit siiäqty qydyryp,
kinoğa baryp jüremiz. Mağan kitap oqudyñ keremetin osy Anvar üiretti.
İekeumiz oqyğan kitabymyz jaiynda pikir talasyp qalamyz. Bir küni
qaladan balalarğa «Rassvet» degen türli-tüsti teledidar əkelip berdi.
Meniñ baiqūs balalarym men inilerimniñ quanyştarynda şek joq, bar
i̇ermekteri sol boldy. Qiyndyqtarymyz ben quanyştarymyz qatar örilip
künder ötip jatty.
Köktem şyğa tağy i̇egis bastalyp, Anvar i̇ekeumiz brigada jūmysyna
şyqtyq. Būl joly janymda bauyrym Talğat joq, Anvar i̇ekeumiz ashana
jaqtağy meniñ bölmeme birge jaiğastyq. Onymen ötkizgen ər tünim i̇ertegi,
ər tañym baqyt tañy i̇edi. Onyñ ystyq qūşağy bükil tūla boiymdy i̇eritip
aramyzdağy jas aiyrmaşylyğyn da ūmyttyratyn. Özimdi tūñğyş ret
i̇erkektiñ qoiynynda jatqan jas qyzdai bolatynmyn. Kitaptardan oqyp,
kinodan köretin «orgazm» degen tösek ləzzətin sodan sezdim. Ana bes
balany qalai tuğanymdy da bilmeimin, İerik i̇ekeumiz i̇erli-zaiypty degendi
mynanyñ janynda əiteuir atqaryluğa tiısti mindet dep qabyldaptyq qoi.
Brigadir Jenia ağai bizdiñ jūptyq jağdaiymyzğa mən de bermedi. Kədimgi
bir otbasy siiäqty qabyldady da qoidy. Onymen tūryp jatqanymdy özi
auru əkeme qalai aitaiyn, üidegilerge i̇eşteñe dep syr aşpadym. Baiağydai
birge kelip-ketip ərkim öz üiine qonyp jürdik. Bizdiñ tösektes tūra
bastağanymyzdy Anvardyñ şeşesi küzge salym bilip qalypty. Ūlyna
renjip, «kombaiyndy tasta, qalağa ket» dep şu şyğarypty. Bir joly
balalarğa kelgen kezimde keşke qarai i̇esikten kirip kele jatqan Rasila
apaidy kördim. Işim bir bəleni sezip, denem suyp ketti...
–Səlemetsiz be, Rasila apai?! – dep amandastym. Ol kisi i̇esik aldynda
tūryp:
–Amansyñ ba, syrtqa şyqşy, söileseiik, – dedi salqynqandy.
Ündemei ilesip qaqpa syrtyna şyqtym. Apai meni auyldyñ şetine
bastady. Bizdiñ üi bolsa da auyldağy soñğy üi ğoi.
–Gulia, sen jaqsy əielsiñ, jaqsy anasyñ sözim joq. Bes balany tapqan ana
meniñ jağdaiymdy tüsinuge tiısti. Senimen Anvardyñ joldaryñ i̇eki bölek.
Men seni qazaq, bizdi tatar dep otyrğan joqpyn, meniñ ūlym seniñ
Talğatyñmen qatar i̇ekenin bilesiñ. Əiel üşin i̇erkekten toğyz jas ülken
degen ülken aiyrmaşylyq. Basynda men senderdi birge istep jürgen soñ
aralaryñda dostyq bar dep qabyldadym. İendi myna birge tūryp
jatqandaryñdy men tüsinbeimin. Ūlyma aitsam «Men Guliany süiemin!», –
dep qoimaidy. Süi se süietin şyğar, sen tösekte təjiribeli əielsiñ. Onyñ
alğaş körgeni de sen şyğarsyñ. Sondyqtan senimen tūrğandy ömirdiñ
qyzyğy dep jür. İerteñ qyzdaryñ ösedi, sen qartaiasyñ, sonda i̇erkek
küşeiedi qyryqqa qarai. Sol kezde seniñ öziñe qiyn bolady. Joldaryñdy
bölip alyñdar. Sen onyñ bağyn bailama, – deidi.
–Rasila apai, men oğan jamandyq oilyp jürgen joqpyn, men de ony
jaqsy körem, – deimin, «Süiem» deuge Uialyp.
–İə, meniñ ūlym qyzdar jaqsy köretindei jigit. Sen oğan jamandyq
oilamasañ, ony bosat. İerteñgi küni oğan jaqsy, jas qyz kezdesse, ol «Sen
bes balasy bar əielmen tösektes bolğansyñ», – dep kinalauy mümkin.
Ömirin būzba, seniñ de balalaryñ bar, keiin solardyñ basyn bireu
ainaldyryp alsa qaitesiñ? – dep mağan zil artqandai bolyp kete bardy.
Tyñdağanğa onyñ anasynyñ baibalamy da oryndy. İertesi meni alyp ketuge
kelgen Anvarğa jol boiy şeşesiniñ kelgenin aityp, i̇ekeumizdiñ i̇eki
aiyrylğanymyz dūrystyğyn tüsindirumen boldym. «Əniımniñ meniñ jeke
mahabbatymda jūmysy bolmasyn. Men sağan üilenemin, bes tügil, on
balañ bolsa da», – dep ol qoimaidy. «Büginnen bastap körpe-tösegiñdi
ortaq jataqqa şyğaraiyq, men sağan renjimeimin», – deimin, joldyñ
ortasyna kölikti toqtatyp qoiyp süiip i̇esimdi şyğardy. Sol künnen bastap
«Ömirin būzba, seniñ de balalaryñ bar», – degen Rasila apaidyñ sözi
qūlağymnan bir ketpei qoidy. «Meniñ de qaladan dalağa sandalyp köşip
kelip topty i̇erkektiñ ortasynda jürgenim sol qara qazan, sary qaryn
balalarymnyñ qamy i̇emes pe. Olardyñ ömiri būzylatyndai bolyp jatsa
men de kimniñ bolsa aldyna baram ğoi. Jalğyz ūly üşin ANA zūlym
Aqsaq Temirdiñ aldyna da barğan ğoi. Meni qanşa süise de Anvar əli
jiyrma beske de tolmağan jas jigit i̇emes pe?!» degen oilar sanamnan bir
ketpei qoidy. Anvardyñ qoinynda jatyp ta sony oilaityn boldym.
Anvardy qusam da ketpei qoiğan soñ, köktemge qarai Rasila apaiğa:
–Anvarğa jaqsy bir qyz tauyp bereiik, – dep ūsynys aittym özim.
Mağan renişti bolyp jürgen apai quanyp ketti.
–Qaidan tabamyz, Anvar könbese qaitemiz? – dep i̇esi şyğyp ketti. Ol kisi
ūlynyñ men qaşsam da qoimai jürgenin biletin körinedi.
–Siz de, men de qarai jüreiik. Soğan laiyq-au degen qyz körsek aldymen
özimiz tanysyp, sodan soñ oğan tanystyraiyq, – dep şeştik.
–Sen de ony üiiñe jolatpai qoi, – deidi sonda da Rasila apai.
Tyñdy aimaq i̇emes pe, köşi-qon köp bolatyn Sol jazda
«Leninskige» biraz mehanizatorlar köşip keldi. Solardyñ bireui Matko
degen ukrain otbasy boldy. Boijetken qyzdary, i̇erjetken ūldary bar
körinedi. Ūldary bizdiñ brigadağa kelip qosyldy. Qyzdarynyñ bireui
auyldağy qyrmanda astyq qabyldau punktinde istep jürdi. Bir joly sonda
Jenia ağaidyñ köligimen baryp qalğanda kördim. Men siiäqty şilbigen
i̇emes, aiaq-qoly balğadai, i̇eki beti anardai əp-ədemi qyz. Anvarğa qalyñdyq
izdep jürgen mağan ūnai ketti. Atyn da bilmeimin. Osy qyzdy qaitsem de
Anvarğa tanystyram dep oiladym.
Auylğa kelgenimde retin tauyp Rasila apaimen kezdestim. Osylaida,
osylai dep aityp şyqtym. Ol kisi quanyp ketti.
–Men seni osyndai aqköñil, adal əiel dep oilauşy i̇edim. Anvar seni sol
üşin süigen ğoi, raqmet, – dep ūly bügin üilenetindei quanyp, meni
otyrğyzyp qoiyp dastarqan jaidy. İeki əiel şəi üstinde Anvardy
Matkonyñ qyzymen qalai tanystyratynymyzdy oilastyryp jatqanda
jigitimizdiñ özi kep qalsyn. Anasy i̇ekeumizdiñ əp-ədemi bolyp
otyrğanymyzdy körip quanyp qaldy. Süigen əieli anasymen tatu
bolğanyn kim jek körsin. Soñğy kezderi meniñ özinen qaşqaqtap
jürgenimdi sezip qaitip tilin tapsam i̇eken dep meni jas qyzdarşa
ainaldyryp jürgen. İerkelep kelip ortamyzğa otyra ketti. Oiynda tük
joq.
–İekeuiñ ömir boiy osylai i̇eki jağymda otyrsañdar ğoi, –dep qūiady.
Rasila apai qoimai jürip qyrmanğa baryp Matkonyñ qyzynyñ atyn
bilipti. «Marina» i̇eken.
–Almatynyñ aporty siiäqty! – dep apai tamsanyp qoimaidy. İendi i̇ekeumiz
qyz ben jigitti qalai tanystyramyz dep jospar jasauğa kiristik.
–Rasila apai, mümkin bolsa ol qyzğa körinbeiin. Qanşa aitqanmen men
turaly keiin oğan i̇elder jaqsy aitpas, – dedim.
–Onyñ da dūrys, men sol qyzben tanystyr da jabystyr dep Railağa
aitaiyn, – dep özi şeşti. Raila apaidyñ kenje siñlisi, auyldyq
kooperativ dükeninde isteidi. Halyqpen künde bailanys jasap otyrğan
adam ğoi, bir jönin tabar.
–Rasila apai, i̇eger Anvar sol qyzben tabyssa, men sonyñ baqytyn būzbau
üşin osy auyldan köşip ketemin, – dep köpten iştei oilap qoiğan
syrymdy da jasyrmadym.
–Şyn aitasyñ ba, sonyñ baqyty üşin ketesiñ be, qyzym?
–Şyn aitam, Anvar meni süigeni üşin raqmet, sol üşin men de oğan baqyt
tileimin, – dep jylap jiberdim.
–Şyn süigen adam süigenine baqyt tileidi. Sen de süigen i̇ekensiñ, – dep
kelip qūşaqtap betimnen süidi.
...Bauyrym Talğat əskerden aman-i̇esen oralğan soñ, segiz balany jiypterip qalağa qarai qonys audardym. Bes jyldai basyma pana, otbasyma
jylu bolğan «Leninski» auylynda bir tömpeşik bolyp abzal əkem qaldy.
Osynda janym jaraly, jüregim qaraly bolyp kelip i̇edim. Anvarğa
kezdesip qyrdyñ gülindei qūlpyryp, janym jadyrap, jüregim meiirim
şuağyna bölendi. Meni janyndai süigen Anvarymnyñ baqyty üşin
bereke-birlikti, bauyrmal auyldan mahabbattyñ maşaqatymen qaşyp
baramyn...
***
Baiağyda tünde aqqan jūldyzdai bolyp ketken P. qalasyna kündiz adasqan
qūlyndai bolyp qaita oraldym.
Osy arada Keñester odağynyñ dəureni bitip, on bes respublika on bes
təuelsiz şañyraq bolyp şyqty.
Biz auylda jürip baiqamaptyq, mūnda naryq zamany bastalypty.
Alğaşynda köşip-qonyp ər üidi bir panalap jürdik. Bir küni oida-joqta
əkemniñ Jora degen tanysy qaladan monşa aşyp kəsipkerlikpen
ainalysyp jatyr dep i̇estidim. Sony tauyp aldym, «Ağatai bala-şağammen
qyzmetiñizde bolam, adal adamdarmyz», – dep jatyp senimine kirip
monşasyna jūmysqa tūrdym. Jūmysym kün şyqqannan monşanyñ otyn
jağumen bastalyp, tünniñ ortasyna deiin bir tynym joq. Özim – ot
jağuşy, i̇eden juuşy, bilet tekseruşi, sypyrtqy satuşy, kir juuşy. Tek
kiru biletin əieli i̇eşkimge senbeidi, özi satady. İerkekter jağyna Talğatty
kirgizip aldym. Baqyt pen tūñğyşym Sara qolqanat bolyp qalğan
mektepten kele mağan qarai jügiredi. Üidegi ūsaqtar birin-biri bağady.
Alğaşynda monşadan alystau jerde pəter jaldap tūrdyq. Meniñ küzdiñ
sabalaq jauynynda aryberi salpyldap jürgenimdi körgen Jora ağa
yqylasy tüsip, bir düisenbide, demalysymyzda:
–Güljan, art jaqtağy zattar qoiyp jürgen tamdy bosatyp bala-şağañmen
kirip al tazalap, – degeni.
–Marjan apai rūqsat i̇ete me? – deppin sorly basym, əieliniñ şaiqatylyp
jüretininen qorqatynmyn. Ağai da qorqatyn şyğar dep.
–Onyñ ne şaruasy bar, aqşasyn sanap alğandy bilsin, –dedi.
«Mine, i̇erkek! Əieline tek aqşa sanatyp qoi-i̇e-i̇e-p, balaşağasyn özi bağyp,
özi jūmysynyñ məselesin şeşip otyr. Men qatyn basymmen bes balany
özim bağyp qañğyp jürgenim mynau», – dep oilap aiağym köşeniñ batpağyn
şylpşylp basyp balalarğa qarai ūşyp kelem. Jylap kelem... Sonda da
ağaidyñ «art jaqtağy zattar qoiyp jürgen tamdy bosatyp bala-şağañmen
kirip al tazalap» degeni quantyp qoidy.
Kölik jaldau qaida, balalarmen jabylyp, üş köşeniñ arasynda sabylyp
jürip köşe bastadyq. Jasauymyzdyñ ülkeni – baiağy Anvar alyp bergen
televizor. Ony arbamen jetkizdik. Būryn monşanyñ temir-tersegi, kerekjarağy tūrğan bölmeniñ ketken sylağyn Talğat pen Baqyt sylap, əktep
üige ainaldyrdy. Ülken bir bölme, qosymşa gaz ballonymen tamaq
jasardai tağy bir kişkentai bölme. Bizdiñ tirligimizdi baiqağan Jora ağai
kelip:
–Talğat, alda qys keledi, ortağa temir peş ornattyryp alyñdar, – dep
küzetşige tapsyrma berip peş aldyryp berdi. Küzetşi şal da bizdi aiady
ma üiinen anau-mynau alyp kelip berip, peşimizdi ornatyp qolğabys i̇etti.
Biz jalğyz küngi demalysymyzdy paidalanyp köşipqonyp aldyq. Mekenim
jūmysymnyñ janynda, balalarym közimniñ aldynda məre-səre bolyp
jürmin. Sonda da qojaiynnyñ əielinen iştei qorqyp qūiamyn. Marjan
apai osynyñ bərin körip jür, būlaryñ ne dep sūrağan da joq. Beiğam.
«Əlde, baqytty əielder osyndai keñ bola ma?!», – dep oilap qūiamyn. Men
baiqūs qai bir baqyttyñ mənin bilippin...
Osy monşany bireu köşirip ketse de bilmeitindei. Bar biletini – kassasy.
Qoly bosai qalsa monşamen qatarlas salynğan ülken i̇eki qabatty üiine
jügirip baryp keledi. Tek üileriniñ i̇esigi arğy jaqqa şyğady. Bala-şağasy
sol jaqta özderimen-özderi. Orynsyz birde-bireui monşağa kelip bizdi
mazalamaidy. Olardyñ üiinde əkeleri nağyz ƏKE, əieli men balalary ne
kiem, ne işem dep bas auyrtpaidy. Bəri əkesiniñ moiynynda. Ağai jetim
men jesirge janaşyr, bar men joqqa qanağatşyl, Qūdaiğa qarağan adam.
Keiin gi kezderi Marjan apai mağan kassasyn da senip tapsyryp, keide
qonaqqa baryp, şet i̇elge qydyruğa da şyğyp jürdi. Talğat i̇ekeumiz osylar
özimizge dep atap ne berse soğan razymyz. Tamaqtan qysyp artyldyryp
tastai tüiip jürmiz. Oiymyz – özimizge üi satyp alu. Talğattyñ da bir
armany bar, ol – Baqytqa joğary bilim alyp beru bolatyn.
–Sen de, men de oqi almadyq jetimdikten, osy Baha jaqsy oqidy sony
oqytaiyqşy, – dep otyrdy. Baqyttyñ qolynan kelmeitini joq, nağyz
tehnar. Qanşa köşip jürsek te sabağynan qalmai, ülgerimi jaqsy. «Ony
oqytsaq, qyzdar da ağalaryna ūqsap ūmtylar i̇edi», – dep men de armandap
qūiamyn. Jaqsy jandardyñ mañaiyna kelip jaqsy oilar oilai bastadyq.
Monşanyñ jaryğy öşip qalsa da, suy toqtap qalsa da, kölik juatyn
jaqtağy mehanizmder toqtap qalsa da mehanik Baqyt, onyñ osy
ūmtylysyn baiqağan Jora ağamyz dən riza bolatyn. Baqyt mektepti
bitirerde Jora ağai onymen söilesip mamandyq tañdauyna kömektesti. Sol
jyly Bahamyz qaladağy injener-tehnikter daiarlaityn institutqa öz
küşimen tüsip ketti. Sondağy meniñ quanyşymdy qalai jetkizeiin,
taqtadağy tizimniñ basynda tūrğan bizdiñ familiamyzdy körgende
bauyrymdy qūşaqtap alyp jylai berippin.
–Şirkin, osyny papam körmedi ğoi, – dei beremin. Biz anadan öte i̇erte
qalğan soñ da, qandai jağdaida da aldymen əkemiz auyzğa tüsetin. Talğat
monşadan bosai almai, alañdap bizdi kütip jür i̇eken. Baqyt i̇ekeumizdiñ
alystan añqalañdap kele jatqanymyzdy körip bizge qarai jügirdi. Aityp
ülgermei-aq tüsindi, üşeumizdiñ qūşağymyz aiqasa ketti. Jora ağai
aldymyzdan şyğyp qaldy:
–Əi, qazaqtar, ne boldy? – dep bizge jaqyndady. Talğat:
–Ağa, Baqyt oquğa tüsti, injener-mehanikke, – dep jarylyp keterdei
boldy.
–Mine, nağyz azamat. İendi men mehanik izdemeitin boldym ğoi, ainalaiyn,
– dep Baqyttyñ basynan süiip, qaltasynan əmiiänyn şyğardy da birneşe
kök qağazdy sanap, meniñ qolyma ūstatty,
–Güljan, myna süiinşi sağan, ainalaiyn. Bəri seniñ arqañ, – degeni. Ne
aialar anasy, ne arqa süier əkesi joq jetim balalardy dəl būlai kim
jarylqağan.
–Ağa, raqmet. Keregi joq, – dep qūiamyn özimşe.
–Nege keregi joq, senderge jaqsylyqtyñ bastauy bolsyn, – dedi ağamyz.
Ağamyzdyñ auyzyna Qūdai saldy ma, sol bergen bes jüz AQŞ dollary
bizdiñ satyp alatyn üiimizdiñ basy boldy. Bizdi de Qūdai öltirsin be, sol
jyldary i̇eline köşip jatqan orystyñ bir üii bizge būiyrdy. Şağyn üş
bölmeli üi bizge han saraiyndai körindi. Qarjymyzdyñ kölemine qarai
izdegen üiimizge birer myñ jetpei tūrdy. Sonda da jaqsylyqtan ümittenip
ülken kisi kelip saudalassa satuşy bağasyn tüsirer dep Jora ağamyzdy
alyp baryp körsettik. Özi qatarly orys azamatymen ary saudalasty, beri
saudalasty, toğyz jetimniñ köz jasyn söz i̇etti, «Balalardyñ mañdai
terlerimen adal jiğan aqşalary sizge de jaqsylyq əkeledi.
«Aqşa qalai kelse, solai ketedi», – dep orystyñ atasynan qalğan maqaldy
aldyna tosty, əiteuir bağasyn tüsirdi. Üidiñ qūjatyn sauatty jasau üşin
Talğatty i̇ertip jürip dūrystap berdi.
Biz köşip kirgen künniñ i̇ertesine jaña qonysymyzğa «Gazel» kelip toqtady.
Işinen Jora ağamyz ben Marjan apaiymyz tüsti. Bizder üiden bərimiz örip
şyqtyq.
–Talğat, balalarmen myna ağaşty tüsirip alyñdar, –dedi ağa.
Ağaş degenge men qysqa otyn i̇eken dep mən bermei üige kirip dastarqan
jaia bastağanmyn. Bir kezde i̇esikten «bylai, ary qarai», – dep būiryq berip
tūrğan Jora ağany körip zaldan şyqsam, kök tüsti jūmsaq jihazdy
kötergen ūldardy kördim. Əiel degen qyzyq qoi, üige mülik kirse de i̇esimiz
şyğyp quanamyz.
–Jora ağa mynau mağan ba? – deppin Uialmai.
–Sağan. Marjan apaiyñ özi tañdap əkeldi, – dedi Əkelerinen körmegen
jaqsylyqty Jora ağalarynan körip meniñ bes qyzym mebelden būryn
bölmeniñ işine kirip-şyğyp aiaqqa oratylyp şulap jür. Osyndai jaqsy
adamdardyñ yqylasyn tüsirgen Qūdaidan ainalyp men şapqylap jürmin.
«Jaqsy jerge jatsañ, jaqsy tüs köresiñ» – degen tegin i̇emes qoi, jaqsy
adamdardyñ janyna kelip jūmys tauyp, bauyrym oquğa tüsip, qaladan
basyma baspana bolyp men de qatarğa qosyldym. Qanşa jaqyn körsek te
üiimiz qalanyñ basqa jağynan bolğannan keiin, balalardyñ mektepten
kelgen-ketkeni köz aldymda boluy kerek Jora ağailardyñ monşasynan
ketuge tura keldi. Talğat pen Baqyt kezektesip sonda jūmystaryn
jalğastyra berdi. Mağan əkemdei qamqor, anamdai meiirimdi bolğan sol bir
asyl jandardy qanşa qimasam da jolymyz bölindi...
Bir küni balalarymdy i̇ertip mama qazdai mamyrlap kele jatsam aldymnan
İerik kezdese ketti üige jaqyndağanda. Ol meni qalada dep oilamasa kerek,
–Güljan! Balalar! – dep tañ qaldy. Men de ony körem demep i̇edim.
–İerik! – dep qalai dauystap jibergenimdi bilmei qaldym. Balalarym
mañaiyma üiirilip, böten kisige qarap qaldy. Qanşa aitqanmen myna
tūrğan osy bes balanyñ əkesi i̇emes pe, qalai ündemeiin;
–Balalar, myn kisi senderdiñ əkeleriñ! – dedim. Beseui birdei balapandai
ürpiıp əkelerine qarady. Men sonda şyndap baiqadym, bes qyzym da
közderi tostağandai, qastary qalyñ, əkelerinen aumaidy i̇eken. Tañyrqap
qarağan közqarastary da aldaryndağy tañyrqap tūrğan əkeniñ közqarasy
siiäqty.
–Meniñ balalarym! – dedi İerik ərqaisysyna kezek-kezek qarap. Balalar
əkege şūrqyrap ūmtylmady. Qaita mağan jabysa tüsti. Tipti kenjetai
Əmina qolyn sozyp köter dedi. Onyñ özi bes jasqa kelgen.
–Joq, būlar meniñ balalarym! – dedim bərin qūşaqtai bauyryma basyp,
özine əli ökpeli i̇ekenimdi sezdirip. Men biletin İerik i̇emes pe, ündemei qaldy.
–Sender qaladasyñdar ma? – dedi bir kezde baryp.
–İə, i̇eki – üş jyl boldy, osyndamyz, – dedim de öz jolyma tüstim. İerik
bizge i̇erip üige deiin keldi ündemegen qalpynda. Üige kelip tūrğan soñ
qalai ündemei kirip keteiin:
–Mine bizdiñ üi, kir i̇endi, – dedim.
Aldymyzdan Quanyş şyqty. Ony körgen İerik jezdesi:
–Quanyş, qandai dəu jigit bolğan, – dep qolyn ūsynyp amandasty. Meniñ
inim ony tanyğan da joq. Men de kim i̇ekenin aita qoimadym.
–Jalğa tūryp jatyrsyñdar ma? – dedi.
–Joq, satyp aldyq. Talğat i̇ekeumiz jūmys isteimiz. Baqyt institutqa tüsti,
kündizgi bölimge, – dedim maqtanğandai dauyspen.
–Jaqsy i̇eken, jaqsy i̇eken, – dei berdi.
–«Jetim jetilmei me, jarly baiymai ma» degen qazaqtyñ sözi bar, mamaña
aityp bar, biz de jetildik, – dep tepsinip qaldym.
–Mamam qysta qaitys bolyp ketti, men jalğyz qaldym, – dedi.
Jaña ğana jūlynyp otyrğan men sasqalaqtap:
–Arty jaqsy bolsyn, – deppin.
Ərine, bes jyldan bergi aitar ökpe-nazym köp i̇edi, qyryq jasynda jetim
qalğan jigitke nesin aitaiyn. Dastarqan jaiyp, biraz ötken ömirimiz
jaily əñgime aityp şyğaryp saldym. Balalar basqa bölmede
sybyrlasyp, anany mynany syltau i̇etip kirip-şyğyp jürgeni bolmasa
əkelerine jaqyndau nietin bildirmedi.
Sodan keiin balalardy syltauratyp İerik bizge jaqyndai berdi. Ər
jeksenbi saiyn tətti-tūrymyn köterip keledi de tūrady. Būrynğydai işip
jürgenin baiqamağan soñ men qarsy bolmadym. İerkektiñ aty i̇erkek i̇emes pe
aulanyñ bərin retke keltirip, i̇esikke ülken qaqpa da jasap berdi.
Japsyruşylyq şeberliginde şek joq i̇eken, qaqpany güldendirip jiberdi.
Tura temirden tüiin tüigen şeber deitindei.
Əminanyñ tuğan küninde keldi de balalardy küni boiy qydyrtyp, keşke
qarai üide toiladyq. Sol tüni işken şaraptyñ əseri me, i̇ertesine būrynğy
küieuimniñ qoinynda ūianyppyn. Meniñ janyma jatatyn i̇eki qyzym i̇eki
əpkesine ketipti. Tañerteñ inilerimnen Uialğanym-ai. Sonşalyqty i̇esimdi
bilmeitindei işpeuşi i̇edim. İeriktiñ aramyzdağy sonşa jylğy üziliste bizdi
sağynyp jürgendei əser i̇etkeninen şyğar, men de i̇erip qūia berippin...
Sodan bastap baiağydai jan anasy janynda i̇emes, İerekeñ bizdiñ üiden
şyqpaityn boldy. Balalarymnyñ əkesi bolğan soñ ba, inilerim onyñ būl
jürisine qarsy bola qoimady. Körşilerimiz bolsa da mən bermedi, sebebi
osynşa balalyşağaly otbasynda bir i̇erkek otağasy bolady dep oilağan
şyğar. Syn aityp kületindei aralasyp jatqan ağaiyntuysymyz bolsa da
joq. Meniñ tuğan künimde gülin alyp kelip:
–Güljan, i̇ekeumiz neke qiğyzsaq qaitedi, ortada balalar bar, – dep i̇esi kirip
qalypty. Auzym küiip qalğan men:
–Bolmaidy, bizdiñ aramyzdağy jip üzilgen, i̇endi jalğağym kelmeidi.
Osylai balalar üşin syilasyp jüreiik, – dep könbedim.
Meni aldap ne zorlap köndiretin qasiet İerikte bolsa biz osylai tozyp
jürip tabysar ma i̇edik.
Tübinde bizdi Baqyt bağatyn şyğar, jürgen jerinde bir məseleni şeşip
jüredi. Özi oqityn institutyndağy jataqhana komendantymen tanysyp
alyp, meni sonda jūmysqa tūrğyzdy. Sol jataqhananyñ şaruaşylyq
meñgeruşisi bolyp ornalasyp, üi körmei kettim. Qyzdar özderimen-özderi.
Talğat Jora ağasymen monşasynda, Quanyş sabaqtan şyğa mekteptiñ
sport komandasynan bosamaidy. İerik balalardyñ əkesi bolyp kündiz kelip
qarap, keide qonyp qalyp jüredi. Biraq jūmysynyñ berekesi joq. Bizge
keide aptalap jolamai ketedi, sonda tağy işip jürgenin sezemin.
Būrynğydai anasy da joq, tamağyn jasap otyratyn. Aryp-aşyp keledi de
i̇eki-üş kün bizde i̇esin jinaidy. Özi jalğyz bala i̇edi, biz oğan pana boldyq.
Bir küni instituttyñ artyndağy şaruaşylyq aulasynda Frizerger degen
nemis rektorymyz bar, topty adam bir nərseni şulasyp talqylap jatyr
i̇eken. Kişkentaiymnan şaruaşylyqqa aralasyp üirenip qalğan men de
ortalaryna jetip bardym. Söitsem bir aptadan beri bir qūbyrlardy
japsyryp-jalğastyra almai jatqan svarşikterge rektor renjip jatyr.
Men tirlikterin biraz baqylap tūrdym da, rektorğa Uialmai-aq:
–Meniñ küieuim mynany jarty-aq künde məşinemen tikkendei jamapjapsyryp şyğar i̇edi, – dedim. Rektor dəu i̇erkek i̇edi, kişkentai ğana meniñ
sañq-sañq i̇etip aityp tūrğan sözderimdi tañyrqap tyñdap qaldy da:
–Qaida, şaqyrşy küieuiñdi, – dedi.
–Üide, i̇erteñ i̇erte keleiin jūmysqa, – dedim.
–Joq, bügin meniñ maşinama otyr da baryp alyp kel, –degeni.
Ūşyp üige kelsem, Qūdai oñdağanda İerik Əminamen aulada ağaş kesip
jatyr i̇eken. Jağdaidy tüsindirip, jūmys kiımin kigizip alyp jetip keldim.
Rektordy şaqyryp keldi. İerkekter özderi söilessin dep men öz şaruammen
ainalysyp kettim. Keşke qarai İerik meniñ senimimnen şyğyp, şynynda
məşinemen tikkendei i̇etip qūbyrlardy japsyryp şyğypty. Rektorymyz
riza.
–Myna jigitti dereu jūmysqa alyñdar, – dep qaramağyndağylarğa
tapsyrma berdi.
Sonymen i̇ekeumiz de instituttyñ mañaiyna jūmysqa kirip, otbasymyzğa
qūt qonyp, balalardyñ köñili jadyrap qaldy. Əkesi i̇ekeumizdiñ birge
jürgenimiz əsirese, qyzdaryma ūnaityn siiäqty.
İerik jyljarymdai jap-jaqsy jürdi de, qaitadan işkilikke salyna
bastady. Mamasynyñ üiine joğalyp ketedi. Ūldar izdep tauyp əkelip
jūmysqa aparamyz. İeñ qiyny bötelkelesteri üige keletin boldy. Men
jūmystamyn. Qyzdarym ğana üide bolğan soñ, işip alğan i̇erkekterden
qorqady. Sodan İerik i̇ekeumizdiñ aramyzda tağy ūrys-keris bastaldy. İesteri
kirgeli ūrys körmegen qyzdar jylap u-şu bolady. Birde əbden jalyğyp:
–Mūndai işkeniñdi qūia almasañ, bizge kelme! – dep qaqpadan iterip
şyğaryp jiberdim. Sodan şynymen birjola joğaldy. Mamasynyñ üiine
de birneşe ret bardyq, i̇esigi kiltteuli. İesterine tüskende ūldar izdep baryp
kelip jürdi. Jarty jyldan keiin tağy barsa, böten bireuler:
–Būl üidi biz satyp aldyq, i̇endi mūnda İerik tūrmaidy, –depti.
Qanşa degenmen balalarymnyñ əkesi i̇emes pe, «qañğyp qaldy ma, ne boldy,
üiin satatyndai», – dep uaiymdap qaldym. «Sonşa qatty aittym ba,
birjolata bezip ketetindei?», – dep özimdi kinəladym da. «Bərimizdiñ
tübimizge jetip jürgen qu araq qoi, işpei jürse nem bar balalarymnyñ
əkesi, qyzdai qosylğan qosağym», – dep oilap qanşa ūiqym būzyldy.
***
Özim jūmysymdy üzbei istep bar küşimdi balalardy jetkizuge saldym.
Talğatqa tehnikum bitirtip aldyq, kenjemiz Quanyş institutqa ilindi.
Baqyt bizdiñ basşymyz siiäqty, bərin sonyñ aqylymen şeşemiz. Əkemniñ
ornyn osy bir aqyldy bauyrym toltyryp jür. Qyzdarym da siraqtary
ösip, talasa boijetip keledi. Əiel bolğan soñ tabiğattyñ zañy ma, qalai
qaşsañ da i̇erkektiñ közine tüsedi i̇ekensiñ. Ne qasietim baryn qaidam mağan
özimnen jas jigitter əues. Özi qazağy az qala bolğan soñ ba öz ūltymnyñ
i̇erkegin köre bermeimin. Osynda jürip İgor degen orys jigiti ğaşyq
boldy. Ūltynyñ bötendigi bar, jasynyñ kişiligi bar qanşa boiyma
jaqyndatpauğa tyryssam da, osy bir jigit bauyrlarymmen tanysyp,
otbasymmen aralasyp öziniñ aqköñil, meiirimdiligimen balalarymdy
yqylasyna böledi. Baiağy Anvar siiäqty istegen isiniñ i̇esebi joq, i̇eşnərsege
qaitarym sūramaidy. Jalğyz maqsaty – meniñ nazaryma ilinip, köñilimnen
şyğu. Orystyñ «Əielder qūlağymen süiedi» deitin mətelinde aitqandai
İgor jalyndağan jürek sözin jetkizip aita bilgen soñ ba, men de
jylylyq tanytatyn boldym. Mağan ūnaityn i̇eñ jaqsy qasieti – araqty
auzyna almaidy. Temeki de şekpeidi. Öte taza. Joğary bilimdi mehanik.
Öziniñ aituynşa būryn bir ret üilengen. Köñilderi jaraspai ajyrasyp
ketken. Ortada balalary joq. Biraq orynsyz būrynğy əielin
jamandamaidy, tipti ol turaly aitpaidy dese de bolğandai. Zaty orys
demesem – jigittiñ töresi.
Zamannyñ özi sondai boldy ma keiingi kezde azamattyq nekede tūratyndar
köbeidi ğoi. Men de sonyñ bireui bolyp orys jigitimen tūryp jattym...
Ony bizdiñ otbasy müşesi dep qabyldağanymmen zañdy nekege tūruğa
batylym barmady.
İgormen birge tūrğaly qoltyğyma qanat bailağandai qandai şaruany da
ūşyp jürip bitiremin. Bauyrlarym da, balalarym da meniñ köñilimniñ osy
bir küiin tüsingendei İgor ağailaryna qūrmetpen qaraidy.
Ğasyrdyñ aiağy men basynda uaqyt zymyraidy degendi i̇estip i̇edim, sonyñ
şyndyğy ma, meniñ soñğy on jylymnyñ qalai zymyrap öte şyqqanyn da
bilmei qaldym. Bauyr larym men balalarym ösip, İgor i̇ekeumiz məueli
bəiterek siiäqty solarğa köleñke tüsirip kelemiz. «Ötken künderdiñ ketken
künderdiñ bəri añyz», – dep ənde aitylğandai meniñ ötken künderim i̇endi
keşegi i̇esteliktei bolyp bara jatqanda bir oqiğa boldy. Ol meniñ
köreşigim əli alda degenge bergen belgi i̇edi...
Men as üide küibeñdep jürgenmin, bir kezde aşyq i̇esikten aulada dabūrdūbyr i̇etken i̇erkekter ünin i̇estip, basymdy būryp qarap i̇edim dəlizdi
tarsyldatyp jürip kele jatqan i̇er adamdy kördim. Alaköleñkeleu i̇edi,
tanymadym. Ashanağa kirip kelgende tanydym...
Anvar!
Kele qazandyq janynda tūrğan meni əi-şəiğa qaramai bas salyp,
qūşaqtap süie bastady.
–İei, i̇esiñ dūrys pa! – dep qarsylasyp jatyrmyn. Dəu i̇erkekke qaidan
küşim kelsin. İerip kele jatqan İgor ananyñ meni süiip jatqanyn körip
şyğyp ketti. Qysymynan əreñ bosap şyğyp, iterip jiberdim.
–Anvar, adam qūsap amandasuğa bolmai ma, men seni ūmytqaly qaşan, –
dedim renjip.
–Al, men seni ūmyta almai izdep jür i̇edim, bügin əreñ taptym! – dep
alqynyp tūr. Özi jüdep, tipti qartaiyp ketipti.
–Seniñ meni küieuimniñ közinşe bas salyp süietindei mağan i̇eşkim i̇emessiñ,
– dep auyrlau aittym.
–Ol da men siiäqty bireu ğoi, zañdy küieuiñ i̇emes, seniñ küieuiñ qazaq
bolatyn, – deidi.
–Men osy orysqa tiıp alğanmyn, mynau sonyñ üii, sondyqtan böten üidi
bosatqanyñ dūrys, – dedim.
–Guliatai, i̇eñ soñğy ret kezdeseiikşi. Men Marinamen ajyrasyp ketip seni
izdep jürgenmin, əreñ taptym ğoi, – deidi tap bir altyn tauyp alğandai
quanyp tūr.
–Renjime, senimen i̇eşqaida bara almaimyn. Bala-şağammen osy üide əreñ
kün körip jürmin, myna orysqa jalynğandai bolyp. Meniñ i̇eşbir
süienişim joğyn bilesiñ, tağy meni dalada qalsyn demeseñ tez üiden şyq.
Meniñ ömirimdi būzba, meni süietiniñ ras bolsa, balalarymdy aiasañ, bizden
aulaq jür, – dep i̇esikti körsettim. Men jylap tūrğannan keiin sendi me, joq
balalardy aiady ma:
–Al, jaqsy, i̇endi kezdespespiz. Meniñ seni qatty süigenimdi ömiri ūmytpai
jür. Sağan baqyt tileimin! – dedi de şyğyp ketti. Men sol qaqaiğan
qalpymda artynda qala berdim. İeñ bolmasa, «sağan da baqyt tileimin», –
deuge de jaramadym özimdi sonşa süigen azamatqa.
Ol syrtqy i̇esikti tars i̇etkizip japqanda i̇esim kirip, oryndyqqa otyra kettim.
Sodan al kep jylaiyn, Anvardyñ auylyna adasyp baryp sonyñ otty
mahabbatynan qaşyp ketkenimniñ özi jastyqtyñ bir dəureni i̇eken ğoi...
Anvar qatty japqan i̇esikti baiau aşyp İgor kirdi.
Jəilap basyp janyma keldi de meni basymnan qūşaqtap tūryp:
–Sen ony süiesiñ be? – dep sūrady. Ornymnan tūryp onyñ közine qarap:
–Mağan mahabbat ne kerek, segiz balany süirep jürgende. Mağan senimen
tynyş ta toq ömir kerek, – dep senimdi ünmen aittym. İgor:
–Jañağy i̇erkek qaqpadan i̇erkin kirdi de aulada jürgen mağan nazar da
audarmai üige tartty. Aldynan şyğyp üi iesi i̇ekenimdi bildirgim kelip
«Sizge kim kerek?», – dep i̇edim, «Men öz üiime kelip tūrmyn», – dep meni
itergendei bolyp işke ötip ketti. İekpininen men seniñ balalaryñnyñ əkesi
i̇eken dep oilap syrtta qalyp qoidym», – dep mūñyn şaqty. İgordyñ
mədeniettiligi sondai, ol i̇erkek kim? Nege keldi?», – dep sūramady da, men
de onyñ kim i̇ekenin baiandap jatpadym. Abyroi bolğanda sol küni üide
ūldar joq i̇edi.
Keler köktemde ortalyqtan «Leninskide» i̇eginde bir ge jürgen
kombainerdi kördim. Amandasyp, ötken-ketkendi i̇eske alyp biraz söilestik.
Sol mağan Anvardyñ küzde jüregi toqtap qalğanyn i̇estirtti. Sony i̇estiginde
işimnen bir perne üzilip tüskendei əserde boldym. Üige kele jatyp
qimastyqtan ağyl-tegil jylaiyn kelip. Ana joly şynynda men Anvardy
soñğy ret körgen i̇ekenmin...
Birde kədimgi öñimdegidei anyq tüs kördim. Aian tüs degen osy bolar.
...İerik aiaq-qoly bailauly temir tösekte jatyr. Azyp-tozyp ketken. Bas
jağynda tərelkede tilim nan tūr. Soğan tilin sozady, jetpeidi. Bir kezde
men bölmege kirip kelip auzyna əlgi nandy bereiin dep jatyp ūianyp
kettim... Tap öñimdegidei. «İeriktiñ dəm-tūzy tausylğan ğoi», – dep oiymnan
şyqpai jürdi. Bir küni kenjem Əmina kelip: «Mama bir qañğybas «Gulia
bar ma?», – dep seni sūrap tūr» deidi, özi qorqyp ketken. Jügirip syrtqa
şyqtym. Qaqpanyñ aldynda türinen adam şoşyrlyq bomj-qañğybas tūr.
Jaqyndağanşa «Qūdai-au bomj meni qaidan biledi?» dep oilap barğanmyn,
jaqyndağanda qarasam... İerik!..
Qanşa tozyp ketse de, qanşa qorqynyşty bolyp ketse de jazbai
tanydym. Meniñ balalarymnyñ əkesi, joğalyp ketken «mamasynyñ
jalğyzy». Türine qarap jüregim aianyştan i̇ezilip qūia berdi. «Qanşa
qañğysa da meniñ i̇esigimniñ aldyna kelip tūr ğoi, jer betindegi jalğyz
janaşyry men dep keldi ğoi», – dep aiap üige kirgizdim. Auyzy-basy isip
ketken söilei almaidy...
Sodan ne kerek, balalarmen jabylyp monşağa juyndyryp, tazalap,
tyrnağyn alyp, kiındirip, tamaqtandyrdyq. Keşke qarai əlgi qañğybas
tamaq aş özegine tüsip ketti me, tyrapai asyp talyp tüsti. Tamyr soğysy
joq...
Anda-sanda joğalyp ketken İerik i̇esime tüskende bauyrlarym men
balalaryma «Əkeleriñ jaily jaman habar alsaq jerleu bizdiñ mindetimiz.
Onyñ bizden basqa janaşyry joq», – dep otyruşy i̇edim, i̇endi meniñ
qolyma öluge kelgen bolar dep oiladym. Sonda da jedel jərdem
şyqyrttym. Özim birge baryp basy-qasynda jürdim. Bölim bastyğy
«Komağa tüsip ketti. Sizdi i̇endi reanimatsiiä jaqqa jibermeimiz, myna
dərilerdi tauyp keliñiz», – dep mağan bir bet qağaz berdi de, şyğaryp
jiberdi.
Sodan bastap auruhanamen i̇eki aradağy sabylys bastaldy. Dərigerler meni
əieli dep qabyldap, keide kirip şyğuyma rūqsat i̇etti. Balalar da menimen
birge kelip əkelerin körip jürdi. Bir aiğa jaqyndağanda keşke qarai
auruhanadan telefon şaldy, «Küieuiñiz i̇esin jidy», – dep süiinşi
sūrağandai. Quanyp, jyldamdatyp sorpamdy pisirip jetip bardym. «İesin
jidy» degenge meni tani qala ma desem, baiqūs əiteuir kirpigi qimyldap
jatyr i̇eken. Auzyna tyğyp qoiğan tütikterimen dərimen «tamaqtanady».
Meniñ sorpamdy işuge bir aptadan keiin jarady ğoi. Basyn köterip,
qasyqpen tamaqtandyryp tağy bir ai ötti. Köp söilemeidi, tamaq berip
jatsam qolymdy qysyp qūiady. Betime qarap ūzaq otyrady. Balalar kelse
qatty quanyp, közi külimdep, qoldaryn ūzaq ūstap tūrady. Bar mahabbatyn
solai sezdiretindei. Onyñ jağdaiy jaqsarğan saiyn meniñ mazam ketti,
jatsam-tūrsam «İerikti auruhanadan şyğarğan soñ qaida aparamyz, tağy
qañğytyp dalağa jiberemiz be?», – dep oilaimyn. Ony tağy dalağa
jiberuge meniñ arym barar ma, üiime alyp keluge qoinymda baiym bar.
Qañğyp ketse, ony körgen balalarym künderdiñ küninde «əkemizge
qauqarsyz kezinde qamqorlyq jasatpadyñ» – dep betime basa ma deimin.
İgorge jağdaiymdy qalai tüsindirerimdi, ne isterimdi bilmei dal bolyp
jürgende meni İerik aiağyn basyp baladai qaz-qaz tūryp qarsy alatyn
boldy. Palatasyna kirgenimnen quanady, auruhanadan şyqqan soñ qaida
baratynynan habarsyz siiäqty. Balalar da üige kelsem:
–Papam qalai?
–Bügin ne dep söiledi?
–Qaşan şyğady i̇eken? – dep qarsy alady. Qanşa aitqanymen əkeleri i̇emes
pe, auruhanadan şyğyp qaida barady dep i̇eşqaisysy oilamaidy da. Osy
üiden ketti, osy üige keledi dep tüsinetindei. Onyñ tipti būl üige keluge
i̇eş qūqyğy da joq i̇ekenin ne əkeleri, ne balalary oilap jatqan joq. İeki
ottyñ ortasynda qalğan men. İgordyñ azamattyğy sol, mağan «sen nege
būrynğy küieuiñdi asyrap, tamaq tasyp, dərisin jetkizip jürsiñ», – dep
jatqan joq. Onyñ tüsiniginde men sol kezinde araq işip, azyp-tozyp ketken
küieuime tek myna bes qyzdy jasauğa qatysty bolğany üşin mindetti
siiäqtymyn.
Bala bailanystyrady degen osy ma? Ortamyzda balalar tūrğanda
ötkenimdi öşire almaityn, ūmyta almaityn bolğanym ğoi! Anvarğa degen
ot mahabbat boldy, ortada bala bolmağan soñ ūmytyldy, ony i̇eşkim de,
i̇eşnərse de i̇esime tüsire bermeidi. İgormen birge tūryp jürgenime
jiyrma jylğa juyqtady, i̇el jūrt meniñ küieuim dep tek birge körgende
aitady. Onymen aramyzda bir bala bolyp i̇edi, tüsik boldy. Sol saltañ
jürgenimizden be, bəri balalardyñ əkesin, tanityndary əjelerin i̇eske
alyp, meniñ ömirimdi qalasam da, qalamasam da İerikpen bailanystyryp
jatady. Keide İerikke de renjimin, jap-jaqsy ömirimizdiñ toz-tozyn
şyğaryp, əkesinen qalğan şañyraqty satyp öziniñ basyn qañğyrtyp
jürgen özi i̇emes pe. Söitip sergeldeñde jürgenimde:
–Sizdiñ küieuiñizdi arğy küni şyğaramyz, – dedi bölim bastyğy şaqyryp
alyp. Men ne derimdi bilmei ündemei tūryp qalğanyma tañyrqağan
dəriger,
–Būdan ary ūstai almaimyz, qazir jağdaiy qalypqa tüsti, sondyqtan
şyğaruğa tura keledi, – dedi.
–Dūrys qoi, dūrys qoi, – dei berippin.
Üige kelgenşe İerikti qaida aparatynymdy oilap basym qatty. Oğan degen
aianyştan qan qysymym köterilip, jatyp qaldym.
Keşke qarai jūmystan kelgen küieuime bar jağdaidy aittym. Ol ündemei
tyñdady.
–Bir jeriñ auyryp otyr ma? – dedi meni qabağymnan tanityn ədetimen.
–İerikti aiağannan auyryp jatyrmyn, – dep şynymdy aittym. Ol otyrğan
jerinen janyma kelip basymdy köterip qūşaqtap:
–Men seni osy qaiyrymdy jüregiñ üşin jaqsy körem ğoi. Seniñ janyñda
jürgen adam dalada qalmaidy, – dep közimnen süidi. Men İgordy
qūşaqtap alyp jylap jiberdim.
–Üidiñ bas iesi öziñsiñ, öziñ şeş, – dep salmaq sala söiledim.
–İerik seniñ köñiliñdi qaldyrğanymen, ana bes balanyñ əkesi ğoi,
sondyqtan onyñ i̇endigi orny sol balalardyñ ortasy. Üige alyp keleiik.
Üidiñ arğy jağyna qaratyp i̇esik şyğaryp bir bölme qosyp salaiyq. Sonda
tūra bersin. Sen i̇ekeumiz osy jağynda öz üiimizde tūramyz. Tek arağyn
tastasyn, əitpese, balalardyñ mazasyn alady, – dep i̇erkekşe şeşti.
Aitylğan küni ömirge əkemizdi qaita əkelip, ai boiy əkemizdi baqqan
dərigerlerge tartu-taralğymyzdy arqalap, basymyz İgor bolyp balaşağamyzben İerikti üige şyğaryp aldyq. İesiktiñ aldyna kelgende İerik
yñğaisyzdanyp:
–Men mūndai qūrmetke laiyq i̇emes i̇edim ğoi, – dedi.
–Sen osy balalardyñ əkesi bolğandyqtan barlyq qūrmetke laiyqsyñ,
dosym. Mynau i̇endi seni men balalardyñ üii. Al, Güljan meniñ əielim,
bizdiñ üi myna jağynda bolady, – dep İgor İerikke i̇esik aşty.
Jazğa salym üiimizge üi jalğanyp qūrylysyn i̇eki i̇erkek jyldamdatyp
jürgizdi. Balalardyñ quanyşyn körseñiz ğoi. Əkelerin özderi-aq bağypqağyp otyr.
***
–Jeti küieuge tigendi i̇estigen şyğarsyz, i̇eki küieudi qatar ūstağan əieldi
i̇estigeniñiz bar ma? – dep bastady alğaşqy syryn.
–İestimeppin, qyzyq i̇eken. Jalpy, ol bizdiñ mentalitetke jattau ğoi.
–Jaqynda televizordan bir deputat əiel «i̇erkekter tört əiel alsa, əielder
nege tört küieu ūstamaidy», – dep sūhbat berdi.
–Ol ənşeiin i̇erkekterge i̇eregesip aityp tūrğany şyğar.
–Ne dese de sol əieldiñ aityp otyrğany bügingi zaman şyndyğy. Büginde
kəsipker, bai əielder ündemei-aq tört i̇erkekpen qatar jürip jür ğoi.
–Jürse jüretin şyğar jūrtqa bildirmei, biraq ol tiıp alğan i̇emes qoi.
–Ondailar tört tügil bir baiğa da zañdy türde timeidi.
Sebebi tübinde düniesin böliske salady dep qorqady.
–Siz qalai i̇eki küieu ūstap jürsiz?
–Ol tağdyr qūrbym, – dedi Güljan.
JATQA TUĞAN BALA
Hikaiat
Būl şyğarma Qazaqstandağy «Ekomed» ortalyğynyñ negizin qalauşylar
Batyr Qarataiūly Bekmusaev pen Saltanat Berdenqyzy Baiqoşqarovağa
arnaldy.
Oñ jaq büiiri bülk i̇ete tüsti...
Jariiä alaqanyn dəl sol jybyr i̇ete tüsken jerge qoiyp i̇erkelete sipalap,
kübirlep:
–Balapanym, ne boldy? Būlai jatqan sağan ūnamady ma? Jaraidy, onda
bylai audarylaiyq, – dep sol jağyna aunap tüsti.
Ai jaryğymen bölmeniñ işindeginiñ bəri kündizgidei körinip tūr. Janynda
i̇eşnərseden beihabar ūly Dərmen jatyr. Bir kezde ystyqtady ma üstindegi
körpesin teuip tastady.
Jariiä ornynan auyr qozğalyp tūryp juynatyn bölmege bettedi.
Odan şyqqannan keiin balkonğa baryp tüngi ūiqy qūşağyndağy Almatyğa
qarady. «Jūldyzdar jerge jaqyndap, bailanyp qalğan sekildi».
Nərestesiniñ jaryq düniege keler mezgili jaqyndağan saiyn ana ataulyda
bolatyn quanyş seziminen özgeşe bir qimastyq sezim janyn terbeidi.
Qūrsağyndağy osy perzentin bosanğan soñ öz i̇erkimen jatqa beredi. «Jatqa
tuatyn balam!», – dep i̇eki alaqanyn qarnynyñ üstine qoiyp jylytqandai
ūzaq tūrdy. Bala da anasynyñ meiirin sezgendei mop-momaqan bolyp
işinde jatyr. Oğan anasynyñ alaqanynyñ jyluy teriden ötip janyn
jailandyryp jatqandai...
Dərigerdiñ belgilegen uaqyty boiynşa keler jetide bosanyp qaluy
mümkin. «Keşe siiäqty i̇edi osylai bolsyn dep kelisimge kelgenimiz. Uaqyt
ne degen jyldam toğyz ai öte şyğypty-au. Seni əketip bara jatqanda
qaiter i̇ekenmin», – dep əiel auyr kürsindi.
Janarynyñ jasy tüngi Almatynyñ köşesindegi şamdarmen şağylysyp
jarqyrap baryp üzilip tüsip jatty...
1
Jariiä men Maqsūt bir kursta oqydy.
Səulet akademiiäsynyñ jataqhanasynda tanysyp, sonyñ mañaiynda ğana
qol ūstasyp qydyryp jürip üilendi. Jariiäny dostary Maqsūt tūrğan
jataqhanağa ūzatty. Oqu ornynyñ profkomy i̇ekeuine otbasylyq
jataqhanadan şağyn ashanasy bar bir bölme berdi. Birin-biri süietin i̇eki
jasqa ol han saraiyndai körinetin sol kezde. İeki jaqtyñ ağaiyn-tuystary
kelse de syiyp ketetin.
İekeuiniñ nebir asqaq armandary sol bölmede düniege keletin. Dostary da
sol armanğa arman jalğap, as işetin stoldaryn jazyp salyp tañdy tañğa
ūlastyryp syzba syzatyn.
Jariiä tūñğyşy Araiyna i̇ekiqabat kezinde as üide jazba tösekti jaza
salyp talai qonyp şyqqan. Tañerteñ tösegin jinai şəi əzirlep küieuin
şaqyrğaly i̇esigin aşaiyn dese tirelip qalğan üstelden aşa almai tūratyn.
Ūiqysy qatty Maqsūt üiilgen syzbalardyñ arasynda jerde jatatyn.
Sodan Jariiänyñ tüske jaqyndağanşa as üide kitabyn oqyp otyra beretin
kezderi köp bolatyn.
İekinşi balasy Dərmen de sol bölmede tuyldy.
Maqsūt kurstastarymen birge diplomyn alyp «Qalasəulet» degen
mekemege qyzmetke ilindi.
Jariiä akademiiälyq demalysta qos böpesin bauyryna basyp qatarynan
qalyp qoidy. Küieui aman bolsa – pəterin keñitip, əieliniñ oquyn
jalğastyrtyp diplomyn alyp berer degen senimde jüretin.
Dərmendi i̇emşekten şyğaruğa barğanda anasy:
–Jariiäş, balalaryñdy mağan qaldyryp əueli diplomyñdy alyp
alsañşy, şyrağym. Əkeñ osy sen oqysyn dep otyruşy i̇edi, – dep byltyr
o dünielik bolğan şalyn i̇esine tağy bir alyp, jylap qaldy. Anasynyñ sol
köñil-küii əser i̇etti me, Jariiä i̇eki balasyn qaldyryp Almatyğa jalğyz
qaitty. Poiyzdan kütip alğan küieui:
–Əi, balalar qaida? – dep şoşyp ketti jalğyz özi i̇eki sömke arqalap
tüsken əieline.
–Apam alyp qaldy, «biyldan qalmai diplomyñdy al» dedi, – dep tömen
qarady.
Küieui tösqaltasynan «Soveren» degen jazuy bar qyzyl qorapty
şyğaryp, bir tal temeki alyp tūtatqanşa ündemedi. Bir soryp jiberdi de:
–Şeşeñdiki oñ i̇eken, oquyñdy aiaqtağanyñ dūrys qoi, –
dep i̇eki sömkeni arqalap aldyna tüsti.
Maqsūt qūrylys akademiiäsyna qosymşa sabaq berip, Jariiä oquyn
jalğastyryp jürip diplomğa qoly jetti. Anasyna baryp aqyldasyp ūlyn
alyp kelip balabaqşağa berip, özi jūmysqa şyqpaqşy boldy.
Auzyn aiğa bilegen Odaq tarap, jas memleket təuelsizdikke i̇endi jetip
jatqan zaman. Keñes odağynyñ kezindegidei arnaiy joldamamen bir jerge
jūmysqa tūr dep jibermeidi. Jūmysty öziñ tabasyñ. Aşpağan i̇esigi
qalmady, i̇eşkim mañyna jolatpaidy. Balasyn da ala qalatyn baqşa
körmedi. Tek bir jerde «Öziñ tərbieşi bolsañ ğana balañdy alamyz», – dep
köngendei boldy. Maqsūtpen aqyldasa kele sol jerge ornalasatyn bolyp
toqtady.
İekeui i̇eki jaqtap tabys tauyp jürgendei bolğanymen ary tartsa ary, beri
tartsa beri jetpeidi. Jylyna i̇eki ret kezektesip nağaşy apasynyñ
qolyndağy Araiğa baryp qaitady. Maqsūttyñ sabaq bergeni jaqsy boldy
əitpegende tūryp jatqan jataqtarynan da şyğaryp jibergendei i̇eken.
Baspana satyp aludy qanşa armandağanymen tapqandary işipjegennen
artylmai jürgende qyzynyñ mektepke baratyn jasy kelip qaldy.
Anasy baiğūs tağy aqylyn berdi:
–Arai meniñ qolymda oqi tūrsyn, Maqsūt qorğap alsyn, sodan keiin
körersiñder, – dep özi mūğalim bolyp jürgen mektepke jazdyryp qoidy.
Maqsūt kandidattyğyn qorğağan soñ bir biıkke jetetindei bolyp jüruşi
i̇edi, qorğap alğan soñ da baiağy qalpynda ömir jalğasyp jatty.
Ūly mektepke baratyn jyly i̇eşqaşan ündemei, tağdyrdyñ salğanyn
köterip jüre beretin Jariiäğa til şyqty:
–Maqsūt, qaşanğy osy tauyq kürkede otyra beremiz, Dərmen de biyl
oqidy, – dep jylap jiberdi.
–İendi qaitem, kezegim jyljityn i̇emes, şydaiyq, men qorğap alaiyn,
doktor bolğan soñ pəterdi özderi-aq berer, – dep tağy «Soverenge»
jarmasty baiqūs küieu.
Balasy üşin ornalasqan baqşadan i̇endi sonymen birge mektepke auysamyn
ba dep jürgende Şara degen mekteptesi kezdese ketti Jariiäğa.
Şara Meditsina institutyn bitirgennen keiin «Ana men bala
ortalyğyna» ornalasqan i̇eken. Kandidattyq qorğap büginde bildei bir
bölimniñ basşysy. Küieuge şyqpai, ğylymmen ainalysyp ketipti.
Mektepte oqyp jürgende i̇ekeui i̇eki synypta oqyğanymen jaqsy aralasyp
jüruşi i̇edi. Sol dostyqtary qaita jalğasa ketti. Şara doktorlyğyn
qorğau üşin jiı-jiı jet i̇elderge şyğyp, təjiribelerin üirenip qaitady.
Issaparynan oralğan soñ mindetti türde Jariiänyñ üiine kelip i̇ekeui şəi
işip otyryp körgen-bilgenderin aityp beredi.
Şaranyñ isteitin jeri – «Ekomed» dep atalatyn qazaqstandyqtar üşin əli
qūpiiäsy qyryq türli, perzenti joqtarğa kömek jasaityn ortalyq. Ərkim
öz tirşiligimizben jürip baiqamaidy i̇ekenbiz mañaiymyzda bir perzentke
zar bolyp jürgender köp i̇eken.
Bailyqtyñ da, ataq pen dañq, mansaptyñ tipti ottai mahabbattyñ da bir
balanyñ külkisine tūrmaitynyn Jariiä bilip pa? Küieuge şyqty,
qatarynan i̇eki balaly boldy. Özi tanityndardan da balanyñ zaryn şegip
jürgender di körmepti. Şaranyñ aitqandaryna qarasa, Batystağy i̇eñ basty
problema – bala tuu. Qyzdary mansap quyp jürip küieuge keş şyğady,
sodan bala kötere almaidy. İerkekteri de üi bolmai jürip alady. On
otbasynda bir bala düniege keledi. Balasy joqtary i̇em-dom izdep,
ğylymnyñ soñğy jañalyqtarymen ūryqtanyp balaly bolady i̇eken. Ol
i̇emniñ qonbaityndary da bar deidi...
Al, bizdiñ i̇elde būl jūrt i̇eleñdeitindei məsele bolyp körinbegenimen,
«basqa tüsse baspaqşyl» degendei, basyna tüsken otbasy i̇eşkimge
sezdirmei özderi küresip jatatyn körinedi. İeki jarty bir bütin bolyp
birigip ot jağyp otan qūrğannan keiin sol ottyñ basynda oinap jüretin
balasy bolğanyn qalaidy.
«Ömiriñniñ jalğasy bolatyn perzentiñniñ anasy men əkesiniñ ortasynan
i̇emes dərigerdiñ aralasuymen şynynyñ işinde qosylyp paida boluy
degenge bizdiñ ūlttyñ əli qūlağy üirene almai jatyr», – dep Şara ər
kelgen saiyn əñgimesin aityp otyrady. Onyñ əñgime degeni – ainalysyp
jürgen ğylymi jūmysy.
Jariiä bolsa jūmys izdep jür, qūrbysyna aitarlyqtai əñgimesi
bolmağannan keiin Şaranyñ auzyna qarap, aitqanyn tyñdap, tañyrqap
otyratyn. Künderdiñ küninde Şaranyñ jūmysynyñ öz otbasyna aralasa
ketetinin kim bilipti.
2
–Jariiä, sen i̇estidiñ be, bizdiñ üi de būzyluğa ketetin bolypty, – dedi
Maqsūt keşke qarai jūmysynan kelgende.
Orta kesege tamaq qūiyp tūrğan kelinşektiñ jüregi zu i̇ete tüsti. Ojaudağy
sorpasy aiağynyñ basyna tögildi. «Mama», – dep şyñğyryp jiberdi.
Əieline arqasyn berip as stolynyñ basynda otyrğan i̇erkek aşy dauystan
ornynan atyp tūrdy. «Ne boldy?», – dep əielin qūşaqtai aldy. Jariiä
otyra qalyp aiağyndağy qysqa şūlyğyn sypyryp jiberdi. Oñ jaq
aiağynyñ sausaqtary qyp-qyzyl bolyp küiip qaldy, aşyp barady. Atyp
tūryp juynatyn bölmege aqsañdai jügirdi. Közinen jas būrq i̇etti. Oñ jaq
aiağyn şümektiñ astyna ūstap suyq suğa tosty. Aşyğany sappa
basylğanymen, keudesin küidirgen basqa bir küiik külli denesin küidirip,
aşytyp bara jatqandai. Dybyssyz jylap tūr. Köziniñ jasy betin juyp,
omyrauyna qūiylyp jatyr...
–Jariiäş, ne boldy? – dep tük tüsinbegen i̇erkek aiadai jerge öziniñ
syimasyn bilip i̇esik auzynda keptelip tūr.
Ary qarap tūrğan əieliniñ jotasy bülkildep, i̇eki iyğy selkildeidi. Üni
joq. Jylap jatyr.
–Qoi, i̇endi aiağyña suyq tiedi, – dedi de bir kezde küieui qaita as bölmesine
būryldy.
As bölme, juynatyn bölme, jatyn bölme. Birine biri jalğasyp jatyr.
Aralary qol sozym. Bölme dep i̇emes, quys dep atasa da bolatyndai.
Osynda tört adamnyñ ömiri ötip jatyr. Onyñ bireui osyğan syimai
əjesiniñ bauyrynda ösip keledi. Qazaqta quyqtai dep atalatyn osy quysty
da qalalyq əkimşilik qimai otyr. Tört adamnyñ tağdyry osy quysqa
qarap tūr. «Būl üidi būzsa, şañyraqty ortağa tüsirse, biz qaida baramyz?»,
– dep əiel jany küiip jylaidy. Onyñ aiağynyñ küiiginen janynyñ küiigi
ötip barady.
Jağdaidy aitqyzbai-aq tüsingen Maqsūttyñ da işine ört tüskendei bolyp,
stol basynda işinen tynyp otyr...
Kelinşek bir kezde juynatyn bölmeden şyqty da jatyn bölmedegi
tösegine baryp qisaidy. Jylap bolğandai. Qabyrğadağy bir syzyqqa
qarap qatyp qalğandai. Işi əlem-jəlem. Ne küieuimen ūrsysaryn, ne birge
otyryp tamaqtanaryn, ne osylai jatyp küiine bererin bilmeidi.
Maqsūtty ne dep ūrsady, jūmysyn istep jür, tabysyn əkelip qolyna
salady. Araq işip sendelip, üige kelse auzyna kelgendi aityp boqtap
jatqan joq. İnstitutyn qyzyl diplomğa bitirdi, kandidattyğyn qorğady.
Şamasynyñ kelgeni sol – osy bir bölmeni aldy.
Tura osylar oqu bitirgende zaman auysyp, zañ özgerdi. Qalalyq keñestegi
üidiñ kezegine jazylyp qoiğaly qaşan. «İendi kezekpen tegin üi berilmeidi
i̇eken», – degendi i̇estip bir kün auyrdy. Ailyğy şailyğynan aspai jatqan
jas ğalymğa pəter satyp aluğa mümkindik qaida. «İegemen i̇el boldyq», –
dep quanyp jürgende naryq kelip alqymnan aldy. Ol özi jylpyñdar men
qulardyñ jağynda ma, sabynyn soğymğa, tarağyn tanağa aiyrbastap solar
baiyp, solardyñ mərtebesi ösip jatyr.
Maqsūttyñ minezi – birtoğa, dūrys jolymen bolmasa, bireudi aldap, arbap
üige tabys əkeludi de bilmeidi. Syzbalaryn syzady, institutqa lektsiiäsyn
oqidy, üige kelip ūlymen televizor köredi. Būl jürisimen pəter tügil
jürip-tūruğa kölik te satyp ala almaityndai. «Meniñ mersedesim – 98», –
dep kületini bar. Onysy jūmysy men üiiniñ arasyna qatynaityn №98
avtobus. Ağaiyn-tuysyna da alyp bara jatqan qaiyrymy joq, jylyna bir
i̇eñbek demalysynda Alaköldegi anasyn körip qaitady. Balasy men əielin
sol jerge suğa tüsirip kelgenine məz.
Özi şe?!
İerkeginiñ şamasy kelmese, i̇eki bilekti sybanyp jiberip özi kirispei me?!
İeldiñ əielderine ūqsap ala qapty arqalap sauda jasau qolynan keler ma
i̇edi, sauda jasaityndai alğaşqy ainalymğa aqşany qaidan alady.
Balabaqşada istep jürgende şai-pūldan artylğanğa anasy men Araiğa
jyltyrağan birdeñeler aparyp beretin i̇edi, i̇endi ol da joq. «Diplomyñdy
al, al», – dep anasy qoimağanda alğan diplomy qara şabadanda jatyr. İeş
jerge jūmysqa almaidy. Ainala qysqartu. Aşylyp jatqan sansyz
firmalarğa ərkim öz tanysyn alady. Ne bolmasa – ūzyn siraq,
ainamközderdi izdeidi. Sonymen jas deitin jas i̇emes, kəri degenge kəri
i̇emes, orta jolda qaldy da qoidy.
«Əkimşilik əiteuir bir pəter berer», – dep quyqtai bölmege şükirşilik
i̇etip otyrğanda osyny da qimai, būzyp bailar köp qabatty ğimarat
salmaqşy. Al osynda tūratyn şittei balalary bar jas otbasylar qaida
baryp panalamaq? Kemi otyz bölmede jüzge juyq adam tūryp jatyr.
Būlardy adam i̇eken-au dep jatqan əkimşilik joq, syrttarynan satyp
jibergen körinedi. İendi sot oryndauşylary jaqynda būlardan bosatuyn
talap i̇etpekşi. Ornyna pəter de bermeidi. Sebebi būl – jataqhana, olardyñ
jekemenşigi i̇emes.
Şara dosynyñ aitqanyna qarasa özderi tiri jürgenderine məz bolyp
jürgen ölimtikter siiäqty. Nağyz ömir süruşiler Alataudyñ i̇eteginen han
sarai salyp, aspanda ūşaqpen ūşyp, teñizdiñ ar jaq, ber jağynan şyğyp
jür. Olar alam degenin alyp, berem degenin beredi. Joldaryn kesken
adamdy atyp ta tastaidy. Bəri solardyñ qolynda siiäqty. Auyzy aşylyp
tyñdap otyrğan Jariiäğa dosy olardyñ da qolynan kelmeitin bir nərse
baryn ūqtyrdy. Ol – bala jasap alu. Olardyñ birazy i̇ekijaqtap dünie
jiyp, mansap quyp jürgende – əielderi qartaiyp, bala tabudan qalyp
qalady. Keibireuiniñ əielderiniñ densaulyğy joq. Bəri bar sol han
sarailarda – bala joq. «Bərin satyp aluğa bolady, al adamdy satyp ala
almaidy ğoi», – deidi de Şara, «Bizdiñ «Ekomed» olarğa balaly boluğa
kömektesedi» dedi.
Jariiä şoşyp ketip:
–Qoişy, – deidi.
–Ərine. Olar balany tileidi. Amaldary joq, aqşağa satyp ala almaidy
sondyqtan bir balany zar ilep tileidi. Qūdaidyñ yqylasy tüsse perzentti
bolady. Al, bizdiñ «Ekomedtiki» ğylym jolymen olarğa kömektesu ğana.
Bağyna bala būiyrmağandaryna qanşa kömek jasasañ da joldary
bolmaidy. Ömirden solai balasyz ötedi, sondyqtan dünie de kerek bolmai
qalatyn kezder bolady, – dep jūmysynyñ birdeñesin tüsindirgendei
boldy.
–Seniñ myna Qūdai bere salğandaryñ tūrğanda – pəter degen nemene, – dep
jūbatatyn aqköñil qūrbysy.
Kelinşek arğy-bergini oilap jatqanda keş tüsip, sam jamyrady. Küieui
bolsa ashanadağy stol basynda əli otyr. Əieliniñ janyna baryp
jūbataiyn dese, ne aitaryn bilmeidi. Onyñ aiağynyñ küigeninen i̇emes,
janynyñ küigeninen solai bürisip jatqanyn sezip otyr.
Qaita Jariiänyñ tərbieliligi ğoi, əitpese keibir əielderge ūqsap
şañqyldap, auzyna aq it kirip, qara it şyqsa qaiter i̇edi. Basynyñ
panasyn būzyp, şañyrağyn ortağa tüsirgeli jatqanda qai əiel bolsa da
oibaiyn salady ğoi.
«Janym-ai, tektiligi ğoi, osy künge deiin myna künimiz ne? Sen ğylymnyñ
ūşyna şyğam dep jürgende balalarymmen dalada qalatyn türim bar.
Ūlymdy alyp anama ketem demeidi. Ne körse de janymda. Asyn əzirlep,
qabağy külimdep jolyma qarap otyrady osy kişkentai üişiginde. İendi
osy üişikti de əkimşilik köp kördi ğoi», – dep oilap, kömeiine tas, közine
jas tyğylğandai bolyp otyrğanda jatyn bölmeden kelinşek şyqty,
aiağyn süirete basyp.
–Maqsūt, sen əli tamağyñdy işpegensiñ be, janym, – dep qazanğa
jaqyndady.
«Dəl osylai janym degenşe, mağan şañqyldap ūrysqany dūrys i̇edi», –
dep i̇erkek iştei jer boldy.
Orta kesemen köjeni aldyna qoiyp, qasyğyn ūsyndy.
Özine de qūiyp oryndyqqa otyrdy.
«Ne boldy, aiağyñ küiip qaldy ma? – dep sūraiyn dese Maqsūttyñ tili
bailanyp qalğandai. Otyrğan üilerin būzuğa basty kinəli özi siiäqty.
İerkek bolyp on jylda bir pəter alyp i̇eñ jaqyndaryn quanta almağan özi
kinəli i̇emei, kim kinəli.
–Maqsūt sen öziñdi jei berme, – dep bastady əñgimesin əieli, oiyndağysyn
oqyp qoiğandai:
–Odan da osy tyğyryqtan şyğudyñ jolyn izdeiik. Jataqty būzsa būzar,
ol üşin bizben kelispes. Ömir boiy osynda qalmas i̇edik qoi. Bir şarasy
bolar. Basymyz aman bolsyn, Qūdaidyñ bergen myna i̇eki balasyna
şükirşilik i̇eteiik. Han saraiy barlardyñ özi osyndai bir balağa zar bolyp
otyrğanda, bizdiñ bailyğymyz osylar, – dedi kelinşek manağy tösekte
jatqandağy oiyn jalğastyrğandai.
–Keşeden ana jartysyndağy studentterdi şyğara bastapty, bizge i̇endi
i̇eskertu hat beredi deidi. Būl bizdiñ jekemenşigimiz i̇emes, sondyqtan
sottasa da almaimyz ğoi, – dep bir uaqytta baryp küieuiniñ tili şyqty.
–Şyğaryp jiberse pəter jaldarmyz. Sen doktorlyğyñdy qorğağanşa
kezegimiz de jyljyp qalar, – dedi əieli küieuin jaqsylyqtan ümittendirip.
–Biyl Dərmenniñ mektepke baratyn jylynda üisiz qalğanymyz qiyn
boldy-au, – dedi küieui.
–Qinalyp bara jatsaq, mūny da Araidyñ janyna oqytarmyz, – degenge
kelgende əieliniñ dauysy dirildep ketti. Tuylğaly bauyrynan şyğarmağan
kişkentai ūlyn qalai jer tübi Sarqamysqa aparyp tastasyn.
İesik sart i̇etip aşylyp tentek ūly kirip keldi. Qolynda qūlaqşyny, terlep
ketken,
–Apa, kökem keldi me? – dep alqynyp tūr.
–Men üidemin, Dako, – dedi əkesi.
Balasynyñ aldymen özin izdeitinin biledi, sol qūlynyn qaityp i̇el
qiyryna jibersin. Asqar taudai əkesiniñ üide bolğanyna quanğan balaqai
aiaq kiımin laqtyra sala juynatyn bölmege kirip ketti. «Oiynmen jürip
quyğynyñ syzdap ketkenin de sezbeidi, balamysyñ degen», – dep oilady
Maqsūt işinen külip.
–Apa, Sətter jaña üige köşedi i̇eken, – dep bastady əñgimesin tamaq işe
bastağan balaqai.
–Ony kim aitty?
–Sət. Bota i̇ekeui «i̇erteñ biz köşemiz» dedi. Papasy üi satyp alypty.
«Bota» degen körşiniñ boijetken qyzy. Onyñ şeşesi de
«Qūdalaryn jataqhanada kütti», – degen ataqqa qalyp jürermiz, öl-tiril
Botaş ūzatylğanşa üi al dedim əkesine», – dep küzde Jariiäşqa bir syryn
aşyp ketken.
Odan keiin būğan da sol uaiym tüse bastağan, «şynynda östip jüre bersek
uaqyttyñ qalai ötkenin bilmei qalarmyz, Arai bolsa biyl üşinşi
synypta oqyp jür», – dep iştei oilasa mazasy ketetin. Qanşa oibailasa
da pəter aludyñ i̇eş reti kelmei-aq jatyr.
Jariiä küieui men balasyn tamaqtandyryp bolyp dərihanadan aiağyna mai
alyp jaqpaqqa syrtqa şyqty. Auladağy səkide bükil körşiler jinalyp
əldeqandai jinalys ötkizip jatyr i̇eken. Səttiñ şeşesi mūny baiqap
qalyp:
–Jariiä beri kel, – dep şaqyrdy. Jaqyndap i̇edi:
–Neğyp şyqpai jatyrsyñ, mūnda tūrğyndardyñ jinalysy ötip
jatyr.Üiimizdi bir kompaniiä satyp alypty, ornyna basqa ğimarat salatyn
körinedi. Solarğa qarsy hat ūiymdastyryp jatyr, – dep tüsindirdi.
Jariiä topty jūrtqa jaqyndap baryp moinyn sozyp qarap i̇edi, ortada
joğarğy qabattağy Bətiş degen əiel belsenip söilep jatyr. Şulağan
jūrttan dauysy būğan anyq i̇estilmedi. Tağy jaqyndaiyn dep i̇edi,
aldyndağy bireu şegine berip küigen aiağyn basyp ketti. Jany şyğa
jazdap, aiağyn qūşaqtap otyryp qaldy. Səttiñ şeşesi jügirip kelip:
–Jariiä ne boldy, basyñ ainalyp ketti me? – dep qūşaqtai aldy.
–Jəi, ana kisi aiağymdy basyp ketti, – dep qanşa auyrsynsa da bildirmei
ornynan tūryp, bos tūrğan səkige baryp şetine otyrdy. Səttiñ şeşesi
janyna tağy keldi. Jariiä osy kisiniñ atyn da bilmeidi, balalarğa ūqsap
«Səttiñ mamasy» dei salatyn. Bağanağy balasy aitqan jaña üige köşu
jaiy janyna tynym bermei:
–Sizden birdeñe sūrasam bola ma? – dedi Uiala.
–Sūrai ğoi, – dep janyna otyrdy.
–Sizderdi köşedi dep i̇estidim ğoi, ras pa?
–Ras. Ağañ ipoteka degenge jazylyp nesiege i̇eki bölmeli pəterge ilindi.
Byltyr sağan aityp i̇edim ğoi, i̇esiñde me «Qūdalaryn jataqhanada kütti», –
degen ataqqa qalyp jürermiz», – dep oibailadym, – dep. Sodan beri ağañ
oiğa-qyrğa şauyp jürip, tamyr-tanysymen aqyldasyp, qaryzğa bolsa da
ilindi ğoi. Nesie degeniñ qyp-qyzyl qaryz siñlim. Ai saiyn tölep tūruğa
tura keledi. Tölei almasañ, üstemesimen qaryz moiynyña iline beredi, –
dep mūñyn şağyp aldy.
–Üidi būzsa, biz qaiter i̇ekenbiz, – dep būl da mūñaiyp qaldy.
–Əne, analardyñ bəri qaida şulap qalady deseñşi, –
dedi körşilerine jany aşyğan əiel.
3
–Jariiäş, meni instituttan Türkiiäğa oquğa jibermekşi, – dep keldi
Maqsūt bir küni. Jüzinde quanyş bar, özine būl ūsynys ūnaityn siiäqty.
–Otyrysymyz mynau, künde jinalys. Sen syrtqa ketkende bizdi üiden
quyp şyqsa qaitemiz, – dedi əieli i̇eñ negizgi sebebin aityp.
–Mūndai mümkindik bola bermes, onyñ üstine Türkiiänyñ qūrylys
salasynyñ əlemde özindik oryny bar. Dizaindy jete meñgerip kelsem
jeke firma aşyp beremin, öziñ jürgizesiñ men doktorlyğymdy aiaqtaimyn,
– dep qiiäldap ketti.
–Qanşa jyl oqisyñ?
–Alğaşqy baspaldağy bir jyl i̇eken, i̇eger tolyq kursyn bitirem desem, tağy
bir jyl oqyp jalğastyramyn.
–Sonda i̇eki jyl, men ne isteimin, qalai kün körem balamen?
–Meniñ ailyğym kartoçkama tüsip tūrady, sonymen balany oqytyp kün
köresiñ.
–İeger basymda baspanam bolsa ündemes i̇edim, üidiñ türi mynau, qaşan quyp
şyğady dep qopañdap otyrmyz, – dedi əiel.
İekeuiniñ tirligin qalai qarai būrsa da ainalyp kelip baspana məselesine
tireledi. Baspana jağdaiyn tüzep almai i̇eşbir ūmtylystary alğa
baspaityny aidan anyq bolyp tūr. Səttiñ üi-işi siiäqty nesiege bolsa da
pəter alsa ma i̇eken? İekeui qanşa oilasa da, qanşa dostarymen aqyldassa
da məsele alğaşqy jarnasyn töleuge kelgende «barğyzbasym barğyzbas
boldy degendei» auyzdaryna qūm qūiylatyn. Alatyn üidiñ otyz paiyz
qūnyn aldyn ala töleuge qarjyny qaidan alady.
Jariiä qazaqtyñ əieline tən könbistikpen, qaşanda küieuiniñ aitqanymen
jüretin anasynan körgen tərbiesimen qanşa qinalyp tūrsa da Maqsūttyñ
oquğa degen yntasyn qaitarmai Türkiiäğa baryp bilim jetildirip keluine
kelisti.
Maqsūttyñ oquğa baratyn mezgili jaqyndağan saiyn işin birnərse quystap
kemirip jatqandai mazasyz küi keşe bastady. Ne bolatyny belgisiz
baspanağa jary men ūlyn qaldyryp, qyzyn i̇enesine tapsyryp ketip bara
jatqany janyn jeidi. Barmaiyn dese, arğy jağynan bir sezim «osy joly
oqyp, doktorlyğyñdy qorğap kel, sonda seniñ ömiriñe bir jaryq səule
tüsedi. Jolyñ aşylady», – deitindei. Aqyldasatyndai kimi bar, jasy
jetpistegi anasy sauatsyz. Alaköldiñ mañaiynda jalğyz inisiniñ qolynda.
Batasyn bergennen basqa bereri de, qosar aqyly da joq. Ol kisiniñ analyq
aqyly osy zamannyñ oqyğan balasy men naryqtyñ jağadan alğan
jantalasyna jūlyq bolar ma?!
Janyn qūiarğa jer tappai ketken soñ, ülgi alyp, dəris tyñdağan
instituttağy Ağybai Sləmūly degen doktor ağasynan baryp aqyl sūrap
i̇edi,
–Balam, meni birdeñe biler dep kelseñ, aitarym sol tegin jiberip tūrğanda
oqyp kel. Bügin aqşa jasap jalmañdap jürgender i̇erteñ seniñ bilimiñniñ
aldynda bas iıp tūrmasyna kim kepil. Bilim – kapital! Ony i̇eşkim tartyp
ala almaidy, – dep qanattandyryp qoidy. Koniagyn qūiyp, qazysyn
tistetip, ötken-ketkendi i̇esine tüsirip biraz otyrdy.
–Kelinge ait, ündemei otyra bersin, sol üiden quyp jatsa körermiz. İeñ
bolmağanda balamnyñ bos pəterine köşirip alarmyn, i̇erteñ mağan kelsin,
laboratoriiäğa jūmysqa alaiyn – dep əkesindei qamqor söz aityp
şyğaryp saldy.
Əkeden i̇erte qalğan beibaq bala myna sözderden keiin Alatauğa arqa
süiegendei, əkesi tirilip kelgendei bolyp, tipti quanğanynan avtobusqa
mingendi ūmytyp üiine üş aialdama boiy jaiau jürip keldi.
Jariiäğa Ağybai Sləmūlynyñ aitqandaryn jetkizip, telefony men mekenjaiyn tüsindirip, i̇enesimen telefon arqyly söilesip jağdaidy tüsindirip,
qyzynyñ sağynyşty dauysyn i̇estip köñili jailandy.
İeki künnen keiin Maqsūt ūly men kelinşegi üşeui aeroporttyñ şyğaryp
salu zalynda közderi botalap qoştasyp tūrdy...
4
Jariiä Ağybai Sləmūlynyñ laboratoriiäsyna assisent bolyp ornalasyp
aldy. «Jataqhanadan əne quady, mine quady» deitin körşilerdiñ oibai
şuyna da qūlağy üirenip qaldy. Ūlynyñ qūjattaryn mektepke ötkizip
qoidy. Aptasyna bir ret Maqsūt telefon soğyp jağdailaryn bilip, öziniñ
tirliginen mağlūmat berip qūiady. Anda-sanda şapqylap Şara keledi.
Şara öziniñ ainalysyp jürgen ğylymyna jan düniesimen i̇enip ketken
adam. Onyñ bar əñgimesi – balasyz otbasylaryna kömek körsetu. Aityp
otyrsa onyñ jūmysynda adam aitsa nanğysyz oqiğalar bolyp jatatyn
körinedi. Olaryn «adamdardyñ tağdyry, meditsina salasyndağy jaña
bastama», – dep bastap, jany qalmai kelip Jariiäğa tüsindiredi.
–Qazaqqa köbeiü kerek. Statistikalyq məlimetter i̇elimizdegi otbasylardyñ
15 paiyzy balaly boluğa qabiletsiz deidi, 30 paiyz otbasynyñ
reproduktivtik tehnologiiä boiynşa i̇emdelui qajet. Ərbir besinşi otbasy
bedeulikten qorlyq körip otyr. Soñğy uaqytta keibir məjbür bolğan
jağdaida perzent būiyrmağan otbasy «bala tabudyñ» jaña təsiline
köşken. Būl əieldiñ jatyrynan operatsiiä kezinde aiyrylyp qalğan
jağdaida, nemese jatyry bolsa da jürek auruyna, büirek auruyna
bailanysty bala köteruge densaulyğy jaramaityn jağdailarda amal joq
jüginetin təsil. İağni, surrogat anağa – qazaqşa qūrsaq anağa süienedi.
Mūnyñ tiımdi jağy – öz ūrpağyn jalğastyru, şañyraqtyñ şaiqalmauy,
jūbailardyñ jarasymdy ömir sürui.
«Tapsyryspen» bala kötergen ananyñ qyzmeti tegin tūrmaidy. Balasyz
jaq pen bala tauyp bere alatyn jaq kelisip məselesin şeşedi,
tabiğatymyzğa jat bolsa da, būl ürdis ömirimizge i̇enip keledi. Balağa
qūştar bolğan ata-ana meditsinanyñ mūndai mümkindigine quanady. Biz
soğan kömektesemiz», – dep baryp bir toqtaidy.
–Senderdiñ ortalyqtaryñ şetelden körgenderin ūsynğanymen ony bizdiñ
halyq qalai qabyldar i̇eken? – dep Jariiä qarsy sūraq qūiady.
–Deneden tys ūryqtandyru (DTŪ) ortalyqtardyñ qyzmetine
jüginetinderdiñ 90 paiyzy özimizdiñ qaraközder. «Balaly üidi – bazarğa,
balasyz üidi – qu mazarğa» teñeitin qazaq üşin ömiriniñ soñynda jalğyz
qaludan ülken qasiret joq. Osy DTŪ negizinde jasalğan qūrsaq ana
(surrogat ana) təsili köpşilikke qoldanyla bermeidi, tek qana jatyry joq
nemese densaulyğy jüktilikti kötermeitin əielderge ğana jasauğa bolady.
Nemese keibir jağdaida birneşe ret DTŪ jasap, jatyrynda öz
embriondary önbei qalğan əielder, keleside özine de, surrogat anağa da
saldyryp jatady. Bir qyzyğy özi kötermei, sol qūrsaq anağa salğan
embrion ösip-önetin kezderi de az i̇emes. Jəne jatyrynyñ aqauy bar
əielderge de qoldanylu mümkindigi bar. Bir sözben aitqanda i̇erikkennen
baratyn təsil i̇emes, jan ūşyryp amal joqtan, öz perzentin süiip, otbasyn
saqtau üşin barady. Basyna būndai qasiret tüspegender surrogattyq
turaly ərtürli aitylyp jürgen pikirge qosylady. Dattauşylar: «Atababamyzda bolmağan sūmdyq», – dese, jaqtauşylar: «Ajyrasudyñ sanyn
azaityp, qazaqtyñ sanyn köbeitudegi tiımdi joly», – dep qarsy dau
aitady. Qūrsağyna «qaryz» bala kötergenderdiñ sany köbeiip keledi, –
deidi qūrbysy öz isin dūrystap.
–Onyñ üstine qoldan ūryqtandyryp jasağan balanyñ keleşek ömiri,
densaulyğy qandai bolady? – deidi küdigin jasyrmai būl.
–İerli-zaiyptylardyñ jūmyrtqa kletkalaryn tütikşede ūryqtandyryp,
ony basqa bir əieldiñ jatyryna ornatady, ol ūryq toğyz ai ana
qūrsağynda jetilip barlyq balalar siiäqty jolmen ösip, uaqytynda anasy
tolğatyp adamzat balasy bolyp düniege keledi! – dep qolymen qimyl
jasap, qarnyn sipap dəriger qūrbysy tüsindiredi.
–Tuylğan balalar basqa balalarmen salystyrğanda i̇eşqandai
densaulyğynda aiyrmaşylyğy joq. Büginde əlemde 2 millionğa juyq
bala düniege kelgen – dep baryp bir toqtaidy.
İekeui tağy birazğa deiin pikirtalasyp baryp ūiqyğa bas qūiady.
Tağy bir kelgeninde Şara balağa tapsyrys beretinder men balany tuyp
beretin qūrsaq analardyñ tizimi jasalatynyn, tipti spermatozoidteri joq
küieui bar əielderdiñ jūmyrtqa kletkasyna donor i̇erkekterdiñ jūmyrtqa
kletkasyn qosyp ta ūryqtandyratynyn, arnaiy embriondardyñ donory
degen tizim barlyğyn aityp tañ qaldyrdy. Balasy joqtarğa sol tizimderdi
ūsynyp, jağdaiyna qarai kömektesetin körinedi. Ərine mūndai kömek
alatyndardyñ qaltasy qalyñ bolmasa məsele şeşilmeidi. Donor
bolatyndar men qūrsaq ana bolatyndardyñ i̇eñbegin şart boiynşa
tapsyrys beretin jūbailarmen notarius arqyly özara kelisim jasap
töleidi i̇eken. Osylai ony zañdastyryp ta qoiypty.
Şaranyñ aituynşa balağa zar bolyp jürgenderdiñ keibiri tipti pəter de
alyp beredi, aqşalai da ülken bağamen kelisetinderi de bar körinedi.
«Balağa tapsyrys beretinder qūrsaq analardy da tañdaidy. Kez kelgen
tuyp berem degenge kelise salmaidy. Olar aldymen ananyñ
densaulyğynyñ jaqsy bolğanyn, minez-qūlqynyñ ornyqty bolğanyn,
naşa, araq-şarap, temeki siiäqty jaman ədetterden aulaq bolğanyn
aldymen talap i̇etedi. Keibireuleri tipti joğary bilimdi, intelligentti
otbasynan şyqqanyn, meiirimdi bolğanyn talap i̇etedi. Ötkeni balalaryn
toğyz ai boiy jüreginiñ tübinde kötergen adamnyñ qanşa aitqanymen
qany aralasyp, sonyñ boiynan nər alatyndyqtan keleşekte minezqūlqyna əser i̇etui mümkin ğoi. Ondai joğary talap qoiğandar tölemin de
joğary töleidi» – deidi.
Şaranyñ ər kelgen saiynğy əñgimesi əser i̇etti me, küieui alysta, özi
qaitsem otyrğan baspanamnan aiyrylyp qalmaiyn dep uaiymmen jürgen
kelinşekke künderdiñ küninde «Sondai şyn ğarip bolyp balasyz jürgen
otbasyna bala tuyp berip Maqsūt kelgenşe bir baspana jasap alsam ba
i̇eken?», – degen oi da tüsti.
–Apa, mynandai hat keldi, – dep qarsy aldy balasy, qolynda alaqandai
qağazy bar.
Ūlynyñ qolyndağy qağazdy alyp oqyğan Jariiänyñ közi qarauytyp,
«Bəribir osylai bolatynyn bilgem», – dep oilap oryndyqqa otyra ketti.
Dərmen anasyna şoşyna qarap qalğan:
–Apa, kökemnen be? – dedi.
–Joq, balapanym, üidi bir aidyñ işinde bosatyñdar, –depti.
–Biz qaida köşemiz?
–Bilmeimin...
Anasynyñ közi jasqa tolyp ketkenin körgen balaqai, alysta jürgen
jalğyz süienişterin i̇esine alyp:
–Apa, kökeme zvondaiyq, – dedi.
–Kökeñ biledi ğoi, qaita aitpaiyq, oquyn bölmesin, – dep əiel dereu i̇esin
jidy. Ornynan tūryp, Maqsūt berip ketken jetekşisiniñ telefonyn izdei
bastady. Tauyp alğanymen birden habarlasuğa batpady. «Aldymen Şarağa
telefon şalaiyn, aqyldasaiyn. Ağybai Sləmūlyna i̇erteñ jūmysta
kezdesip tüsindirermin», – dep oilady.
Ainalaiyn Şarasy qai kezde de salyp ūryp jetip keledi ğoi. Jūmystan
şyğa sala taksiletip kelip qaldy. Bir şəinek şəi men quyrdaqty ortağa
alyp i̇eki əiel ūzaq otyrdy.
Jariiä baspana mūñyn aityp, Maqsūttyñ juastyğyna şağynyp jylap
aldy. Bir kezde Şara:
–Jariiä, seniñ məseleñ şeşiletin məsele ğoi. İerteñ küieuiñ şet i̇elden
bilim alyp keledi, sodan keiin osyndağy qoldan-qolğa timeitin maman
bolady. Qazir qūrylys saludyñ dəureni jürip tūr, şamasy kelgender
kotedj, düken, restoran salyp jatyr, solardyñ bərine seniñ
Maqsūtyñnyñ syzbalary kerek bolady. Sodan aqşa jasap üi alasyñdar.
Doktorlyğyn da qorğap alady. İeki balapanyñ ösip keledi. Jariiä, sen
bilmeisiñ ğoi, meniñ sorymdy, – dep betin basyp jylap jibergeni.
–Sağan ne bolyp qalyp i̇edi, – dep şoşyp ketti.
–Bolğan... bolğan, – dep dosy qoimai jylady.
Özi orysşa oqyğan adamnyñ oiyn qazaqşa jetkizui de qiyn i̇eken. Dauysy
qatty şyğyp ketti me, televizordyñ aldynda otyrğan Dəuren de jetip
keldi. Şara tətesiniñ jylap otyrğanyn körip közi baqyraiyp anasyna
qarady da i̇eşteñe sūramai qaitadan televizoryna ketti.
Aituy boiynşa Şara student kezinde bir jigitke ğaşyq bolady. Ol –
aitpai jürgen otbasyly, i̇eki balanyñ əkesi i̇eken. İesinen tanyp ğaşyq
bolyp jürip Şara i̇ekiqabat bolyp qalady. Sol kezde jigit joğalyp ketedi.
Aralasatyn dostarynan onyñ otbasyly i̇ekenin bilip keledi. Işindegi bala
qimyldap qalğanyna qaramai aldyryp tastaimyn dep jürgende jatyryna
infektsiiä tüsip, operatsiiämen tazalap jany əreñ qalady.
–İendi men küieuge tisem de bala taba almaimyn. Mağan kim qūrsaq ana
bolyp bala tuyp beredi, ondaiğa meniñ materialdyq jağdaiym kele me?
Bitti osylai jalğyz qalğanym, qalğan, – dep añyrap kep jylaidy baiğūs
bala.
–Qoi, jylama, əli küieuge de tiesiñ, bala da süiesiñ, – dep jūbatqan
bolady Jariiä aityp tūrğan öz sözine özi senbese de.
–Al, men balalardy sondai jaqsy körem, – dep Şara i̇egiledi.
«Baspanasyz qalatyn boldym, ne aqyl beresiñ?» – dep şaqyrğan dosynyñ
qaiğysyn i̇estigende jylağannyñ aldynan ökirgen şyğypty degendei
bolğan Jariiä i̇ertesine küieui amanattap ketken Ağybai Sləmūlyna bardy.
Professor kelinşekti tyñdap bolyp jazu üsteliniñ tartpasynan bir kiltti
alyp aldyna qoidy da:
–Mynau, meniñ şetelde otbasymen qyzmette jürgen ūlymnyñ pəteriniñ
kilti. Meken-jaiy mine, – dep qağazğa jazyp berdi de. – Osynda köşip al,
balañmen Maqsūt kelgenşe tūra tūr, – dedi.
Aq şaşty ağasyna alğysyn aityp quanyp şyğyp bara jatyr i̇edi:
–Kelin, köşirisuge studentter bereiin, – dep toqtatty.
–Ağa, men aldymen baryp üidi körip, jiynyp-tüiineiin, sodan keiin sizge
aitarmyn, – dep qoştasyp şyğyp ketti.
Arağa apta salyp Jariiä men Şara jəne üş student Maqsūttyñ otbasynyñ
azğantai dünie-mülkin «Gazel» köligine tiep «Aqsai» şağyn audanyna
qarai alyp bara jatty.
Jigitter bar jükterdi tasyp kirgizip berip ketti. Professordyñ üiinde
televizor, toñazytqyş, tösek-oryn siiäqty kündelikti tūrmysqa qajet
zattary bar i̇eken.
–Mynau jalğa berilip jürgen pəter ğoi, – dedi Şara i̇eki bölmeni aralap
şyğyp.
–İendi sol kirisinen aiyrylyp bizge tegin berip otyrğan ağaidyñ
adamgerşiligin aitsañşy, – dedi Jariiä.
Jalğyz bölmede əri ūiyqtap, əri demalys bölme dep ösken Dərmen myna
jatyn orny men zaly bölek pəterge kelip quanyp jür. Alpys arnadan
alatyn ülken televizor da bir quanyşy boldy. Anasy jatyn bölmede qos
tösekte jatqanda būl būrynğydai dauysyn bəseñdetip əure bolmai-aq
qalağan arnasyn tamaşalap otyra beredi. Aulağa şyqsa sekiresiñ be,
i̇eñbekteisiñ be, jügiresiñ be neşe türli oiynğa arnalğan aspaptar ornatyp
qoiğan balalarğa. Özimen jasty balaqailarmen tanysyp alyp oiynnan
bosamai üige qarañğy tüse kiretin boldy.
5
Demalysta Şara keledi. Onyñ jaldaityn pəteri qūrbysynyñ üiine
jaqyn bolyp quanyp jür.
–Pəteriñ jaqsy i̇eken. Ana jataqhanadan jaqsy boldy ğoi, – dei beredi.
–Oi, Şaroçka, bəribir bizdiki i̇emes qoi, Maqsūt kelgende i̇endi bosatyñdar
dese qaida baramyz. Mağan bir oi kelip jür, Maqsūt kelgenşe balağa zar
bolyp jürgen bireulerge kömektessem, olar bizge pəter alyp bere ala ma? –
dep köpten tolğanyp jürgenin Şarağa aityp i̇edi, ol:
–Aldymen Maqsūtpen telefon arqyly bolsa da kelisimin aluyñ kerek.
Odan soñ bizdegi balağa tapsyrysqa bergen tizimdi qarap, jağdaiy bar
otbasyn tauyp alu kerek. Olardyñ talabyna sai bolsañ ğana kelisedi. Sen
de aldymen jaqsylap oilan, odan keiin densaulyğyñdy tekseru kerek, –
dep sol taqyrypqa jazylğan biraz materialdar əkelip tastady.
Jariiä jūmystan qoly bosağanda solarmen tanysyp şyqty. Əsirese,
əielder jurnalyna şyqqan bir maqalany birneşe qaitara oqyp, köñil
süzgisinen ötkizdi.
Ol «Qūrsaq ana» dep atalatyn.
«Jambyl oblysynyñ tūrğyndary Arman men Aisūlu jaqynda tūñğyş ret
perzent süidi. Olar būl quanyşty segiz jyldan beri kütipti. Biraq,
nəresteni ömirge əkelgen Aisūlu i̇emes, onyñ anasy i̇eken. Būl qalai deisiz
be?
«Ekomed» ortalyğynyñ jetekşisi Saltanat Baiqoşqarovanyñ aituynşa,
büginde i̇elimizde i̇erli-zaiyptylardyñ jūmyrtqa kletkalaryn deneden tys
tütikşede ūryqtandyryp, ony basqa bir əieldiñ jatyryna ornatu ədisi
keibir jağdailarda qoldanuğa i̇engen i̇eken. «Balaly bolsaq» degen əlgi i̇eki
jas ta dəl osyndai jolmen armandaryna jetipti.
–Aisūlu osydan bes jyl būryn özi bala tuyp jatqanda qatty qan ketip,
jedel jərdemge tüsken. Onyñ ömirin saqtap qalu üşin dərigerler jatyryn
alyp tastağan. Şala tuylğan nərestesinen de aiyrylğan. Jas
jūbailardyñ «qūrsaq ana» jaldaityn qarjylary bolmady. Aisūluğa
jany aşyp bala tuyp beretindei birge tuğan apasy-siñlileri de joq,
bireudiñ jalğyz qyzy i̇eken. Öz perzentine jany aşyğan anasy «meniñ
densaulyğym jarasa qyzymnyñ balasyn özime salyp beriñder, i̇eşkimniñ
keregi joq, qyzym üşin bərine de baramyn dep tūryp aldy, menen artyq
i̇eşkimniñ oğan jany aşymaidy» dep. 40-tan i̇endi asqan əieldiñ
densaulyğyn tekserip, bala kötere alatynyna köz jetkizdik. İeñ bastysy,
būl ūsynysty i̇erli-zaiyptylarğa özderi de qoldady, – dedi Saltanat
Berdenqyzy.
Qazirgi tañda meditsinalyq ortalyqta qoldan ūryqtandyru ədisi arqyly
bala kütip otyrğan onğa juyq janUia tizimge alynğan. «Surrogat
analardyñ» (qūrsaq ana) densaulyğy jaqsy. Kündelikti tamağy, dəridərmegi men kütimine bolaşaq ata-ana jauapty bolğandyqtan, olar sol
otbasy müşeleriniñ qadağaluynda.
Büginde būl is keide biznes közine ainalyp jatady. Öitkeni, tapsyrys
beruşi ata-ana «qūrsaq ananyñ» barlyq tilegin oryndauğa mindetti. Şart
i̇eki jaqtyñ kelisimimen tüziledi. İerli-zaiyptylar şarana düniege
kelgennen keiin, belgilengen somany nemese mülikti bermegen jağdaida zañ
jüzinde jauapqa tartylady.
Alaida, qoldan ūryqtandyrudyñ sətti aiaqtala bermeitin kezderi de
bolatyn körinedi. Būl turaly ortalyq dərigeri Bibigül Səduqyzy bylai
dep əñgimeledi:
–Birde klinikağa 35 jastağy əiel kelip, özine «surrogat ana» izdeitinin
aitty. Tizimdegilerden öziniñ oiyndağydai əieldi tañdağannan keiin sol
əieldi şaqyrtyp, tanystyrdyq. İeki jaq özara kelisip, jatyryn jalğa
bergen kelinşekke DTŪ jasaldy. Qūrsaqtağy şarana 3–4 ailyq
bolğanynda, əlgi əieldiñ küieui baladan bas tartyp şyqpasy bar ma?
«Surrogat ana» alğaşqyda balany qimağanymen, keiinnen ony abort
arqyly aldyryp tastauğa məjbür boldy. Jəne būğan ketken şyğyndy özi
töledi. Bizdiñ Məskeulik əriptesterimizde de solai bolğan. Norilskiden
kelgen otbasy qūrsaq anağa balalaryn saldyryp, ol jükti bolğan kezde
özderi ajyrasyp ketken. Beişara öziniñ i̇eki balasy bar, jağdaiy müldem
joq, aqşa tabam ba degen əielge, bireudiñ balasyn özine jamap alğanyn
bilgende şarq ūrğan. Soñynda abort jasauğa ol da məjbür bolğan.
Balağa bauyr basyp qalyp, bergisi kelmeitin «qūrsaq analar» da jii
kezdesedi i̇eken. Mūndai keleñsizdikterdiñ oryn aluyna, i̇el arasynda
«surrogat ana» turaly zañ jobasyn tüsindiru jūmystarynyñ
jürgizilmegendigi sebep bolar. Öitkeni, öñirimizde osy uaqytqa deiin birdebir «qūrsaq ana» arnaiy zañnyñ bar i̇ekenin alğa tartyp, qūqyğyn
qorğamağan. Reti kelgende söz i̇eteiik, i̇erli-zaiyptylardyñ «surrogat ana»
qyzmetin paidalanuda mynadai talaptarğa köñil bölui kerek:
Tapsyrys beruşiler baladan bas tartqan jağdaida, meditsinalyq
tekseruge, sauyqtyruğa, sondai-aq, syiaqy bolğan jağdaida, onyñ
somasyn «qūrsaq anadan» talap i̇etuge qūqyğy joq;
Sondai-aq, baladan bas tartyp, «qūrsaq ana» balany qabyldasa, tapsyrys
bergen adamdar «qūrsaq anağa» şartta körsetilgen tərtippen ötemaqy
töleuge mindetti;
Būl kezde analyq qūqyq «qūrsaq anada» bolady;
«Qūrsaq ana» balany onyñ ata-anasyna bergennen keiin balağa degen
barlyq qūqyqtarynan aiyrylady;
Jəne onyñ özi tuğan balany şart jasasqan adamdarğa beruden bas tartuğa,
sol siiäqty balany özge adamdarğa beruge qūqyğy joq;
«Ekomed» mamandarynyñ məlimdeuinşe, qazir qoldan ūryqtandyru ədisiniñ
aqysy ortaşa i̇eseppen 2 myñ AQŞ dollaryn qūrauda. Desek te, i̇erlizaiyptylar arasynda «qūrsaq ana» jaldauğa niet bildirgender barşylyq.
Tyğyryqqa tyğylğanda, şañyraq şaiqalmauy, öz ūrpağyn qaldyru üşin
surrogattyq ədistiñ tiimdi jaqtary köp. Statistikalyq derekterge
süiensek, i̇elimizdegi otbasylardyñ 15 paiyzy balağa qūştar bolsa, 30
paiyzyna reproduktivti tehnologiiä boiynşa i̇emdelu kerek. İağni, ərbir
besinşi otbasy bedeulikke şaldyqqan. «Qūrsaq analar» perzentke zar
osyndai otbasy müşeleriniñ keibiriniñ ümit otyn qaita jağuda. Biraq,
olar kütimi men dəri-dərmegine ketken şyğynnan bölek, būl qyzmeti üşin
de aqy alady. Al, onyñ qūny qanşa?...
Köbinese qūrsaq ana boluğa janaşyrlary keledi i̇eken, ondai jağdaida
aqşa məselesi aitylmaidy. Al əiel böten bolsa, jatyr jaldau köbinese
1–2 bölmeli pəterdiñ aqysymen teñ keledi i̇eken. Būl turaly «surrogat ana»
bolyp «i̇eñbek» i̇etip jürgen kelinşekten bildik (aty-jönin aitudan bas
tartty). Tapsyrys beruşisine osyndai talap qoiğan ol i̇eki balanyñ anasy.
Ülkeni 8-synypta oqysa, kenjesi biyl balabaqşağa barady. Işindegi
şaranany jaqsy kütip, i̇eşnərsege alañdamauy üşin «qojaiyny» onyñ
kündelikti azyq-tüligi men kommunaldyq tölemderin töleudi de öz moinyna
alğan.
–Səbidiñ bolaşaq ata-anasy barlyq jağdaiymyzdy jasap otyr. Qazir
bala alty ailyq. İendi üş aidan soñ baspanaly bolamyz. Būl jaman ba?
Qanşama jyldan beri pəter jaldap tūramyz. Tapqan-taianğanym tek sonyñ
aqysyn töleuge ketetin. İeñ bastysy, osylaişa tūrmysymyzdy tüzep aluğa
otbasymdağylar kelisim berdi. Biraq, 5 jasar kenjemniñ keide «Böpege
keiin men qaraimyn» dep köñil küiimizdi tüsirip jiberetini bar. Sondaida
«İerteñ böpeniñ mamasy kelip, alyp ketedi. Ol bizdiki i̇emes. Jylaidy ğoi,
neğylasyñ. Sağan basqa jylamaityn əldi əkelip beremin», – deimin. Bala
ğoi, keiin ūmytyp ketetin şyğar.
– Sizdiñ «qūrsaq ana» bolyp jürgeniñizdi ağaiyn-tuystaryñyz bile me?
Olarğa ne deisiz?
– Bauyrlarym jükti i̇ekenimdi bala 4–5 ailyq bolğanynda bir-aq bildi. Oğan
deiin būl turaly i̇eşkimge aitqan joqpyz. Sol sebepti, olar
jağdaiymyzdyñ aiaq astynan jaqsara tüskenine küməndandy. Mūnda bir
syr bar i̇ekenin sezgendei qaita-qaita üige kelgiştep jürdi. Əiteuir, köp
ūzamai bəri aian boldy. «Balağa bauyr basyp qalsañdar qiyn. Mūnyñdy
qoi», – dedi. Men jəne otbasym būl nəresteniñ bizdiñ ūrpağymyz i̇emes
i̇ekenine özimizdi sendirip qoiğanbyz. Ol düniege kelgen küni-aq ata-anasyna
tapsyramyn. Üige əkelmeimin.
– Al, küieuiñiz...
– Küieuimdi olar (tapsyrys beruşi ata-ana) jalaqysy joğary jūmysqa
ornalastyryp beretinin aitty. Küieuimniñ minezi salmaqty, meiirimdi,
janaşyr jan. Perzentke zar jandarğa kömek qolyn sozudan taiynğan joq.
– Ūsynys tüsip jatsa tağy da bala köterer me i̇ediñiz?
– Būl oñai şarua i̇emes. Balağa degen jauapkerşilikti basqalarmen
(jūmyspen) salystyruğa kelmeidi. Bireu üşin kütinesiñ, uaiymdamauğa,
aşulanbauğa tyrysasyñ. JanUiañdağy adamdar da seni tüsinip, jağdaiyñdy
jasau kerek. Sondyqtan, mūndaida jaqsylap oilanğan dūrys», – deidi
maqalada.
Özi tanysyp şyqqan ədebietterdiñ işindegi qūrsaq ana jaiynda naqtylau
jazylğany osy boldy. Mūnda tek meditsinalyq jağynan ğana i̇emes,
adamnyñ psihologiiäsy jağynan da keñinen aitylğan. Myna maqalany
oqyp şyqqannan keiin qūrsaq ana boluğa şyndap nieti audy. Maqsūtpen
söileskende oqytarmyn dep saqtap qoidy.
Ūldary tūñğyş ret mektep i̇esigin aşqanda anasy i̇ekeui ğana qolūstasyp
barmasyn dep Maqsūt onşaqty künge uaqyt tauyp demalysqa keldi. Jariiä
özderiniñ köşip-qonğandyqtaryn telefon arqyly təptiştep küieuine
aitqysy kelmegen. Qai kezde oralsa sonda jağdailaryn körer dep,
söileskende bəri jaqsy deitin de qūiatyn.
Maqsūtty ūly men əieli aeroporttan kütip alyp taksimen «Aqsai» şağyn
audanyna qarai tartty. Özderine tanys i̇emes joldarmen kele jatqannan
keiin Maqsūt:
–Jariiäş, jolai şaruañ bar ma i̇edi? – dep sūrady.
–Men seni alyp qaşyp baram, – dep küldi kelinşek sylqyldap.
–Qaida?
–Aqsaiğa.
–Aqsaiğa?
–Köke, siz bilmeisiz be, biz jaña üige köştik qoi, – dep balasy sözge
aralasty.
–Jaña üi? – dep aldyñğy oryndyqta otyrğan əieliniñ qūlağynan tartyp
i̇erkeletip qoidy.
Şirkinniñ mañğazdyğy sondai, özi keterde «bosatyñdar dep jatqan
bölmelerinen şyğaryp jiberdi me i̇eken» dep oiyna kirip-şyqpaidy.
«Əkimşilik jaña üi bergendei «Jaña üi?», – deidi ğoi». Kelinşektiñ aiaq
astynan qityğy ūstap qaldy. «Üi» dese, jyny qozama-au, əiteuir sol
taqyrypty qozğasa qyrsyğyp qalatyn bolyp jür. İeñ jandy jeri siiäqty.
Aiaq astynan özin qor sanap qalady. Millionnan astam halqy bar mynau
megopolistegi i̇eñ qor qatyn özi siiäqty. Jaña ğana sağynysyp tabysqan
köñili su sepkendei basyldy.
–Barğan soñ köresiñ, – dep Jariiä ary qarai ündemei qoidy.
Sodan üige jetkenşe i̇erli-zaiyptylar köp söilespedi, tek Dərmen ğana
əkesine birdeñelerdi aityp byldyrlap keledi. Bala dəneker degen osy.
İekeuiniñ arasyn dəl qazir osy bala ğana jalğap otyr, əitpese əieli ökpeli
i̇edi...
Üige kelip jaiğasyp, şəi üstinde məseleniñ mənisine qanyqqan soñ Maqsūt
balkonğa şylym şeguge şyqty. Jariiä toñazytqyşyn aqtaryp qazanyna
as sala bastady. Dərmen bolsa aiaq kiımin şala kie syrtqa sytylyp bara
jatty.
Maqsūttyñ tağy bir jyl oquğa qalsam degen armany bar i̇edi köñil
tüpkirinde. Ony mynandai dalada qalğandai bolyp otyrğan jağdaida
əieline qalai aitady. Osy oilardyñ qūşağynda şylymyn soryp tūryp
tömenge köz saldy. Ūly topty balanyñ ortasynda oiynnyñ tuyn tigip
jür. «Araiym ne istep jür i̇eken, qalyñ qamystyñ işinde», – dep qyzy
i̇esine tüsip i̇edi, jüregi i̇eljirep ketti.
Jatyn bölmege baryp tösekke jatyp köz şyrymyn alaiyn dedi. Tösektiñ
bas jağyndağy şaşylyp jatqan qağazdarğa közi tüsti. Qağaz şūqylap
qalğan ədetimen qolyna alyp qarai bastady. Bəri «i̇erli-zaiyptylardyñ
jūmyrtqa kletkalaryn tütikşede ūryqtandyryp, ony basqa bir əieldiñ
jatyryna ornatady», – degendi tüsindiretin meditsinalyq birdeñeler.
Qağazdardy audarystyryp «Şara nemene osy üige tūryp alğan ba?», – dep
oilady da qaitadan ornyna tastai saldy. Basyn jastyqqa qoiyp i̇edi sonda
da közi tüsken qağazdar oiynan şyqpai köñilin alañdatty. «Mūndai
materialdardyñ ginekolog Şarağa bolmasa jobalau institutynda isteitin
bizdiñ qatynğa ne keregi bar. Tuatyn balasyn tuyp aldy. Ūryq kerek bolsa
salyp beremiz, keldik qoi», – dep əzildei oilap ūiyqtap ketti.
Tünde i̇ekeui bir jylğy sağynyştan qaita tabysqanda kündizgi qağazdardan
körgenderi i̇esine tüsip:
–Jariiäş mynau ne qağazdar, ūryq kerek bolsa salyp beremiz ğoi,
tütikşesiz-aq, – dep kelinşegine əzildep qypşa belinen qūşaqtap özine
tartty...
6
Maqsūt özi oilağanyndai Dərmenin şeşesi i̇ekeui ortalaryna alyp mektep
tabaldyryğyn attattyrdy. Öziniñ fotoaparatymen suretke tüsirip ūlynyñ
alğaşqy qadamyn otbasylyq albom tarihyna qaldyrdy. Telefon arqyly
bolsa da Araiynyñ dauysyn i̇estip, jağdaiyn bildi. İnstituttağylar
şarttaryn oryndap ailyğyn kərtişkesine audaryp tūr i̇eken. Jariiäsy
ūstazynyñ laboratoriiäsynda jūmysyn istep jür. Tek alañdaityny –
baspana məselesi ğana. Qanşa ūmtylğanymen nesiege bolsa da pəter aluğa
qarjysy jeter i̇emes.
–Men kelgennen keiin şyndap kirisermin, sen uaiymdamai osynda tūra
tūryñdar, – dedi qaitar uaqyty taiağanda əieline. Tağy bir jylğa qalğysy
keletinin qalai jūqalap jetkizudiñ jolyn tappai qinalyp jürdi.
–On jyldan beri sen şyndap kirise almai jürsiñ, i̇endi men şyndap
kirissem be dep jürmin osy baspana məselesine, – dep küldi kelinşegi.
Qabağyn şytyp i̇emes, külip aitqannan soñ ba, Maqsūt onyñ sözine i̇eñ əlsiz
jerine tiıp tūrsa da namystanbady. Qaita ol da külip, əzilge ainaldyra:
–İe, koriçnevyi şəpişkeniñ qyzy küşeieiin degen i̇eken, – dedi.
–Sen külme, men şyn aitam, – dedi Jariiä.
–Al, basta...
–Maqsūt, būl əzilsiz, biraq biz üşin əzirge jalğyz jol bolyp tūr, i̇eger men
oilağandai şeşilse ərine, – dep bastady köpten tolğanyp jürgen
əñgimesin əieli.
Maqsūt sabyrmen otyryp tyñdady. Keibir tüsinbegen nərsesin qaitalap
sūrap otyrdy. Özi de ğylymnyñ jañalyqtaryn aqtaryp jürgendikten
i̇estui bar i̇edi, sondyqtan meditsinadağy myna jañalyqtyñ i̇elimizge
kelgenine bəlendei ürkip qaramady. Tek soñğy jañalyqtyñ öziniñ
otbasyna aralasaiyn dep tūrğanyna qatty oilanyp qaldy. Baspana
tapşylyğynan əieli sonyñ qūrbany bolatyndai körinip te ketti. Mūnyñ
aq, adal jary basqa bir ömiri körmegen adamdardyñ balasyna i̇ekiqabat
bolady. Tənimen jaqyndaspağanymen, janymen jaqyndasyp jüreginiñ
tübinde jat bireudiñ perzentin ösiredi. Toğyz ai boiy sonyñ tileuin
tileidi.
Sol künnen Maqsūttyñ:
Tünde ūiqysy būzyldy. Kündiz köñili alañdady.
Joqşylyqtan əieliniñ sauşylyğyn saudağa salyp tūrğandai ary
buyndyrdy.
Öziniñ tağy bir jylğa oquyn jalğastyrğysy kelip jürgenin de oilap, ony
əli jaryna aita almai jürgende Jariiänyñ myna ūsynysy «Sen mağan,
men sağan» dep qoiğan şartyndai bolyp tūr. Myna zaman adamdardy
şarttastyryp ömir süruge beiimdep jatqandai. Basqa tügil qoiynyñdağy
qatynyñmen de şarttasasyñ.
Anada jigittermen bir qyzu əñgimede: «Superbailar əielderimen neke
şartyn jasaidy i̇eken. Ajyrasyp jatsa, ərkim öz tabysyna sottaspai da,
ottaspai da ie bolady», «Bizde de azamattyq neke degen köbeiip barady, ol
əieldiñ qoinyna qalauyñşa jatasyñ, ūnatpağan kezde i̇eşbir təueldi
bolmai, i̇eşqandai neke būzdy degen atqa qalmai kete beresiñ», – degen
məseleler töñireginde pikirtalas örbigen. Özi osynyñ bərine qarsy bolsa
da, mine, aldynan şyğyp otyr ma qalai? Əieli «qandai şeşimge keldiñ?»,
– dep sūramaidy, tym pi oinağandai bolyp jür. «Men məseleni tötesinen
qoidym. Ne üi alyp ber, ne osyğan kelis» degendei. Jariiä bir nərse
bastamaidy, bastasa qoimaityn minezi bar. Sondyqtan ol aitqan i̇eken, ony
toqtatu üşin naqty dəlel kerek.
Maqsūttyñ baiqağany: «İel ne deidi?», «Meniñ namysyma tiedi» degen
siiäqty dəlelderge «İeldiñ bizde nesi bar, jany aşysa basymyzğa baspana
alyp bersin», «Namysyñ kelip bara jatsa, on jyldan asty köşip-qonyp
jürmiz, sonda nege namysty oilamadyñ», – deiin dep otyr. Oğan aitar
dəleli tağy joq. Zamandy, qoğamdy, jas otbasylaryn, i̇eline kerek jas
ğalymdaryn oilamağan ökimetti jamandağanda ne tabady. Qanşa ūmtylsa
da isi oñğa baspai jürgen jalğyz būl ma? «Dünie qusam, ğylymmen kim
ainalysady?», – dep bastaryn bəigege tigip, qağazğa kömilip otyrğanda
otbasylarynan ajyrap qalyp jatqan ğalymdar qanşama. Ary tartsa ögiz
öledi, beri tartsa arba synady.
İeşkim syza almaityn syzbalardy syzatyn, i̇eşkim taba almaityn
i̇esepterdiñ şeşimin tabatyn mūnyñ basy memleketke kerek, biraq «sol
bastyñ iesi qaida tūrady, tapqan ailyğy işip-jemine jete me, otbasy
qañğyp jürgen joq pa jas ğalymnyñ?», – dep oilap jatqan Ükimet
basynda bir pende joq.
Şala-şarpy bilimi, kezdeskenniñ oiyn közinen oqyp, qaltasyn qağyp
tüsetin qulyq-sūmdyğy barlardyñ basynda zəulim sarai, astynda bir
audandy asyraityn aqşağa kelgen köligi bar. Sonyñ tapqan paidasy öz
basyna ğana kerek, al, ğalymnyñ qiynnan qiystyryp tapqany külli i̇elge
kerek
i̇ekenin kim biler. Qaltañda kök qağazyñ bolmasa qūnyñ kök tiyn. Seniñ
namysyñ kimge kerek. «Baiqūs əiel, bala tapqannan basqa qolynan keleri
joq. Osydan basqa qaitip aqşa tabady. Myna Saiyn köşesinde qanşa
əiel tənin satyp kün körip jür. Myñdağan əiel ala qap arqalap beli üzilip
jürgeni anau. Osynyñ bərine kim kinəli? Zaman ba, zamandy bilegen adam
ba?» Osyndai oilardan janyn qūiarğa jer tappai bəlen pəşke şylymdy
tauysty.
«Mümkin mūnyñ densaulyğy «qūrsaq ana» boluğa jaramai qalar, meselin
qaitarmai kelisim bere salsam ba i̇eken?» – deidi tağy bir işki oiy.
«Dəurenniñ mektepke barğany qūtty bolsyn», – dep Şara kelip qaldy i̇eki
keştiñ ortasynda. İerli-zaiyptylar jeke-jeke köpten tolğanyp jürgen
məseleni talqylaudyñ səti tüse ketkeni.
–Birinşiden būl i̇ekeuiñ ğana kelisip şeşetin məsele, – dep patsientterimen
söileskendei bastady əñgimesin ginekolog dostary. Sodan «qūrsaq ana»
boludyñ qūpiiälaryn, onyñ i̇eki jaqqa da tigizetin əserin tüsindirip berdi.
–Maqsūt, sizdiñ de kelgeniñiz jaqsy boldy. İeger Jariiä bireumen kelisetin
bolsa soğan sizdiñ rūqsatyñyz bar dep i̇esepteimiz, i̇ekinşiden i̇ekiqabat
jürgen jağdaida i̇eşkimniñ köñiline böten oi kelmeidi, – dep qūiady.
–Ol balany «analar» alyp ketkende i̇elge balamyz qaida deimiz?
–Bizge būiyrmağan şyğar, – dep jūmbaqtai salarsyzdar.
–Ne bolsa da men bir ūmtylyp köreiin, – dep Jariiäsy qoimaidy.
–Men tizimnen nətijesinde pəter alyp beruge mümkindigi bar otbasyn izdep
köreiin. Ötkende bir i̇erli-zaiypty bolğan, «qūrsaq ana» bolatyn əiel
ziiäly otbasynan şyqqan, öz bilimi joğary, minezi salmaqty, meiirimdi
bolsyn», – dep talap qoiğanda basşymyz «Mümkin aq süiekter otbasynan
şyqqan, generaldyñ qyzy bolsyn», – deitin şyğar dep külgen.
Keiin men əielinen sebebin sūrasam, «Bizge bala tuatyn ananyñ ədepti,
jaqsy tərbiesi, joğary bilimi bolsyn degenimiz bala qanşa degenimen
onyñ qanynan nər alady, sondyqtan ol əieldiñ barlyq qasietteri balağa
jatyrdan auysady. İeger ol salaq, aqymaqtau, bilimsiz, örkökirek bolsa –
balamyz da biz tilegendei bolmai qalady ğoi», – dedi. İeger Jariiänyñ
densaulyğy səikes kelse, basqa jağynan sürinbeitinine senemin», – dep
özinşe kepil bolyp qūiady.
–Bizge ūsynys jasap jatqan i̇eşkim joq bala tauyp ber dep, özimizdiñ
məselemizdi şeşip alu üşin osynşa əurelengenimizge jön bolsyn, – dep
pikirtalasty Jariiä toqtatty.
Soñynda Maqsūt:
–İeger oiyñdağydai ūsynys tüsip jatsa, densaulyğyñ köterse men qarsy
i̇emespin, balanyñ zaryn şynymen tartyp jürgen bir beibaqtardy
baqytty i̇etsek qaneki. Sondyqtan osyndai bolyp jatqan jağdaida ony
bala men «qūrsaq ana» saudasy dep qabyldamaiyq. Meniñ de senderge aita
almai jürgen bir syrym bar i̇edi, – dep i̇edi, i̇eki əiel i̇eki jaqtap:
–Nemene, toqal alyp jasyryp jürsiñ be, sony i̇estirteiin dediñ be? – dep
şulap qūia berdi.
İeki əieldi majyqtyru üşin Maqsūt ta biraz əzilge ainaldyryp otyryp
aldy. Birazdan soñ:
–Qyzdar, men Türkiiäda tağy bir jylğa qalyp oquymdy jalğastyrsam dep
i̇edim, – dep şyndyğyna köşti.
–O, onda i̇eki jaqtyñ oiy döp şyqty, Jariiäş siz oqyp kelgenşe pəter
alyp qūiady, – dep Şara dereu küni boiğy talastyñ şeşuin taba qoiğandai
boldy.
İeki künnen keiin Maqsūt oquyna qaitty. Biraq būl joly bireudiñ pəterinde
jautañdap qalğan balasy men «qaitsem baspanaly bolam», – dep janyn
saudağa salyp otyrğan jaryn oilap qolynan keler qairan joq, işi
qazandai qainap ūşaqqa otyrdy.
7
–Jariiä, sen şynymen «qūrsaq ana» bolam dep jür me i̇ediñ? – dep alypūşyp bir küni Şara keldi.
Onyñ aituynşa ötkendegi qaltaly i̇erli-zaiypty tağy ötiniş tüsiripti.
Şara əielin şaqyryp alyp söilesken i̇eken, Jariiänyñ kandidaturasy
auyzşa aituymen ötipti. İendi i̇eki əieldiñ betpe-bet kezdesui kerek, sodan
ana əiel kelisse, Jariiänyñ densaulyğyn tekseredi. Bala köteruge
jaraityn bolsa, şartqa otyrady.
–«Qūrsaq ana» jas ğalymdar otbasy olarğa bəri oidağydai bolsa pəter
alyp bere alasyzdar ma? – dep birden sūradym, seniñ köñiliñdi alañdatpau
üşin, – deidi dosy.
Sodan ol əiel küieuimen söilesip, «Bala üşin i̇eşnərseden aianbaimyz», –
dep i̇ertesi habarlasty. Al, dosym kiriseiik. Küieuiñ kelisimin berdi, –
degende i̇ekeuiniñ aityp jürgeni şynymen oryndalğaly jatqanynan Jariiä
i̇endi qorqyp qaldy.
–Oibai, Şara, şynymen sondai jasaiyq dep jatyrmyz ba? Segiz jyldan
beri tumai jürgenge üirenip qalyppyn, i̇ekiqabat boludan qorqam, – deidi
Jariiä.
–Sen nemene, bügin küieuge tigendei, qyzdai maiysasyñ ğoi. Keşe ğana
küieuiñ kelip ketti, sūrağanğa i̇ekiqabatpyn dei sal.
–Keiin balam qaida deimin?
–Būiyrmady de. Sen ony jatqa tuatynyñdy ūmytpa. Ol seniki bolmaidy...
– dep jaibaraqat aita saldy ana men balanyñ tağdyryn auzymen şeşip.
Şara aityp otyrğan əielge dərigerler jükti bolyp, bala tuuğa qatañ tiym
salğan, öitkeni onyñ jüreginde tua bitken aqauy bar i̇eken, sondyqtan bala
köteruden ömirine tikelei qauipti bolğandyqtan, amal joq, jalğyz
mümkindigi – qūrsaq anağa küieui i̇ekeuiniñ embrionyn salyp perzent köruge
toqtaidy.
Şara «i̇erteñ kezdesesiñder», – dep telefonmen habarlasty.
Kezdesu mekeni biresmi jerde ötetin boldy. Qaladağy qymbat
restorannyñ VIP zalynda. «Ne kiıp baram», – dep Jariiänyñ mazasy ketti.
Şara: «Ne kigeni nesi? Seni jigitpen tanystyrğaly jatyr ma i̇edik. Qaita
barynşa qarapaiym köringeniñ dūrys. Ol kisiler «Bizge bala tuatyn
ananyñ jaqsy tərbiesi bolsyn», – degeni i̇esiñde me?» – dep sabyrğa
şaqyrdy.
Jariiä men Şarany ūzyn boily, «aq mañdaily, alasyz qara közi nūr
jainaidy» dep ūly Abai jyrğa qosqandai kelisti kelinşek VIP zalda
kütip aldy.
Aty da zatyna sai – Aiğanym i̇eken.
Qalyñ da ūzyn būrymyn töbesine tüiip alypty. Bala tappağan soñ ba
otyzdy ortalasa da qūlyn müşesi būzylmağan. Üstindegi külgin jibek
köilegi əieldi köktemniñ simvolyndai körsetedi.
–Aiğanym! – dep jymiğanda qos janarynan şuaq tögilip, i̇eki betiniñ ūşy
şūqyraidy.
Əieldiñ əsem külkisinen əlem nūrlanğandai ğoi, şirkin! Jariiä arhitektor
boludy tañdağanyna bir sebep – mektepte oqyp jürgende keremet suret
salatyn öneri bar i̇edi. Sabaq arasynda otyra qalyp kez kelgen mūğalimniñ,
synyptastarynyñ beinesin qaryndaşpen syza jöneletin. Jüreginiñ
tübinde suret saluğa degen qūştarlyq jatatyn. «Jağdaiymyz tüzelgende
suret salumen ainalysam», – degen arman
da bar i̇edi.
Aiğanymdy körgende oğan nege i̇ekenin qaidam, i̇eñ aldymen suretşiniñ
közimen qarady. «Qandai körkem əiel. Tūla boiynda bir min joq. Mynau –
auzy, mynau – közi, mynau – mūrny», – dep arnaiy syzyp jaratqandai.
Osyndai has sūludyñ bir perzentke zar bolğanyn-ai! Özi dəuletti deidi.
Bəri bar, tek bala joq. Bala köteruge densaulyq joq. Özi sol barlardyñ
bərin bir perzenttiñ jolyna qūrban i̇etip otyr», – dep oilanyp ketti. Şara
türtti, «ne oilap kettiñ» degendei.
Jariiä i̇esin jiyp əñgimelesip otyrğan i̇ekeuine qūlaq türdi.
Şara öziniñ «qoldan ūryqtandyruyn» taldap tüsindirip, Aiğanym ər
sözine mən berip qaitalap sūrap otyr i̇eken. Özi būryn da köp söilemeitin
Jariiä olardyñ sözine aralasa ketudi orynsyz körip, ünsiz tyñdai berdi.
Aralasqanda ne deidi. Bərin jaiğastyryp jürgen Şara ğoi, sol
tüsindirsin. Būl kelisti. İendi anau «qaltalynyñ əieli» kelisse boldy.
Densaulyğy jarasa, analardyñ ūryqtary mūnyñ jatyrynan şoşyp,
jatsynyp tüsip qalmasa bir bala köterer.
«Qūdai būiyrsa deiinşi, balany beretin jalğyz Qūdai i̇emes pe. Jaratqan
jalğyz Alla, perzentsiz baiqūstardyñ tileuin bere kör!», – dep Aiğanymğa
jany aşyp tileuin tilei tağy oiğa tüsti.
–Jariiä, sen tağy ne oilap kettiñ, – dep i̇endi Şara aşyq i̇eskertuge köşti.
Jariiä iştei «Şynynda, myna basqosu meniñ tağdyrymdy şeşu üşin
bolyp otyrğan joq pa, dūrystap tyñdaiynşy», – dep nazaryn tağy
i̇ekeuine audardy.
Aiğanym öz ömirinen biraz əñgime aityp şyqty:
Əkesi ülken qyzmetter istep, Qazaqstannyñ biraz jerine köşip-qonyp,
şarlap şyğypty. Sonyñ arqasynda talai otbasylarmen körşi bolady.
Olardyñ i̇erjetken ūldary bolsa nege i̇ekenin Aiğanymğa ğaşyq bolady.
«Qanşa jerde qonys audardyq, sonşa jerde körşiniñ balasy mağan ğaşyq
bolyp qala berdi. Mamam ötkende Toqtar Serikov aityp jürgen
«Körşiniñ qyzy» degen əndi i̇estigen saiyn ötkenimizdi i̇eske alyp külip
otyrady», – dep jymiyp:
Körşiniñ qyzy keremet i̇edi, Əkesi de onyñ jaqsy adam.
Auyldan bizdiñ nege ketedi Aua raiy ma jaqpağan? –
dep əndetip te jiberdi de, – Meniñ küieuim Jaqsybek te körşiniñ ūly
bolyp şyqty, – dedi.
–Al, bizder körşiniñ balalaryn mensinbeuşi i̇edik, – dep küldi Şara.
–Jaqsybek i̇ekeumiz osy Almatyda, ol – KazGU-de, men – Halyq
Şaruaşylyq institutynda oqydyq. Soñğy kursta şañyraq köterdik.
Qatarymyzdan qalmai qyzmet te istedik, ğylymi jūmysqa da ülgerdik. Tek
bir perzentke zar bolyp qatarymyzdan qalyp qalğan jaiymyz bar, – dep
Uialy janaryna mūñ toldy.
–Qaralmağan dərigerim qalmady, jüregimdi i̇emdetu üşin şetelge deiin
bardyq. Operatsiiä da jasattym, janym zorğa qaldy. Özimde analyq
ūryğym bar, jatyrym da bar, əiel retinde bəri de dūrys, biraq jüregimniñ
auruyna bailanysty balany özime köteruge bolmaidy dep aitty. Balany
embrion küiinde basqa əieldiñ jatyryna salyp soğan tuğyzu ğana ūrpaq
süiüge mümkindik beretinin aitty. «Ölip qalsam da tuam», – degenime
Jaqsybek i̇ekiqabat boluğa rūqsat bermedi. İenem men şeşem tipti baqsybalgerge de apardy. Palşylar keleşek ömirime qarap: «Bəri jaqsy
bolady. İeki perzent süiedi», – depti. Sol bala süietin künge jete almai
jürmin. Jaqsybek ol jaiynda men otyrğan jerde əñgime aitqyzbaidy.
Jaqsybekti de aiaimyn, men üşin perzentsiz bolyp jür ğoi dep. Al men
ümitimdi üzbei, özimniñ densaulyğym jaramasa da Qūdaidan jatyry
jaqsy, jany adal bir əieldi kezdestire gör dep tilep jür i̇edim.
–Sizge bosanyp beretindei jaqyn siñliñiz joq pa? – dedi Şara.
–Siñlim bar, ağaiyndas tuys siñlim de bala tuyp bereiin degen, men özim
qarsy boldym. Öitkeni, jaqyn adamnan bala alğan tuystarymdy körgemin,
jyldar öte ol talas balağa ainalyp qiyn bolğan. Odan da jat bireu tuyp,
ony men de, jūrt ta körmese dep armandadym. Əreñ jetetin balamdy
qyzğanyp, ərkimniñ auzyn bağyp qalai jüreiin. Ol tuyp berip, meni
ūmytsyn, men ony ūmytyp Qūdaidyñ bergen balasy dep jüreiin. Basqalar
meni özi tuyp alypty dep oilasyn, – dep Aiğanym tətti qiiälğa berilip te
aldy.
Zyr jügirip jürgen kelisti daiaşy jigit balyqtan əzirlengen ystyq tamaq
əkeldi. Jariiä şanyşqymen şūqylap tamaq jegen boldy.
Aiğanym jəilep qana otbasy jağdaiyn, bildirmegen bolyp būryn
jūqpaly – sary auru, tubberkulez siiäqty aurularmen auyrğanauyrmağanyn sūrady. «İeki bala tuğanyñyz jaqsy i̇eken, qanşa aitqanymen
bala tuğan ana meiirimdi bolady ğoi», – dep qaldy. Jariiänyñ i̇esine
qazaqtyñ «Pūşpağy qanamağan əiel qatygez bolady», – degeni tüsti.
«Sonda mynau ülbirep otyrğan Aiğanym qatigez bolğany ma? Adam aitsa
nanğysyz teñeu sözder bar-au bizde».
–İerteñnen bastap densaulyğyñyzdy tekserteiik, bağanağy Şara aitqan
pəter məselesine küieuim kelisimin bergen. Tek bəri sətti bolsyn dep
Qūdaidan tileiik, – dedi bir kezde bağanağy Jariiänyñ oiyn oqyp
qoiğandai. «Oiymyz bir jerden şyqty. «Qūdai degen qūr qalmaidy»
deitin əjem», – dep oilağan Jariiä oiyn jalğastyryp:
–İə, Qūdai tileuiñizdi bersin! – dep ornynan tūrdy. Aiğanym janyna
kelip:
–Jariiä, siz mağan sondai ūnadyñyz, meniñ balam osyndai əieldiñ
jatyrynda öskenin tilep i̇edim, – dep qūşaqtady. Mynandai sūlu əielden
mūndai kişipeiildilikti kütpegen Jariiänyñ jüregi i̇ezilip, i̇eki əiel közge
körinbeitin bir nərsemen bailanysyp tūrğandai bolyp, Aiğanym jaqyn
tuysyndai körinip ketti.
Sol künnen bastap közge körinbeitin bailanys i̇eki əieldi jalğastyra
berdi...
Jariiäny Şara süirelep jürip degendei barlyq tekseruden ötkizdi.
Meditsinalyq talaptar boiynşa densaulyğy bala köteruge jaraidy dep
anyqtamalyq qağaz alğannan keiin Jariiä küieuine telefon arqyly
jağdaidy məlimdedi.
«Mümkin densaulyğy jaramai qalar, betin qaqpaiyn», – degen Maqsūttyñ
oiy bolmai qaldy. Əieli barlyq jağdaidy aityp habarlasqanda auzyna
tüsken alğaşqy sözi: «Jariiäş, pəter alu üşin i̇endi künimiz sağan qarağany
ma?», – boldy. Əieli: «Maqsūt, bireulerdiñ əielderi şet i̇el asyp sauda
jasap üilerin asyrap otyr ğoi. Olardyñ keibireuiniñ küieuleri jūmys ta
istemeidi. Sen oqysam dep jürsiñ, küniñ mağan qarap tūrğan joq. Bitirip
kelgen soñ-aq bizdiñ jağdaiymyzdy jasarsyñ. Men de qolymnan kelgenin
jasaiyn», – dep qoimady. Qairany qalmağan Maqsūt «Jariiäş, sen baiqa,
bireuge bala tauyp berem dep densaulyğyñnan aiyrylyp, öz balalaryña
ie bola almai qalma», – dep i̇eskertu jasady aldymen. Özine süieniş bolyp
bir iske bel şeşip tūrğanda ündemegenim jaramas dep, i̇ertesine qaitadan
telefon şalyp batasyn berdi. Sodan əieli aman-i̇esen bosanğanşa alañdap,
jiı habarlasyp tūrdy.
8
Jariiäny medbike əielder bosanatyn kresloğa jatqyzdy. Oñ jağynda –
jağdaidy baqylap Şara tūr.
Sol jağynda – Aiğanym.
Qarsy aldynda – ginekolog-dəriger.
Bəriniñ auzy-basy tūmşalanğan. Jyltyrap közderi ğana körinedi. Dəriger
aq rezenke qolğap kigen qolyndağy şpritsti köterip tūryp:
–Al, bastadyq, is oñ bolsyn! – dedi de i̇eñkeiip öz şaruasymen ainalysyp
ketti.
Jariiä bərin sezip jatyr... Kindiginiñ mañaiy auyrsynğandai boldy...
–Al, osymen sizdiñ balañyz start aldy, – dep bir kezde dəriger basyn
köterip Aiğanymğa qarady.
–Qūttyqtaimyz! – dedi Şara.
Aiğanymnyñ ainaköldei möldir janarynan qos tamşy üzilip tüsti...
Jariiäny arbağa jatqyzyp i̇eki medqyzmetker palatağa süirep əkeldi de
tösekke jatqyzdy. Şara men Aiğanym i̇ere keldi.
–Osy sətten bastap meniñ baqylauymda bolasyñ, – dep külimsiredi
Aiğanym.
Auruhanada bir jeti jatyp şyqty. Sodan bastap işipjemin, kerekti dəridərmegin bərin Aiğanymnyñ jürgizuşisi jetkizip tūrdy.
Besinşi apta degende Şara kelip qaitadan «Ekomedke» alyp ketti. Uzi
apparatymen qarağan dəriger qyz:
–Qūttyqtaimyz, balapan Uiasynda jatyr, besinşi-altynşy aptada – dep
Aiğanymdy quantty.
Jariiä da quanyp qaldy. Üş əiel sonşa tyrmysyp jatqanda
balapandarynyñ Uiasyna ornyğyp, öse bastağany dūrys boldy. Qūdai bir
perzentke zar bolğan qūldarynyñ armanyn qabyl i̇etip, ümitin jandyrğany
şyğar...
Sol jerden şyqqannan keiin Aiğanym Şarany kuəger i̇etip alyp
notariusqa baryp Jariiämen i̇ekijaqty şartqa otyrdy.
Şart boiynşa – Jariiä dərigerlerdiñ barlyq talabyn oryndap, özin öte
sabyrly ūstap, işindegi balağa öte meiirimmen qarap aman-i̇esen bosanğan
jağdaida şaranany i̇eşbir qarsylyqsyz öziniñ biologiiälyq ata-anasynyñ
atyna jazdyryp, bauyryna saluy kerek. Aiğanym – bala amanesen
tuylğanşa «qūrsaq ananyñ» işip-jemi men dəri-dərmegimen, dərigerlik
tekseruleri, tağy da basqa densaulyğyna bailanysty kerek-jarağymen
qamtamasyz i̇etedi. Bala düniege kelgennen keiin perzethanadan şyğarda
balağa özderiniñ (əke-şeşesiniñ) aty-jöni jazylğan tuuy turaly kuəlik
alynyp, balany alyp keterde kelisilgen qarjyny qolyna tapsyrady.
Onyñ qūny i̇eki bölmeli pəter aluğa jetetindei boluy kerek.
İeki əiel men kuəger qol qoidy. Şart üş dana i̇etip jasalyp, bireui –
Aiğanymğa, i̇ekinşisi – Jariiäğa berilip, üşinşisi – notariusqa
qaldyryldy.
Sol künnen bastap Jariiä «Qalai bolğanda da osy isti qolğa alğan i̇ekenmin,
abyroimen aiaqtauym kerek», – dep adam aldynda da, zañ aldynda da belin
bekem budy.
Aiğanym anda-sanda klassikalyq muzyka alyp kelip birge tyñdaidy.
İertegi kitaptar oqyp beredi janynda otyryp. Onysyn:
–Qyzym, meniñ dauysyma üirene bersin, tuylğanda būl qandai mama
demesin, – dep qūiady. Nege i̇ekenin Aiğanym
«qyzym» dep söileidi. Jariiä bir küni sūrady:
–Qyz bolatynyn qaidan bildiñiz? – dep.
–Dərigerler jatyrğa salardan būryn bolaşaq balanyñ hromosomdaryn
zerttep, densaulyğyn jəne jynysyn da körip bilgen, – deidi.
Jariiä qairan qalyp, sodan keiin onyñ miynda da būl nəreste qyz bolady
degen oi qalyptasty. «Qyzym», – dep i̇erkeletip, iştei söilesedi. Būryn
balalaryna i̇ekiqabat kezinde Maqsūt işin tyñdap, keide sipap
«söilesetin». İendi janynda ondai əkesi bolmağan soñ, qyzy i̇er adamnyñ
dausyn i̇estimei ösip jatty. Televizor qarağanda būrynğydai melodrama,
talas-tartysy bar kinolar qaramaidy, tanymdyq habarlar köruge
tyrysady. Bastağan isi oñğa basqany ma ənşeiinde itjerik bolyp, tamaq
işe almai qūsa beruşi i̇edi, osy joly i̇ekiqabat bolğan jaqqandai işkenjegeni boiyna baldai siñip, özi ajarlanyp ketti.
Maqsūt habarlasqanda «Sonymen jas mama bolyp jatyrsyñ ba?», – dep
sypaiylap qana sūrady. «Janym, sen renjimeşi, bastap qoidym, i̇endi
sətti aiaqtalsyn. Qolymnan kelse bir otbasyn baqytty i̇eteiin», – dep dausy
dirildep ketti.
Törtinşi aiğa qarai işi ösip, jūmystağylar nazar audara bastady. Bir
bölmede otyratyn Nəzira degen əiel aldymen baiqap:
–Jariiä, qūttyqtaimyn öseiin dep jatyrsyñdar ma? –dedi.
Özi tolyp, işi şyğyp kele jatqan būl ne desin:
–Raqmet, – dedi de qany basyna teuip, Uiattan qyzaryp ketti. Onysyn özi
iştei, «Meniki neğylğan Uialu, küieuim bar, ary ketse üşinşi balasyn
tuğaly jür der», – dep aqtap qoidy.
Birde televizor aldynda demalyp jatyr i̇edi, işinde kişkentai balyqtyñ
jüzgenindei qimyl sezildi. Ana jüregi i̇ezilip, «Qimyldady!», – dep
quanyp ketti. «Balapanym sol, anasynyñ işinde jüzip jür», – dep oilap
qarnyn sipap, süisinip biraz jatty.
Sodan soñ Aiğanymğa telefonmen «qyzyñyz qimyldady» dep habarlady.
Onyñ quanyşynda şek joq, təttilerin alyp jetip keldi. Jariiäny
otyrğyzyp qoiyp, dauystap qyzymen söilesti. Özi jylap otyr.
«Balapanym meniñ, əkeñ i̇ekeumizde i̇endi Sen barsyñ! Sen i̇endi adam siiäqty
ömir süre bastadyñ. Əke şeşeñdi quanttyñ sol alğaşqy qimylyñmen», –
deidi.
Jariiä «Aiğanym da balany jaqsy körgende «Balapanym» deidi i̇eken-au»,
– dep tañ qaldy. Negizi i̇eki əieldiñ mineziniñ köp qyry ūqsaidy.
Aiğanymnyñ küieuin əli körgen joq, biraq onyñ sözderine, sipattağanyna
qarap nege i̇ekenin Maqsūtqa ūqsatyp qūiady.
Bir küni Aiğanym otbasylyq suret albomyn köterip keldi. İekeui otyryp
ūzaq qarady. Aiğanym tanystyryp otyrdy. Küieui Jaqsybek «Əlibekov»
degen respublikağa tanymal qarjygerdiñ balasy i̇eken. «Su aqqan jerimen
ağady» degendei zamannyñ myna ağysynda olar da əkeleriniñ jolymen
qarjy salasynda «YRYSBANK» degen bank qūrypty. Aiğanym bolsa
i̇eldegi i̇eñ ülken oblysty basqarğan adamnyñ qyzy. «Bai baiğa, sai saiğa
qUiady» degen osy. İekeui qosylğaly on bes jyldan beri qaralmağan
dərigeri, barmağan balşysy qalmapty. Ajyrasyp, i̇ekeui i̇eki baqyt izdeuge
birin-biri qimaidy. «Jaqsybekke bala tauyp beretin əiel al», – dep qanşa
aittym, «Mağan senen basqa əieldiñ de, ömirdiñ de keregi joq», – dep
könbeidi. İeki ret «qūrsaq ana» boluğa kelisken jas qyzdardy aityp i̇edim,
«Auyldan şyqqan, manerasy naşar», – dep qaşty. Sen jaily aitqannan
əiteuir yqylasy tüsti ğoi», – dep syryn aqtaryp aldy biraz.
Jaqsybek Jariiä oilağandai Maqsūtqa ūqsamaityn bolyp şyqty. Minezin
qaidam, özi iri, əri türi suyq, sol türine qaramai auyldy mensinbeidi.
Maqsūt degen denesi qandai nəzik körinse, jany da sondai nəzik. Auzyn
aşsañ jüregi körinetin aqköñil jan. Qaşan körseñ öz ömirine özi məz,
alaqandai i̇eki közine meiirim tolyp jüredi.
Jariiä qaryndaşpen Aiğanymnyñ keremet portretin jasap syilady. Onda
Aiğanymdy nərestesin kütip jürgen i̇ekiqabat ana retinde beinelegen.
Üstinde keñ pişilgen şəii köilegi bar körkem kelinşek qolyna nəreste
kietin jünnen toqyğan kişkentai aiaq kiımin ūstap terezege jaqyndap
syrtqa qarap tūr. Əinekteri ülken, doğaldau terezeniñ arğy jağynda aq
qanat perişte ūşyp kele jatqandai i̇eles beredi. Aiğanym jüzinde nūr
tolqyp, soğan ūmtyla qalğan. Qyrynan tūrğandyqtan ananyñ
qūrsağyndağy perzenti köilegin kerip syrtqa ūmtylatyndai...
–Jariiä, janym-au, mynau men be? Sen körmeseñ de bizdiñ jatyn bölmeniñ
terezesin qalai salğansyñ? – dep qairan qaldy.
–Ötkendegi suretterden baiqap qaldym...
–Seniñ mynandai talantyñ bary qandai jaqsy, meniñ qyzyma sol
jūğysty bolsa i̇eken, – dep jaqyndap kelip ədettegidei Jariiänyñ
qarnyndağy balasyn sipady.
–Meniñ qyzyma i̇ekiqabat jürgen kezim! – dep tolqyp suretke qaita-qaita
qarai berdi qolyna alyp.
–Jariiä men i̇ekiqabat bolsam, osyndai sūlu bolar ma i̇edim? – dep sūrady.
–Aiğanym, siz men biletin i̇eñ sūlu əielsiz Qazaqstandağy! – dedi Jariiä.
–Men mūny üige aparyp əinekke salyp, ilgizip qūiamyn, Jaqsybekke
maqtanamyn, – dep baladai quanyp ketti.
Bireudi quantqan qandai jaqsy, i̇enesi «Balam jaqsylyq jasa,
jamandyqtyñ izdeuşisi köp bolady. Jaqsylyqty aitpağanymen i̇esine
alyp jüredi», – deitin i̇enesi.
9
Işi ülkeiip bara jatqan soñ, jañalyğyn ūlyna aitty.
–Apa, meniñ inim bola ma! – dep Dərmenniñ quanğanynai, – Jaqsy boldy
ğoi, Almat pen Sanat siiäqty birge jüremiz, – dep şeşesin qūşaqtai aldy.
Onyñ myna quanyşyn körip Jariiänyñ Uialğanyn-ai!
«Oibai, myna balany analar əketkende ne betimdi aitam», – dep i̇esi şyqty.
Öz betimen osy şeşimge kelgende küieui tügili, tyrnaqtai balasynyñ
aldynda da jauapkerşiligi baryn oilamağany ma?!».
–Balam, būl jaiynda i̇ekeumizdiñ qūpiiämyz bolsyn, əzirge i̇eşkimge
aitpaiyq. Əjeñe de, Araiğa da aitpai tūra tūraiyq. Əkeñ biledi. Üşeumiz
ğana bile tūraiyq, – dedi ūlyna.
–Nege böpemiz bolatynyn Arai bilmeidi? – deidi Dərmen tañyrqap.
Perzenthanağa Şara tətesi şeşesin alyp bara jatqanşa tañyrqap jürgen
bala sol tañyrqağan qalpynda qolyn būlğap qala berdi. Jüreginiñ
tüpkirinde «apam mağan böpe alyp keledi», – degen ümit boldy.
Keşke qarai Şara tətesi kelgende:
–Apam, qaşan keledi? – dep qana sūrady, bala jüregi sol böpeniñ özderine
kelmeitinin sezgendei.
Jariiänyñ tañğa juyq tolğağy bastalyp, tüske jaqyn bosandy. Aiğanym
birge «tolğatyp», birge bosanğandai boldy. Ol da şeşinip kresloda jatyr.
–Men biletin «qūrsaq analardyñ» bəriniñ balalaryn qarnyn jaryp
alatyn, meniñ qyzym tabiği jolmen tuyldy, – dep məz boldy, özi tolğatyp
tuğandai.
Baqyryp jaryq düniege kelgen şaranany bosandyrğan akuşer kindigin
kesti de, körşi kresloda jatqan Aiğanymnyñ jalañaş keudesine tastai
saldy.
Jariiänyñ jüregi sol sətte solq i̇ete tüskendei boldy! Sol sətten bastap
toğyz ai jüreginiñ tübinde jatqan şaranasy basqa jürektiñ tūsyna baryp i̇etbettep jata ketti. Kökbaqa siiäqty
typyrlap, iñgələp baqyryp jatyr... Sodan qaityp Jariiä perzentin
körmedi...
İertesine Jariiä men Aiğanym jatqan palatağa halat jamylğan i̇eki i̇erkek
kirdi. Jariiä bireuin suretten körgen i̇edi, tani ketti – Jaqsybek.
–Jariiä siz bizge ülken baqyt syiladyñyz, raqmet! –dedi, tösegine
jaqyndap kelip qolyn aldy.
İekinşi i̇erkek notarius i̇eken. Ol balanyñ tuu turaly kuəligin toltyrdy.
Əkesi – Jaqsybek. Anasy – Aiğanym dep jazyldy.
Bas dəriger men qosşylary i̇erli-zaiyptyny tūñğyştarymen qūttyqtap
jatty.
Jariiänyñ i̇eşbir qatysy joqtai. İeşkim oğan köñil de audarmady. Balany
i̇emizuge de əkelmedi. Şara kelip:
–Jariiä keudeñdi tastai i̇etip tañyp tasta, süt tüspesin, –dep «dərigerlik
keñes» berdi.
Jariiä köziniñ jasy möltildep tūryp keudesin tastai i̇etip tañyp aldy. Sol
sətten bastap toğyz ai kötergen perzentine de köñili tastai bolyp qatyp
bara jatty...
10
Kelesi jetide Aiğanym Jariiänyñ üiine kelip jaña salynğan elitaly
audannan i̇eki bölmeli üidiñ kilti men qūjattaryn berdi.
–İelimizdiñ astanasy Aqmolağa auysqaly jatyr i̇eken, biz sonda köşemiz,
i̇endi körispespiz. Aitpaqşy, qyzym özime tartypty, – dep közi nūrlanyp
tūrdy da:
–Sen bizdi ūmyt, janym! Al men seni ömiri ūmytpaimyn! Bizge baqyt
syiladyñ, – dep betinen süiip quanyştan köziniñ jasy köl bolyp
qoştasty...