Biz Qalada Tūramyz

KIRISPE SİİaQTY KIŞKENE TARAU
BIRINŞI TARAU
İeKINŞI TARAU
ÜŞINŞI TARAU
TÖRTINŞI TARAU
BESINŞI TARAU
QORYTYNDY SİİaQTY KIŞKENE TARAU jazyp, būl dünieni
təmamdaiyq.

(Roman)
«Adamdy tüsinen tanu oñai bolğanmen,
işinen tanu qiyn».
Əkem marqūm jiı aitatyn söz i̇edi.
KIRISPE SİİaQTY KIŞKENE TARAU
Talai-talai köşi-qondy körip, būryş-būryşy qajalyp synğan, ainadai
taqtaiynyñ jaltyrağan betine aiğyz-aiğyz syzyqtar tüsken şifoner,
iağni bizdiñ i̇eñ basty müligimiz bölmeniñ bir būryşyna kelip qonjidy.
İekinşi būryşty Bağila i̇ekeuimiz üi bolğaly bergi bar quanyşrenişimizdiñ
kuəsyndai bolyp birge kele jatqanmen keiingi kezderi töbesinen
jūdyryğyñmen bir ūrmasañ ne beine körinisi joğalyp ketetin, ne dybysy
öşip qalatyn şağyn ğana tört siraqty qoñyr teledidar iemdendi.
Bölmeniñ dəl ortasyn kezinde bir aqauy üşin arzandağan mülikterdi
satatyn arnaiy dükennen satyp alğan i̇emen üstel men tört oryndyqqa
berdik. Mədeni tilmen aitqan kezde, qonaq bölmesi dep atalatyn būl tört
qabyrğağa əzirge būdan basqa qūiar jasau-jabdyq bola qoimady. Al jatyn
bölmeniñ i̇enşisine bölingen dünie de belgili. Nikeldengen aq bas temir
kereuetimiz ben Qūralaijannyñ əri tösegi, əri seruenge şyqqandağy
köliginiñ mindetin atqaratyn qol arba ğana. Būryndary jaldap tūratyn
pəterlerdiñ aiadai bir bölmesinde kədimgidei jasau bolyp, syqap tūratyn
mülikterimiz jaltyrağan parket i̇edeni, qyzyldy-jasyldy tüsti kilemdei
ğyp tüsqağazyn bezendirip tastağan örnekti qabyrğalary, öñimizde tügili
tüsimizde körmegen keñ de jaryq terezeli mynau qos bölmeli keñ saraiğa
itke qos artqandai jaraspai-aq tūr. Jaraspağany öz aldyna, ərqaisysy
şildiñ qiyndai şaşyrap, bastary birikpei, ər jerde qaldy. Özimiz tūryp
kelgen kei bölmelerden kölemi jağynan köş ilgeri auqymdy as üii ol
qañyrap bos tūr. Jağyñ tüspei jamandyq körmegir, Aleksei syilağan
kişkene kök üstelden basqa ol üige mülik ataulydan i̇eşteñe būiyrmady.
«İeki bölmeli üi» dep aitqanğa ğana bolmasa, kiım iletin quysy, anau-mynau
jas otbasynyñ qyñq demei tūrularyna jaraityndai kire beris at
şaptyrym dəlizi, juynatyn... tağy basqa əjetke jaraityn quysy, as üii,
ne kerek, ūzyn sany bes-alty bölmesi bar meken-jaidyñ qojasy bolyp
şyğa kelgenime bir türli añ-tañmyn. Özgeni qoiğanda özim de sene alar
i̇emespin. Osyndai keñ saraidai kelisken pəterge tübegeili ie i̇ekenimdi
kuəlandyratyn qiiälai tartylğan qyzyl beldeui bar order dep atalatyn
jarty bettik asa qūndy qūjatyma qaita-qaita qarai beremin. Bəri de
dūpdūrys, bəri de zañdy. Kösem atyndağy köşeniñ pəleninşi üiiniñ
pəleninşi pəteriniñ iesi özim, iağni Seribaev Quanyş i̇ekenin jəne osy
pəterde tūruğa haqylary bar əzirge şağyn otbasymnyñ müşeleri:
zaiybym Seribaeva Bağila men kişkentai qūlynşağym – Seribaeva
Qūralai Quanyşqyzynyñ aty-jönderi tirkelip, soñyna qūlynnyñ
tUiağyndai mör basylyp, kuəlandyryp tastağan.
«Demek, būdan bylai köşe kezip, jaldamaly pəter izdeu degen indettiñ
inine su qūiyldy, demek, būdan bylai köp adamğa, əsirese küni keşe
Almatyda tūrğandy qoiyp, bir köruge yntyq bolyp jürgen auyl balasy
sen de astananyñ zañdy bir tūrğynysyñ, demek, būdan bylai sen de öz
jeke menşik balkonyña şyğyp alyp, köşemen i̇ersili-qarsyly ağylğan
adamdar tasqynyna samarqau ğana qarap tūra alasyñ, joldas Seribaev»
deimin özime-özim. Bir orynda baiyz tauyp tūra almai, as üi men jatyn
bölmeniñ ūzyna boiyna sozylğan keñ balkonğa şyğamyn. Dəl bir əkemnen
qalğandai şaljiyp tūramyn. Bir orynda baiyz tauyp otyra almai, jol
jüretin kisidei abyr-sabyr bolyp jürgen Bağila da soñymnan şyğady.
– Quanyş-au, jaña osy köşeniñ boiyndağy bir üilerden kördim.
Balkondaryna ösirgen şyrmauyqtary syñsyğan nu orman siiäqty. Külgin
tüsti gülderi qandai keremet. Biz de balkonğa şyrmauyq ösirsek, ğajap
bolar i̇edi. Əri köleñke, əri səndi. Tipti salqyn tüskenşe kereuetimizdi
osynda şyğarsaq, taza auada ūiyqtağan qandai raqat, – deidi ol iyğyma
nazdana asylyp. Bar maqsaty tügel oryndalyp, balkonğa şyrmauyq ösiru
şaruasy ğana qalğan kisi siiäqty. Səbi bolsa da mynandai keñ üige əli
añtañ bolyp, üirene almai jürgen Qūralaijan jetedi soñymyzdan.
Tağaly atpen jelgendei parket i̇edendi sart-sart i̇etkizip, i̇eñbektep məz. Ol
da bir ornynda baiyz tauyp otyra almai jürgendei. Sonan soñ şeşesi
i̇ekeuimiz ony qolymyzğa köterip alyp, bolaşaq qūt-mekeniniñ zəulim
biıktegi balkonynda tūryp alyp, köşeden asyğys ağylyp jatqan adamdar
tasqynyna joğarydan, töbelerinen üñildiremiz. «Jaman əkeñ men şeşeñ
şyğarğan biıgiñnen joğarylamasañ, alasarma, qūlynym! Tūrağyñ ğana
i̇emes, janyñ da, adami jaratylysyñ da biık bolğai!» deimin iştei
tolqyp. Osyndai quanyş üstinde adam aqynjandy bolyp ketedi i̇eken ğoi.
Ər nərsege tolqyp, köñilim de kök kepter bolyp Alataudyñ qūzar
şyñdaryn aralap, ūşyp jürgendei. Ərine, Qūralai əkesiniñ janynyñ
bügin osynşa qaita köktep, güldep tūrğanyn qaidan bilsin, alaida
bərimizde de bir quanyştyñ baryn qūittai jüregi sezgendei. Botaqanym-au
sol, qanatyn jaiğan kögerşin siiäqty dalpyldap, qolymyzdan sekirip ūşa
jönelerdei. Ol da məz. Biz ğana i̇emes, jaña qonysqa kelip, quanyştary
qoinyna syimai jürgenderdiñ birazy balkondaryna şyğyp, köşedegi
adamdar tasqynyna joğarydan köz tigedi. Oñ jağymyzda da, sol
jağymyzda da, üstimizde de, astymyzda da.
– Niçek, bala?! – deidi balkondary bizdiñ balkonmen jalğasyp jatqan
tatar jigiti Rafih betime küle qarap.
– Bik iaqşy üige kildek bit, ə!
– Körşi-au, o ne degeniñiz! Ğajap üige kirdik qoi! Keliñiz, qonys toiyn
bastap jibereiik. Onyñ üstine, qūdaiy körşi boldyq degendei...
– İuq. Başta sez bezgə kilersez. Annary bez sezgə baryrbyz. Kişiniñ iuuly
da, bit kişi.
Onsyz, baiyz tauyp bir ornymyzda otyra almai jürgen üşeuimizge ne
joryq, qūtty bolsyn aita kelgenderge degen şikili-pisililerimizdi i̇emen
üsteldiñ üstine qaiystyra tiep, daiarladyq ta üiden şyqtyq. Biz az-mūz
jasauymyzdy jük maşinasy qorabynyñ aldyna ğana tiep kelgende
ūzyndy-qysqaly on şaqty jigit qara terge malynyp, oñ jağymyzdağy
i̇esikke toqtausyz jük tasyp jür i̇edi, odan beri i̇etti i̇eki ret asyp, i̇eki ret
jeitindei uaqyt ötse de, jükşiler sol qara ter bolğan küileri əli
tasynyp jür i̇eken. Biz būryn-soñdy körmegen, bet taqtaiynan bet
körinerdei türli ağaş jihazdardy jigitter yşqyna kötergende olardyñ
aldyna şyğyp alyp, bezektei jügirip, bebeulep söilep kele jatqan
denelileu aq sūr kelinşektiñ dausy jiı-jiı yşqyna şyğady.
– Apyr-ai, baiqasañdarşy! Büldirdiñder-au, tüge. Soğyldy ğoi anau
būryşy! Osy qarañ qalğyrdyñ, düniesine bağana opytnyi jükşilerdi
jaldaiyq dedim. Til aldy ma, qasarysyp?! Əne, i̇endi iske tatymai, otyn
bolyp qalatyn boldy.
– Terge malşynğan ūzyndy-qysqaly on şaqty jigitte ün joq. Aqsūr
kelinşekke közderiniñ astymen bir-bir qarap qoiyp, yñqyldap kötergendi,
yşqyna tynystağandy ğana biledi.
– Men de baryp kömektesuim kerek i̇edi, körşi ğoi, – deimin Bağilağa.
– Tanysyp ülgermesek te küni büginnen bastap qūdaiy körşi bolatyn
kisiler ğoi.
– Öziñ bil, biraq jeñgemiz aşuly körinedi. Qolbyrap jürip, birdemesin
büldirip alsañ, «Seni kim şaqyrdy özi?» dese, ne deisiñ?
– Kisini bir körgennen tani qūiatyn sūñğyla Bağila saqtyq bildirdi.
– Aldymen myna üige kirip, qūtty bolsyn aityp şyğaiyq. Sonan soñ
körersiñ. Sol jağymyzdağy i̇esik – jaña körşilerimiz Rafihtyñ pəteri.
Bağana köşi-qon üstinde tanysqanbyz. Bir salada jürsek te būryn-soñdy
körispeppiz. Men gazet redaktsiiäsynda jürsem, ol biz əzirlegen gazetterdi
tasqa basatyn maşinanyñ mamany i̇eken.
– Jeñgei, səlemetsiz be?! Al «Köş kölikti, qonys jaily bolsyn!» – dedim
kötergen jügi bolmasa da qara terge tüsip, baryp-kelip tūrğan i̇etjendi aq
sūr kelinşekke. Jalt i̇etip qarağan sətte janarynyñ ūşqynynda
jaratpağan jarqyl bolğanymen, bizdiñ jamandy-jaqsyly jaña körşisi
i̇ekenimizdi bilse kerek, ter juğan jüzine zorlyqpen jylylyq şuağyn
jügirtti.
– Raqmet, ainalaiyn! Oñ jağymyzdağy i̇esik – jañağy əli tasynyp bola
almai jürgen osy aq sūr jeñgeidiñ pəteri. Jeñgei siiäqty i̇et-jeñdi i̇emes,
kerisinşe qañqasyna terisin tyrtystyra qaptap qoiğandai tyriğan qara
jigitti üi iesi bolar dep mölşerlegenmin. «Ortaq asty bireui şömişpen,
biri qasyqpen işetin kisiler siiäqty i̇eken» degen bir qyzyq oi kelgen.
Törtinşi qabatqa deiin jeñgemiz jük köterip şyğarğany sol, i̇et-jeñdi
denesin süirep, al qudai ağamyz qu janyn köterip jetkizse de i̇ekeuine
ülken olja i̇eken dep tüidim. «Jaraidy, būlarmen de dūrystap tanysa
jatarmyn, aldymen qonys toiynyñ alğaşqy dəmine şaqyryp otyrğan
üige bas sūğaiyq» degen oimen jeñgeige: «Biz qazir... » dep, bizdi tosyp
otyrğandai i̇ekiūştylau söz aittym da, kişipeiildilikpen bas izep, sol
jağymdağy Rafihtyñ i̇esiginiñ qoñyrauynyñ tüimesin bastym.
– Al, Rafqa, jeñgei, qonys üileriñiz jaily, qūtty bolsyn! Birbirimizge
irgemiz qaiyrly bolğai! – deimin men körşilerimniñ qoldaryn qūşyrlana
qysyp. Qanşa degenmen, bizdiñ Bağila da körgendi jerdiñ qyzy i̇emes pe:
«Būl üide toi köp bolsyn! Şaşu, şaşu!» dep, i̇eki-üş uys konfetti aq
joñqa ğyp, i̇esikten kire şaşyp jibergen. Bes-altylar şamasyndağy
mysyq köz sary bala añ-tañ. «Beretin konfetin qolğa ūstatpai, i̇edenge
şaşqany nesi?» degendei əke-şeşesiniñ, sonan soñ bizdiñ betimizge añyraia
qaraidy. Biraq şaşylyp jatqan bailyqqa jaltaq-jaltaq qarağanynan-aq
yndynynyñ təttilerge birjola auyp tūrğanyn baiqau qiyn i̇emes i̇edi.
– Ala ğoi, Rafis! – Mahfuza jeñgemiz jerdegi şaşudy jinai bastağan
kezde ğana mūnyñ bəri osylai boluğa tiısti is i̇ekenin i̇endi tüsingendei
bolğan mysyq köz konfet teru şaruasyna bar yntasymen kiristi.
– Biraq i̇ekeu-üşeuden artyq jeuge bolmaidy. Tisiñ auyratyn bolady.
– Kurşe, ne aitasyz, bik iaqşy buldy kilgeneñez.
– Rafih ağynan jaryldy. Qonys toiyn bizge deiin bastap qoisa kerek,
onsyz da aq sary jigit şala pisken qyzanaqtai bet-jüzin bal-būl
jandyryp, alaulap alypty. Pəlen jüz qyzmetkeri bar bir mekemede jūmys
istesek te būryn qūian-qoltyq aralasyp tanysudyñ səti tüspegen körşim
meilinşe aq jarqyn jigit bolyp şyqty. Jeñgemiz Mahfuza da būryn bir-
birin ğūmyry körmegen Bağila i̇ekeui jastailarynan birge öskendei
şüiirkelese ketipti. Biraz işip-jep degendei, jedel «juystan» soñ
közimniñ aldy tūmandana bastağanda əli jükterin tasynyp ülgire almai
jatqan oñ qanattağy körşim i̇esime tüskeni. «Körşi haqysy
– Təñiri haqysy» dep otyruşy i̇edi əkem marqūm. «Alğaşqy künnen bastap,
qaityp körispeitin adamdardai syrt beriskenimiz jaraspas» degen oi keldi.
– Rafqa, mynau üşinşi körşimizdi tanisyz ba? Özderi bir auylğa jeter
dünie tasydy ğoi, qaida syiğyzyp jatyr onyñ bərin?
– Ə, alarnyqy durt bulmə, – deidi Rafih.
– Bir myqty bolar, – dedi Mahfuza. – İə, vraç bulyrğa. Teş vraçymyn
digən, – dedi Rafih. – Ə-ə! – dedi Mahfuza. «Onda tüsindim» degendei ünin
bir türli sozyp aitty. – O, onda mynau qosamjarlasa bitken «ūry» tisimdi
oñdatyp alatyn boldym, – dedi Bağila. Bar jūmysy tausylyp, üi məselesi
şeşilip, köñili demdengen soñ i̇endigi jalğyz səti tüspei jürgen
şaruasynyñ da oraiy kele qalğanğa balaşa quanyp otyr.
– Meili ğoi, kim bolsa ol bolsyn, biz üşin bar bolğany körşi ğana.
Əiteuir körşimiz ğoi. Jüriñiz Rafqa, körmegendei bolyp otyrğanymyz
kördemşelik bolar. Tanysyp, qūtty bolsyn aityp şyğaiyq, – dep
jelpildedim. Qairan, otty sudyñ buy ğoi otyrğyzbai tūrğan. Qūralaijan
men Rafis qana qalys qaldy da, qalğan üş i̇eresek tügeldei meniñ jañağy
ūsynysymdy bir auyzdan qoldap şyqty. Bağanağy ūzyndy-qysqaly on
şaqty jigit üidiñ işinde duyldasady. Jük tasylyp bolsa kerek, qabatqa
köteriler baspaldaqtağy sabylysqan jükşiler körinbei, jürginşiler
sirepti. Üi iesi qatpa qara jigit jañağy on şaqty jükşiniñ i̇ekeuin qasyna
alyp, i̇esiktiñ qūlybyn auystyrtu isine iz suytpai, şūğyl kirisipti.
«Kirisipti» degen şartty ūğym. Qūlypty auystyrtu operatsiiäsyna
basşylyq jasap, nūsqau berip tūrğany bolmasa, negizgi şaruany atqaruşy
i̇eki jas jigit. Şamasy mūndai iske i̇ebi bar bolsa kerek. Aq kümistei
jaltyrağan şynjyrdy da bosağağa salaqtatyp ilip ülgiripti. Su jaña
i̇emen i̇esik oiylyp, bir i̇emes i̇eki jerden qūlyp tüsipti. Üi iesi bolaşaq
jaña körşilerine, iağni bizge qarap, bir i̇ezulei küldi. Bügingi biter isti
i̇erteñge qaratpaityn şekten tys pysyqtyğyna i̇eñ aldymen özi süisinetin
siiäqty. Bir i̇ezulei küluiniñ sebebi i̇etegi türilgen i̇ezu jaqtan i̇ertedegi
i̇egipettik sarbazdar siiäqty samaladai sap tüzep şyğa keler altyn
tisteriniñ əseri-au dep tüidim. Altyn tisterdiñ jarqyly auzyna ot tistep
tūrğandai əser beredi i̇eken. Əkesiniñ kiımin kigen jetkinşek siiäqty
solbyraiğan tym ülken sport kostiuminde öñirine kestelep jazğan «adidas»
degen jazuy bolsa da, tyriğan aryq denege qonbai-aq tūr. Onyñ tekti
fabrikada toqylğan sporttyq kostiuminiñ nemese öziniñ köterem jylqydai
tyryiğan aryq-tūraqtyğynda meniñ ne jūmysym bar, beiresim
saparymyzdyñ maqsatyna, şaqyrtpai-aq kelgen sebebimizge birden köştim.
– Körşi, jaña qonysyñyz qūtty bolyp, irgemiz bir-birimizge qaiyrly,
berekeli bolsyn! – dep, söz qoimasynan sūryptap aldyn ala əzirlep qoiğan
söilemimdi qonystasymnyñ qūlağyna bağyttadym.
– İuk, qotly bulsyn! Bik iaqşy buldy...! – Rafih ta adal nietin birden
aitty.
– Mynau «oteçestvennyi» jaman qūlyptardyñ kiltteri bir-birine tüse
beredi i̇emes pe?! İeñ senimdi degen ağylşyn qūlybynyñ bireuin ğana i̇emes,
i̇ekeuin birdei salyp jatyrmyn. Orderdi alğan küni qoimada isteitin bir
tanys jigitten ədeii tañdap alyp i̇edim.
– Altyn tisti körşim öziniñ şekten tys pysyqtyğy üşin aqtala
söilegendei. Biraq onysyn: «İe, jigitter, özderiñniñ de üileriñ qūtty
bolsyn!» degendei i̇erekşe jyly şyraimen aitty. Kelerimiz kelip qalğan
soñ i̇esiktiñ arğy betinde tau-tau bop üiilgen jükter barrikadasynan öter
joldyñ bar-joğyn bile almai jəne dəl tabaldyryqta toñqañdap jürgen
qūlyp saluşylardan öte almai bögele bergenbiz. Sol kezde üiilgen
jükterdiñ arasynan jeñgemizdiñ aq sazandai jüzi şalyndy. – Ə, körşiler,
keliñder! – Ol ağamyzğa qarağanda anağūrlym jön biletindigin körsetti.
– «Kedei bolsañ, köşip kör» degen ğoi. Ybyrsyğan köp dünie jer-kökke
syimaidy, ədire qalğyr! Ūşpaqqa osy boq-dünie şyğarardai jinai
berippiz ğoi. Üidiñ işin retke keltire almai jatyrmyz. Tūrarçik, jol
berseñşi myna kisilerge. Kelip qalğan soñ üiimizdi körsin de. Altyn tisti
ağaiymyzdyñ i̇esiminiñ Tūrarçik i̇ekenin öte alğyrlyqpen sol sətte-aq
zerdelep ülgirdim. Bağila i̇ekeuimizdiñ hannyñ saraiy osyndai-aq bolar
degen i̇eki bölmemiz Tūrarçiktiñ alğan üiine qarağanda qūrqyltaidyñ
Uiasyndai ğana baspana i̇ekenin birden-aq iştei moiyndadym. Bala
kezimizden körip jürgen kolhoz basqarmasynyñ köp i̇esikti, köp bölmeli
keñsesi dersiñ. İersiliqarsyly kök i̇esikter, köp i̇esikter.
– Mynau ağalaryñ i̇ekeuimizdiñ «spalnyiymyz», bylaişa aitqanda,
ūiyqtaityn bölmemiz, – dedi aq sazandai jeñgemiz, men i̇endi ğana irgemizdiñ
qūtty boluy jaiyndağy bağanadan əzirlep kelgen tilegimdi aituğa oqtala
bergende.
– Kelimdi-ketimdi kisilerden qaltarystau degendei. Onyñ üstine, köşeniñ
yzy-qiqy şuyly kelmeitin, tüs auğanşa kün tüspeitin bölmeni ədeii
tañdadym. İerteden qara keşke deiin ükimettiñ jūmysymen şapqylaumen
jürgen kisi keşkilik oñaşa jatyp ūiyqtamasa bola ma?! Onyñ üstine,
densaulyğy bolsa şamaly. Ənşeiin, syrtymyz qampiyp tūrğanmen,
işimizde aurudyñ talai türi būğyp jatyr. Mysaly, myna men səl nərsege
«nervniçit» i̇etsem, ala tañdy közimmen atyryp, kirpik aiqastyra
almaimyn. «Gipertonikpin»». «Davleniesi» tüskiri qysqanda janyñdy
qūiarğa jer tappaisyñ. Özim de sonyñ bərin aldyn ala oilap, garniturdyñ
bərin de yñğailastyryp, alyp qoiğanmyn. Ərqaisysyn asyqpai saraptap,
mūqiiät zertteuine tura keldi myna jaman jeñgeleriñizge. Mynau – qonaq
bölmesi. Syrtyndağy örnegine qarap, arabtardyñ garnituryn alyp i̇edim,
ədire qalğyr, özi zil-batpan auyr, səl dym tise örnegi öşip qalatyn pəle
neme i̇eken. İendi osydan i̇erterek qūtylyp, öñin özgertpei tūrğanda ötkizip
jibereiin dep otyrmyn... Sazandai jeñgei bağanağy küni boiy əbden
diñkelep şarşağan, i̇endi qapaş-qūpaş tamaqtanyp, riumkalaryn syñğyrsyñğyr soğystyryp jatqan jigitter otyrğan bölmege bastap keldi.
Jigitter yğysyp, oryn bosata bastap i̇edi, jeñeşem törelik aitty: – Otyra
beriñder, ainalaiyndar, būlar – körşilerim ğoi, – dedi bizdi iegimen
meñzep. – Körşilermen üidiñ işin retke keltirip alğan soñ qonys toiyn
jasap, sairandaimyz əli. Şarşadyñdar əbden! Niçego, jassyñdar ğoi...
Tyñaiyp alyp, myna ağaştardy oryn-oryndaryna qoiyp berseñder, arğy
jağyn özim-aq döñgeletip əketemin. – Bağana: «Myna qarañ qalğyrdy
büldirdiñder-au! «Opytnyi» jükşiler jaldaiyq dedim» dep, albaryndy
bolyp jürgen jeñgemiz i̇endi kömekşi jigitterge meiirin qūlata söileidi.
«Dəude bolsa, aşulanuyñ da, odan qaituyñ da jaidyñ būltyndai tez,
ardyñ-dūrdyñ adamsyñ-au» dep, paiymdap tūrmyn. Jeñgei i̇endi bizge
qarap söiledi: – Tūrarçiktiñ studentteri ğoi būlar. Bir-i̇eki jyldan beri
institutqa «poçasovik» bolyp jür. Onsyz da jūmysy basynan asady
baiğūstyñ, «osy, qūia-aq qoi» dedim. Joq, bolmaidy. Būl zamanda auru
janyna tereze taptyrmai, kömek sūrap baratyndardan göri tek sənge altyn
tis saldyruşylar köbeiipti ğoi. İnstitutyñdağy jūmysyñdy qūia-aq qoi
dedim. Joq, bolmaidy. Ağalaryñnyñ bizge bağynbai, özim bileminmen
qyryn ketetin kezderi jiı bolady... «Oğan qosa birdi aityp, birge ketetin
myljyñ bolmasañyz igi i̇edi» deimin işimnen sazandai jeñgeme minezdeme
jazğaly tūrğandai, onyñ özindik i̇erekşelikterine nazar audara tüsip.
Jeñgei mūrajaimen tanystyryp jürgen ekskursovod siiäqty būrynğy
əuenin qaita tapty: – Būl – ağalaryñnyñ kabineti. Kitaptarymen osynda
syiyp otyrsa, raqmetimdi aitar i̇edim būğan. Būl şalğa da rumyndar
jasağan su jaña «mebel» əpergenmin... Muzei qyzmetkeri siiäqty ol
maimañdap basyp, bölmelerdiñ kelesisine bet aldy, turistiñ rölindegi
törteuimiz – men, Bağila, Rafih, Mahfuza, aitpaqşy, Rafis pen
Qūralaiymyz bar, bərimiz tau-tau jüktiñ arasynan jalğyz aiaq jol tauyp,
qazdai tizilip, ilesip kelemiz. Ūrys dalasyndağy biık-biık
barrikadalardyñ ortasymen jürip kele jatqandai əserde bolady i̇ekensiñ.
– Būl – osy üide Səkençik pen Timurçik degen inileriñiz bar, solardyñ
bölmesi. Sabaqtaryn osynda qarap, osynda ūiyqtaidy... Özderi dop quyp
ketken bolar. Osy künginiñ balasy əke-şeşeleriniñ degenimen jüre me?!
Solar üşin dünie jiyp, solar üşin bəiek bolyp jürgeniñde titimdei de
jūmystary joq... Qoi, oibai, qazirgi balalardy qoi. «Osy künginiñ balasy
alasa tuady, ülkendermen talasa tuady» degen yp-yras. Myna
ağalaryñnyñ iı jūmsaq. Qanşa degenmen pedagog i̇emes pe, tek meiirimdilik,
izgilikpen tərbielegisi keledi. «Aiuğa namaz üiretken taiaq». Keide jon
terilerin sypyra jazdaimyn. Biraq özimniñ jüregim naşar, səl
«nervniçit» i̇etsem, «serdeçnyi pristupym» ūstaidy. Söitken balalar
dop qualap, ketti əne! – Ol kisiniñ Səkençik pen Timurçiktiñ təliminen
bastap, qazirgi ūrpaq tərbiesi haqyndağy pedagogikalyq tolğamdaryna
tosqauyl bolam ba degen oimen aldyn sözben kes-kestedim: – Jeñgei, būl
bölmedegi mebelderiñiz de şettiki me? – Joq, ə! Keiin öz qoldary öz
auyzdaryna jetkende alsyn şettikin. Būl özimizdiñ astanadan şyğatyn
«Şkolnik» degen garnitur ğoi. – «Sony da bilmei tūrsyñ ba?» degendei
ol meniñ betime bir türli müsirkegendei jymiiä qarady. Ol özin
tanystyrmağany bolmasa, üi-küiinen tolyq aqpar berip boldy. Meniñ osy
oiymdy közimnen oqyp qoiğandai-aq: – Oi-bu, men özim tübi tüsken kübidei
saldyrlap jürip, sizdermen tanyspappyn da ğoi. Aqjamal bolady i̇esimim.
– Ol i̇eki-üş sausağyna torlap jasağan, būramalap jasağan, örnektep
jasağan altyn jüzikterdi maişabaq syndy semizşe sausaqtaryna qosqostap mingestirgen qolyn bərimizge ūsyndy.
– Tūrarçik! – dedi ol əli de qūlyp salu şaruaşylyğyna sara basşylyq
jasap jürgen otağasyna qarap. – Kelseişi, myna körşilermen
tanystyğymyz üşin dep, birdeñe auyz tieiik. Əzirge «stūia» bolsa da.
Altyn tisterin körsete bir i̇ezulei külgen qatpa qara ağai janymyzğa
jaqyndady. Biz «stūia» jaña qonys quanyşynyñ yrymyn jasağan bolyp,
saryala qazydan auyz tiıp, jyltyr «tondy» oñaşa oranğan qymbat
konfetterden balalarğa bir-birden ūstatqan soñ, men kün ūzyn aita almai
keñirdegimde keptelip tūrğan qūttyqtau sözimdi aqyry bostandyqqa
şyğardym. İesine jaña tüskendei Bağila konfet şaşty. «Şaşu-şaşu!
Būl üide de toi köp bola bersin!» deidi ol. Biraq özimiz şaşqan
konfetterdiñ birlijarymdaryn Rafih pen Qūralai iemdengenderi
bolmasa, köp i̇eşkim i̇eñkeigen joq. – Al, körşiler, bizdiñ üide de bir
dastarqan jasauly tūr i̇edi, menimen qyzmettes joldastar da «Qūtty
bolsyn!» aityp kele bastaityn şyğar. Bağana köşirisken jigitter de:
«Keşke kelip toilaimyz» dep ketip i̇edi. Olar da birdeñeden qūr qalğandai
jeter qazir. Qane, myna Bağila i̇ekeuimizdiñ de özimizge tiesili zañdy
şañyrağymyzdy körip qaityñyzdar, – deimin men barynşa körgendilik
tanytyp.
– Joq-joq, ainalaiyndar, – sazandai jeñgem tabanymen şoq basyp
alğandai baj i̇ete qaldy. Kenet ünin bəseñdetip, Bağilanyñ qūlağyna
sybyrlai söiledi. – Myna dünielerdi aşyq-şaşyq tastap, qalai kete
beremiz? Būl küñde bireuge bireu senip bola ma?
– Ol ūzyndy-qysqaly on şaqty jigit otyrğan kabinet jaqty iegimen
meñzep qoidy. – Artyq-auys tiyntebenimiz ben altyn-kümis degendei
zattarymyz da osy jükterdiñ işinde. Mynau öñşeñ aş-aryqqa senip,
qalai ketemiz?! Jo-joq, raqmet, keiin kirersiz. Biz i̇endi körşi boldyq qoi,
bir-birimizdi talai şaqyrysa jatarmyz. Bügin qinamañdar, ainalaiyndar!
Aitpaqşy, özderiñ qaida qyzmet isteisiñder? – dedi ol i̇esine əldene
tüskendei.
– Men – jurnalistpin, – dedim tamağymdy kenep. – Kelinderiñiz oqulyqtar
şyğaratyn baspada jūmys isteidi. Negizgi mamandyğy matematik-fizik.
– Al men – tipografiiäda tseh masteri, – dedi Rafih, – Bizdiki əiel –
balabaqşada tərbieşi. Bizdiñ qoğamnan ielengen oz ornymyzğa
jeñeşemniñ onşa köñili tola qoimasa kerek:
– İe, bəriñ de sözdiñ ainalasynda i̇ekensiñder. Sen qainym jornal
şyğarady i̇ekensiñ ğoi, – dedi bir türli ünmen til qatyp. Onyñ üstine
«jurnalist» degender, tek jurnal şyğaratyndar dep oilasa kerek. Men
ony tüzetip jatqym kelmedi. Bilmegenin bildirip qaitemin dep oiladym.
– İe, jaraidy, bopty. Raqmet, jasymyz kişi dep kirip-şyqqandaryñyzğa!
«Kelmeimiz» dep tūrğan kisilerdiñ şaujailaryna oralyp, jalynatyn
i̇emes, «Siz-biz deser, şyj-byj jeser» künderdi, körşilik qadirimizdi bilise
jatar sətterdi bolaşaqtyñ i̇enşisine qaldyryp, qazdai tizilip, tağy da
jalğyz aiaqtap üiden şyqtyq.
***
Sol küni şağyn dastarqanymyzdyñ basyna biraz tileules jigitter
kelinşekterimen kelip dumandattyq. Bireuleri qatty külse de, ne i̇endi
bireuleri əueletip ən bastasa da Bağila i̇ekeuimiz de əldekimnen jasqanyp,
qysylyp otyrğan siiäqtymyz. «Osy sender-aq maza bermeitin boldyñdar
ğoi! İendi kep ən aitqysy kelipti būlardyñ! Baspanasy joq, ərkimniñ
üiinde qañğyp jürip, būlardyñ dumanşylaryn, ən salğyştaryn
qarasañdarşy! Əida, baryñdar, i̇erteñnen qalmai üidi bosatyñdar!» dep,
üi iesiqojaiynymyz jetip keletin siiäqty bolady da tūrady. «Quanyş-au,
mazamdy aldyñ dep körşiler bazyna aitpasa, i̇endi seni i̇eşkim de quyp
şyqpaidy. Būl – öz üiiñ, öleñ tösegiñ ğoi» deimin özime-özim. Joq, alty
jyl boiyna qanğa siñip, boidy jailağan ürei tūla boiyma tūtasyp
jabysyp qalğandai. Səl qyzsa, «Aq bürlen, qyzyl bürlen, bürlenbürlen»
dep qūia beretin Qartbai bir kezde syzyltyp, «Bürlenin» aralai jönelip
i̇edi, i̇esiktiñ qoñyrauy baj i̇ete qaldy. Onsyz da qazyqqa mingendei
qypyldaumen otyrğan men ornymnan ūşyp kete jazdadym. Bağila da
qolyndağy kesesin tüsirip ala jazdap, əreñ qaldy. İekeuimiz de i̇esikke qarai
tūra ūmtylyppyz. – Öi, ien dalada otyrğandai nege üriktiñder?! – deidi
oiynda dəneñe joq Quanyşbek. «Özi auyrmağannyñ qūdaimen isi joq»
degendei ömiri kisi üiinde tūryp körmegen, əskeri qyzmetin ötep kelgen
bette qaladan pəterin sailap ülgirgen boijetkenge üilengen ol tūqymyñ
köbeigir, qaidan tüsinsin bizdi?! Tüsinedi-au degen, osy soñğy birer jyl
bolmasa būğan deiin pəterde tūryp, onyñ da aşy-tūşysyn biraz kördi-au
degen Qartbai men Oralbek te birer jyl i̇emes, jüz jyldan beri osyndai
köp qabatty üide tūryp kele jatqan jandar siiäqty aiyldaryn jimaityn
bolyp alypty. Oralbek te tört-bes jyl kisi bosağasynda tūrğannyñ
qyzyğyn əbden körgen bolatyn. Bir qyzyğy i̇ekeuimiz bir köşeniñ
boiyndağy i̇eki dürkin auystyrğan pəterlerimizde körşi tūrğanbyz. Jiı
aralasyp, şai-pai işip, ne jazyp jatqanymyzdy aityp degendei tirşilik
keşetinbiz. Jataqhana siiäqty bir bölmege Aiman i̇ekeuiniñ ie bolğandaryna
üş-tört ai bolğan. Tek jeke, basybaily baspanağa ie bolu baqytyna qoly
əli jetpei jürgen Serikjan ğana meniñ bügingi jaiymdy jan-tənimen
tüsinetin siiäqty. Aitqanğa bolmasa, onyñ da biz siiäqty astymyzdan su
şyqqandai pəterden pəterge köşip, qinalğany şamaly. Özderi de, biz de
«əje» atandyryp ketken şeşesi dəl özi siiäqty bir keñqoltyq keiuana
tauyp alyp, sol kisiniñ üiinde i̇eki tuyp, bir qalğandai birge tūratyn. – Uau,
əttesine nəlet, aidy aspanğa bir şyğarğan tirşilik boldy-au mūnyñ!
Şirkin, osyndai bir üige qolym jetken küni bar ğoi... – dep, küpinip
otyrğan ol i̇esiktiñ qoñyrauyn i̇estigende sasqalaqtap, sağatyna qarağan.
Onyki de qanğa siñdi qasiet qoi, baiağy...
İesikke jetsem üstiñgi qabatta tūratyn körşim. Qonaqtaryn şyğaryp
salğan soñ, qūtty bolsyn aita kelipti. Ony da azdy-köpti ūrttağan otty
sudyñ qyzuy otyrğyzbasa kerek. Körşimdi bastap kele jatyp, as üide
samaladai bop janyp tūrğan şamdy kördim de, özime-özim i̇esep berip te
ülgermei atylyp kep tüimeni basyp qaldym. «Bögde kisiniñ közinşe
ünemşil kisi siiäqtanyp, nege olai istedim?» Ony oilanyp ta jatpai
avtomatty türde robot siiäqty qimyldappyn. «Rebiatuşki, şamdaryñdy
nege jarqyratyp qoidyñdar? Senderdiñ mağan jandaryñ aşymaidy.
Jiyrma bes som töledim dep osynşa ysyrapqorlyqqa baruğa bola ma
i̇eken!» – dep, qabağy aşylmaityn, əjim torlağan jüzinen quanudyñ,
küludiñ belgisi bilinbeitin tetia Tasia şyğa kelerdei körinipti.
Qonaqtarymnyñ qasyna jete bere: «Oibai-au, şamdardy tañ atqanşa,
tipti kün şyqqanğa deiin jarqyratyp qoisam da öz üiimniñ şamy i̇emes pe
i̇edi! Tek elektr quatynyñ qanşa jūmsalğanyn i̇eseptegiş i̇esti apparattyñ
körsetken tsifryna qarap jiberip, uaqtyly aqysyn tölep otyrsam
bolğany i̇emes pe?! Mynalar meni bir ünemşil qu i̇eken dep oilaidy-au!»
degen oi basyma əreñ jetti. Qaita jügirip baryp, qabyrğadağy qara
tüimeni syrt i̇etkizdim. Ol az bolsa vannanyñ, tağy bir qajetti quystyñ
şamdaryn tügel jağyp qoidym. «Ünemşil qu» i̇emes i̇ekenimdi dəleldegen
türim. Meni tüsinse, Bağila ğoi tüsinetin, betime küle qarap otyr i̇eken. Men
de i̇ezuime külki jügirttim. «Jaña üiiñ öñşeñ qara domalaq Seribaevtar men
Seribaevalarğa tarlyq qylsyn! Jurnalistik i̇erekşeligiñdi jalpaq
jūrtyña moiyndatar nebir oçerkteriñ men surettemeleriñ osy üide
jazyla bersin!» siiäqty tilekterin aiamağan dostar i̇esi bar, uaqyt kestesine
bağynğan adamdardyñ bəri de tətti tüs körip jatqan tünniñ bir uağynda
əreñ tarasqan. Olardy şyğaryp salyp tūryp, «Biz osynau üidiñ
tūrğynymyz» degendei i̇erekşe bir maqtanyş sezimmen aibyny asqaq
köriner ğimaratymyzğa syrtynan köz salyp i̇edim, köp pəterlerdiñ
jarqyrağan şamdary əli sönbegen. Men siiäqty quanyp jürgen körşilerim
ğoi...
***
Jaña qonys, jaña üidi ol da qyzyq kördi me qonaqtar tarqağanşa
domalañdai i̇eñbektep, şapqylaumen jürip, mūrttai ūşqan Qūralai kök
arbasyna qonaqtap, qūittai tanauy pysyldap, ūiyqtap jatyr. İeki-üş
aptadan beri üidiñ kiltin qolğa əne alamyz, mine alamyz deumen, onyñ
üstine bügingi köşi-qon, odan qonaqtardy kütumen diñkelese kerek, Bağila
da mynandai keremet üidiñ sətimen orala ketkenine əli de sene
almaityndyğyn aityp, biraz jatty da, tün tynyştyğyna bağyndy. Əli
perde ūstalmağan ülken terezeden köşedegi samaladai jarqyrağan
şamdardyñ jaryğy tögiledi. İeki jambasyma kezek aunap, ūiqym keler
i̇emes. Kirpikterimniñ arasyna bireu tireu tirep ketkendei, közimdi ilindire
almai əuremin. Temekimdi tūtatyp, balkonğa şyqtym.
– Bik, iaqşy buldy, ə, kurşe?! – Öz balkonynda tūrğan sol jaq i̇esiktegi
körşim Rafih qoi. Kündizgi i̇ersili-qarsyly ağylğan adamdar tasqyny
mülde toqtağan deuge bolady. Ğaşyqtar bolsa kerek, biriniñ işine biri
kirip keterdei bolyp, tūtas denege ainala qūşaqtasqan qyz-jigitter ötedi
anda-sanda. Qalai qūiyndata zyrlasa da kündiz-tüni şarualary bir
tausylmaityn maşinalar ğana şamdaryn jarqyratyp, sirek bolsa da
aqqan jūldyzdai ötip jatyr. Köptegen körşilerdiñ şamy söngen. Bəri de
jaña qonystağy alğaşqy tətti ūiqyğa batqandai. Oñ jatağy körşim
Tūrarçik siiäqty qiiälap kelip, qisynyn tauyp, üige ie bolğan basqa
salanyñ birli-jarym pysyqailary bolmasa, būl ğimarat tūrğyndary
negizinen gazet-jurnal, baspahana qyzmetkerleri, bir salanyñ adamdary
boluğa tiıs-ti. İağni, meniñ əriptesterim. Bügin-aq türli redaktsiiälarda
isteitin biraz jigitterdi körgenmin. Olardyñ köpşiligi-aq men siiäqty
pəterge alğaş ie bolğandar. Bizder, jastar gazeti redaktsiiäsynda qyzmet
isteitin bes-alty kögenköz, būl üiden de qūr qalar i̇edik. İeger, jağy tüspei
jamandyq körmegir, bas redaktorymyz Seideştiñ tamaşa aqylynyñ
arqasy bolmasa... Ol kezde būl əreketi bilinip qalsa, qyzmetin qoiğanda
qoğamnyñ işindegi tañdaulylar qoğamy siiäqty partiiä müşeliginen de
quylatyn bolğandyqtan, asa qūpiiä əñgimeni uaqyt kerueni pəlen qyrdy
asyp ketken soñ aitqaly otyrmyn... Sol siiäqty partiiämyzdyñ
respublikalyq basşylyğynyñ menşik mekemesi sanalatyn baspahananyñ
öz qyzmetkerlerine arnap, üi saldyratyn qūqy bar bolatyn. Redaktsiiä
atauly sol baspahananyñ ğūzyrynda. Olar jaña üi salyp bitirgende ər
redaktsiiäğa birden-i̇ekiden pəter böledi. Biz pəter alğan üidi ūzaq uaqyt
tūrğyzyp əbden qajytqany bar. Kütumen jürgen kün de kelip, bastyğymyz
pəter böliske ketsin. «Böliske tüser jetpis i̇eki pəterden 6–7 pəter tiıp
qalar» degen ümitimizdi ükilep biz qaldyq. Tüs aua bastyğymyz kelsin. Türi
ört söndirgendei. Jautañdap biz otyrmyz. «uiattan bəri de jūrdai
bolypty, – dedi söilei almai biraz otyrğan soñ.
– Jiyrma jurnalisimiz üisiz-küisiz. Ərkimniñ bosağasyn sağalap
jürgende bizge bir-aq pəter berdi». Bərimiz de qaraly habar i̇estigendei
tūnjyrap-tūnjyrap otyryp qaldyq. Otyrmağanda ne istersiñ. Biraz sözin
ötkize alady deitin bastyğymyz üi bölisten şyğa salyp, «aq degeni –
alğys, qara degeni – qarğys»» bolyp tūrğan partiiä basşylyğyna da kirip,
tauy şağylyp qaitypty. – İeger sender syrtqylarğa synyq söz
şyğarmaimyz dep uəde berseñder men bir aqyl aitaiyn, – dep, pəter
kezeginde tūrğandardy jeke şaqyryp alyp, betimizge synai qarağan.
– Būl əreketimizdi bilip qalsa, joğarğy jaqtyñ şoqpary aldymen meniñ
basymda oinaidy. – Uəde beremiz, – dedik bir kisidei. – Tek nətije şyqsa
bolğany. Seideş ağamyz Məskeude jūmysyn bastağan partiiänyñ kezekti
bir sezine jedelhat joldap, onyñ jūmysyna tabys tileuimizdi, onyñ
şeşimderin oryndauğa, respublika jūrtşylyğyn jūmyldyruğa küş
salatynymyzdy aitudy, sonan soñ hattyñ soñyna qarai özderiñniñ
pətersiz jürgenderiñdi jazyñdar, degen aqyl berdi. Ortamyzda
orysşanyñ maiyn tamyzatyn bir jigit bar i̇edi, soğan mətinin qağazğa
tüsirtip, hattyñ saiasi jağynan əbden ūstamdy boluyn əbden i̇ekşep,
özimizge üi bermegenderge artyq ağat söz aitpai, jarty bettik
jedelhatymyzdy bas poştağa aparyp «jolğa saldyq». Tipti dittegen
jerdiñ ony alğanyn rastaityn jauap hat jazuyn da zañdastyrdyq. İeki
kün öter-ötpeste «Jedelhat sezd sekretariatyna tapsyryldy» degen
jauap hat redaktsiiäğa kelgen küni bastyğymyzdy partiiänyñ ülken üii
dereu şaqyrtyp əketti. Hatqa qol qoiğan bərimizdi qauipsizdiktiñ «Üş
ərip» atalyp ketken üiine bir-birlep şaqyryp, al kep tergesin. «Üi
beriñder» deitindei partiiä sezi senderge oiynşyq pa?» deidi. «Hat
jazyñdar» dep aqyl bergen kim, redaktorlaryñ i̇emes pe?» deidi. «Süiikti
partiiämyzdyñ sezine tabys tileiik» degen patriottyq sezimmen jazdyq.
Soñynan üisiz-küisiz jürgenimizdi jazğanymyz ağattyq boldy.
Basşylarymyzdyñ birde-biri mūnymyzdy bilmeidi» dedik. Şamasy,
redaktorymyzdy da biraz quğyndasa kerek. Ərine, ol kisi de «bilmeitin»
bolyp şyğady. Ne kerek, ol kisi de qyzmetkerlerine dūrys tərbie bere
almağany üşin jeñil-jelpi sögis alsa kerek. Al bizge sezd jūmysyna
tabys tilep, jap-jaqsy bastağan isimizdiñ soñynda jeke bastyñ
problemasyn respublikadan attap baryp, Məskeude ötip jatqan partiiänyñ
i̇eñ joğarğy organyna aitqan saiasi körsoqyrlyğymyz üşin respublika
komsomoly tarapynan bir-bir sögis arqalatyp, bir aptadan soñ
redaktsiiämyzğa alty birdei pəterdi bere salğany. Bir qyzyğy, redaktsiiä
işindegi kezekte altynşy bolyp tūrğan meniñ de pəter aluşylardyñ
qataryna qosylyp, bağymnyñ janyp ketkeni. Tüngi köşege joğarydan
üñilip tūryp, sətimen oralğan iske iştei təubama keldim. Redaktor
ağamyzdyñ öz basyn qauip-qaterge tigip, biz üşin jasağan təuekeline iştei
alğysymdy jaudyrdym. Körşi balkondarğa qaraimyn. Taza aua jūtyp
tūrğandar sirek-ti. Ūzynnan sozylyp jatqan ülken üidiñ i̇ekinşi
basyndağy bir balkonnan i̇ekiüş adamnyñ sūlbasy körinedi. Bəri de
ūiyqtauğa jatqan siiäqty. Qaita kelip, ornyma jantaidym. Bəribir
kirpigim aiqasar i̇emes. Otau bop şyqqaly bes-alty jyldyñ merzimi ötipti.
«Basy qatty tirşiliktiñ aiağy tətti» degen yp-yras i̇eken-au. Körgen azdyköpti qiyndyqtar bir küngidei bolmai öte şyğypty. Būryndary i̇elden
bireu-mireu kelip, əlde bireudiñ bir būryşynda, nemese auladağy üişiginde
tyğylyp otyrğanymyzdy körgende: «İe, pəlenşeniñ balasy jetti, ülken
oquyn təmamdap, gazet qyzmetkeri boldy, Astanada qalyp, qarataiaqtar
qataryna qosyldy dep jürsek, jetisip otyrğanyñ şamaly i̇eken-au» dep
müsirkep ketetin siiäqty i̇edi. İendi körsin, bükil auyl bop köşip kelip körse
de!
Körsin, Seribaidyñ balasynyñ astanany sağalap, bosqa jürgen selteñbai
i̇emes i̇ekenin. «Osy az uaqytta ne kördim?» Oi tarazysynan ötkize
bastadym. Şirkin-ai, bükil auyldy aitpağanda, özim üilerinde tūrğan
qojaiyndaryma osy qazirgi küiimdi körseter me i̇edim. Olar da bilsin, meniñ
künimniñ ömir boiy bögdege qarap qalmağanyn». İdeiä! Qonaqqa
şaqyramyn. Bitti! Əkemdei qarsy alyp, kütip jiberemin barlyğyn da.
Jaqsysyn da, jamanyn da. – Bağila! Ə, Bağila! – Au, ūiyqtasañşy,
şarşadyñ ğoi, – deidi ol.
– Kelesi aptanyñ jeksenbisine özimiz tūrğan üilerdiñ ielerin qonaqqa
şaqyryp jibereiik. – İe, jaraidy! – Bağila ne isteseñ de öziñ bil, tek qazir
ūiqy berşi, degendei əri aunap tüsti.
– İə, şaqyramyn mindetti türde! – deimin öz tapqyrlyğyma özim riza
bolyp. Otau bop, Bağila i̇ekeuimiz jeke şañyraq kötergen uaqyttan beri
i̇egereger bizge üilerinen oryn, köñilderinen yqylas bölgen, tipti qilyqily minezderimen qinasa da belgili bir uaqyt panalatqan osynau jandar
bolmasa, dəl bügin osy keñ saraidai pəterdiñ iesi de bolmas i̇edim ğoi...
Anau Əminat şeşei, Aleksei men Tamaralar, Jükeñ men Şaği şeşeiler,
anau Kolia ağai men Tasialar... bəri-bəri bügin oilap otyrsam men oqyğan
bir-bir romannyñ basty keiipkerleri siiäqty. Ərqaisysynyñ minezderi birbirine qandai ūqsamasa, tağdyrlary da ər qily. Olar kimder i̇edi?!! Onan da
men sizderdi küni keşegi sol qojaiyndarymmen ret-retimen tanystyra
otyraiyn.
BIRINŞI TARAU
ƏMİNAT PEN MŪXAMED
Nömiri birinşi qojaiyndarym. Əminat alpysty alqymdap qalsa da əli
janarynyñ nūry taimağan, ajarly əiel. Jesir. «Syrly aiaqtyñ syry
ketse de, syny ketpeidi» degendei, jas kezinde asa nūrly adam bolğany bir
qarağanda-aq körinip tūrady. Öte dindar. Bes uaqyt namazyn qaza
jibermeidi. Mūhammed – jar degende jalğyz ūly. Jiyrma besterde,
bylaişa aitqanda, menimen tüidei qūrdas. Üilenbegen. Şeşesiniñ
aitysyna qarağanda, Mūhammed qaz-qaz basyp jürgen kezinde betine tolğan
Aidyñ səulesi tüsken. Sodan aqyly azdap auytqyğan, keide ilgerindikeiindi, şalyqtap söilep, keide bar-joğyn bildirmei, tym-tyrys jürip
alady.
Ūlttary – inguş. Mūhammed – Almatyda, şeşesi Kavkazda tuğan.
Bağila i̇ekeuimizdiñ de oquymyz təməmdaluğa jaqyndap qalğan soñ i̇endi otau
tigip, jeke şyğu jaiyn oilastyra bastağanbyz. – Jataqhanaña i̇eki künniñ
birinde şapqylap, osylai jüre beremin be? Oquym biyl bitedi. Seniñ əli
bir jylyñ bar. Oqu bitirgen soñ joldamany öz oblysymyzdyñ gazetine
beretin siiäqty. Al men seni mūnda tastap kete almaimyn, sondyqtan otau
qūrğanymyz jön siiäqty. Otbasyn qūrğan kisini zorlyq qyp auylğa
jibermes», – dep Bağilağa söz salyp jürgenmin. Onyñ «jaraidy, öziñ bil»
degen kelisimin alğan bette auyldağy ağamyzğa hat jazyp, körşi auylda
tūratyn onyñ üi işine qūda tüse jibertkenmin. Olardyñ da kelisimin
alysymen jedel toi qamyna kiriskenbiz. «Kiriskenbiz» degenmen, kirise
qūiar i̇eşteñe de joq i̇edi. Kurstastar şəkirtaqylarynan üles bölip orasan
bailyq – üş jüz somnan artyq qarjy jinap bergen. Auyldan toiğa keler
birli-jarym ağaiynnyñ, qaladağy joldas-joralar əkeler tartutaralğyny qosa i̇eseptegende student toiyn bir ashanada dürildetip ötkizuge
jetip qalar deitin qara i̇esep qūrğanbyz. İeñ ülken şyğyn deitin qalyñdyq
köileginiñ de reti kele ketti. Basyna kier güldi aqjeleñi men ülbiregen aq
köilekti birer ai būryn otau tikken studentten öte arzanğa satyp alğanbyz.
İeñ jaqsysy, būdan bylai üilenetin özimiz siiäqtylarğa ötkizip jiberuge de
bolady degen söz. Aitqanymyzdai, qarjymyz jetip-artyldy degendei-aq
boldy. Asabalar da özimizden, ənşi-bişilerimiz de özimizden. Qoi soiyp,
qymyz sapyrmasaq ta toiymyzdy qyzyl iñirden tañğa deiin jalğastyryp,
ədemi bir sauyq qyp ötkizdik. Aqantai, Qojabai, Bolatjan, Aqjūmaş
siiäqty oquğa tüskennen beri jūbymyzdy jazbai bir bölmede tūryp kelgen
dostar bilek sybana kirisip, barlaryn salyp baqqan. Toi ötpei tūryp-aq
jas jūbailarğa otau bolar pəter izdeudi sol dostarğa tapsyryp, qalanyñ
köşe-köşesin kezdirip jibergenmin.
– Ortalyqqa jaqyn pəterlerdiñ öñeşteri tym keñ i̇eken. Otyz somnan beri
tüsetinderi tabylmaidy. Səl alystau demeseñder bir imanjüzdi mūsylman
əpkeñdi tauyp keldik, – dep Aqantai men Bolatjan Bağila i̇ekeumizdi
aldynala aparyp, tanystyrğan bolatyn. Tösek-ornymyzdy da, bir-i̇eki
şyny-aiaq, tərelke, şəugim, qalaq, pyşaq siiäqty i̇eñ kerekti degenderdi
əzirlep qoiypty. Biraz qyz-jigitter bizdi alğaşqy qūt-mekenimizge əkelip
salğan.
– Degenmen, jigitim, uədede tūryp, bərimizden būryn şañyraq köterip
i̇erlediñ, – deidi Aqantai.
– Byltyr, mamyr aiynda Medeude bergen uədeñdi aitamyn.
– Ol qandai uəde i̇edi? – Būl əñgimeden habary joq qyz-jigitter. Mənjaidy
tüsindirip beruime tura keldi... Mamyr aiynyñ basyndağy merekeni
Almatyda ötkizip, bizben tanysu üşin Qarağandy qalasynan Aqantaidyñ
dəriger bolyp isteitin qalyñdyğy Oraldyñ keluine bailanysty bir top
jas jigitter Medeuge barğanbyz.
Auyl şaruaşylyğy institutynda oqityn Əskerbek Altynjamalynan,
Qojai Şolpanymen, Aqjūmaş Nükeşimen, sonan soñ özim Bağilamen
jaqsylap demalyp qaitu üşin işip-jemimizdi aralap kelgenbiz.
Qalyñdyğy əli mektep bitire qoimağan Bolatjan ğana syñarsyz. Medeudegi
mūz aidynyna toqtamai, onyñ sol jaq betkeiindegi biık jotanyñ töbesine
köterilgen soñ tösenişterimizdi jaiyp, gazetdastarqanymyzdyñ üstine
bailyğymyzdy qoiyp jatyrmyz. Sol kezde Şymbūlaq jaqtan toqymdai
ğana qara būlt şyğa kelsin. Samsağan qarağailardyñ «şaşyn» jūlardai
dauyl tūrsyn. Gazet-dastarqanymyzdyñ birazy qanat bitkendei ūşa
jönelsin. Işip-jemderimizdi dorbalarğa qaita jasyryp ülgergenşe nöser
töpelei jönelsin. Tura şelekpen qūiğandai. Odeiäl-töseniştiñ bireuin
tört būryşynan kerip ūstap, nöserden qorğağan boldyq. Kisini ūşyrardai
bolyp bastalğan dauyl tynyp, nöser de basyla qaldy. Qap-qara
aljapqyşyn süiretken nöser būlty qalağa qarai audy. İeşteñe
bolmağandai töbemizden kün külimdedi.
– Medeudiñ küni aşuyñ da, qaituyñ da tez seniñ mineziñnen aumaidy i̇eken, –
deidi mağan jağatyn sözdi barynşa sirek aitatyn Aqantai. Kün şyqsa da
malmandai su bolğan özimizdiñ de jylyna qoiuymyz qiyn i̇edi.
– Qane, jigitter, qu būtaqtardy əkelip ot jağaiyq, – dedi Əskerbek. –
Jigitterdiñ qaisysy buğa bökken ağaşty tūtatyp, basqadan būryn jaqsa,
sony bərimizden būryn üilendireiik. Qyzdardy kuə ğyp bərimiz qol
alysyp uəde bergen soñ qu būtaqtardy jinauğa kirisip kettik. –
Tselinogradtağy orta mektebin biyl ğana bitiretin Baqytyma bəribir əzir
üilendirmeidi. Sondyqtan men jarysqa qatyspaimyn. Tek otyn
tasysaiyn, – dep Bolatjanym qyzdarğa qarap yrjidy. Ər jerden bir
şoqalaq būtaqtardy üiip alyp, otty tūtata almai əlek. Mūndai
jañbyrdan keiin ot jağudyñ bir təsilin üiretken əkemniñ aqyly iske asyp
ketti. Qu būtaqtardyñ syrty su bolğanmen qabyğynyñ asty qūrğaq tūrady.
Bəkimmen qabyğy jonylyp tastalğan būtaqty joñqalap şoşaityp üidim
de ot qoidym. Du i̇ete qaldy. Ūsaq būtaqtardyñ birazy laulai janğan kezde
kezek kesekterine berildi. Qyzdar şuyldap, Bağilany qūttyqtap jatyr.
«Bərimizden būryn sen kelinşek bolatynyñ qūtty bolsyn!» deidi.
«Jigitiñ isker i̇eken, bolaşaq otaularyñnyñ da oty osylai mazdasyn»
deidi.
– Oibai-au, bərimizden būryn mynau Seribai şaldyñ jaman ūlynyñ
auzynyñ salymyn qarasañdarşy-i̇ei, – deidi Aqantai.
– Al i̇endi bərimizden būryn üilenemin dep uəde ber.
– Uəde beremin! – Saltanatty dauyspen üş dürkin qaitala.
– Uəde beremin! Uəde beremin! Uəde beremin! Olar būl sözdi Bağilağa da
üş dürkin qaitalatty.
Lau bolyp janğan ottyñ jalyny kiımderdiñ buyn būrqyratyp, betti
şarpydy. Əzil-qaljyñ, dostyq peiilder janymyzda da jylytyp i̇edi.
Aqantaidyñ i̇eske alyp tūrğany sol oqiğa bolatyn. Tūñğyş qojaiynymyz
Əminat şeşei ər sözin öte bappen aityp, tau halyqtarynyñ maqamymen
söileitin bipaz adam i̇eken.
– Şyrağym, pəterşi jaldap qarjy jinaiyn degen adam i̇emes i̇edim. Üş
bölmeli üiimniñ i̇eñ ülkenin özderiñniñ i̇enşileriñe berdim. Basqasyna attap
baspañdar demeimin. Öz üileriñdei köriñder. Tek mynau nauqasqa
şaldyqqan balam bar. Tiri janğa ziiäny joq. Osy balağa özim joqta i̇es
bolsañdar jetedi, – degen soñ birden işim jylyp sala bergeni. Toi ötken
soñ i̇erteñine i̇ekeuimizdiñ bar mükəmalymyz – bir-bir çemodanymyzdy
jigitter taksige salyp-aq otauymyzğa «köşirip» əkelgen. Əminat şeşeidi
toiymyzğa şaqyrsaq ta kelmegen soñ, oğan degen azynaulaq sybağasarqytymyzdy da ala keldik.. Kurstastar işinen alğaş üilenip, jeke
şyqqan men bolğan soñ ba, jigitter bizdiñ şağyn bölmemizdi toiğa deiin-aq
jasandyruğa barlaryn saldy. «Bir jarym kisilik» dep atalatyn temir
kereuetti soñğy tiyndaryn jinap, satyp alsa, dosyna jaqsylyq jasau
üşin tūñğyş ret aq joldan attağan Aqantaidyñ künəsyna Alla keşirim
jasasyn, jinalmaly i̇eki oryndyq, bir töseniş-matrats, qos aqjaima men
i̇eki jastyqty, keiin bir qisyny bolar dep, jataqhanadan rūqsatsyz
«sūrap» alypty. Bağilanyñ şoşaiyp otyryp, mağan şai qūiyp bergenin
körgileri kele me, i̇ekiden-üşten, jiı qonaq bolysyp ketedi. Biz bolsaq qara
şaiymyz ben qara nanymyzdy olarmen bölip jegenge məzbiz. Jigitter de
qu, bizge salmaq salmaiyn degendei «Mynau bizdiñ auyldan kelgen
səlemdeme i̇edi, sodan senderge degen sybağa» degendei qyryq syltaularyn
tauyp, birdemelerin kötere keletin. Üi bolsaq ta, uaiymsyz student
qalpymyz. İerteñ aqşamyz tausylady-au dep tūratyn biz joq. Bügingi
toqtyğymyzğa, bügingi şat tirligimizge rizamyz. Əminat şeşei bizge de,
bizdiñ qonaqtarymyzğa da qabaq şytyp körgen i̇emes. Qaita biz kelgeli i̇erte
qaşqan qyzyğy az auylynyñ bir şetine i̇el kelip qaita qonğandai masairap
qaldy. Ol da qolyndağy tətti-dəmdisin jiı-jiı əkelip, dastarqanymyzğa
qūiady. Biz şyn meşkeidi əreñ toidyratyn kişkene qara qazanymyz
bülkildei qalsa, ony dastarqanymyzğa şaqyryp, bəiek bolamyz. Ağymnan
jarylyp şynymdy aitsam, Mūhammed deitin paiğambar i̇esimdi jigit būl
şañyraqtyñ astynda öziniñ de tirşilik i̇etetinin tiri janğa sezdirmeuge
tyrysyp jüretindei. Şeşesi tünde ütiktep qoiğan kiımin kiıp, jūmysyna
asyqqan adamdai kün şyğa ketip, keşkilik tauyq qonaqtağan şaqta
sybdyryn bildirmei öz bölmesine ötetin. Şeşesi tamağyn berip
jatqyzatyn. Zəude bir körip qalğanda səlemdesseñ, betiñe qarap, bir
yrjiyp küler i̇edi, qaramasañ sende jūmysy joq, özimen özi jürer i̇edi.
Dastarqanğa şaqyrsañ, «Jür, seni üige kirgizip alyp, mūrnyñdy bet
qylyp, sabap jibereiin» dep tūrğandai ürke qarap, at-tonyn ala qaşatyn.
– Jūbaiym soğysta mert boldy. Ne kerek, jalğyz balany denin sau ğyp
jetkize almadym, aurudan saqtap qala almadym. Saudyñ tamağyn işip,
aurudyñ sözin söileitin jarymjan bolyp qaldy ğoi. Qaiteiin, osy qu
jalğyz jazyla ma dep körsetpegen dərigerim de, baqsy-balgerim de
qalmady. Jaratuşynyñ raqymy köp deuşi i̇edi, biraq əli meni jylatumen
keledi. Būl jazylmasa, meniñ tirşiligimniñ kimge qajeti bar? – dep mūñyn
şağar i̇edi Əminat şeşei. Pəterge degen kesimdi aqyny keşiktirmeuge
tyrysamyz, meniñ stipendiiämdy alğan küni-aq izin suytpai əkelip qolyna
beremin. Biraq basqa tartsañ aiaqqa, aiaqqa tartsañ basqa jetpeitin kelte
körpe siiäqty Bağilanyñ jiyrma som stipendiiäsy aidyñ ortasynan aua
bere qara baqyrdy sanatyp, tyğyryqqa tirep-aq tastaidy. Ondaida bizge
qolyn sozar jalğyz jebeuşimiz bir kezde özim irgetasyn qalap, bir bölmede
birge tūrğan jigitterim – Aqantai, Bolatjan, Qojabai həm Aqjūmaşqa
mūra ğyp qaldyrğan bar şaruaşylyğy bir bölmege jinaqtalğan «Birlik
kolhozy». Birinşi kurstan bastap bir bölmege ornalasqan, alaida
arttarynan aqşa kele bermeitin, qys ailarynda ğana poçtamen jetetin
Aqantaidyñ üiinen keler bir-i̇eki jəşik səlemdeme i̇etten basqa azyq-tülik
te kele bermeitin bes jigit qatarymyzdy būzbai birge tūratynbyz. Al
stipendiiä tamağymyzğa jetpeitin bolğan soñ bərimizdiñ kün köris
qarjymyzdy şypşyrğasyn şyğarmai jinap alyp, bərin de ortaq
qazannyñ qamyna bağyndyratyn, birlestigimizdi «Birlik kolhozy» dep
atağanbyz. Basqa jigitter aidyñ ortasyna jetpei nan sūrai bastağanda
birliktikter qoidyñ arzan bastaryn asyp jesek te, buymyz būrqyrap
jüretinbiz. Əneki soñğy kursqa kelsek te, bölmede qalğan törteui sol
«Birliktiñ» tirligin tozdyrmai jürgen-di. Qysylğan sətimizde jigitter de
«Artylyp qalatyn türi bar» dep, kesek 4–5 somdy ūstata berer i̇edi. Törtbes som degen biz üşin mol bailyq. Tört-bes kün aşyqpauymyzdy
qamtamasyz i̇etedi. Qairan uaiymsyz-mūñsyz sol bir künder... Aqşa deitin
pəleket qanşalyqty tyğyryqqa tirese de, adaldyqtan attamappyz... Tağy
da sol bir qarjynyñ taqyr-taza tausylğan tūsy bolatyn. Ondaidy birden
seze qūiar Əminat şeşeidiñ zorlap işkizgen şaiymen qūrsaqty
aldandyrğan soñ, sabaqqa barğaly jatqanbyz. Bağila əldenege ainalyp
qaldy da, men aulağa būrynyraq şyqqanmyn. Jalğyz aiaq joldyñ üstinde
jatqan jūqaltañdau əmiiänğa ūqsas bir zatqa közim tüssin. İeñkeiip jerden
köterdim. Dermantinnen jasalğan tym könetoz əmiiän i̇eken. Aşyp qarasam,
işinen əldene oralğan dəpterdiñ parağy şyqty. Al onyñ işinde... Onyñ
işinde aq qūiryq 100 somnyñ közge sonşalyqty ystyq sureti körinsin.
Sausaqtarym dirildep, onyñ bükteuin jazsam, onyñ işnen 50 somdyqtyñ
şetindegi kün kösemniñ beinesi körinedi. Onyñ arasynan 25 somdyq, onyñ
arasynan 3 somdyq... Təñirim-au, Bağila i̇ekeuimizdiñ oqu ornyna
baruymyzğa ğana jeter-jetpes on şaqty tiynymyz qalğan tūsta... öñimiz
tügili tüsimizge de kirmeitin 178 som qarjy. Sol sətte at basyndai altyn
tauyp alsam, dəl mūndai quanbaspyn. Basyma əlde bir qiiäl keldi de,
dərejeleri türli-tüsti aqşanyñ tört qağazyn tört qaltağa saldym.
Aspannan tüskendei mynau i̇eresen bailyqty birden körsetip, Bağilanyñ
jüregine salmaq tüsirmeiin dedim.
– Bağila, – dedim soñymnan şyqqan oğan quanyşymdy bildirmeuge
tyrysyp. – Şeşei qaida ketken? – Magazinge ketken şyğar.
– Al men aqşa tauyp aldym. – Qoişy-i̇ei, qanşa? – Üş som! – Jan
qaltamnan kök qağazdy şyğardym. – O, jaqsy boldy ğoi. Mağan ber, keşke
tamaq ala keleiin. – Oiyna birdeñe tüskendei betime sūrauly jüzben
qarady. – Əminat şeşeidiki bolar... Ol kisini tosamyz ba, qaitemiz?! –
Sabaqtan qalamyz ğoi... Qaljyñdaimyn, 3 som i̇emes, 28 som, – dep üş
somnyñ janyna jiyrma bestikti qostym.
– İendi ne isteimiz? – Ol aqşany bireuden ūrlap alğandai jan-jağyna
jaltaqtai qarady. – Qaljyñdaimyn, 78 som, – dep 50 somdyqty tağy
şyğardym. Al «178 som bolatyn» dep olarğa jüzdikti qosqanda Bağilaym
buynynan əl ketip, qaşağa süienip, qūlap qalmai əreñ qaldy. Söileuge
şamasy joq, betime jautañ-jautañ qaraidy. Söitip, i̇ekeuimiz de meñ-zeñ
bolyp tūrğan kezde ony-mūny salğan tor dorbasyn köterip, Əminat şeşei
de kelgen. Öñi aqşa joğaltqan kisige ūqsamaidy. – Şeşei, siz aqşa
joğaltqan joqsyz ba? – Ol betimizge tañdana qarady. – Qaidağy aqşa? –
Men qara əmiiän men kögala kağazdardy körsettim. – Myna jerden, bizdiñ
aulanyñ işinen tauyp aldym, – deimin men aqtalğandai. – Balalarym-ai,
būl da bolsa senderge jibergen Allanyñ jərdemi bolar, – dep keiuana
ağynan jaryldy. Sol kezde aulalary jūqa taqtai şarbaqpen bölingen
körşilerdiñ üiinen syñsyğan ün i̇estilsin. İeki-üş kün būryn ğana ol üige
de i̇eki pəterşi qyz kelip tūrğan bolatyn. Syñsi jylağan oqys ünniñ
solardiki i̇ekeni kümənsiz i̇edi. – Dura, keşe ğana «bir tiyn aqşam joq» dep
menen qaryz alyp i̇ediñ ğoi, – dedi tysqa aldymen şyqqan taldyrmaş qara
qyz soñynda jylap kele jatqan jipsigen sary qyzğa zildene söilep. –
İendi bügin aqşa joğalttym deisiñ! – Bireudiki i̇edi, – deidi sarysy. Bəri de
belgili i̇edi.
– Ainalaiyn, qanşa aqşa i̇edi? – deimin men sarysyna qarap. Ol qarasyna
qaraidy. Aituğa qorqyp tūrğany belgili i̇edi.
– Aqşañdy men tauyp aldym. Biraq dəl somasyn aitpasañ bermeimin, –
deimin men. Sol kezde ğana saryğa til bitti.
– Jüz jetpis segiz som bolatyn.
– Sendei Uiatsyzdy körsem közim şyqsyn, – dedi qarasy teris ainala berip.
– Büginnen bastap basqa pəter izdep tauyp al!
– Al ol aqşañ bizdiñ aulağa ne ğyp «qaşyp» kep jür? – Tañerteñ körpejastyqty qaqqanmyn, sonda ūşyp ketken ğoi. Men əmiiändy, Bağila
i̇ekeuimizdiñ denemizdi bir ysytyp, bir suytqan qaiyrsyz əmiiändy sarynyñ
qolyna ūstattym. Sary qyz aqşany sanap bolyp, külip jiberdi. – Tapqan
adamğa süiinşisin bermeisiñ be? – dedi Əminat şeşei. Sarynyñ üki közi
jypylyqtap ketti.
– İe, balam-ai, būl jigit aqşañdy bermei qoisa, qaiter i̇ediñ? Adamgerşiligi
üşin tym bolmasa alğys aitudy da bilmediñ-au... – Jaraidy, – dedim
sarynyñ aqşalarynyñ betinde tūrğan üş somdyqty özime qarai tartyp.
– Mynany ğana alaiyn… Qaryzğa… Osynyñdy berseñ jetedi. Əminat
şeşei basyn şaiqady. Al Bağila i̇ekeuimiz boiymyzdan auyr jük
tüskendei jedeldete basyp, aialdamağa qarai bet aldyq. Üş somdyqty
Bağilağa ūsyndym.
– Keşke tamaq ala kelersiñ. Stipendiiäny alğan soñ i̇eki qyz tūrğan üidiñ
i̇esigin qağyp i̇edim, i̇eki qyz da jügirip, tysqa şyqty. – Mə, qaryndasym,
qysylğan kezde üş somyñ biraz jerge jetkizdi. Raqmet, – dep aqşany
ūsynyp i̇edim, üki köz sary qolyn soza berdi.
– Sizge de raqmet, – dedi i̇erni əreñ jybyrlap.
– uiatsyz! – dedi qara qyz teris ainala berip. Būl sözdi qūrbysyna
bağyştağany belgili bolsa da mağan aitqandai i̇estildi.
***
Söitip, biz otau tikkeli bergi alğaşqy köktem de aiaqtalyp, Bağila
instituttağy kezekti kursty aiaqtau sessiiäsyn, al men i̇eñ soñğy syn –
memlekettik i̇emtihandardy tapsyruğa jəne diplom jazu jūmysyna qyzu
əzirlenip kettik. Ystyq tamaq istep işetin uaqytymyz joq, kündiz
ashanadan birdeñe işken bolamyz da, üige kelgende şaimen, nanmen
qanağattanamyz. Bizdiñ mūndai küiimizdi körgen Əminat şeşei qoly qalt
i̇etse, bizge de ystyq tamaq istep qoiuğa tyrysatyn.
– Şeşei-au, biz üşin nesine əurelenesiz? Ashanadan işip kelgenbiz, ərgibergi jağy birer ai ğana ğoi, sonan soñ qolymyz bosap, kündiz-tüni kiitap
aqtarudan da qūtylamyz, – deimin oğan.
– İ, qaraqtarym-ai, sender de bir-bir üidiñ bilim quyp jürgen i̇erkesisiñder
ğoi. Özderiñe jasağan az jaqsylyğym özderiñnen qaitar, özderiñnen
qaitpasa qūdaidan qaitar. Sender siiäqty baldai tətti jas otbasyn
körgende Mūhammedtiñ əkesi i̇ekeuimizdiñ üi bolğan alğaşqy sətimiz i̇eske
tüsedi...
– Onyñ əli de ədemiligin joğaltpağan aialy janaryn jas kireukelei qaldy.
– Ne degen sūmdyq, nebəri üş jarym-aq ai birge ğūmyr keştik qoi Rahman
i̇ekeuimiz. Azappen ötken otyz jylğa juyq ğūmyryma sol üş jarym ai əli
azyq bolyp keledi... Sol azyğym tausylğan küni men de Rahmanymnyñ
janyna qarai attanarmyn. Tirlikte körmegen rahatymyzdy o düniede
körermin dep qiiäldaimyn. Men būl kisiniñ keudesine talai jyldar syr
ğyp saqtağan əñgimesin qanşa tyñdağym kelse de, söz arnasyn ədeii basqa
jaqqa būrdym. Keiin bir keñ otyryp, tyñdağandy jön kördim. – Şeşei,
osynda, qalada qalatyn siiäqtymyz. Bügin oqu ornyn bitiretin jas
mamandardy jer-jerlerge bölgende meni osynda, qalada qaluğa rūqsat
berdi. Ol gazette jariiälanyp jürgen maqalalarymnyñ septigi tise kerek.
Jastar gazeti meni redaktsiiäğa qyzmetke alatyn syñaiy bar. Al keliniñiz
Bağilanyñ əli bir jyl oqitynyn bilesiz. Demek, sizdiñ üide de əli tūra
berermiz, – dedim.
– İe, qarağym, qalada qalatyndaryñ jaqsy bolğan. Syimai jatqan nemiz
bar? Qazynadan pəteriñdi alyp, öz şañyrağyñdy kötergenşe osy üide
tūra beriñder. Keiin kişkentaily bola qalsañdar, tipti ony özim bağyp
beremin. Mūhammedim sauyğyp üilense, sonyñ balalaryn baqsam dep
armandauşy i̇edim, ol qiiälymnan būlt juyq siiäqty ğoi, – deidi tağy da öz
uaiymyna qarai oiysyp… Söitip jürip, oqudy təməmdap, diplomdy da
qolğa aldym. Bəriniñ səti kele ketti. Mağan jastar gazetiniñ redaktsiiäsyna
joldama berilip, sol küni-aq redaktsiiäğa baryp, redaktorğa jolyğyp
şyqqanmyn. Jūmyrtqa jağyp pisirgen aq toqaş siiäqty hatşy qyzğa
universitetti bitirip, joldamamen kelgenimdi aityp i̇edim. Ol japalaqtyñ
közindei keñ janarymen betime qarady da, būrynnan tanityn kisidei öñin
jylytty.
– Ə, Seribaev bolasyz ba? Sizdi jūmysqa qabyldaityny jöninde
universitetke hat jazğanbyz, – dedi. Redaktorğa kirip şyqty da: «Bara
beriñiz» degendi sezdirdi. Qyzmetke qabyldaityny turaly fakultet
dekanyna hat jazğanymen, özimen betpe-bet tildeskende ne deitinine jip
tağa almai jüreksine basyp, i̇esikti aştym. Qolynda qalam, gazetke baratyn
material bolsa kerek, maşinkağa basylğan qağazdy oqyp otyr i̇eken.
Qysqalau şaşyn artyna qaiyrğan tyğynşyqtai, şymyr deneli jigit
ağasy ornynan tūryp qolyn ūsyndy. Salaly deuge kelmeitin sausaqtary
qaruly i̇eken. Qolymdy qysa səlemdesti. – Seribaev deitin jigit bolarsyñ.
Jazğandaryñdy oqydym. Bastamañ jaman i̇emes. Büginnen bastap i̇eki ai
synaq merzimge jarty ailyqpen qyzmetke qabyldaimyz. Əri qarai
jūmysqa tūraqty qaluyñ tek öziñe bailanysty. Özderiñe dəris oqyp
jürgen əri «Jetisu» gazetiniñ redaktory Kəkimbek joldastyñ ūsynysy
boiynşa şaqyrtyp otyrmyn, – dedi de qatar-qatar tūrğan oryndyqty
nūsqady. – Otyrğyn. Hatşy qyzdy şaqyryp, qyzmetkerlerdi jinauyn
sūrady. Söitip, süt pisirim uaqyttyñ işinde student jastar jəne mektep
böliminiñ kişi ədebi qyzmetkeri bolyp şyğa keldim. Diplom qorğap
bolğanşa mümkindiginşe kelip, jūmys istei beretin boldym.
Keñseden keudem şattyqqa tolyp, özimdi i̇eñ bir baqytty adam retinde
sezinip şyqtym. Əsirese, Kəkimbek ağanyñ kisiligine rizamyn. Bizge «oçerk
janry» deitin kurs boiynşa bir jyl būryn dəris oqyğan. Kursty aiaqtap,
i̇emtihan alarda ol kisi: «Balalar, men i̇emtihan almaimyn. Oidan oçerk
jazyp keliñder. Kim turaly, ne turaly jazasyñdar – i̇erik özderiñde» degen
bolatyn. Sətin salğanda, «Onyñ əkesi. Ol. Onyñ balasy» dep atalatyn
jazbam ūnap, özi basqaratyn gazetke tapsyryspen i̇eki-üş maqala
jazdyrğan. «Biraz izdenip, talpynsañ təp-əuir jurnalist bolasyñ.
Oblystyq gazetke alar i̇edim, örisiñ tarylyp qalady ğoi. Adam jas kezinde
i̇el körip, jer tanuy kerek. Sondyqtan jastar gazetin jağalap kör» dep
aqyl aitqan. İendi mineki, men üşin özi söilesip, janaşyrlyq tanytyp
jürse qalai riza bolmassyñ. Joldamamen astanada qalğanym, Bağila
üşin zor quanyş i̇edi. Ol da mağan aitpai-aq özinşe əreket jasap,
«Oqulyq» baspasynyñ fizikamatematika redaktsiiäsyna kişi redaktorlyq
jūmysqa ornalasyp alypty. Bölimniñ meñgeruşisi Bökeihanov deitin
ağasy üş-tört ümitkerdiñ işinen Bağilany tañdapty. Ərine, biraz i̇esep
şyğartyp, sauatyn tekserip degendei kişigirim synaq ötkizse kerek.
İnstituttağy soñğy kursty syrttai oquğa da sol kisi aqyl bergen i̇eken.
Nesin aitasyñ, keşe ğana toiyp tamaq işe almai jürgen i̇eki student
alğaşqy jalaqymyzdy alğanda baiydyq ta qaldyq. İekeuimizdiñ
ailyğymyz anau-mynau i̇emes, jüz i̇elu somğa jetip jyğylady i̇eken. Aiyna
jiyrma-otyz somnan artyq qarjy ūstap körmegen keşegi toqjarau jürer
bizder üşin būl, ərine, tausyluy öte qiyn bailyq. Onyñ üstine pəter
aqyny öteuge, kino-teatrymyzğa baruğa jeterlik aqşany qalamaqydan-aq
tabady i̇ekenmin. Būryn respublikalyq gazette jūmys isteitin
jurnalister airyqşa tuğan adamdar şyğar dep oilaityn Quanyş
Seribaevyñyz gazetke i̇etekteietektei maqalalaryn jariiälap,
qutyñdaityndy şyğardy. Birde jas otaudyñ rahaily tirligi turaly oi
qozğasa, birde toi ötkizu dəstüri turaly tolğanady. Birde studentterdiñ
uaqytty ūqypty paidalanuy jaily keleli söz bastasa, birde auyl
şaruaşylyğynyñ joğyn joqtaidy, i̇endi birde bügingi qyz-jigittiñ minezqūlqyn jönge salğysy keledi. Nesin aitasyñ, əmbebap, gazettiñ qai salasy
bolsa da qinalmai jaza salatyn aqylman jurnalistke ainaldy. Alğaşqy
kezde birge oqyğan jigitter mekenine oralğan qūstardai astanadan i̇elderine
attanğan kezde olardy şyğaryp salğan Bağila i̇ekeuimizdiñ jarty janymyz
solarmen birge ketkendei, özimiz jūrtta qalğandai sezinetinbiz. Tipti meniñ
jigitterimdi i̇elderine şyğaryp salğan saiyn Bağila qinalyp, üige
mūñaiyp oralatyn. Keler jyly oqularyn bitirip, i̇elderine oralyp jatqan
qūrbylarymen qoştasar sət kelgende tipti jylap-syqtap ajyrasatyn.
Keiin birte-birte biz de üirenise bastadyq. Qyzmet ornymyzda da kil özimiz
siiäqty jastar. Üilengenderi, əli boidaqtary bar. Olar bizdi
jetimsiretpei ortalaryna tartqan.
Ortağa tartudyñ nemese sol ortağa tartyludyñ türli-türli joldary, türli
tüsti təsilderi bolady i̇eken. Jūmysqa alğaş kelgen küni, tumysymda
tūñğyş ret keñse qyzmetkeri bolğan küni, iağni keñ kabinettiñ bosağasy
jağyndağy bos üstelge qonjiğan küni, bir bölmede üpir-şüpir iın tiresip
otyrğandarğa közimniñ astymen barlai qaraimyn. Birli-jarym «tis
qaqqan» i̇eresekteriniñ özi əri ketse menen tört-bes jas qana ülken.
Qalğandary tüptügel özim siiäqty «sary auyzdar». Qara būira qalyñ
şaşy basyn merinos qoşqardyñ basyndai, qauğadai ğyp körseter
Qartbai i̇esimdi jigit tütinsiñdi at tisterin körsetip:
– İe, bala, söitip qasymyzğa qosyldym deşi. «Prəpeske» jasamasañ,
qospai da qoiuymyz əbden mümkin, – dep yñyrandy.
– Biraq būl jigittiñ közin körip otyrğanmen işine kim kirip-şyqqan?!
Qandai jigit i̇ekenin obedten keiin aitpasaq... Əzirge jymiysy jaman i̇emes.
Mnogo obeşaiuşii... – İə, tür-tüsi juatyn jigitke ūqsaidy i̇eken, – dep
Oralbek iyğyna tüsken ūzyn şaşyn sausaqtarymen tarap, terezege qarap
kegjidi. – Sonda, obed məselesi şeşildi me özi? – dep Serikjan tikelei
şabuylğa köşti. Qaltamda syldyrlağan artyq tiynym bolmağan soñ
qysylyp qalğanym ras i̇edi, jağdaiymdy bek tüsinse kerek, hat tirkeuşi
bolğanmen, bəriniñ anasy ispetti adam i̇ekenine köp keşikpei-aq köz jetken
Bübitai əpkem mağan kömek qolyn sozdy. – Əi, öñşeñ qu ūldarym-ai,
Quanyş balany bügin qyspasañdar da bolady ğoi. Jaña qyzmetker degen
alğaşqy ailyğyn alğan soñ jumas pa i̇edi?! Jan alqymynan dəl bügin
almasañdarşy...
– Apai-au, bir ai boiy būğan «prəpeske» jasatpai qalai jüremiz i̇endi?!
Bizdi qoiyñyzşy, būl jigittiñ özine Uiattau bolady ğoi. Qartbaidyñ üzildikesildi şartynan keiin apaiymyz oryndyğyna iluli tūrğan qoñyr
sömkesine qol sozğan. – Jaraidy, men qaryz bere tūraiyn Quanyşqa, –
dep, ottai janğan on somdyqty suyryp alyp, mağan ūsyna bergen.
– Būl – öte köp aqşa, – dedi Quanyşbek əbjildik körsetip, aqşany
apaiymyzdyñ qolynan lyp i̇etkizip aldy da qaltasyna saldy. – Qyzyl
qağazdy obedke qor qylmaiyq. Būl aqşanyñ qyzyğyn bir bedeldileu jerge
baryp keşkilik köreiik. Al tūsaukeser me, əlde betaşar ma, bügingi obedin
özim-aq jasap bereiin. Būlardyñ salty boiynşa, mūndai kişigirim
«juystar» keñsege jaqyn jerdegi «Quanyşbektorg» dep atalatyn
syrahanada ötedi i̇eken. Jūmysqa qabyldanu rəsimin birer saptyaiaq
syramen, bir-bir tərelke düngen kespesimen jəne dükennen əkelgen birer
şölmekpen atap ötken soñ jəne apaiymyz bergen on somdyqtyñ igiligin
soñğy tiyny qalğanşa keşkilik körgen soñ olarmen qūian-qoltyq aralasyp
kete bardyq. Jeksenbi künderi üide otyru joq. Qyryq syltaumen
birimizdiñ tuğan künimiz dep, birimiz jaña kostium alsaq ta, sony «juamyz»
dep, tūrğan üilerimizge kezek-kezek qydyryp jürgenimiz. Menen bir jyl,
i̇eki jyl būryn universitetti bitirip kelgen, birazy əli üi alyp ülgirmei
pəterde jürgen jigitter. Tipti üiimiz joq dep jürgen biz joq, öitkeni birge
jürgenderimizdiñ deni jaña üilenip, otbastary ülkeimegen, salt bastylar.
Basqasynyñ köñili baiağydai bolğan soñ bizge ne joryq!? Əminat tuğan
şeşemizdei bolyp ketken adam, i̇erte keldiñ, keş keldiñ dep jatqan ol joq.
Bağila i̇ekeuimiz alğaşqy ailyğymyzdy alğan küni ol kisige asyl matadan
köilek satyp əkelip bergenbiz.
– Qoiyñdar, ainalaiyndar. Özderiñ jaña talap, jas otausyñdar. Men
senderdi synaityn adam i̇emespin. Üide tūrsañdar, tegin tūryp jürgen
joqsyñdar, mūndai qymbat syidy ala almaimyn. İeger berer bolsañdar,
i̇eki-üş ai pəterdiñ aqşasyn tölemeñder. Tipti men senderden sol pəteraqy
degendi almai-aq qūiar i̇edim, biraq özderiñdi bireuge təueldi sezinip
jüresiñder me dep oilaimyn, – dep azar da bezer bolğan. – Joq, şeşei,
bizdiñ de əke-şeşemiz şalğaida jatyr. Qazir solardyñ ornyndağy jalğyz
sizsiz. Alğaşqy ailyğymyzğa alğan tartuymyzdy almasañyz, biz de
renjimiz, – dep biz jabysqanbyz. Balasyn i̇eskersek, bizge bauyr basa tüser
degen i̇eseppen oğan qyzyl ala jazdyq jeide de alğanbyz.
– Ainalaiyndar, dünieniñ qadirin bilesiñder me sender. İerteñ üi alyp
şyqqanda da jinağan qarjylaryñ bolsa, qajetke aspas pa? – Əminat
şeşei əldeneni aita almai otyrğandai kümiljip qaldy. Sonan soñ bir
kürsinip aldy da, bylai dedi:
– Rahmannyñ köp qarjysy bolğanda biz östip tuğan jerden jyraqtap,
ağaiynnan alşaqtap keter me i̇edik?.. Tuğan-tuysqannan kim qaldy, əkeşeşe
bar ma – odan da beihabar jürgeli bir azamat ğūmyr uaqyt ötti... Men sol
küni Əminat şeşeimen tünniñ bir uağyna deiin əñgimelestim. Būryndary
ər jerinen üzip-jūlyp i̇estigen ömir jolyna i̇endi qanğandaimyn.
ƏMİNAT AİTQAN
Aspanmen tildesken aq bas şyñdary bar biık taudyñ bir qoinauyna būiyğa
ornalasqan şağyn qystaqta əke-şeşesiniñ, azularyn aiğa bilegen üş
birdei ağanyñ ortasynda uaiym-qaiğysyz qyzyl güldei bir qyz ösip kele
jatady. Ol anau zeñgir aspan astynda, mynau birinen-biri iyq asyryp
aspanğa şanşyla bitken süiir töbe taulardyñ qūşağynda jatqan beibit
tirşilikten basqa keñ dünieniñ baryn da qaperine almai, qamsyz
boijetedi. Uaqyt jyljyğan saiyn būrynğy balğyn qyz şağyndağyndai
ony qar jastanyp öser ülpildek qargülin teruge üi işi i̇erkin jibermeitin
bolady. Jüzimdikke barğanda da jeñgeleri qiiä bastyryp, qyrqa
astyrtpaityn, soğan i̇egeskendei auyldyñ tübit mūrt, jas peri bozbalalary
da sūr i̇eltiri qoqaima börikterin şekelete kiıp alyp, oraiyn tapsa, qyzben
tildesip qaluğa, əzildesip söilesuge qūmar bolatyn. Bir küni qyzdyñ üiine
i̇ekinşi qystaqta tūratyn bir-i̇eki qariiä qydyryp keledi. Qastarynda maiğa
tyqqan qasyqtai jylmañdağan sūlu mūrt, syptyğyr qara jas jigit bar.
«İe, ənşeiin qydyryp jürgen adamdar bolar» dep oilaidy qyz. Biraq
qonaqtar būlar syilağan jəne özderi syiğa əkelgen ülken qyş
qūmyradağy jüzim şarabyn işip, keş batqanğa deiin otyrysady. Jəi
otyrmaidy, duyldatyp, qonaqtar da, üi ieleri de ən salyp, şerlerin bir
tarqatysady. Üige kirip-şyqqan saiyn syptyğyr qara közimen qyzdy
jūtyp jibererdei i̇emine qaraidy. Biraq «əiel zaty, əsirese, tūrmysqa
şyqpağan qyz bögde i̇er adamğa qarauğa bolmaidy» degen jeñgeleriniñ sözin
pirdei tūtqan boijetken qadalğan janardy jüregimen sezedi, sezgen saiyn
ürkek köñilge sekem Uialai bastaidy.
– Anau kirip-şyğyp jürgen jigitti kördiñ be? – deidi birde kişi jeñgesi. –
Körseñ, bolaşaq jaryñ sol bolyp qalar. Əkeñiz biraz şalqaiğanmen,
osylardyñ yñğaiyna jyğyla bastağanyn sezip otyrmyn. Özderi de bir
seniñ jolyñnan mal-jandaryn aiaityn i̇emes. Boijetkenniñ tūla-boiyn
būryn sezinip körmegen bir jalyn şarpidy. Əlde Uiattyñ, əlde öz üiiniñ
oñ jağynda ağa-jeñgeleriniñ, əkeşeşesiniñ ortasynda ömir boiy
jürerdei köretin qyzğa tosynnan soqqan dauyldan mynau jat habardyñ,
əlde qyz-ğūmyrdyñ sonşa kelteligin moiyndaudyñ, əlde qorqynyş, əlde..
əlde quanyştyñ, əiteuir özine de tüsiniksiz bir küidiñ jalyny şarpyp
ötip i̇edi. Nege i̇ekenin bilmeidi, sūr señseñ papahasyn basyna şekelete
qonaqtatyp, kümis qyndy, süiek sapty qaiqy kezdik bailanğan zer belbeuin
qynai buğan, bylaişa aitqanda, «baryn kiıp, baqanyn qolyna alğan»
syptyğyr jigitke alğaş ret jalt i̇etip, janarymen qarap ötken. Sol səttiñ
özinde-aq onyñ baiqağany – jigittiñ ötkir de obyr janary, minsiz qoiğan
qarlyğaş qanat qiiäq mūrty, onsyz da i̇etsiz kişkene basqa şelek
töñkergendei ğyp biık papaha kigen soñ ony əreñ köterip tūrğandai
köriner qylqiğan moiyn, ūstara izi kögertken süiirleu bitken iektiñ
astynda joğary-tömen būltyldap, tynym taba almai jürgen jūdyryqtai
jūtqynşaq... Sonan soñ ne i̇edi, sonan soñ baiqağany – «al kettik» dese
«qaida» demei ala jönelerdei i̇edireñ syrt poşymy. Jigit aqsaqaldar
otyrğan tüpki üige kirgen bette-aq boijetken kiınip alyp, iyğyna ülken
qyş qūmyrany köterip, şatqaldan qūlap ağar özenge bet alğan.
– Üide su jetkilikti i̇emes pe, nesine barasyñ? – degen kişi jeñgeniñ sözin
i̇elegen de joq. Bağana tau asyp, şüiilip kelgen qara būlt seldetip ötkennen
keiin özen ögiz domalatardai bolyp, tastan-tasqa basyn ūryp, doldana
ökirip jatyr i̇eken. Su i̇emes, əldebir jany bar appaq ajdaha arnamen
jöñkip bara jatqandai.
Ol jağada əri-beri otyryp i̇edi, aunaqşyğan aq jal tolqyn basyn
ainaldyrdy. Özen ğana i̇emes, ainala tügel – tau-tas ta, auyl üileri de
tulap jatqandai. Qyz közin jūmdy. Özenniñ ökirgen öksikti üni işin tügel
jailap alyp, mūñğa batyryp barady... «Joğary-tömen tynymsyz jügirgen
jūdyryqtai jūtqynşaq, i̇ezu türilip, külgenniñ yrymyn tüsirgenmen, suyq
ta ūry janar özin ğana bağa qaraidy». Qyzdyñ tūla boiy qaltyrap ketti.
Özen bürikken tamşylar aqşa betten domalap ketti. Joq, özen tamşysy
i̇emes, öz janarynan tamğan tamşy i̇eken. Ol tağy da közin jūmğan. «Tağy da
qarlyğaş qanat qiiäq mūrt, jyly, jyly bolğanda, i̇eşkimnen būryn köre
almağan jyly jymiğan janar...» Toqta... toqta! Būl jañağy syptyğyr
qarada joq janar ğoi. İə, bəse, mūnyñ közine i̇elestegen Rahmannyñ
janary i̇eken. Ülken qaladan oqu bitirip, būl auylğa bala oqytuğa osydan
birer ai būryn ğana kelgen jigit. Qyz i̇endi özine bolaşaq jar bolmaqşy
syptyğyr qara men Rahmandy oişa salystyryp kördi. İeki iyğyna i̇eki kisi
mingendei tūlğaly mūğalimniñ qasynda syptyğyr qara arğymaqtyñ
qasyndağy jabydai i̇elestegen. «Joq, būlary bola qoimas, əke-şeşeniñ
qyzdy köñili qalamağan janğa qosaqtap jiberer zamandary ötken şyğar.
Qazir baramyn da, şeşeme aitarmyn, jalğyz qyzdaryn köñili qalamağan
adamğa qosaqtap jiberer bolsa, men de qarap qalmaspyn. TUiaq serpermin!»
Iştei osy oiğa bekingen qyz qūmyrasyn suğa toltyryp ala bergende tu
syrtynan i̇estilgen tyqyrdy sezip, jalt qarağan. Qarlyğaştyñ qanatyndai
kiiäq mūrty... adamnyñ tūla boiyn i̇eriterdei jyly jymiğan janar... Qyz
qapelimde i̇eles şyğar degen. Joq, i̇eles i̇emes, Rahmannyñ özi i̇edi. Mektepke
berilgen tarlan boz atty jetektep alypty. Ol ne aitaryn bilmegendei
tosyrqağan syñai tanytyp, ünsiz tūr. Söitti de tarlan bozdyñ şylbyryn
bos tastai salyp, qyz qolyndağy su toly auyr qūmyrany jerden kötere
bergen. Sodan mūnyñ i̇esimin atap:
– Qūmyrañ zildei i̇eken ğoi, atymdy suaryp bolğan soñ, örge şyğaryp
bereiin, – degen qūmyrany kötergen boiy. Auyl jaqtan bireuler körip
qoimady ma dep sasqalaqtağan qyz qūmyranyñ tūtqasyna qolyn soza
bergen.
– Joq, özim-aq, raqmet! – degen boijetken nazaryn tömen salyp.
– Siz qarsy bolmañyz... Jigit kidirip qalğan. – Sizdi köpten ūnatyp jüruşi
i̇edim... Qyzdyñ joly – jiñişke, būdan basqa sizben tildeser jerdiñ retin de
taba almadym. İeger siz az da bolsa ūnatsañyz men sizge ğūmyr boiy adal
jar boluğa sert berer i̇edim. Būl sözdi i̇estigende qyzdyñ basy ainalyp
ketken. Söitse ol buyrqana tulap jatqan özenniñ aq tolqynyna qarap tūr
i̇eken. Betime tağy da buyrqana tulap jatqan özennen şaşyrağan tamşysy
tamğan i̇eken degen. Söitse tağy da öz janarynan üzilip, aqşa bette
domalağan köz jasynyñ tamşysy i̇eken. «İapyr-au, būl nesi, mazaq i̇etkeni
me? Körşi auyldyñ adamdary mūny aittyryp otyrğan küni kelip, mynau
mūğalim jigittiñ de ağynan jarylğany qalai? İeger şyn sözi bolsa, osy
uaqytqa deiin, tipti
küni keşege deiin neğyp jürgen? Joq, būl adal köñil, aq nietpen kelip
tūrğan kisiniñ sözi i̇emes!» Ol ömirinde i̇ekinşi ret bögde i̇erkektiñ betine
tiktep qarağan. Qyzdyñ jas tūnğan janary būlyñğyrlansa da, jigit
közinen bögde, aram oidyñ joqtyğyn anyq körgen. Onyñ da aq sūr jüzi
quqyl tartyp, qabağy dirildeidi. Qyz köziniñ jasyn quanyş monşaqtary
dep ūqty ma, nardai jigit boijetkenniñ aldynda tize bükken.
– Künim, i̇erteñ-aq aittyra baramyz üiiñe.
– Jigit söitti de, əli suyn da qanyp işip bolmağan tarlan bozyna mine,
auylğa qarai jüitkidi.
– İerteñ-aq tüs bolmai jetemiz! Boijetken məñgirip ornynda tūryp qalğan.
İyqtan basqan auyr qūmyra tal şybyqtai denesin janyştap bara jatqan
soñ, ydysyn jerge qūia salyp, qoitastyñ üstine otyra ketken. Buynbuynynyñ əli ketip, boiyndağy bar jiger-quaty jañağy tarlan boz mingen
jigitpen birge ilesip ketip qalğandai. Bir kün üşin sonşama auyr tigen
mynau i̇eki birdei oqiğany basyna syiğyzyp boiyna siñire almai, meñ-zeñ
küide üiine jetkende körşi auyldan kelgen qonaqtar attanyp ketipti.
Onsyz da şaiqala-şaiqala ortalap qalğan qūmyrany kire beris üige qūia
salyp, əke-şeşesiniñ üstine kirgen. Saqal-mūrtyna əli qylau tüspegen əke
aq señseñnen tikken sabalaq börkin milyqtata kiıp, üstine basyp kirgen
jalğyz qyzyna turalap qarai almai, ornynan tūra bergen.
– Qoi, maldardyñ aldynan şyğaiyn, – dedi ol ornynan tūra berip. Qanşa
i̇erke össe de əri sūsty, əri meiirban əke betine qarsy kelip körmegen ədepti
qyz da özderi söz qozğamağan məseleniñ jaiyn sūrauğa batpai, bögele
bergen. – Kün de keşkirip qalypty-au...
– Otyr, qyzym, nemene qabağyñ tüsip ketken? Əlde bireu renjitti me? –
deidi anasy əkesi syrtqa şyğyp ketken soñ. Qyzy anasynyñ bir ülken
əñgimeni bastai almai otyrğanyn sezse de, ol sözdiñ onyñ öz auzynan
şyqqanynşa şydauğa bekindi.
– İeşkim de renjitken joq, kim renjituşi i̇edi? – dep qūia saldy. – Balam,
otyr, söz bar, – dedi ana auyr kürsinip.
– Balam, əkeñ i̇ekeuimiz üşin üş ūl bir töbe bolğanda, sen bir töbe i̇ediñ.
Betiñe kün tigizbei, i̇etiñe jel tigizbei ösiruge tyrystyq. Qūdaiğa şükir,
körgenniñ közin sürindirerdei tūla boiyñ kelisti, tildeskenniñ köñilin
sürindirerdei oiyñ öristi bolyp boijetken siiäqtysyñ! Bəlenşekeñderdiñ
tərbielep jetkizgen qyzy-ai dep, ainalamyzdyñ qyzyğa qarağanyn
maqtanyş i̇etip biz jürmiz... Ūl össe Uiasyna, qyz össe qiiäsyna ūşar ömir
zañy, tirşilik qağidasy i̇eken, qūlynym. Seni qanşa jaqsy körsek te
janymyzda ömir boiy otyrğyza almaitynymyzğa bügin anau əkeñ
i̇ekeuimizdiñ de közimiz jetip, köñilimiz qūlazyp otyr. Suyrtpaqtap jetkize
almai otyrğan ana syrynyñ aujaiyn añdasa da, qyz əliptiñ artyn bağyp,
əli ünsiz otyr. «Auyzdan qaqpaiyn, aityp bolsyn» dep tüidi.
– Seniñ şildehanañdy ötkizgen soñ əkeñ i̇ekeuimiz tüpkilikti Uiaña ūşarda
aşarmyz dep auzyn tas qyp bekitken birneşe kespek jüzim şaraby
boluşy i̇edi qoimada. Sony aşyp, toiyña jinalğan tileulesteriñe işkizer
kün de kelgen siiäqty, qyzym.
– Şeşetai-ai, ne aitqaly otyrğanyñyzdy tüsindim. Jaraidy,
şaraptaryñyz aşyp bolğan şyğar. Sonda qaida, kimge ūzatpaqsyzdar?
Sizder asyğys şeşimge kelerdei tirşilikteriñe tüsirgen auyrtpalyğym
bar ma i̇edi? Əlde mağan alğan qalyñmalmen qabyrğalaryñyzdy jappaq pa
i̇ediñizder?!
– Qyz köz jasyna bulyğyp, söilei almai qaldy. – Auyrtpalyğyñ qaidan
bolsyn, qyzym? Bəri de bizdiñ qoldan kelmeitin iske ainalyp barady ğoi...
– Ananyñ da közi botalady.
– Bağanağy kisilerdiñ nege kelgenin bildiñ be?! Solar bolady seniñ bolaşaq
qaiyn jūrtyñ. Jigitti de körgen bolarsyñ? Bağyña qarai, ol da jaman
bolyp öspegen siiäqty. «Meniñ jarym bolsaişy!» dep, ər qyz armandar-aq
bozbala. Tipti, bir i̇essiz i̇esirik bolyp öskende qaiter i̇edik? Jaman bolsyn,
jaqsy bolsyn, sen tuğanda-aq mañdaiyña jazylğan, təñiri qosqan qosağyñ
sol.
– Təñiri i̇emes, qosyp otyrğan biz deseñizşi odan da! Mal bergenniñ qolyna
jetekteter zaman ötpep pe i̇edi? Qinamañyz, anaşym, buynsyz jerge pyşaq
ūrmañyzdar. Tym bolmasa: «Seniñ oiyñ qalai i̇edi?» dep sūrauğa da
jaramağanym ba sonda?! Syrtynan saudalağan mal siiäqty körgenderiñiz
be? On jerden kelisseñizder de, tilderiñizdi ala almaimyn! İeger bas i̇erkim
bar adam i̇ekenim ras bolsa, tileuimdi kesip, bağymdy būğaulamañyzdar!
Şyndyq kerek bolsa, aitaiyn, jüregim qalağan adamym bar. Ana jazğan
tyğyryqqa tireldi. Ne aitaryn bilmegendei aqşa betin jas juğan
qyzynyñ mañdaiynan iıskep, basyn keudesine qysty. Özi de jasqa
bulyğyp, biraz uaqyt söilei almady.
ONYÑ ANASY AİTYPTY
– İerteden-aq san oqtalyp, aita almağan sözim i̇edi, qūlynym. Biz sen üşin
qalyñmal alyp, mal maldanyp, baiyp qalaiyq dep otyrğanymyz joq,
kerisinşe, besikte jatqan qarşadai küniñde-aq basyñ bir oqys oqiğanyñ
töleuine birjolata bailanğan. Auyl aqsaqaldary sol zamanda seniñ besikte
jatqan keziñde kesken sol qarğys atqan ükim küşin əli joimapty... –
Qaidağy ükim? Tumai jatyp, basym saudağa tüserdei ne büldirippin men?!
– Boijetkenniñ aialy keñ qaraqat közinen yzaly ūşqyn oinady..
– Sabyr, qyzym! Bərin de aitaiyn. Joq, botam, büldirgen sen i̇emes. Biz,
əkeñ i̇ekeuimiz... Bile bilseñ men de kezinde sen siiäqty būlyqsyğan
boijetken qyz bolğanmyn. Əkeñ de tolyqsyğan jigit bolğan. Meniñ de
aittyrylğan jerge barmaimyn dep, əkeñniñ i̇eteginen ūstap, bir tünde tau
asyp ketken jaiym bolğan. Sodan meni aittyrğandar namys quyp,
qanşama jyldar ötse de ökşemizden qalmady. Meniñ küieuim boluğa tiısti
jigit üilenip, balaly bolsa da, bizdiñ üş ūlymyz tuyp, soñynan düniege
sen kelseñ de, i̇eki əulet tatulyq şarabyn işe almady. Artyğymen
aiyptaryn tölesek te, qan qaqsatyp keter sətin kütken jaulyğyn qoimady.
Keudelerine şemen bop qatqan kek alu atty zūlmattary jibimepti. İei,
qyzym-ai, basqany basymnan attatpaimyn deitin, namysymnyñ jolynda
janym pida deitin halqyñnyñ osy şekten tys örligi i̇eñ ülken baqyty
bolğan, sonymen birge, i̇eñ ülken sory da bolğan ğoi. Basqany
basyndyrmaityn i̇erligin oilap süiinseñ, tau sağalağan az halyqtyñ
namysnamys, qanğa-qan dep jürip, ğasyrlar boiy birin-biri keskilep
qūrtumen kelgenin paiymdap küiinesiñ. San bozdaq sondai namystyñ
qūrbany bop köz jūmypty... Birde oñaşa kele jatqan əkeñdi namys
quğandardyñ i̇ekeu-üşeui jabylyp, qapiiäda soiylğa jyqqan. Onymen de
tynbai birjolata qūrtpaq bolyp, taudan qūlap aqqan osy özenge
laqtyrğanda tolqyn qaqpaqyldap ilip əketip, janyn alyp qalypty.
Irgeles i̇eki i̇el – i̇eki auyldyñ jigitteri maidan aşyp, jerdi qanğa būiağaly
tūrğanda i̇eki auyl aqsaqaldary bas qosyp, qyrğyndy boldyrmai, törelik
aitypty. Törelik ükimderi – sert būzğan qyz ben jigit, iağni meni men əkeñdi
aitady, būrynğy aiyptaryna qosa namysy ketken jaqqa üş arğymaqty
tağy töleu. Sonan soñ meni aittyrğan jigittiñ tūñğyş ūlyna jalğyz
qyzymyzdy, iağni seni qalyñsyz qalyñdyq qyp ataidy. Sen boijetken
kezde özderi qalağan uaqytynda kelip aluğa tiıs bolady. Mine, qyzym,
bağana kelgen kisilerdiñ biri bir kezde meni aittyrğan adam, aiaqqa basylğan
namysynyñ tölemin aluşy. Anau jas jigit sonyñ tūñğyşy – seniñ
bolaşaq jaryñ...
– Ana mine, bar syrdy aqtardym degendei qos janaryn terezeden asyryp,
aqbas şyñdarğa qarady. Sol küiinde əñgimesiniñ soñğy tüiinin sabaqtady.
– İendi qartaiğanda əkeñ men meni tağy da dauğa, dauğa i̇emes jauğa
qaldyrmaiyn deseñ, jazyluğa ainalğan i̇eski jaranyñ auzyn tyrnap,
qaitadan uşyqtyrmaiyn deseñ köngeniñ, tağdyrdyñ salğanyn körgeniñ
jön.
– Tek qana ədiletti qanjardyñ ūşy, bilektiñ küşi şeşken zamanda teñiñdi
izdep, azapqa moiyn ūsynypsyñ, anaşym. İendi, i̇el i̇esin jinap, teñdik
ornady degen zamanda, süimegen adamnyñ soñynan i̇erip kete bermekpin be?!
Əlde, i̇eski jaranyñ jazyluy üşin öz tağdyrymdy təleileriñe tastap,
qūrbandyq toqty bolyp şalynaiyn ba?! Apyr-au, köne daudy köñirsitken
i̇eki əulettiñ şirigen jūmyrtqasy men boldym ba? Közimdi joğaltsam,
köñilderiñ tynşysa, qazir-aq jartastan qūlap, birjola joq bolaiyn!
– Jetti! – dedi ana dausyn köterip. Osymen əñgime bitti degendei jer tirep,
auyr denesin ornynan qozğai bergen. – Əkeñ men anañ üşin təuekel i̇etersiñ.
Köp quylyp, köresini köp körgen janbyz. Bir soqqan dauyl maiystyrğan,
i̇ekinşi ret soqsa, synarymyz haq, qyzym. Teñdik zamany tuğanmen
jūrtyñnyñ öz zañy qūrymağan, namys jolynda basyn bəigege tige salar
i̇eserlik minezderinen aiyğyp ülgirmegen kez būl. «Süimedim, küimedim!»
degeniñdi menen basqa i̇eşkim i̇estimesin. Ol myna seniñ zamanyñnyñ
jastardyñ qoltyğyna su bürkip, i̇esirtken jalğan teñdik qana. Əitpese
seniñ halqyñ da ğasyrlar boiy ata zañmen üi bolyp, ösip-öngen. Al biz
siiäqty oğan moiyn ūsynğysy kelmegender opyq jegen. Myqtap tūryp
opyq jegen. Men ony seniñ bolaşağyña tilemes i̇edim. Kəri qoidyñ
jasyndai ğūmyrymyz qalğanda seniñ zorlyq pen qorlyqtan jylağanyñdy
körmeiik. Bir süringen adamnyñ i̇ekinşi sürinui – qater... Toi kelesi
sərsenbiniñ sətine belgilendi... Daiyndal, şyrağym! «Taudan qūlap,
jartastan sekirip, öle qalaiyn!» deitindei közi soqyr, aiağy aqsaq
kembağal jan i̇emes. «Küieui qaisy?» degende, «Mynau!» deitindei-aq
azamat. Onyñ üstine, qyz bolyp tuyp, aq bosağasyn attağaly tūrğan
boijetkenniñ aldy da, arty da sen i̇emessiñ!
***
İerteñine-aq mūğalim jigit te baryn kiınip, qasyna bir-i̇eki qariiäny i̇ertip,
kün tüske tarmysa būlardyñ bosağasynan attağan.
– Kelisti-aq, jigit-au, şirkin! – dep kişi jeñge qyzdyñ onsyz da örtengen
janyna mai qūiğan. «İe, qūdai, paiğambar, əulieler jolyn oñğara gör»
dep, öñi bözdei bop bozarğan qyz tūrğan tilekşi bolyp. Sezimtal jürek
kire beris bölmede tūryp-aq qūdalar əkelgen şaraptyñ işilmegenin bildi.
Öitkeni keşegidei qarqyldağan külkiler, köñildi əñgimeler i̇estilmegen.
Tek, əkesiniñ ğana asyqpai tolğağan əñgimesi üzik-üzik i̇estilip i̇edi. Əkesiniñ:
«Bata būza almaimyn!» degen sözi öleusiregen ümit otyn mülde öşirgen.
Köp ūzamai qonaqtar da üiden şyqty. Jüzderi synyq. Janary jyly jigit
üiden şyğyp bara jatyp, būğan köz salğan. Səl basyn izep, işara
jasağandai boldy. Sodan boijetken i̇eki kün boiy as-suğa qaramai, bük
tüsip jatyp alğan. Meiirban ana da, qatal əke de tis jaryp, i̇eşteñe aita
almady. Aiaqtaryn sybdyrsyz basyp, jeñgeler jorytady. Ağalary bolsa,
tymtyrys. Auyzdaryna su toltyryp alğandai. Biraq būryn-soñdy
bolmağan köñilsizdik būl üidi jailap alsa da, toiğa degen daiarlyq ünsiz
bastalyp ketip i̇edi. Üide i̇eşkim joq bir qağa beriste kişi jeñgesi kelip,
boijetkenniñ qolyna bir japyraq qağaz qystyryp ketti. «Mūğalimnen»
dep sybyrlağandai boldy. Qyz jalma-jan qağazdy aşyp qarady.
«Aiaulym, i̇eger ömir boiy menimen birge bolamyn dep təuekel i̇etseñ, bügin
Ai tua üiiñniñ syrtyndağy qarauyl şoqynyñ i̇etegine kel. Quğynşy jete
almaityn jerge əketemin. İeger şyqpasañ, būl auylda mağan da oryn joq!
İerteñ-aq qaramdy batyramyn». Onsyz da oisoqty bolğan qyz būl hatty
alğan soñ, iə quanaryn, iə renjirin bilmegen kisidei məñgirip otyryp
qalğan. «Ne isteisiñ i̇endi?» degendei kişi jeñgei de mūnyñ betine sūrauly
jüzben qaraidy. «Nar təuekel! İendi kelip men üşin əke-şeşemdi jazalai
qoimas. Bir körgennen-aq osy jigit janyma nūr qūiyp, jüregime səule
şaşqandai i̇edi. İə, bağym, iə sorym! Oilanarğa da, ainalarğa da jerim
tar, bastym qadam jürektiñ əmirimen. Süimegen janmen it ömir keşkenşe,
köñil qūlağan jannyñ i̇eteginen ūstadym. Qalamağannyñ qasynda jatqanşa,
qalağanymnyñ aiağynda jataiyn. Aq jolymdy berip, qadamymdy oñğara
gör, Təñirim. Qiyndyq tusa aq mahabbatym qorğan bolar, jelep-jeber
seniñ aq tileuiñ tiregim bolar, jeñeşe. Əke men şeşeniñ, ağaiyn-tuğannyñ
köñilderi jolyna dep bükil ömirimdi qalai qūrban şalarmyn?» dep oilady
ol. İekinşi bir jasqanşaq oi janyn jegidei jep, i̇ekinşi bir şeginşek
şeşimge toqtamai tūrğanda təuekelge bel budy.
– Jeñgetaiym-ai, qara ormandai qalyñ ağaiyn-tuğannyñ arasynan
auzymen əkep örtengen janyma su sepken qarlyğaştai bolğan jalğyz
janaşyrym sen i̇ekensiñ ğoi. Sen berşi, batañdy, sen tileşi tileuimdi.
Bügin-aq ketemin, sol mūğalim jigittiñ i̇eteginen ūstap. Qūrbysyndai
syrlas bolğan jalğyz qaiynsiñlisiniñ būl bosağadan birjola attanary,
əlde tirşiliginiñ qiiüyn keltire almai qinalyp, jan ūşyra öz baqytyna
qarmanğan jannyñ mynau qarbalas oqys şeşimi oi saldy ma, kişi jeñge
jylap kep, qaiynsiñlisin qūşaqtağan.
– Artyñda qalğan bizdiñ tirşiliktiñ ne bolary mağan mülde küñgirt. Tek,
seniñ aldyñnan aq jol aşylsa i̇eken! Qalauyñdy Jaratuşym qoldap,
qadamyñdy qūtty i̇etsin! Qaida jürseñ de, qandai küide bolsañ da bizdi
i̇esiñe ala jürgeisiñ! Jaişy qolyñdy, berdim batamdy.
– «İə, Alla, ömirlik jarynyñ jolyna əziz janyn pida i̇etuge bar
qarağymnyñ jolyn oñğartyp, Aiyn oñynan tudyra gör. Senim artqan
serigi i̇ekeuin pəle-jaladan qağa gör! Joldaryñdy Jaratuşym qoldap,
paiğambarlar oñdasyn, oñ saparyn bere gör, Alla! Tün jamylyp attağan
qadamyñ qūtty bolsyn! Əumin!» İekeui kiım-keşek, ol-pūldy i̇eşkimge
baiqatpai əzirlep, qoi qoranyñ būryşyna aldyn ala jasyrğan bolatyn..
Sol küni aq bas şyñnan kümis alqadai Ai iek arta bergen tün ortasy aua
bergende üiden sybdyrsyz şyqqan qyzdy kişi jeñge şyğaryp salğan.
Şyğaryp salyp tūryp, qūşaqtasyp tağy qoştasqan.
– Közimdei kör. Qinalğan sətiñde kədeñe asyrarsyñ. Kədeñe asyrmasañ,
joğaltpauğa tyrys, – dep, jeñge zümərjat tasty altyn jüzigin
qaiynsiñlisiniñ sausağyna kigizgen. – Seniñ toiyña şaşuym bolsyn,
Jeñgeñniñ i̇eskertkişi dep bil. Aitqanyndaiyn-aq jigit te saqadai sai tūr
i̇eken. Qasynda özi siiäqty deldime señseñ papaha kigen i̇eki-üş jigiti bar.
– Keldiñ be, aiaulym! – dedi ol qalyñdyğyn tūñğyş ret qūşağyna qysyp:
– Al i̇endi aiañdaiyq. Jol ūzaq, qaita oralğanşa qai zaman bolady?! Tuğan
auylyña, myna süttei jarqyrağan Ai səulesine bögip jatqan mekeniñe
tağy bir qarap al. Qyz şirkin dünie i̇esigin aşqan tuğan jerinde ötken
qysqa qyzyğynyñ qaita oralmas qiyr şetine dəl osy bir sətte şyğyp
tūrğanyn, jat jūrttyq – bögde bosağalyq, būl üşin əli mülde beiməlim
basqa ğūmyrynyñ bastalğanyn sezgen. Aidyñ süt səulesine jondaryn
tösegen biık qūzdar
qoinauyndağy mynau tuğan auyl, ondağy əziz əke men aiauly ananyñ
otynyñ basy ağalary-jeñgelerimen – bəri-bərimen i̇endi körise ala ma,
almai ma, i̇endi körerge köz jetpei, köñil küməndansa da aldağy
tağdyrynyñ təleiin mynau serigine, qarlyğaş qanat mūrty bar, keñ
jauyryndy jigittiñ qolyna birjolata, məñgilikke ūstatpaq. «Qoş tuğan
jer, ata-anam, jazym basyp tūrsam, jazğyra körmeñder!» Ol osylai
kübirlep i̇edi, tau şyñynan qol sozym biıktep qalğan Ai dirildep,
mūnartyp saldy. Ai mūnartqan joq i̇edi, boijetkenniñ janary jasqa
tolğan bolatyn. Ai dirildegen joq i̇edi, boijetkenniñ tūla-boiy
qalşyldap ketken.
– Jüreiik, qalqam, jortqanda jolymyz bolğai! – deidi jigit keşe ğana
syr aqtarysyp, bügin bir özi üşin nar təuekelmen soñynan i̇ergen
qalyñdyğyn atqa köterip mingizip tūryp. Būlar tañ atyp, Şyğys jaqtan
qyzğylt şapaq oinai bastağanda tausylyp bermes tau qyrqalaryn
soñdaryna qaldyryp, i̇etekte jatqan şağyn şaharğa qiiä jolmen qiiälai
jürip at tUiağyn iliktirgen. Sol jerde būlar serikterimen qoştasyp, qol
ūstasyp şaharğa kirgen.
– Aiaulym, jaqynda jürsek, sağan da, mağan da būlar kün bermes. Izimiz
suyp, dürbeleñ basylğanşa tym-tyrys qalpymyzda şalğaiğa keteiik.
Übirli-şübirli bolyp, qaita oralğanda əke-şeşeñ bərin de keşirip, aq
batasyn berer, – degen jigit. Būrynğy daugerleriñ de tynyştalar. Sodan
būlar otarbağa otyryp, Şyğysqa qarai aptalap ūzaq jürgen. Aspan asty,
jer üstinde tau-tastan, asau özennen basqa da jer türleri bolatynyn
būryn oilamapty. Tausylyp bermes sary dalanyñ bolaryn, alasūrmai
tynyp qana ağar momaqan özenderdiñ, tağy da ainadai jarqyrağan aina
kölderdiñ bolaryn, betkeilerdi qualap salğan baspanadan basqa tüzu
köşelerge sap tüzei ornalasqan üileri bar auyl, qalalardy tūñğyş ret
körgen tau qyzy i̇esten tana tañyrqağan. Qoñyrqai tüsti, aq sary tüsti
adamdardyñ da bolaryn jəne olardyñ türleri ğana i̇emes kiımderi de türlitürli i̇ekenin tüsingen. Sodan körmegen i̇elge, körmegen jerge kelgende ğana
otarbadan tüsken. Özderi kelgen jerdiñ adamdarynyñ türi böten, tili bögde
bolğanymen, alystan kelgen taulyqtardy jatsynbai qarsy aldy. Mūnda
da qalany qūşağyna ala mañğaz kerilip jatqan aq bas şyñdy alyp taudy
köñilderine medeu i̇etken. Mūğalim jigit i̇erteden jinap jürgen qarjysyna
şağyndau bir qora-jai satyp aldy da, özi zauytqa jūmysqa ornalasyp
aldy. Baldai tətti jūbailyq ömir bastaldy. Jigit jūmysynan kelgenşe
kelinşek tereze bağady. İekeui birigip, sonan soñ Almaty dep atalatyn būl
şahardyñ qalyñ bağyn aralap, qala qyzyğyna tənti bolady. Ne kerek,
biraq mūndai bal dəuren ūzaqqa barmady. İekeui birge ğūmyr keşken i̇eki-üş
ai öter-ötpeste qosağy özderi kelgen Batys jaqqa qarai qaita sapar şekti.
Jalğyz attanğan joq. Almatynyñ, qazaq dep atalar būlarğa pana bolğan
osynau halyqtyñ da, tipti barlyq ūlttardyñ da qaru ūstar azamatymen
birge attandy. Körşi otyrğan i̇eki auyl arasyndağy namys jyrtys
maidany i̇emes, bükil i̇el men i̇eldiñ arasyndağy namys jyrtatyn zor
maidany, Otan qorğau maidanyna attandy! Jas kelinşek jylap-i̇eñirep,
otarbanyñ soñynan ūzaq jügirgen. «Meni qaida əkep tastadyñ? Öziñmen
birge ala ket!» dep şyrqyrağan. Biraq otarba mūnyñ jalğyz süienişin,
jalğyz tirenişin qan soqta maidanğa qarai irkiltpei ala jönelgen. Jazğan
dünie-ai, sol i̇eñ soñğy, aqyrğy qoştasulary i̇eken... Arağa alty ai salmai
mūnyñ aspanyn töbesine qūlatqan qaraly habar da jetken. «Tuğan i̇elin
nemis faşisterinen qorğau jolynda asqan qaharmandyqpen qaza tapty...»
«Qaza tapty...» degen sözdi oqyğanda əlde bireudiñ qaljyñyndai ğyp
nemqūraidy qabyldağan. Tuğan jerinen öz baqyty üşin tym jyraqqa
kelgen jalğyz tireginiñ «qaza tabuy» tipti de mümkin i̇emestei köringen.
Öitkeni mūnyñ jat i̇el, jat jerde jalğyz qaluy tipti de mümkin i̇emes, i̇eş
qisynğa kelmeitin qūbylys i̇edi... Biraq ol meñireiip ūzaq otyrğan soñ
«qaza tapty» degen sözdiñ uly zəri sanasyna jetkende i̇es-tüssiz talyp
tüsken. Üş kün, üş tün nər syzbai talyqsyp jatqan kelinşek uaqytyna
jetpei mynau köz jasy köbeiip tūrğan düniege i̇erte kelgen öziniñ i̇endigi
aldanyşy, i̇endigi quanyşy bolar ūlynyñ iñgələuin de i̇estuge hali joq i̇edi.
Būl pəniden arys azamaty birjola attandy degen habardy i̇estigen künderi
būl jaryq düniege aiy-küni tolmağan arysynyñ dara ūrpağy kelgen. Ol
sol şala-jansar jatqan kezde «Tuğan i̇elin nemis faşisterinen qorğau
jolynda...» degen sözdiñ mənin tüsinbei, Rahmany qaitadan tuğan İnguş
i̇elin qorğauğa barğan i̇eken-au dep oilağan. Biraq tuğan halqy inguştar men
şeşen jūrtynyñ senimsiz halyq retinde osy i̇elge nelikten jer
audarylğanyn ūğa almağan. Birli-jarym kisiniñ senimsiz boluyn ol
tüsinedi, al bütin bir halyqtyñ senimsiz bolatynyna qalai oilasa da miy
jetpeidi. Senimsiz bolsa... solardyñ bir ūly Rahmandy nelikten qandy
qasapqa salyp, qūrbanğa şalğanyn da tüsinbeidi. Əlde... əlde ol
Qazaqstanğa būrynyraq kelgen soñ «senimdi» bolyp qaldy ma? Būl
tüsinbes jailar tipten köp i̇edi... Ol auruhanada jatyp, osyndai oilardyñ
şegine şyğa almağan. Qaza qanşa auyr bolsa da dünie i̇esigin aşqan mynau
beikünə jylbysqa onyñ ömirge degen qūştarlyğyn qaita ūiatqan. Səbidiñ
əkesiniñ döñes bitken oraq mūrnynan ainymai qalğan kişkentai tanauyn
qyzyqtap, kületin boldy, külip otyryp jylaityn boldy. Sauyğyp üiine
şyqqan soñ özi de zauytqa jūmysqa tūrğan. Qūittai səbidiñ şirauyn
kütemin dep aştan öletin i̇emes. Onyñ üstine, auyr syn bolğan sol bir kezeñ
jūmys isteuge jağdaiy bardy şamasyn keltirmegen uaqyt i̇edi. Balasyn
besigine tas qyp bölep tastap, üş sağatta bir jügirip kelip, i̇emizip ketedi.
Söitip jürip, bir qys, bir köktem, bir jazdy ötkizgen. Söitip üiden
jūmysqa, jūmystan üige jügirip jürip, qaiğyruğa da, i̇erteñin oilauğa da
uaqyty bolmaityn. Kişkentaiy i̇eñbekteuge jarady. Keiinderi balany
tamağymen birge körşi kempirge qaldyratyn bolğan.
Ūmytpasa, qyryq üşinşi jyldyñ jazy i̇edi. Jūmysty kün-tün demei
isteitin kez. Tağdyrdyñ būğan dep əzirlegen sybağasy men körer köreşegi
tausylmapty. Tüngi kezekke şyqqanda kişkenesin özimen birge jūmysqa
ala kelip, tamağyna toiğyzyp, injenerdiñ kabinetindegi divanğa
ūiyqtatatyn. Bir joly tünniñ bir uağynda kabinetke kelip qarasa, bala
ornynda joq. Jan ūşyra izdep jürse, zauyt aulasyndağy bir kögalğa
baryp jatyp, ūiyqtap qalypty. Ūiqysyrap jürip şyğyp ketse kerek.
Qūittai denesi bürisip, toñyp qalypty. «Kisi tolğan Ai səulesine betin
berip ūiyqtauğa bolmaidy, ol adamnyñ miyna əser i̇etip, i̇esi auysuy
mümkin» dep otyrar i̇edi anasy. Kelinşek tiksinip qalğan. Aitqanyndai,
bala sol tünnen bastap tösek tartyp, tabandatqan tört ai auyrdy.
Būrynğy körgen köresisi osy bir tört aiğa qarağanda tükke tūrmaidy i̇eken.
Tūla boiy ot bolyp, küiipjanyp, qatty qūlağan səbidiñ beti soñğy i̇eki
aptadan beri ğana beri qarai bastağan. Qyzuy qaityp, tamaqqa qarai
bastağan soñ auruhanadan üiine şyqqan. Balanyñ əbden sauyğuyn kütip
jatar kün qaida? Onyñ üstine, zauyttağy tseh bastyğy da dürkin-dürkin
kisi salyp, jūmysqa şyğuyn sūrağan. Az künniñ işinde tokarlyq
mamandyqty oidağydai meñgerip ülgirgen kelinşektiñ jas balasymen
birge auruhanağa tüskeni bir adamdy i̇ekeu i̇ete almai otyrğan tar kezeñde
tsehtağy öñşeñ kəri-qūrtañdar men qyzkelinşekterge de oñai timese kerek.
Kelinşek əli sauyğyp ülgirmegen səbiın alyp, jūmysqa şyqpaq bolğan.
Sol kezde i̇edi onyñ özin ğūmyr boiy qaryzdarmyn dep sanağan bir adamnyñ
jaqsylyğynyñ ötkeni. – Qarağym-ai, mynau sauyğyp ülgirmegen jas
balamen qalai jūmys istemeksiñ? – degen körşisi Balym şeşei.
– Men de özimdi əreñ bağyp otyrğan janmyn, biraq mynau beikünə
nəresteñdi kütuge jararmyn. Səbiıñe, öziñe azdağan ğana şarapatym tise,
təñirden qaitsyn de. Joldaryña janym pida dep tileuin tilep jürgen qos
birdei bozdağym qan keşip jür ğoi. Solaryma tier tileuleriñ men
alğystaryñ. – Apatai-ai, ondai jaqsylyğyñyzdy öle-ölgenşe
ūmytpaspyn. Tapqan-taianğanym üşeuimizdiki bolsyn! – degen būl da
tolqyp. Sodan bastap, būl balasy üşin köp uaiymdamaityn bolğan. Künitüni demei jūmys isteidi. Kişkentaiy sol qatty auyrğannan keiin
dūrystap oñala almağan. Əljuaz, qūs qanatynyñ samaly tise de mūrttai
ūşatyn dimkəs bolyp ösip kele jatty. Balym ana aitqanynda tūryp,
nauqas balany tuğan nemeresindei məpelep, kütip-baqty. Būlar asyğa
kütken jeñis küni de jetti. Alla Balymnyñ tileuin berip, qos ūldyñ biri
soğystan aman-i̇esen oraldy. Əziz jan osy bir jartykeş quanyşyn tosyp
jürgendei köp ūzamai köz jūmğan. «Jalğyzymnyñ janyn alyp qalğan
jebeuşim, jaqsylyğyñnyñ birin de ötei almadym-au» dep, i̇egilip i̇edi sonda
kelinşek. Maidannan oralğan jauyngerler közi jasty, köñili mūñdy
jūrtty bir serpiltip, köpten ūmytylğan toi-dumandy özderimen birge ala
kelgendei i̇edi.
Köşelerden qos at jegilgen kəşaua arbalar da körine bastağan. Bes jyl
boiy ūmytylyp ketken üilenu toilary köbeidi. Tipti qalanyñ ortalyq
bağynan gümp-gümp i̇estiler ürmeli aspaptar orkestriniñ üni jeñispen birge
i̇erekşe şattyqtyñ, beibit kün quanyşynyñ kelgenin sezdirgendei i̇edi. İə,
būl künge aman jetkenderdiñ bəri de baqytty i̇edi... Biraq kelinşek i̇eki
iyğynan zil bolyp basqan mūñnan serpile almady. Aqyl-i̇esi öz
tūrğydastarynan kem bolyp ösken jalğyzyn kütken ol jol tosudan,
jalğyz tiregin kütuden, jaqsylyqty künnen ümitin üzbeuden bir tanbady.
İeldiñ jüregine tüsken jaraqat jyldar ötken saiyn jazyla bastady.
Jyldar öte berdi, biraq kelinşektiñ ədemi janaryna tūnğan mūñ seiilmedi.
Jyldar öte berdi, aqşa betti torlağan əjim molaiyp, bir kezdegi on
besinde tuğan aidai tolyqsyğan qūlyn müsin, aqşa mañdai, balğyn deneniñ
syny qaşa bastady. Şoqtai janardyñ jarqyly joğaldy, şiedei i̇erinniñ
būiauy oñdy, arşyn tös şögip, būqpantailap ketti, bütin tūlğasy būrynğy
tūrpatyn joğaltty. Kezinde «Balaña əke, öziñe jar bolaiyn. Ölgenniñ
artynan ölmek joq. İeki jarty bir bütin bolaiyq. Tiriniñ tirşiligine
moinyñdy būr» dep Ahmet i̇esimdi jigit üş-tört jyl qyr soñynan
qalmağan. Biraq kelinşek miz baqpağan soñ, ol da küder üzip, basqa bir
boijetkenge üilenip ketti. Jyldar ötti. Zeinetke de şyqty. Törkindi,
tuğan jerdi izdep baruğa batyly barmady. Ne dep barmaq?! «Arttağy
i̇eliñdi, otyñnyñ basyn ala taidai büldirip ketip i̇ediñ, sondağy tapqanyñ
osy ma?» degizbek pe? Būl – olar üşin ölgen adam i̇edi...
***
Būl meniñ tūñğyş qojaiynym – Əminattyñ ömir joly – özi şertken
hikaia i̇edi. Ol süigen jary Rahmannyñ oralarynan əli küder üze almaidy,
sebebi, «Rahmannan küder üzu – onyñ ölgenin moiyndau, al onyñ ölgeni
özimniñ de ölgenim» dep otyrar i̇edi. Sonan soñ onyñ tirşiliginiñ jalğyz
tiregi, jalğyz ūly Mūhammed siiäqty bolyp körinedi. Ol i̇eñ bastysy,
jalğyzy Mūhammedtiñ sauyğaryna, söitip jalğyz ūldyñ qyzyğyn
körerine senedi.
– Şeşei, Mūhammedtiñ nauqasy jazylyp keter, – dedim onyñ ūzaq
əñgimesin tyñdap bolğan soñ, jany jaraly əieldiñ köñilin kötereiin degen
oimen.
– Balam-ai, özim de osy qu jalğyz sauyğa ma degen ümitpen tirşilik i̇etip
jürgen siiäqtymyn. Rahmannyñ ölgenine, sonau bir jyldary kelgen qaraly
qağazdyñ jañylyssyz jazylğanyna kei kezderi sengim keledi. «Bos i̇elesti
tosyp jürgen i̇esalañ şyğarmyn» dep te oilaimyn keide. Biraq bükil
ğūmyrym kütumen i̇etse de, «Öldi, bitti!» dep birjola küder üzgenge
qarağanda, ər küniñdi ümitpen qarsy alğan baqyttyraq qoi. Onyñ üstine,
meni jamanşylyqqa sendirmeitin bir sezim bar. Onyñ bar-joğyna seneiin
senbeiin, soñynda qalğan köziniñ, jalğyz tUiağynyñ saulyğyn tilei-tilei,
Təñirge de jalbaryna-jalbaryna şaşym ağardy.
– Mümkin, dərigerge körsetseñiz sauyğyp keter me i̇edi...
– Şynyn aitqanda, jyndyhanağa jatqyzyp i̇emdei me dep qorqamyn. Öziñ
körip jürsiñ, jyndy i̇emes qoi ol. Ündemes degen dert qoi būl. Aqşa
jinap jürmin. Səti tüsse, teñiz keşip, i̇el-jūrtty aralatsam köñili ösip,
sauyğar ma dep te oilaimyn... Osy jalğyzdy ögeisitpeiin dep jas
ömirimdi jalğyzdyqpen, Rahmannyñ aq tösegi men aq tileuiniñ adaldyğyn
bağumen ötkizip i̇edim... – Ol kürsinip biraz otyrdy. – Kim biledi, öz
baqytymdy izdeimin dep, ata-anamnyñ batasyn almai nazasyn alyp ketip
i̇edim. Solardyñ qarğysy bolar, Rahmannyñ da tübine jetip, meniñ de
osylai sorlap qalğanym... – Şeşei, uaqyt degen i̇eñ ülken i̇emşi ğoi. Arada
ötken köp jyldar bar kinəny, i̇eger öziñizdi kinəli dep sanasañyz, juğan joq
pa i̇edi?! İeger i̇elge hat jazsañyz qaiter. Nağaşy ağalary bolsa, Mūhammedti
tərbielep jetkizer. Mümkin üi bolyp, sizge nemereler baqtyrar əli-aq... –
Ony men oilamady deisiñ be? Özim üşin i̇emes, sol jalğyz ūl üşin tuğan
jerge tartsam-aq deimin. Ras, Almatydan, mūndağy jūrttan jamanşylyq
körgenim joq. Biraq jalğyz qarağaidyñ terek işinde öskeninen göri
qarağailardyñ işinde öskeni, jalğyz qazdyñ basqa qūstardyñ arasynda
i̇emes, qazdardyñ işinde jürgeni jarasar. Mūhammedimdi qandastarynyñ
arasyna aparyp qosyp körsem dep te oilaimyn. Onyñ üstine öz ana tilin
şala biletindigi qabyrğama batady. İnguş tilin bilmeitin inguş
bolmaidy ğoi, – deidi ol ağynan jarylyp.
– Tuğan jerden öz baqytymyz üşin şyğandap ketken bizdi qoiğanda, sol
bir qiyn kezeñde ordasymen, ornymen bükil i̇el aiyptalyp,
otandastarymnyñ köbiniñ-aq osy qazaq dalasyna jer audarylyp kelgenin
öziñ de bilesiñ. Solardyñ işinde dəl bizdiñ auyldan kelgender ūşyraspasa
da, Kavkazdan quylğan inguş-şeşendi köp kördim. Bizdiñ tuysqandardy
körgen birde biri ūşyraspady ğoi... Zaman tüzelgen soñ solardyñ köbi
tuğan i̇elderine bet tüzedi. Al men tağy da təuekelge bel bua almai, osynda
qalyp qoidym. Meniñ jañağy bir auyz sözim əser i̇etti me, ol menen qağazqalam sūrap alyp, tünniñ bir uağyna deiin otyryp, būdan jiyrma bes jyl
būryn közden tasa, köñilden ūmyt bola bastağan tuğan-tuystaryna hat
jazuğa otyrdy. Bir hatyn kem degende jarty ai jazğan şyğar. Tünniñ bir
uağyna deiin qağaz-qalamyn alyp, üstel basynda otyrady. Jurnalispin
dep jürgen men de dəl ol kisidei qadalyp, jūmys istemegen şyğarmyn.
Əlde təuekeli jetpei me, əlde öz jazğany öz köñilinen şyqpai ma, jazğan
hattary tañerteñ uaqtap jyrtylğan küii qoqys şeleginde jatar i̇edi.
İeşteñe sezbegen bolyp men jüremin. Əiteuir kədeñizge jarar degen
syltaumen qolyna bir buma aq qağaz əkelip berip qoiğanmyn. Aqyry bir
küni tañerteñ ol:
– Təuekel, balam! Men köp jyldar şydap kelip i̇edim, tözimim tausylğan
siiäqty. Hat jazdym. Bireuleri bar bolsa, üiirinen adasqan qazdai tağdyr
tolqynymen şalğai ketken bizdi tabar. Hat jazyp jiberdim, – dedi.
Boiynan oidyñ bar salmağy tüsip jeñildenip qalğandai. Būl sözdi ol
Mūhammedke qarap aitqan.
– Ə, men i̇eşqaida barmaimyn. Onda barğanda ne isteidi i̇ekenmin? – dedi
Mūhammed şaiyn ūrttap otyrğan küii. Əminat şeşei əbden şarasy
tausylğandai şai qūiğan kesesin qolynan tüsirip ala jazdady. Biraq i̇elge
oralu məselesiniñ qajettiligin ūlyna dəleldep, əurelenip jatpady. Arada
i̇eki aptadai uaqyt ötken soñ bir küni jūmystan keiin üige kelsek,
şeşemizdiñ közi qyp-qyzyl.
– Ne boldy? – deimiz biz onyñ sebebin bilgenşe asyğyp. Tağy da renjitken
Mūhammed bolar degen oi kelgen. Joq, onyñ i̇eşteñede isi joq, özimen özi
kündegi ədeti boiynşa teledidardyñ aldynda tepiıp otyr.
– Telegramma keldi! – deidi Əminat şeşei köziniñ aiasy jasqa tolyp. –
Jiyrma bes jyl kütken habar keldi ğoi... Ağaiymnan. «Kelip, köşirip
əketemin» depti. Qojaiynymyzdyñ tym keşigip kelgen quanyşyna biz de
quandyq. – Şeşei, quanyş qūtty bolsyn! İgiliktiñ i̇erte-keşi joq. Biraq
tuğan ağaiyndaryñyzben birge bolğandaryñyz jön. Ərine, özderiñizben
tuysqan adamdardai bolyp, bir-birimizge əbden üirenisip, bauyr basyp
alğan kezde sizderdi i̇elderiñizge şyğaryp salu bizge de oñai bolmas. Basqa
pəter izdep qinalarmyz, biraq bizdiñ ökiniş – sizderdiñ quanyştyñ
qūrbandyğy ğoi, – deimin men de şyn peiilimmen. Aityp-aitpai, Əminat
şeşei köşuge bailanysty üiin satatyn bolğan soñ, jaña pəter izdeuimizge
tura keldi. Sətin salğanda, sol köşeniñ boiynan bir üidiñ oraiy kele
ketti. Oty ortaq, şağyn, quyqtai ğana bir bölme i̇eken. Üi iesi özin Aleksei
dep tanystyrdy. Zaiybynyñ i̇esimi – Tamara. Syimai jatqan qai bir dünie
bar, i̇erteñinde-aq Əminat şeşei köşkenşe olarğa kelip tūratyn bolyp,
öziniñ rūqsatymen jaña pəterge köşip aldyq. Əminat üiin satudyñ
şaruasyn təməmdap bola bergende ağasy da kelip ülgeripti. Bağila i̇ekeuimiz
alystan kelgen kisige səlemdesip, kirip şyqtyq. Alpysty alqymdap qalğan
qonaq şyñğa qonğan qyran siiäqty tym sūsty körindi. İetektei bop
kültelene qoiylğan saqalynyñ ağy dendep ketse de, şanşyla qaraityn
suyq janardan əli de mol qajyr-qairattyñ ūşqyny bilinedi. – Mine, ağa,
meniñ balalarym da keldi. Būl – Quanyş deitin jigit. Tumasa da tuğandai
bolyp ketken. Myna kelinim Bağilany da qolyma tüsirgenmin. Qimaimyn
būlardy, biraq basqa amal qaisy?! – deidi Əminat şeşei bizdi
tanystyryp. Bağauiddin aqsaqal basyn izep, səl işara jasady da qoidy.
«Balalary bolğandaryñ dūrys i̇eken»» dep, i̇elpildegen joq. Divandağy
syrmaqtyñ üstinde otyrğanda maldas qūryp, tip-tik otyrğan qalpynan
qozğalğan joq. – Senderdi izdep tabuyma sebepşi bolğan da, qoimai hat
jazdyrğan da osy i̇eki balam.
– Şeşei, tuystaryñyzdan kimder bar i̇eken? – deimiz biz janaşyr jannyñ
quanyşyna ortaqtasaiyq degen oimen. Jaña ğana jüzinde quanyş lebi
i̇esken şeşeiimizdiñ ədemi janaryn mūñ torlady.
– İei, ainalaiyndarym-ai, mynau kelip otyrğan kisi öndirdei üş ağadan
qalğan jalğyz sarqyt i̇eken. Jaratuşy iem, meniñ köz jasyma bola aman
qaldyrğan bolsa kerek. İeki ağamdy qu soğys jalmapty... Quanyşym köp
pe, qaiğym köp pe, salmaqtai alman. Osy kezde birneşe qazany qatar i̇estip
otyrmyn, jandarym... Ükimet bükil jūrtty senimsiz dep qaralap, jer
audarsa da, meniñ ağalaryma da kommunist bolğandary üşin «senim»
körsetip, aqyry qūrtyp tynypty. Qyzyl biletteri bolmağanda olar da
qara jerdi basyp jürer me i̇edi...
– Osy kezde qyran keiipti ağasy qaryndasyna oqşyraia moiyn būrdy.
Biraq üninde zil joq i̇edi.
– Bəri de bir Allanyñ jazuyna bailanysty.
– İə, bəri de Allanyñ qūzyryndağy is qoi, – dep, men de qonaqty
qoldadym. – Ötkenge ökinbeñiz! Osy quanyşyñyzdyñ berekesin bersin!
Əminat şeşei Bağilağa qarap, tyñ əñgime sabaqtady. – Mynau jeñgemniñ
i̇eskertkiş i̇etip bergen būiymy i̇edi. Mağan jiyrma bes jyl boitūmar
boldy. Amandyq bolsa, i̇endi jeñgemniñ özine de jetemin ğoi. Būl jüzikti
i̇endi kelinim Bağila taqsyn. Meniñ közimdei körip jürsin, – deidi ol
zümərjat tasy bar altyn jüzikti sausağynan alyp jatyp. – Seniñ zamanyñ
da, uaqytyñ da basqa ğoi. Biz alasapyrandy kün keşip, səndenetin uaqytty
i̇erte ūrlatyp alyp i̇edik. Būl jüzik i̇endi seniñ baqytty da qyzyqty
ğūmyryñnyñ kuəsi bolsyn! Qanşa qinalsam da, satyp jiberuge qimap
i̇edim. Sen üşin dep saqtappyn ğoi, Bağila kelinim. Onyñ quañ jüzine qan
jügirip, öz şeşimine əbden riza i̇ekendigin baiqatqandai.
– Joq, şeşetai, būl sizge berilgen i̇eskertkiş qoi, barğanda jeñgeñiz
sūrasa ne deisiz? Qinamañyz, ala almaimyn, – dep Bağila da at-tonyn ala
qaşty.
– Sizdiñ bizge jasağan jaqsylyğyñyzdyñ, körsetken adamgerşiligiñizdiñ
özi – i̇eskertkiş! Qolyñyzdan şeşpei-aq qoiyñyz, – deimin men de
şeşeidiñ mərttigine şyn riza bolyp.
– Bizdiñ ədette adamda i̇eki şeşim degen, aitqan sözden qaitu degen
bolmaidy. Sağan beremin dep şeşken i̇ekem, Bağila, ol pikirimnen qaita
almaimyn. Al, i̇ekinşiden, özderiñe aityp i̇edim ğoi, mağan Balym degen
jesir əieldiñ köp jaqsylyq jasağanyn. Ol marqūmnyñ jaqsylyğyn
jaqsylyqpen qaitara almadym. Būl – sonyñ adamgerşiligi üşin, barşa
qazaq halqynyñ bauyrmal qasieti üşin jəne qinalyp jürgen sətimde
demeu bola bilgen özderiñniñ kisilikteriñ üşin jasağan syiym.
«Almaimyn» deseñder, renjip attanamyn.
– Ol bügindikke alğaş ret i̇ezu tartyp külgen. – Jeñgem baiğūs ta osy
jüziktiñ kesirinen biraz tergeuge tüsip, myna otyrğan ağamyzdan da biraz
teperiş köripti. – İe, ne deseñ de, bizdiñ «seni Rahmanmen birge
attandyryp, qolyñdağy jüzigiñdi syilap jibergensiñ» dep oğan kinəlağan
küdigimiz rasqa ainaldy i̇emes pe?! – deidi qonaq aqsaqal öñinen ne
reniştiñ, ne jylylyqtyñ belgisin baiqatpağan qalpy. – Marqūm əkemiz
ben qazir de ortamyzdağy şeşemiz de qanşa jalynsa da, men qanşa zəbir
körsetsem de pətşağar, osy künge deiin moiyndağan i̇emes qoi.
Qaryndasym joğalğannan keiin əielimniñ sausağynan bir şeşpeitin
jüziktiñ de joq i̇ekenin körgende-aq bilgenmin, būl i̇ekeuiniñ ymy-jymdary
bir i̇ekenderin.
– Şeşei-au, sizge bergenşe sausağynan şeşpeitin, onyñ üstine osy jüzik
üşin biraz qiynşylyqtardy basynan ötkizgen jeñgeñizge qaita aparyp
berseñiz qandai jaqsy bolar i̇edi, – deidi Bağila da i̇eñ soñğy mümkindikti
paidalanyp qalaiyn degendei.
– Ömir boiy «jüzigimdi joğaltyp alğanmyn» dep kelgen jeñgemdi i̇endi
ötirikşi qyla almaimyn. Osymen söz bitti. «Jeñgesin ötirikşi qylmau»
üşin berip otyr demeñder. Būl – şyn yqylas-peiilim.
– Apyr-ai, i̇endi, – dedim men qinalyp.
– Syidy alu kerek. Almağanyñ – syi beruşini qorlağanyñ!
– Bağauiddin aqsaqal öz kesimin aitty. Būdan keiin tekke qasarysyp,
qarsylyq jasau mülde artyq bolar i̇edi.
– Bir kezde kelinşegime arnap alğan dünie i̇edi. İendi kelinge bergen bizdiñ
syiymyz bolsyn.
***
Bizdiñ dastarqanymyzdan bir dəm tatqan soñ Bağauiddin aqsaqaldy,
Əminat şeşei men Mūhammedti şyğaryp saldyq. «Syiğa syi, syrağa
bal» degendei Bağila i̇ekeuimiz de qaryzdanyp-qauğalanyp, biraz aqşa
qūrastyryp alyp, Mūhammedke syrly dombyra, Əminat şeşeige qazaq
ənderi men küileriniñ küitabaqtar jinağy men oiuly qamzol, Bağauiddin
aqsaqalğa qazaqy qūndyz börik syiladyq.
– Mynau zattardy Mūhammedtiñ Otany, i̇ekinşi Otanyñyz bolğan qazaq
jerin ūmytpasyn dep arnaiy syilap otyrmyz, – dedik olarğa.
– Būrynğy üige baryp tūrarsyñdar, sol adreske mindetti türde hat
jazamyn. Tuğan jerine arağa köp jyl salyp, qaita attanyp bara jatqan
inguş şeşeleriñdi ūmytpañdar, – deidi ol tağy da janarynda jasy
möltildep. İet jaqyn adamyñdy qarsy aludyñ quanyşy qandai mol bolsa,
şyğaryp saludyñ da sonşa qiyn, sonşa jeñil mūñğa toly bolatyny ras
qoi. Bağila i̇ekeuimiz de olardy aeroportqa şyğaryp salğan soñ, irgemizden
i̇el köşkendei tüsiniksiz, köptiñ işinde jürip, jalğyzsyrağandai küide
qaldyq. İendigi qojaiyndarymyz qandai bolady? Bylai jaman adamdar
siiäqty i̇emes. Biraq Əminat şeşeidei tumasaq ta tuğandai bolyp keter
adam qaidan keziksin?! «Ne bolsa da jalğyz ūlynyñ qyzyğyn körip, qalğan
ömirin qaiğy-mūñsyz ötkizse bolar i̇edi, jazğan mūñlyq. Bai qyzyğyn
körudi jazbasa da, jalğyz balasynyñ qyzyğyn körse i̇eken» degen bir tilek
bar i̇edi i̇ekeuimizde de.
***
Arada jarty aidai uaqyt ötkende Əminat şeşeidiñ biz kütken haty kele
qaldy. Üige jetkenşe şydamai, köşede kele jatyp, asyğys oqi
bastadym. «Qymbatty balalarym! – dep bastapty ol hatyn.
– Tuğan jerime aman-sau jettim. İeñ aldymen quanyşymdy aitqanşa
asyğyp otyrmyn. Jaman şalym, Rahmanym tabyldy ğoi meniñ! Osy qazir
qasymda otyr. Adamnyñ sezimi aldamasa kerek i̇edi, men onyñ ölmegenine
sengenmin. Būl jūmyr jerdiñ bir tükpirinde jürgen bolar, nemese şyğa
almaityn məñgi tūtqynda jatqan bolar dep oilaitynmyn. Tūtqynda
bolğany ras i̇eken. Temir torly türmeniñ tūtqynynda i̇emes, temir tordan da
berik öz arynyñ tūtqynynda jüripti... Senderge tüsinikti bolu üşin
retimen aitaiyn. Būl soğystyñ qainap tūrğan bas kezinde-aq jaralanypty.
Mağan onysyn da aitpapty ğoi. «Denim sau, jağdaiym jaqsy» dep hat
jazuşy i̇edi ünemi. Gospitalda jatyp, i̇ekiüş ai i̇emdelgen soñ tağy da
maidanğa kiredi. Joly bolmaiyn degende, qoisaişy, maidanğa i̇eki-üş kün
qatysyp ülgirmei tağy jaralanady. Biraq būl joly qaityp ornynan tūra
almastai oñbai qūlaidy. Tağdyrdyñ isinde şek bar ma, snariad jaryqşağy
i̇eki aiağy men bir qolyn jaralap ketedi. Qan köp ketip, i̇es-tüssiz jatqan
adamdy öldige sanasa kerek, sol küngi ūrysta qaza tapqandardyñ tizimine
i̇esimi qosylyp kete barady. Qaraly qağaz mağan sol tūsta jiberiledi bilem.
«Qyryq jyl qyrğyn bolsa da, ajaldy öledi» degen i̇emes pe, būl
jazğannyñ əli su işerligi bar i̇eken. Şala-jansar jatqanynda sanitarlar
tauyp alyp, gospitalğa jetkizedi. Qandy qasaptyñ ortasynda jürgen
dərigerler köp jaralynyñ qaisybiriniñ synğan süiekterin jamap-jasqap
otyrsyn?! «İeki aiağyna birdei dertti isik şauyp ketti» degen jeleumen bir
aiağyn qara sannan, birin tizeden kesip, tomaradamğa ainaldyryp beripti.
Əiteuir, jaralanğan qolyn jazyp bergenderine təuba dese kerek.
«Ağaştyñ tübirindei bop qalğan qaldyğymdy kimge aparyp, masyl i̇etemin»
dep, mağan da habar bermei, Məskeu tübindegi soğys mügedekteriniñ üiinde
jiyrma jyldai bolypty. Özi siiäqtylar üşin arnaiy aşylğan elektr
jabdyqtaryn jasau zauytynda jūmys istep, künin köripti. Düniede i̇eñ
ystyq tuğan jer ğoi, balalarym. Adam özi jaralğan topyraqqa tym
bolmasa öler şağynda kelip qosylsa, özin armansyz sanamas pa? Ol da osy
oiğa bekinse kerek. Osydan tört-bes jyl būryn ğana i̇elge jetipti.
«Qyzymdy qaida qaldyryp keldiñ?» dep jylap-i̇eñirep aldyna barğan əkeşeşemnen qūtylğysy kelse kerek: «Ol da soğysqa barğan, sonda şehit
boldy» dep jauap beripti.
İelge kelgen künniñ i̇erteñinde-aq, habaryn i̇estigen soñ özim bardym aldyna.
İeñirep kep bas salğam: «Əminatym, ainalaiyn, men de soğystyñ
qūrbanymyn. Sol kezde-aq ölgen – tiri-ölikpin. Seni bir kördim, i̇endi
armanym joq, tek jalğyz ötinişim – būl üige qaityp attap baspa! Al
meniñ habarlaspağanym üşin keşire alsañ, keşir! Qaraly qağaz alğan soñ
qaiğyrar da suynar, öz baqytyn tabar. İendigi ömirine kedergi jasamaiyn
dep i̇edim!» deidi sūp-sūr bolyp. Qaidan baspaiyn, ölgenim tirilip, öşkenim
janğan soñ. «Qyzym-au, öziñ qartaiğan şağyñda basyña azap tilep
qaitesiñ?» degen anamnyñ tilin i̇ekinşi ret almai i̇erteñinde-aq ūlymyz
i̇ekeuimiz üiine köşip kirdik. Būl isimdi i̇el de söger, sender de
qūptamassyñdar. Bəribir men baqytty i̇ekenmin! Meni baqytsyz i̇etken
jigitke Bağauiddin ağamnyñ əli işi jylymaidy. Almatyğa kelgende de
Rahmanymnyñ tiri i̇ekendigi turaly ləm dep i̇eşteñe aitpap i̇edi. Ol da
kelisimin bergen joq. Söitip, bir Rahmanym üşin i̇ekinşi ret tuystarymnyñ
rūqsatynsyz tuğan tabaldyryğymnan attadym. Birinşi joly jastyqtyñ,
mastyqtyñ əserimen kettim. Bəlkim, ol üşin de tirşiligimniñ berekesi
bolmağan şyğar. Al i̇ekinşi ret qūdai qosqan qosağyma, tağdyr
tabystyrğan jaryma attandym. İeger būl qadamymdy adamdar ğana i̇emes
Alla da qoldamasa, men qūlmyn. Bərine de köndim. Qalğan ömirimdi sony
bağyp-qağuğa arnasam armanym joq. İə, balalarym, bəribir men baqytty
i̇ekenmin! Qos aiağynan aiyrylsa da, Rahmannyñ jüregi ornynda ğoi, mağan
degen sezimi özgerissiz i̇eken. Onyñ üstine, ūzaq jyldarğa sozylğan
sağynyştan soñ tabysudy aitsañdarşy. «Ölgeniñ tirildi, öşkeniñ
jandy» degen osy i̇emes pe?! İekinşi quanyşym tağy bar. Mūhammedim oñsolyn tanyp, aqyl toqtatyp kele jatqandai. Sözderi būrynğydai i̇emes,
tiiänaqty siiäqty. Būrynğydai i̇emes jūrtpen de söilese bastaityn boldy.
Qūlynym, kişkene kezinen sausağy maiysyp, qoly misekerli i̇edi, əkesine
tartypty. Əkesi ony-mūny jasaityn zergerlik şeberhana aşqan i̇eken.
Əiteuir janynan şyqpaidy. Qazir özi de köz qyzyğarlyq birdeñeler
jasap jür. Mülde sauyğyp keter degen ümitim mol. Seksenge taianğan
şeşem de bar i̇eken. Bügin-i̇erteñ dep əreñ otyrsa da bar tilegi meniñ
üstimde. Ana degen sol, əneki! Ol baiğūs ta tiride, ölide aiyrylğandary
bar būl ūzaq ğūmyrynda köp qasiret kördi ğoi. Əkem birer jyl būryn
qaitys bolypty... Aitpaqşy, baiağy meni aittyratyn syptyğyr qara da
bar i̇eken. Ol baiğūs ta bir aiağyn berip kelipti soğysqa. Üili-barandy. Men
kelgen küni-aq kirip, səlemdesip şyqty. «Şynymen basqany süiseñ namys
jyrtyp, kek qumas i̇edim ğoi, menen beker qaşqansyñdar» dep
qaljyñdaidy. Kim biledi, ras ta şyğar... Birine-birin bailanystyryp,
ərqaisysyn öz oryndaryna qoiyp jatar Jaratqannyñ isi de mūnyñ bəri.
Sondyqtan, ötken ömiriñ turaly «Öitsem, olai bolar i̇edi, büitsem bylai
bolar i̇edi» dep, ökinudiñ tükke qajeti joq. «Tağdyr» dep ömirdi i̇erekşe
ataitynymyz da sodan. İeger ol syptyğyr qara namys qumaityn bolsa
(qumauşy ma i̇edi?!), Rahman i̇ekeuimiz Almatyğa barmasaq, basqasyn
aitpağanda, senderdi tanyr ma i̇edim?! Östip hat jazyp otyrar ma i̇edim?!
Ərneniñ basyn bir şalyp, i̇esen-saulyqtaryñdy sūramappyn ğoi.
Qyzmetteriñ orynşa bolar. Kelinim qalai, i̇esen-sau ma? Meniñ közim
aldamasa, Bağilanyñ keiingi kezdegi jüris-tūrysy, minezinen bir özgeris
baiqap jüruşi i̇edim. Qaşan aitty demeñder, bolaşaq kişkentaidyñ kindik
şeşesi özim bolamyn. Aman-i̇esen bosansa, hat jazyp, süiinşi sūrañdar.
Tūrğan üileriñniñ iesi qalai? Mazasyz i̇emes pe? «Özi jaqsy kisige bir
kisilik oryn bar» dep qazaq halqy tauyp aitqan. Özderiñ jaqsy bolsañdar,
til tabysarsyñdar olarmen de. Almatynyñ jemisi malynyp tūrğan şyğar,
jaryqtyq. Keide Kökbazardy aralap kelgim keledi. Reti kelse, poçtamen
Almatynyñ aportyn jiberseñder. Almany sağyndym. Keiin əbden
ornyqqan soñ, özderiñdi qonaqqa şaqyramyn. Rahman da «Almatyny
sağyndym» dep qūiady. Al, köriskenşe kün jaqsy bolsyn! Əminat. 1967
jyldyñ qyrküiegi». Men üige jetip, Əminat şeşeidiñ habaryn aityp,
Bağilany quandyrğanşa asyqtym.
İeKINŞI TARAU
– «Kolia ağai, qoiyñyzşy i̇endi. Üilene qalsañyz, əieliñiz qoşqardai bir
ūl tauyp bergir, Kolia ağai! Tipti, özimizge jeñge bolar bireudi keliniñiz
i̇ekeuimiz i̇el aqtasaq ta arnaiy izdep köreiik. Tek qazir qūia beriñizşi.
Tynysym tarylyp barady, köketai. Qazir keliniñiz kirip kelse ne betimdi
aitamyn. İeşkimge i̇esesin jibermes meniñ de i̇erkegim bar dep jürgende,
jambasym synğandai meniñ mynau sūlap jatysymdy körse, jigeri qūm
bolady-au. «İerkekke tidim be desem, i̇ezge tigen i̇ekenmin ğoi. Bar tūrqy
tūrymtaidai əldekimniñ tizesinde i̇ezilip jatqanşa, jan təsilim i̇etseñşi»
dep jürer, ağatai.
– Tiliñe şoq tüskirdiñ tiline temir qyzdyryp basar ma i̇edi. Onan da bügin
üidi bosatyp, bosağamnan alastatylasyñ ba? Sony ait! – Betindegi
tyrtyğy Alataudyñ sailaryndai tym tereñdep köringen tūrymtaidai
Kolia ağaidyñ şatynağan janarynan jasyn oinaidy. Söitedi de sen
jūdyryq jūmsauğa tūrarmysyñ degendei byrtiğan kelte sausaqtarymen
tamağymdy, betimdi qytyqtaidy...»
– Ə-ke... Közimdi aşyp aldym. Betime jymiiä qarap, Qūralaiym tūr.
Uildep, qūitaqandai qolymen moinymdy syipaidy. Tizesi dirildep, i̇eki
qolyn jaiyp, boiyn tikteidi. «Öi, qūldyğym-au, qaz tūra bastağan i̇ekensiñ
ğoi. Talabyñnan ainalaiyn sol! Talpyna ber, talaptana ber, i̇erteñ-aq təitəi basarsyñ... Büginnen bastalğan qadamyñ oñ, jolyñ ūzaq bolğai!»
«...Apyr-au, osy men qaida jatyrmyn?.. Bir qaiauy joq, appaq şañqandai
töbesi bar būl üidi qaidan kördim?» Janarym jağalap kelip, qarsy
qabyrğağa tüsti. Altyn qūmyn seuip, əşekeilengen tūsqağazdyñ jalt-jūlt
örnekteri köz toidyrady. Moinymdy səl būryp i̇edim, Qūralaijannyñ
şatyrly kök arbasyna közim tüsti... «İe, aitpaqşy, biz keşe ğana köşip
kelgen öz üiimizde jatyr i̇ekenmin ğoi... Tüh, jañağy bir qorqynyşty
oqiğanyñ tüs bolğany qandai abyroi!» Kolia ağai! Onyñ da tağdyry qilyqily qyzyq jan i̇edi-au... Səti tüsse, retimen ol turaly da sizderge aityp
berermin... Oiymdy Bağila bölip jiberdi:
– «Öz üiim, öleñ – tösegim!» i̇eken dep, tüske deiin jatysyña jol bolsyn!
Tūr, şai daiar boldy. – Şyndyğynda «özim öz bolğaly, köilegim böz
bolğaly» ūiqymnyñ qanğany bügin, – deimin men əli de jastyqtan
basymdy kötermegen qalpym. «Əi deitin əjeñ joq, qoi deitin qojañ joq»,
əkeñnen qalğandai öziñe ğana tiesili qūthanañda kerilip jatqannyñ özi
qandai baqyt! Bəri de tüs siiäqty, seneiin deseñ de sene almaisyñ...
Asyqpai tūryp, balkonyma şyğyp alyp, aiaq-qolymdy i̇erbeñdetip, qan
taratqan boldym. Jaña qonysta biraz i̇es jinap, i̇et üiretip alğan soñ özen
jağalai salynğan jaiau soqpaqqa şyğyp, dene şynyqtyru şaruasymen
tübegeili ainalysu da oida bar. Asyqpai jürip, vannama şomyldym.
Ystyq suy da, suyq suy da saryldap tūr. Sūramaisyñ, būrasañ boldy.
Dap-daiar. Asyqpai şai işken soñ Qūralaidy kök küimesine otyrğyzyp
alyp, üşeuimiz jaqyn mañdağy magazinderdi tügendep keluge şyqtyq. Öz
aldyna jeke şañyraq, üi iesi bolğan soñ būrynğydai i̇emes, kelimdiketimdi kisimiz köbeier. Qonaqtaryma arnap kese-şəinek, aiaq-tabaq
degendei, biraz ydys almaq oiymyz bar. Körşilerden biz sūramaiyq, qaita
körşiler bizden sūrasyn. Bağilanyñ jaña qonysqa kirgen kezdegi
magazinderdegi mülikterdi tügel qotara köşirerdei bolyp, birer jyldan
beri tirnektep jinağan «bailyğyn» sol aiaq-tabaqtaryna-aq i̇eñsertip
tastağan soñ, kün i̇eñkeie şarşap-şaldyğyp üige əreñ jettik. Biz keşe
kirip-şyqqannan keiin de oñ qanattağy körşilerimizdiñ dübirleri bir
tynbağan. «Mebel» dep i̇erkelete ataityn jihazdaryn qūrastyryp jatsa
kerek jəne jük kötergen on şaqty jigit birneşe brigadağa bölingen bilem,
dürsil birneşe bölmeden qatar şyğyp jatqan. İendi bügin tynşyğan
şyğar desem, tiri adamnyñ, əsirese Tūrardai adamnyñ tynşyğany –
birjolata tynğany i̇ekenin bilmeppin ğoi. Sol dürsil sol qalpynda i̇eken. Biz
ydys-aiağymyzdy Qūralaijannyñ kök küimesine lyqa toltyra tiep kelip
tūrsaq, körşimiz kögildir «Volga» avtoköliginiñ tört doñğalağyn jerge
janyştap, öñşeñ bir ūsaq jəşikterdi tiep kep tūr i̇eken. Ərine, aldymen
auyr jükti jetkizisu şart. Onyñ üstine ol jük qūdaiy körşiñdiki bolsa,
tipti əñgime joq. Jəşigin köterip körsem, işine qorğasyn salyp qoiğandai
zildei i̇eken. – Būl ne, ağa? – deppin, körşime sasqanymnan. Körşim bir
i̇ezulei küldi.
– Qabyrğalarğa japsyratyn əsemdik əinek-tastar, kafelder ğoi. Osy
künginiñ qūrylysynda sapa bar ma? İebin tauyp, i̇edel-jedel ötkizip ketuge
tyrysady. «Han saraiyndai dep jürgen üiimizdiñ qai jerinen qandai
kemşilik tauyp tūr i̇eken? Şamasy, bizdiñ üilerden de myqty, əsem
bezendiriletin üilerdiñ bolğany-au» dep oiladym. – Tualettiñ, vannyidyñ
i̇edenderine, qabyrğalaryna tösegen taqta tastaryn kördiñ be? Qūr ənşeiin
kirpiş tüstes qyş tastar. İeşqandai estetika, ədemilik degennen jūrdai.
Ündeme, bala! İendi i̇eki-üş aptadan soñ, būl köterip aparğanyñnyñ qandai
dünie i̇ekendigin körersiñ.Jarqyrağan suretteri, oiu-örnekteri bar.
«Ündeme, balam! Mūndai ədemi dünielermen seniñ üiiñdi de bezendirip
beremin» dep tūrğandai, i̇ekeuimizge de ortaq quanyş siiäqty ğyp aitty.
Ərine, jəşikterdi teri-taramysyna ilinip tūrğan Tūrarçik ağam tasyğan
joq. Ol Qūralaidy oinatyp, maşinadağy dünielerdi küzetip tūrdy.
Bağila ydys-aiaqtaryn, men jəşikterdi tasydym. Aqjamal jeñeşem de i̇eki
üidiñ ortasyndağy dəlizde tūryp, i̇eki üige de bögde bireulerdiñ kirip
ketpeuin qyrağy küzetke aldy. Tömenge on tüsip, on şyqtym ba, bilmeimin,
əiteuir, qara sümek bolyp terlep, buyndarym dirildep syr bere bastağanda
jəşikteri tüskirleri əreñ tausyldy-au. Aqjamal jeñeşem «körşisiniñ men
siiäqty bir kişipeiil jigit bolğanyna beker quanbağanyn» aita jürip, meni
jəşik kötergen soñğy reisten keiin üiinen şyğarmady.
– Qazir ağañ kelsin, «Quys üiden qūr şyqpa» degen i̇emes pe, ainalaiyn-au.
Kel, juyna ber, men kelindi şaqyryp keleiin, – dep şyğa jöneldi.
Söitkenşe ūsaq-tüiek biraz qoraptaryn köterip, ağamyz da kirgen. Men
juynyp-şaiynyp şyqsam, Bağila pen Qūralai Aqjamal jeñgelerine
ilesip, dəl keşegidei bölmelerdi aralap jür. Qūrastyrylyp,
jinastyrylyp qoiylğan şeteldik garniturlardy körgen Bağilanyñ
janarynda būryndary baiqalmağan, mağan bir beiməlim jarqyl paida
bolypty. Tañdaiyn qağyp, auzynyñ suy qūryp jür. Mūndai saltanat ol
üşin jetkizbes sağymdai körinip jürgenin sezinemin. Men tağy da köp
otyruğa mūrsat joq i̇ekenin i̇eki-üş dürkin aitqan soñ, as bölmege kirip,
toñazyğan qazyny basytqy ğyp jüz gramdatyp şyğuymyzğa aqpeiil
jeñeşem aqyry köndirdi. – Mynau, – dedi ağamyz qolyndağy sary ala
qağaz, qyzylala köp jūldyzdy şölmekti bir türli süisine ūstap tūryp, –
anau marqūm ülken kisiniñ özi jaqsy körip işken koniak. Senderden aiaiyn
ba, işiñder. «Armianskii bes jūldyz» degen osy.
– Qai ülken kisi? – deppin añqau basym.
– Anau qalyñ mūrtty ağamyz şe? – dedi ol jūmbaqtauyn doğarmai,
– Stekeñdi, Stalindi aitamyn. Ərine, būl söz mağan onşalyqty əser i̇ete
qoiğan joq. Biraq Tūrar ağamyz bir dastarqan basynda otyryp, onymen
dəmdes bolğandai ğyp söilegen «marqūm ülken kisi süiip işken koniaktan»
oimaqtai riumkamen közge tamyzardai az dünieden i̇eki dürkin alğan soñ,
üige bet aldyq. – Aqşa degende köz bar ma? Synap siiäqty susyp
toqtamaidy, qazir bar, qazir joq. Qalağan düniemizdi şetine-i̇e-i̇en ala
beremiz. İeñ bastysy ydys-aiaq qoi, – deidi Bağila körşiniñ mebelderi
turaly tañdanysyn biraz aityp bolğan soñ. – İendi neşe kisi şaqyrsaq ta
ydys-aiaq jetetin boldy. Tek oryndyq, üstel degenderdi myna körşilerden
ala tūrarmyz, iə?! Əi, biraq olardyñ qymbat dünieleriniñ bir jerine
syzat tüsirip alsaq pəlesine qalarmyz. Onan da anau özimiz siiäqty myna
jaqtağy körşimizden sūrarmyz, – dep, üige kirgen soñ Bağila şarşağanyn
ūmytyp, bügingi jasağan saudasyna əbden riza i̇ekenin aşyq bildirdi. Satyp
alğan ydystarymyzdyñ negizi qarapaiym şynydan, sonan soñ aliuminii,
qalaiydan jasalğan öte arzan dünieler bolsa da osynyñ bəri Bağila üşin
oñ jaq i̇esiktegi körşimizdiñ hrustal, çeh əinegi, farfor degenderinen de
qūndy köringeni ras i̇edi. Birese bylai qoiyp, birese bylai qoiyp, məz
bolyp jür. Men jau tüsirip kelgendei jalğyz tösekke tağy kelip
jantaidym. Öz üiiñde jatyp, «Ötken şaq» kitabynyñ betin tağy bir aşu
qandai raqat. Bərinen būryn demalys küniniñ qarsañynda köşkenimizdi
aitsañyzşy. Oilanuğa da, keler şaqtyñ josparyn syzuğa da uaqyt bar. –
Bağila! – deimin as üidegi mol mülkine əli oryn tauyp bere almai jürgen
Qūralaidyñ şeşesine. – Bağila, jaman-jaqsy bolsyn, biraz uaqyt
üilerin panalatyp, osy küiimizge jetkizgen qojaiyndarymyzdy şaqyruğa
bel budym. Əminat şeşemiz qaşan kele alsa, basqasy osynda ğoi, jinap
alarmyz.
– Jaraidy, – deidi ol. – Biraq asyqpa, biraz daiyndalyp, qarjy
qūrastyryp alaiyq. Şaqyrğan soñ dūrystap şaqyrğan jön ğoi...
ALEKSEİ, TAMARA, TETİa SONİa JƏNE BALALARY
İekinşi qojaiyndarymyz – i̇erli-zaiyptylar. Aleksei – jigit ağasynyñ
jasyna jetken, iağni otyzdyñ işin aralap ketken kisi. Bir qūrylys
basqarmasynda ağaş şeberi bolyp jūmys isteidi. Jaratylysynda
tilalğyş, öte i̇elpek adam. İeşkimmen sözge kelip, kerildesip jatqanyn
körgen i̇emen. Kisi betine tura qaramaidy. Tipti zaiyby Tamaranyñ üni
qattyraq şyqsa da: «Vse-vse sdaius» dep yrjyñdai külip, qisaia keter i̇edi.
Bar aiyby – ailyq alğan küni dostarymen qosylyp duman qūryp, şala
buryl masañ bolyp keletini bar.
Al Tamara öñi taimağan, müsindi əiel. Üidegi, tüzdegi şaruaşylyqtyñ
tizginin tek özi ūstaidy. Öte pysyq adam. Şağyn zauyttardyñ birinde
syrşy bolyp jūmys isteidi. Būl üidegi i̇eresek adamdardyñ üşinşisi –
tetia Sonia. Jetpisten asqan. Tuğan-tuysy joq. Osy üidi tuys i̇etip
panalağanyna on jyldai bolypty. Oğan qosa jetinşi synypta i̇ekinşi jyl
oqyp jürgen Sereja, besinşi synypta oqityn sözuar Nataşa bar.
Alekseidiñ auzyn aşsa, jüregi körinetin aqköñil adam i̇ekenin alğaş kelip
tüsken bette-aq baiqağanmyn. Jük dep auyz toltyryp aituğa kelmeitin az
ğana mükəmalymyz taksidiñ işine syiyp ketken. «Bir jarym» kisilik
kereuetimizdi būrynğy pəterde qaldyryp kettik. Bir-i̇eki çemodan jəne
i̇ekeuimizden artylmaityn körpe-jastyğymyzdy, Aqantai jataqhanadan
«qolynan i̇emes, jolynan» alyp jetkizip bergen jinalmaly qos
oryndyqty i̇esik aldyna tüsirgende üiden qoñqaq mūryn, qyzyl şyraily
jigit ağasy sürine-qabyna jügirip şyqqan.
– Öte quanyştymyn, – deidi ol i̇ekeuimizdiñ qolymyzdy qūşyrlana qysyp.
– Mağan Tamara aityp i̇edi, bizdiñ üige sizder birjolata tūruğa keledi dep.
Sodan men quanyp... Sizderdi tosyp otyr i̇edim. «Birjolata» degen sözine
külkim keldi. Öz otbasynyñ müşeleri i̇etip, tübegeili qabyldap alğandai
nemese üiiniñ qaq jartysyn basybaily bizge bölip beretindei i̇estiledi
i̇eken. Bir jağynan, alasyz köñildiñ bötensimei, jan tartqandyğyn da
sezdirgendei.
– Tetia Sonia, qaida jürsiz? Kisiler kelip qaldy ğoi. Apyr-au,
kömektesseñizşi! – deidi ol üige qarap dauystap. Söitti de birer
buynşaqty qoltyğyna qysyp, i̇eki çemodanymyzdy birdei ile jöneldi.
Tipti, tetia Soniasyz-aq Bağila i̇ekeuimizden artylar i̇eşteñe qalğan joq.
Biraq aiqara aşylğan i̇esikten tağy da sürine-jyğyla şyqqan şüikedei
sary kempir kelip, Bağilanyñ qolyndağy tüiinşekterge jarmasty.
İelbirei səlemdesip, ol da məz. Beine köpten kütip jürgen qūdasy
yrğalypjyrğalyp maşinadan tüsip jatqandai. Orys söziniñ özin slavian
jūrtynyñ i̇eski maqamymen aita ma, əlde tuystas bir tildiñ sözderin köp
aralastyra ma, əiteuir jetpistiñ ol jaq, būl jağynda jürgen, biraq əlquaty əli mol, syrt tūlğasy tolyqtau köriner əjemizdiñ söziniñ birin
ūqsam, birin ūqpaimyn. – Joq, tetia Sonia, özim-aq köteremin ğoi, – dep,
qolyndağy jügin bergisi kelmegen Bağilanyñ qolynan tartqandai ğyp
jūlyp alğan. – Po çto tebia nado, takuiu tiajest podnimat-to? Dumaeş, ia
ne viju?! – dep qoiyp qalğany. Tal boiyndağy özgeristi əli i̇eşkim
bilmeidi dep jürgen Bağila myna kempirdiñ sūñğylalyğynan keiin jüzi
qyzaryp sala berdi.
– Mine, myna bölme senderdiñ otaularyñ bolady, kereuetteriñdi de qaita
syrlap, jap-jaña ğyp qoidym. Myna būryşqa üstel qoiyñdar.
Senderge arnap, bügin tünde jasap şyqtym. Əzir syry kebe qoiğan joq, –
deidi Aleksei kişkentai ğana kök üsteldi körsetip. – İekeuiñ i̇erkin
syiasyñdar. – İə, i̇erkin syiasyñdar, – deidi Sonia əjemiz de bükil tis
ataulydan sarqyt bolyp qalğan jalğyz qasqa tisin körsete külip. Men
«Köñil syisa, oryn tabylady» degendi aittym. Bölme tym kişkentai i̇edi.
«Bir jarym kisilik» dep atalatyn kereuet, bir üstel, i̇eki oryndyq qoiylğan
soñ, ainalar jer qalmady. Biraq osynyñ özi de bizge əzirge jetip jatyr
i̇edi.
– Mynau senderdiñ kelu quanyştaryñ üşin. Bağana Tamaranyñ özi alyp
berip ketken. – Aleksei bir şölmek portvein şarabyn qylşa moinynan
qylğyndyra ūstap, bölmege kirdi. İekinşi qolynda bir tüiir i̇ekpe piiäzy
bar. Balaşa məz bolyp, quanyp jürgen jigittiñ köñilin qimadym.
Araqşarapty ūrttap körmegen Bağila da raqmetin jaudyra otyryp,
yrymyn jasady. Bizdiñ tüsimizdiñ jyly balalar i̇ekenimizdi bir körgende
baiqap, qatty quanğandyğyn aityp, tauysa almai tūrğan Sonia əjemizge de
sybağa bölindi. Ol ülesin işip alyp, şarap ataulynyñ işinde osy
portveinniñ birşama dūrys dünie i̇ekendigi jaily pikirin təməmdağanşa
Aleksei i̇ekeuimiz de şölmektiñ bar «qazynasyn» qaq bölip, tauysyp
ülgirdik. Men tyjyryndym, Aleşa qojaiynym tamsandy. – Qonys toiyn
jasaimyn, – dedim Alekseidiñ peiiline riza bolyp. Onyñ üstine i̇ekeuimiz
qaq bölip, qūtty qonysyna qondyrğan şaraptyñ qyzuy da jyldam
şeşimge keluime kömektesse kerek. Azyn-aulaq jügimizdi Bağila jinap
bolğanşa Aleksei i̇ekeuimiz tar jerde əli obiyp otyrmyz. – Ğafu i̇et, inim, –
deidi Aleksei, tili de demniñ arasynda keibir əripterdi aituğa
keliñkiremei qalypty.
– Qara basyp, i̇esimiñdi tağy ūmytyp qalğanymdy qaraşy.
– Qu-a-a-nyş! – Ku-a-an-nyş! Degenmen tez ūmytylady i̇eken. Tek sen
renji kerme, bauyrym. Orysşağa i̇eptep audaryp körmediñ be? İesimiñdi
aitamyn. – Nege bolmasyn, – deimin men de külip. – İesimimniñ tüpki
mağynasynan «radost» degen sözdiñ mölşeri körinetini ras. Biraq sizderde
ondai i̇esim joq qoi. Sondyqtan, soñğy «yş» degen i̇eki əripti alyp tastauğa
bolady. «Quan» – Kolia degendei i̇etek-jeñi jinaqy i̇esim şyğa keledi.
Aleksei «Ku-a-an, Kuan!» dep auzynyñ dəmin alyp, i̇eki-üş qaitalap şyqty
da, əieli tağy bir ūl tauyp bergendei quandy.
– Jar-rap tūr! – Ol sağatyna qarady. – İendi birer sağattan keiin Toma
jeñgeleriñ de kelip qaluğa tiıs. Meniñ bügin dem alatyn künim. Men
Alekseidiñ neni tūspaldap otyrğanyn seze qoidym. Bağila da seze
qoiypty. Qol sumkasyndağy qarajatyna qol saldy. Ottai janğan, su jaña
on somdyq qyzyl qağazdy berip jatyp:
– Özimizge qalatyny osy. Qalğanyn pəter aqyğa aldyn ala tölep qūialyq, –
dedi. Mūnysy: «Körpeñdi boiyña şaqtap kösil, tym bösip ketpe» degeni.
Aitqanyndai, biz jaña qonystyñ jūpyny dastarqanyn jaiyp bolğanşa
küni keşe ğana özimizge osy pəterde tūruymyzğa kelisim bergen Tamara
jeñgemiz keldi. Ol da syrt kiımin şeşip ülgirisimen bizdiñ şağyn
bölmemizge kelip, arqa-jarqa quanyp jür. Onyñ şoqtai janğan aialy qos
janary qaraqattai qap-qara i̇eken. İeñ jaqsysy köz nūrynda meiirim şuağy
mol siiäqty. Kisige tesile qarağanda janaryñdy jasqaidy. Bet-jüzinen de
min tabu qiyn. İeki bala tauyp, otyzdyñ aulyna at tUiağyn ilindirip qalsa
da, müsini de i̇erttegen tory attai kelisti-aq. Tal boiynan kelispei tūrğan
bir-aq minin baiqağandaimyn. Ol – şaş qoiuy i̇edi. Qoñyr-sarğyş keletin
şaşyn tym qysqa qidyryp, būiralap tastapty. Qoñyrqai qarakül
i̇eltirini basyna jauyp alğandai əser beredi. Al «Əi, tym i̇elpek qaqqanyña
qarağanda işimdikke tym üiirsek pəleket bolmasañ i̇etti» dep, sekem
aldyrğan Aleksei-Leşa ağamyzdyñ da bet əlpetindegi qyzğylt-sary reñk
pen əjim syzyqtarynyñ köziniñ ainalasyn i̇erte torlai bastağany meniñ
sol boljamymdy rasqa şyğara bastağandai. Əitpese onyñ da dene
bitiminen, bet əlpetinen min taba qoiu qiyn. Döñgelengen qoi közi ədemi
köringenmen janary otsyz, tym jasyq. Kisiniñ betine tura qarap
söilemeidi. Bolaşaqta qasqa bas boluğa i̇erte daiarlyq jasağandai sūiyqtau
jiren şaşy töbege qarai biraz şeginip ketkeninen be, jazyq mañdaiy kere
qarys bolyp körinedi. Alaida Alataudyñ bauraiynan sūlai tüsip jatqan
Köktöbeniñ jotasyndai bolyp bitken i̇eñseli tanauy ony orys jigitinen
göri kavkazdyqtarğa köbirek ūqsata tüser i̇edi. Söitip, keşkilik «özimizdiñ
i̇enşimizge qalğan soñğy ondyqtan» şamasyna qarap, birinde arağy, birinde
şaraby bar i̇egiz şölmekti Aleksei syilağan kişkene üsteldiñ üstine
qoidym. Ağamyzdyñ janaryna jan bitip, külimdedi. Sonia şeşei de söitti.
Tek Tamara ğana:
– Oibai-au, būlaryñ ne? Özderiñ de jañadan şañyraq kötergen i̇ekensiñder,
biz senderdi sögemiz be? – dep ol: «Əlde osy dastarqandy ūiymdastyryp
otyrğan senbisiñ?» degendei qojaiynymyzğa ala közimen qarap i̇edi,
zaiybynyñ aitpağyn asa sezimtaldyqpen bajailap ülgirgen Aleksei dereu
qorğanysqa köşti: – İə, deseñşi! Quanğa men de aittym. «Jas
semiasyñdar» dedim. «Araqtyñ paidasy joq» dedim. «Ony işken adamnyñ
özi de, sözi de özgerip, özge adam bolady» dedim. «Özge adamnyñ isi öz
isiñmen üilespei jatady da sodan baryp, yñğaisyz jağdaiğa qalasyñ»
dedim. Quan: «Joq!» deidi. Al men... – Boldy, boldy! Bilgişin qaraşy. Sol
aqylyñdy öziñe aitsaişy!
– Jeñgemiz jaña kelip jatqan bizdi üreilendirmeiin dese kerek, tüsin
jylytty. Sol-aq i̇eken şeşesiniñ i̇eñ təuir köretin ydysyn syndyryp
alyp, qipaqtağan baladai berekesi bek ketip qalğan Alekseidiñ de betine
qan jügirdi. Qolyndağy ojauyn birese sürtip, birese ornyna qoiyp, osy
ədetin kemi i̇eki-üş dürkin qaitalap jibergen Sonia şeşei de boiynan auyr
jük tüskendei, sylq i̇etip, oryndyqqa tize bükti.
– O ne degeniñiz, jaña qonystyñ yrymyn jasaudyñ ideiäsyn şyğarğan men
i̇edim, – deimin bar kinəny öz moinyma alyp. Tamara bolsa «Araq körse,
auzynyñ silekeii şūbyryp tūratyndardyñ sen de biri bolmasañ
neğylsyn?!» degendei mağan da sūrauly jüzben qarağan. Biraq qaraqat
köziniñ ədemi aiasynan i̇erekşe bir jylylyq ūşqyny seziledi. Bizdiñ – tipti
osy şañyraq astyndağy barşamyzdyñ tirşiliktynysymyzğa jalpy
basşylyq jasaityn Aleksei i̇emes, osy jeñgemiz bolar dep tüidim. Meniñ
būl oiymdy qolma-qol dəleldeiin degendei ol ağamyzğa bizdiñ
qatysuymyzdağy alğaşqy tapsyrmasyn berdi.
– Aleksei, sen tar jerde aiaqqa oralmai, üsteldi bizdiñ zalğa jasa, sonan
soñ jertöleden aşy-tūşylaryñdy şyğar. Men tamaq əzirlep jibereiin.
– İetti men de salğaly jatyrmyn. Auyldyñ i̇eti. Jaqynda ğana alyp i̇edik, –
deidi Bağila da jəşiktegi sürimizdi şyğaryp. Ne kerek, bizdiñ alğaşqy
birge işken asymyz asa bir özara tüsinisken jağdaida ötti. Jeñgemiz jəne
ağamyzdyñ aitysyna qarağanda, būlar bizdi öz üilerine pəteraqyğa
töleitin jiyrma bes somymyz üşin i̇emes, qysylyp tūrğan jastarğa qol
ūşyn beru üşin jiberipti. Öitkeni, özderi de osy üidi salyp alğanşa az
qiyndyq körmegen. Bireuleriniñ qiiänattaryn körip qinalsa, bireuleriniñ
qamqorlyqtaryn körip quanğan. Öitkeni būryn-soñdy pəterin jalğa berip
körmegen. Bizder köşken soñ da bermek i̇emes. Öz üiin alyp, qatarğa
qosylyp ketkenşe i̇ekiniñ biriniñ basynda bola beretin jağdai. Qinalğan
kisige der kezinde dostyq qolyñdy sozsañ, ol jaqsylyqty qaitara almasa
da i̇eş uaqytta ūmytpaq i̇emes. Biz dastarqandy jinap jatqanda tūlymşağy
jelbiregen kişkentai qyz kelip kirgen. Istigen tanauy, közi şeşesinen
ainymai qalypty.
– Səlemetsizder me?! Astaryñyz dəmdi bolsyn!
– Aleksei men Tamaranyñ «Nataşa deitin qyzymyz, Sereja deitin
ūlymyz bar. İekeui de qazir mektepte» degen aldyn ala tanystyrularyna
qarap, Nataşanyñ osy qyz i̇ekenin mölşerledim. «Əke-şeşeñe türiñ
tartqanmen sözşeñdeu bolarmysyñ?» dep tüidim. Ol kiımin auystyryp,
juynyp bolğanşa da meniñ jañağy pikirimdi rastaiyn degendei bizdiñ
kelip qonystanyp jatuymyz jaily yqtiiättai sūrap bolğan soñ, bizben de
kelip qol berisip, tanysyp ülgirdi: – Nataşa Kolesnikova, – dedi ol ülken
kisi siiäqty nyğyzdai söilep, – besinşi «a» synybynyñ starostasymyn.
Al, i̇endi sizderdiñ kelgenderiñiz jaqsy boldy. Meni qoiyñyzdarşy,
i̇eşkimniñ kömeginsiz-aq oqimyn ğoi.
Serejağa kömektesseñizder de qaida jatyr. Matematikağa baspaidy.
Oqysa, i̇eşkimnen kem oqymas i̇edi. Baryp tūrğan kök jalqau... – Əi, qyz,
boldy sypyldamai, anau tamağyñdy qūiyp iş. Tanyspai jatyp, sonşa
taqyldai jönelgeniñ ne? – dedi şeşesi zyryldap, biraz jerge jetip qalğan
qyzyna ala közimen qarap. Öziniñ jəne ağasy Serejanyñ sabağy jöninde
aitarlyqtai məlimet berip tastamaq bolğan qūittai qyz amaly qūryğandai
as üi ispetti kire beristegi ülken bölmege ötti. Būğan kerisinşe Serejanyñ
auzynan basy artyq bir sözdi suyryp ala almaityndai nağyz tūiyq bala
bolyp şyqty. Oğan deiin osy şañyraq astynan biz körgen kisilerdiñ bəri
de ədeii iriktep alğandai aşyq-jarqyn adamdar bolsa, ol jaña ğana
bireulermen silikpesi şyqqanşa töbelesip kelgen adamdai tik bitken
qabağyn qars tüiip alyp, jüzinen yzğar syzy ketpeidi i̇eken. Bizdi körgen
bette səl basyn izep, səlemdesudiñ işarasyn tüsirgennen keiin jūmğan
auzyn aşqan joq. Qojaiyndarymnyñ mañdailaryna basqan jalğyz ūly
bolğandyqtan i̇emes, əiteuir bir şañyraqtyñ astynda azdy-köpti uaqyt
tūratyn bolğandyqtan, alğaşqy künnen bastap, «til tabysyp» qoiu üşin
balañ jigitke özim qol ūsynyp, i̇esimimdi aityp tanysqanmyn. Sereja öz
jasy üşin tym süiektirek, irileu bitken qolyn bergeni bolmasa ləm dep ün
qatqan joq. Jaratpağan adamnyñ syñaiy siiäqty.
– Oi, jaryğym, künim sol, keldiñ be? Sabağy tüskiriñ de əbden şarşatty-
au, qūldyğym. Qarnyñ aşqan joq pa? – Sonia şeşei Nataşa kelgende dəl
mūndai aqjarma iltifat körsetpep i̇edi. Serejanyñ qolyndağy kitaptaryn
özi alyp, bəiek bolyp jür. Sereja bolsa, əjesiniñ qūraq ūşyp, i̇elpildeuin
əbden üirenşikti, qadiri ketken yqylas siiäqty ğyp, i̇elegen de joq.
Kempirdiñ kei saualdaryna: «Joq!» dep kelte jauap berse, keibirine: «Oi,
qoişy öziñ, basymdy auyrtpai!» dep mañdaidan ūrğandai düñk i̇etkizip,
jauap beredi. Ony köñiline alyp, i̇elep-i̇eskerip jatqan Sonia şeşei joq, əli
ainalyp-üiirilip jür.
– Boldy i̇endi! – Tamaranyñ būl sözdi i̇ekeuiniñ qaisysyna arnağany belgisiz
küiinde qala berdi. Ūrlyğynyñ üstinde qolğa tüsip qalğan baladai bizge
japaqtai qarağan kempir «Körip tūrsyñdar ğoi, meniñ ne jazyğym bar?»
degendi közimen tüsindirip, kibirtiktegen küii teris ainala berdi. Sereja
ğana būl i̇eskertuge i̇eş mən bermegendei syñai tanytqan. «Bizdiñ būl üidegi
tatu da beibit qatar tirşiligimizge nūqsan kelse, senen-aq keler-au, sary
ūl» dep men tūrmyn.
– Quan, jür, taza auağa şyğaiyq, men sağan özendi körsetip keleiin.
– Tamara i̇esik aldyna şyğyp ketkende, Aleksei mağan osylai dep sybyr
i̇ete qaldy.
– Menen səl keiinirek şyğarsyñ. Söitti de ol i̇eki aiağyn qaişylap basyp,
tysqa qarai bettedi. Jaña bizdiñ şağyn otyrysymyz kezinde Tamara üştört dürkin i̇eskertu jasap, oğan köp işkizbep i̇edi, sonyñ özinde Alekseidiñ
tili sözderdiñ basyn qūrap aituğa tolyq keliñkiremei qalypty. «Bizdiñ būl
üidegi tatu da yntymaqty tirşiligimizge bir syzat tüsirse, osy şölmekşil
mineziñ tüsirer-au» dep oilaimyn ər nərseden sekem alğandai. İekeuimiz
i̇esik aldynda ūşyrasqan soñ, Aleksei üi jaqqa ūrlana köz tastap qoidy.
– Öziñ bilesiñ ğoi, qatyn degenderge köp qarsy kele beruge bolmaidy.
Būlar köñildengende i̇erkelep kep süikenetin mysyq siiäqty da,
aşulanğanda tarpa bas salyp, şainap tastaityn jolbarys siiäqty... Biraq
būlar da bizdi jaman bolsyn dep oilaidy deisiñ be?! Bəri de özimizdiñ,
bala-şağanyñ qamy ğoi. Ol jolbarys bolğan kezinde sen arystan
i̇ekendigiñdi dəleldegiñ kelse, qan maidan şyğady, onan keiingi
tirşiligiñniñ mən-mağynasy azaidy dei ber. Jalpy ər adam bir dünieni ər
türli oilap, bir tüiindi ər türli şeşetin bolğandyqtan, i̇eñ tatumyz degen
i̇erli-zaiyptylardyñ özderiniñ arasynda da qaişylyq, ülkendi-kişili söz
qaqtyğysy bolyp tūrady. Tüsinisken tirşilik degenimizdiñ özi ərkim öz
pikirinde qatyp qalmai, i̇ekinşisine jol bere qoiu dep bilemin. Sonda ğana
jañağy irili-ūsaqty qaqtyğys-qaişylyqtar örbimei, öşip qalady.
Qaisysy qaisysyna jol beredi, ərkimniñ minezine bailanysty. Sonan
keiin, köbine kemşilikti köp jiberetin jəne sol kemşiligin moiyndai
biletin adam ğana qosağyna jol bermek. Sodan ba, nege i̇ekenin bilmeimin,
Quan, köp jağdaida Tamarağa meniñ jol beruime tura keledi. Mümkin
jaratylysymnan iım jūmsaq, mümkin ony sonşalyqty jaqsy köruim,
mümkin özim aitqan pikirdiñ dūrystyğyna közimniñ tübegeili jete
bermeitindigi būğan basty sebep şyğar. Ol aitqan bir sözin jiı qaitalap,
aldyma tüsip alyp, teñsele basyp kele jatsa da oiyn osylai jetkizip i̇edi.
Men tigisin jatqyzyp, qazaqşalağanmen, oiynyñ ūzynsorasy osylai i̇edi.
– İeñ bastysy, öziñ aitqan qaişylyqtyñ öşip qalatyndyğy ğoi. Kimge
kimniñ jol bergeninde tūrğan ne bar deisiz?!
– Özim osylai degenmen, «Qaisybir i̇erli-zaiyptylarğa ūqsap, küni i̇erteñ
ünemi janjalmen qūlaqtyñ qūryşyn qandyrmasañdar bolğany ğoi» degen
oi kömeiimde būğyp jatty. Biz taiynşadai-taiynşadai qoitastary
«örgen» özenniñ jağasyna keldik. Suğa şomylardai ystyq tüse qoimasa da
künge qyzdyrynyp, jañağy qoitastarğa salt minip otyrğan qyzjigitterdiñ auqymy mol i̇eken. Aleksei özendi örlep, jortyp keledi. Otbasy
turaly, i̇erlizaiyptylardyñ özara qalai syilasulary qajettigi jönindegi
oi tolğamdaryn tolassyz toğytyp keledi. «Ərine», «iə», «ol ne degeniñiz»
siiäqty odağai, qystyrma sözderdi ara-tūra əñgimesine synalap qoiğanym
bolmasa, öz janymnan köp pikir qosa qoiğan joqpyn.
– Apyr-ai, myna jūrt pa, myna jūrt syra dese i̇esterinen tanady-au. Əli
ystyq tüspei jatyp, qan-jynğa üimelegen qara şybyndai qaptai
qalularyn qaraşy, – deidi ol özen jağasyndağy syrahanada kezekte
tūrğandarğa nali qarap. Birer sağat uaqytymyzdy joğaltyp, birer
tostağan syrany iştik. «Bügin alğaşqy kün ğoi, tize qosyp seruen salyp
jürgenime. Üiinen quyp jiberse de büitip mūnymen birge syrany
syzdyqtatyp ūrttap jüre almaspyn» deimin özime özim. «Ony uaqytym da,
qarajatym da kötere bermes». Biraq meniñ ol qaupim beker i̇eken. Aleksei
jūmys künderi işimdik ataulyny auzyna almaityn körinedi. Onyñ būl
məsele jöninen biraz şekteuli mümkindik alar küni tek – jeksenbi.
Tamaranyñ oğan böler qarjysy bir şölmek şarap pen bir-i̇eki tostağan
syrağa jetetindei ğana i̇eseppen beriledi i̇eken... Al sodan keiin, ailyq
alğan küni öz i̇erkimen joldastaryna qosylyp işetin körinedi...
***
– Sen meniñ Tamarany nelikten Təñiriniñ özinen bir süiem kem
sanamaitynymdy bilesiñ be? – deidi ol bir jeksenbi küni tağy da özen
jağasyndağy syrahanadan bir-i̇eki tostağan syramyzdy işip otyrğanda.
– Meniñ osy işimdik degen jaudan qūtylyp, adam qataryna qosyluyma
deiin jetkizgen əielimniñ qajyrlylyğy ğoi. İeger Tomoçkadan basqa bireu
boldy ma, söz joq, men baiağyda-aq jūmystan quylyp, osy araqtyñ
soñynda panasyz qañğybas bolyp tozyp keter i̇edim, nemese birjola qūryp
joğalğan da bolar i̇edim. Men onyñ üzdik-sozdyq aityp, şet jağasyn ğana
şym-şymdap şyğaryp jürgen syryn öz i̇erkimen tügel aqtarğanşa
asyqtyryp, artyq sūraq qoiğan i̇emen. Mağan da i̇eti üirensin, özdiginen-aq
syr aşar uaqyt keler dep tüidim. Būl üige kelgeli bergi on şaqty künniñ
bedelinde i̇eşqandai bögde oqiğa bolğan joq. Aleksei, Tamara da
būrynğydai jyly amandasady. Sonia şeşeidiñ de sol yrjiiä külip
tūrğany. Osylardyñ bərinen ülkenmin-au dep tūrmaidy, i̇eñ kişkentai
Nataşa da, «qasyğym joq» degendi qabağymen sezdirse bolğany, denesiniñ
moldyğyna qaramastan, ornynan lyp i̇etip köterilip, sol sətte-aq jügire
jöneledi. Nataşamyz Bağilamen əmpei bolyp aldy. «Bantikti jaqsy
tüiesiñ» dep şaşyn da soğan örgizetin bolğan. Bir tūlymyn örgizgenşe,
əi, kemi jüz auyz əñgime aitatyn bolar. Serejanyñ da qabağyn jazyp,
bala bolyp, bir jadyrağanyn körmei kelemin. Sabağynan kelip, tamağyn
işedi, sonan soñ birer sağat kitap-qağazdardyñ betin aşudyñ meziretin
tüsirgen bolady, söitedi de köşege şyğyp, sodan keide i̇el orynğa otyra,
keide jatar aldynda jetedi. Əkesi ləm dep auzyn aşpasa da, şeşesi ol
keşikken küni ūlyn biraz müiizdeidi. Ol müiizdelip jatqanda Sonia
şeşeidiñ berekesi bek keter i̇edi. Bir keseni on ret juyp, on ret qūrğatu
önerin sonda körsetedi. Öziniñ əp-ədemi aktsentimen: «Po çto şipko rugatto» dep narazylyq aitar i̇edi. Tamara ala közimen qarap ülgirgenşe ol
əldeneni syltauratyp, üiden şyğa jöneler i̇edi, odan lyp i̇etip qaita kirer
i̇edi. «Tübi tatu-təttiligimizge nūqsan keltirer osy kekildi sary ūl bolar»
dep tağy da boljam jasaimyn. Aitqanymdai, bir küni jūmystan kelsek,
üide Nataşa men Sonia şeşei ğana bar i̇eken, şeşemizdiñ közi qyp-qyzyl
bolyp, talaurai qalypty.
Nataşa Bağilağa i̇eñ soñğy jañalyğyn izin suytpai, sol sətte-aq jetkizuge
asyqty. Biraq ol söilep ülgirgenşe Sonia şeşei: – Əlgi qarşadai ūldyñ
ne büldirgenin bilmeimin...
Sorly basym tağy sorlap qalatyn boldym-au, – dep, onyñ kisige ünemi küle
qarauğa qalyptasqan jaidary jüziniñ reñi būzylyp, jylap jiberdi. Menen
araşa kütetin siiäqty. – Jaña ğana əkesi men şeşesi üşeuin militsiiäğa
alyp ketti. «Bəse, tübi osy üide bir yñğaisyz jağdai bolsa, osy kekildi
sary ūldan bastalar-au» deuşi i̇edim, aitqanymnyñ aidai kelgenin qaraşy
dep özimniñ köregendigime tağy da köz jetkizdim.
– Bilesiz be, Bağila apai, bizdiñ əlgi Sereja oñbağan osyndağy keibir
būzyq dostarymen birge tünde köşede ketip bara jatqan bir əieldiñ qol
sömkesin tartyp alypty. İendi ony türmege qamaityn bolar, ə? – Nataşa
Bağilağa ğana bağyştap aitqanymen, mağan da i̇estirte zypyldai jöneldi.
Bağila aitar jauapty kütpei-aq öz pikirine bailamyn qosyp qymtai tüsti.
– Ərine qamaidy. Qamamağanda, bir synypta i̇eki jyl otyrğan, əri
mekteptiñ qoğamdyq jūmysynan at-tonyn ala qaşatyn, jaqsy iske
aralaspaityn būzaqy, jalqauğa basqa ne istesin?! Türmege bir tüsse boldy
ğoi, qaityp tüzelmeitin būzaqy bolyp şyğady degen söz... Osy besinşi
synypqa kelgenge deiingi ğūmyrymda türmege tüskenderdiñ bireuiniñ
tüzelip şyqqanyn i̇estimeppin... Papam men mamamnyñ miyn şiritetin
boldy ğoi. Mağan da oñai deisizder me? Jaman-jaqsy bolsyn, bir
synyptyñ starostasy bolyp jürgenimde «seniñ ağañ būzaqy, türmede
jatyr» deitin söz oñai tiedi deisizder me? Bərimizge de qiyn-aq, boldy
ğoi...
– Qūdai üşin, sen qyz sypyldamaşy, sol qu jalğyzğa qūdaiym bəriñdi
nege jau ğyp qoidy i̇eken?! – Sonia şeşei kişkentai zuyldaqtyñ iyğynan
jūlqyp-jūlqyp qoidy. Jūlqymaq tügili jūlyp tastasa da, kömeiine kelip
qalğan sözdi irkip qalar Nataşka ma, əri qarai ağytyldy. – Ony aitasyz,
osy ötken qysta Serejka mūğalimi Olga Petrovnanyñ paltosynyñ
arqasyna «ia – dura» degen söz jazylğan qağazdy qystyryp qūiamyn dep
mektepten şyğyp kete jazdağan... Əiteuir, mamam sorly mektep
basşylaryna jylap-i̇eñirep, jalynyp jürip, əreñ alyp qalğan. Əbden
küiip ketken Sonia şeşei onyñ betinen şapalağymen bir tartyp qaldy. –
Nataşka, öziñniñ tuğan ağañdy sonşa jamandauğa bola ma i̇eken? – deidi
Bağila.
– Qaita ağañnyñ dūrys adam bolyp i̇erjetuine sen de kömektespeisiñ be?
Jə degen bir synyptyñ starostasy i̇emessiñ be? Biraq qyz əjesiniñ
şapalağyna şydamasa kerek, ədemi qara közi jasaurap, kempirge şap i̇ete
qaldy: – Sen nege ūrasyñ meni?! Ūratyn öz əjem i̇emessiñ ğoi. Tipti sen
meniñ i̇eşkimim de i̇emessiñ. Kisi sabaityn myqty bolsañ, öziñniñ tuğan
nemereñ anau Serejany nege jönge salmaisyñ?!
– Nataşa! – dedim men tüsimdi suytyp. – Ozat əri starosta bolyp jürgen
tərtipti oquşy ülken adamğa osylai dei me i̇eken? uialsañ qaitedi?! «Aqyl
aitatyndai sen kim i̇ediñ? Bar bolğany pəter jaldauşy ğanasyñ!» dep
aityp qūia ma degen qauippen syrt ainalyp, üiden şyqtym. Sol kezde iə
ökingeni, iə renjigeni bilinbes, sol sazyraiğan ūldy ortağa alğan
qojaiyndarym da qaqpadan kirip kele jatty. Mynau ömirge, osy tirşiliktūrmysyna sonşalyqty riza köñilmen köriner əke-şeşeniñ jüzderiniñ
özgerip, qatty renjip kele jatqanyn alğaş ret kördim. Onyñ i̇esesine, bir
Uiadağy jandarğa kilikken köñilsiz jaidan mülde beihabar keiip tanytyp,
kündegimdei jyly səlemdesip, tipti, olardyñ jüzindegi renişti de
baiqamağan bolyp, əldebir asyğys şaruam kütip tūrğandai özen jaqty
betke aldym. Köp ūzamai Aleksei quyp jetti. Men əli de tük bilmegen
syñai tanytyp, öz ūsynysymdy aittym: – Jüriñiz, birer tostağan syra
işip qaitaiyq...
Kün de bügin bir türli qapyryq siiäqty ğoi özi. Şöldep tūrğanym. – Joq,
Quan, özine bergen uədesinde tūra almağan jan basqağa bergen uədeni
i̇eşqaşan oryndai almaidy. Ondaidy jarty adam deu kerek. Al men jarty
adam bolğym kelmeidi. Sen şöldeseñ, öziñ iş, men serik bolyp, qasyña
ilesip birge baraiyn. Jeksenbide bir-aq ret azdap işetin ədetimdi köpten
beri özgertken i̇emespin. «uialğan tek tūrmas» degendei:
– Jaraidy, onda, barmai-aq su işe salarmyn, – dep juyp-şaidym. – Kel,
otyraiyq, – deidi ol jalpaq qoitasty körsetip. İekeuimiz sol küni ūzaq
əñgimelestik. Ol menen bar syryn jasyrmai jaiyp saldy...
ALEKSEİ AİTADY
Öziñ de sezip jürgen bolarsyñ, Serejanyñ əkesi bölek qoi. Ony
bögdesinip, bötensinip körmesem de əke bolyp təit dep, ne qol tigizip
körgen i̇emespin. Meniñ əkesi i̇emes i̇ekenimdi anau kempir aitpady deisiñ be?
Köñili qalyp qoimasyn, «Öz əkem bolsa, büiter me i̇edi?!» degizbeiin dep
jasqanam. Sonyma qarap, şeşesinen göri meni köbirek syilaityn siiäqty.
Aitqanymdy i̇eki i̇etip körgen i̇emes. Tek osy kezde ne oquda, ne jūmysta joq,
əke-şeşeleriniñ tapqanymen taltañdap jürgen bir berekesizderge üiir
bola bastapty... (Ol i̇eş uaqytta şylym ataulynyñ basqa türine
almastyryp, aiyrbastamaityn «Pamirin» tūtatty. Sonan soñ əldenege
qatty ökingendei basyn şaiqap qoidy). Mine, i̇endi tūñğyş ret qylmys
deitin bəlege aralasyp otyr... Mynandai it basyna irkit tögilgen zamanda
kisi tonau degen ne sūmdyq?! Sondağy alğandary jeti-aq som. Jerge
kirgirler, onymen qai jyrtyqtaryn jamamaqşy i̇eken?! Abyroi bolğanda,
būl iske qatysqan i̇eresek üş balanyñ biri qolğa tüsip, serikterin aityp
beripti. Şyny kerek, būlardyñ qolğa tüskenderine qatty quandym.
Dəndemegeni jaqsy. Jasy tolmağan bala retinde Serejany üige
jibergenderimen, ol üşin jazany öter men bolarmyn. Körsin, ol üşin
meniñ qinalğanymdy, jazyqsyz japa şegip, jūrt aldynda masqara
bolğanymdy. Mümkin qaitadan mūndai iske aiaq baspas... Ol üşin meniñ
japa şegetinimdi sezinse, mümkin meni syilağanynan qūiar. Bügin de artyq
söz aitpadym. «Balam, bizdi oilasañ i̇etti» dedim de qoidym. Sereja tym
aqylsyz bala i̇emes. Əjesiniñ əuenimen tym i̇erke, öz degenimen ğana jüretin
birbetkei, toñmoiyn bolyp ösip keledi. Biri əri, biri beri tartumen şöreşöre bolyp ösken bala osyndai küige ūşyraidy i̇eken ğoi. Biz
«Sabağyñdy qara» desek, əjesi «Miyñdy oqu jep qūiady, oinap kel» dep
şyr-pyr bolyp otyrğany. («Onyñ əkesi de osy qalada tūra ma qazir?»
deimin men əñgimeni negizgi arnasyna būrğym kelip). Joq. Ol qaitys
bolğan... (Aleksei öşip qalğan şylymyn tūtatty. «Jalyqqan joqsyñ ba,
meniñ tükke qajeti joq bos myljyñymdy tyñdaudan?» dedi betime synai
qarap. «O ne degeniñiz, aita beriñiz» deimin men). Tağdyr degen qyzyq
qoi... Serejanyñ əkesi Pavel marqūm, osy jeñgeñ üşeuimiz birge, bir
klasta oqydyq. Janyñ jənnətta bolğyr, jigittiñ töresi i̇edi. Syrnai
tartyp, ən salğanda qyz-qyrqyn auzyn aşyp, közin jūmar i̇edi. Özi ədemi,
özi sportşy, özi ozat oquşy i̇edi... Jasyryp qaiteiin, odan qalmaiyn dep
syrnai üirendim, odan qalmaiyn dep sabaqqa küş salyp, boksşylar
üiirmesine qatystym. Qaida-a-a, bəribir şendese almauşy i̇edim... Meniñ
öitip tyraştanyp jürgenim baqtalastyq, bəseke i̇emes, nemese būdan men
nege qalamyn degen qyzğanyş ta i̇emes, meniñ aldymda jalğyz ğana maqsat
bar bolatyn. Ol – qalaida osy Tamara üşin, onyñ peiilin özime audaru
üşin ğana bolatyn. İeger meniñ əreketimdi bəseke, qyzğanyş deseñ, ol tek
osy jeñgeñniñ jolyndağy, sonyñ nazaryn bir audartu jolyndağy
jantalas dep bilgeisiñ... Soğystyñ aiaqtalğanyna i̇eki-üş-aq jyl bolğan
kez. Şaruaşylyqtyñ qai salasy bolsyn adam qolyna zəru tūs. Aqyry
men jetinşi synyptan keiin oqudy tastap, ağaş şeberine şəkirt bolyp
ornalastym. Jağdai qiyn bolğandyqtan i̇emes, ne oqi almağandyqtan i̇emes.
Özimniñ i̇eñ jaqyn dosym Paveldiñ jəne bükil ğūmyrymdy arnauğa
daiarmyn degen Tamaranyñ aldyndağy dərmensizdigimdi moiyndap kettim.
Öitkeni, ol i̇ekeuiniñ jūby jazylmai, i̇egiz qozydai qatar jürgenderin būdan
bylai köruge dərmenim qalmap i̇edi. Ətteñ, balalyq-ai deseñşi. «Tamara,
men seni özimnen artyq süiüşi i̇edim. Biraq sen Paveldi qaladyñ. Pavel, sen
i̇eñ jaqyn dosym i̇ediñ. Biraq sen de soryma qarai, Tamarany ūnatypsyñ. Ne
aitaiyn, öziñniñ dərmensizdigiñdi nemese jeñilgeniñdi moiyndau qandai
qiyn bolsa da men moiyndadym. Baqytty bolyñdar! Mahabbatqa əmir, ne
zorlyq jürmeidi ğoi» dep, i̇ekeuine hat qaldyryp kettim. Sodan keiin
Tamarany qanşa körgim kelse de, özimdi tejep baqtym. Mahabbat uytyn
qaitarmaq bolyp, şylym şegip, araqqa auyzdana bastadym. Bir-i̇eki jyl
jūmys istep, özim de jə degen ağaş şeberi atanğan tūsta men jə degen
maskünem i̇edim. Biraq araqty işken saiyn jürek qalağan, süigen qyzdy
ūmytqanym sol, ony odan ərmen
oiymnan şyğara almaityn boldym. Bir küni əbden tözimim tausylğan soñ
şala buryl mas küiimde qyzdyñ üiine izdep baraiyn. Tamara üide jalğyz
otyr i̇eken. İə quanğanyn, iə renjigenin añdai almadym. Aitysy, būl da
otbasy jağdaiyna bailanysty qūrylysqa şyğyp, syrşy bolyp
ornalasypty. Pavel biyl orta mektepti təməmdağan soñ institutqa
tüspekşi i̇eken. İekeuiñ qalaisyñ? deimin men miñgirlep.
– Bala siiäqtysyñ-au, Aleşa! Qalai boluşy i̇edik, baiağydaimyz. İerteñ
student bolğan soñ ol mağan qaramai ketip jürmese, men o bastağy sertime
berikpin. Adam tanysam, ol da berik sertine. Al sen jauap berşi, nege
osynşa tozyp jürsiñ? Aidyñ-künniñ amanynda araqqa salynardai ne
körindi? Öite berseñ dostyğymyzdan da aiyrylarmyz, – deidi.
– Men odan zorğysynan da aiyrylğanmyn. İendigi jalğyz serigimdi – köñil
aular arağymnan aiyrmaqpysyñ? – deimin. Üiinen köñilim qūlazyp
şyqtym. Aitqan aqylyn janaşyrlyq sözi i̇emes, tabalauy, külki i̇etui dep
qabyldadym. Tipti, i̇es bilgeli i̇esimnen ketpegen janğa i̇endi kektenip, öşigip
şyqqandaimyn. «Tabala, kül! Adamgerşilikten aiyrylyp, su aiağy –
qūrdymğa ketip bara jatqan adamdy tüzeu qiyn, al tabalau kez kelgen
aqymaqtyñ qolynan keledi. Külkiñ tüzele tüssin i̇endeşe, odan ərmen işip
köreiin» deimin özime özim dem bergendei. Ol «Osy baiğūs men üşin
osylaişa işip ketti-au» dep tolğansa, qinalsa dep qiiäldaimyn. Sol
oidyñ özinen raqat tabatyndaimyn. Ne kerek, qandai jūmysqa ornalassam
da, maskünem Aleksei Kolesnikovtiñ məselesin jinalystarda i̇eki-üş ret
qarap, būrynğy bergen i̇eskertulerdi i̇esterine alyp, sögisterden qorytyndy
şyğara almağanym üşin «jigitim, jolyñ bolsyn!» dep şyğaryp salyp
jatty. «Osy jalğyzym adam bolsa i̇eken» dep bir meniñ tileuimdi təñirinen
künine üş mərte sūraumen ömirin ötkizip kele jatqan anam sorly da meniñ
küiigimnen köz jūmdy. Adam siiäqty közine bir körine almadym ğoi. Öz
uaiymynyñ tas qūrsauynan qūtyla almağan adam özgeniñ, özge bolğanda
özegin jaryp şyqqan öz anañnyñ da uaiym-qaiğysyn tüsine almaidy i̇eken.
Kisiniñ i̇eñ osal tūsy, tipti sorlylyğy öz qateligin köbine keş, tym keş
tüsinetininde ğoi. Men de söittim. Qañyrağan ien üide jalğyz basym
sopaiyp qalğan kezde bildim men būl keñ düniede janaşyrsyz jalğyz
qalu degenniñ ne i̇ekenin. Anamnan qalğan baspanam da satylyp, qarjysy
rəsua bolyp, tausyldy. Qalyñ jūrttyñ işinde jürip jalğyzsyrağan auyr
halden əskeri mindetimdi öteuge attanğanda əreñ qūtyldym. Ol jaqtan
birşama i̇es jiğandai bolyp i̇elge oraldym. Būrynğydai salynyp işpesem
de, reti kelip qalğan kezde irkilip qalğan i̇emespin. Biraq būrynğydai bir
jūmystan i̇ekinşisine ūşyp-qonyp, ağaiyn, joldas-jorağa qadirimdi
ketiretin jaman qasietimdi az da bolsa qoiğandaimyn. Būl kezde Tamara
men Pavel üi bolyp, i̇ekeui jeke şyğypty. Birde köşede i̇ekeuine oida
joqta ūşyrasyp qalyp, şūrqyrasyp tabystyq.
Dəlirek aitqanda, men baiağydai işimdi bermei, sypaiy ğana
səlemdeskenimmen, i̇ekeui köpten körispegen i̇et-jaqynyn tapqandai bəiek
bolysty da qaldy. Olar: – Jür, bizdiñ otauymyzdy kör. Körispegenimizge
köp jyl ötti ğoi, – dep qanşa ötinse de, qyryq syltau aityp, barudan bas
tarttym. Nesin jasyraiyn, qyzğanyş degen qyzyl ittiñ işek-bauyrymdy
sūiaudai tyrnağymen dəl sol sətte qalai tyrnap jatqanyn būrynğydan da
qattyraq sezingendeimin. «Üilerine ne betimmen baramyn? – dep
oilaimyn. – Dos bolsaq bir kezde dos bolğan şyğarmyz. Kimmen kim dos
bolmağan?» Törinde otyryp alyp: «Men de süiip i̇edim Tamarany, tipti osy
üşin jarym basymdy joğaltyp, maskünem küige tüstim. Mağan qarağanda
seniñ jūldyzyñ jaryğyraq tuypty. Jaraisyñdar, meniñ közime küiik
bolyp, jüre beriñder!» dep tost kötertpekpin be! Onda Pavel men
Tamaranyñ könilderine keler i̇edi, sonymen birge, öz qūnymdy özim tüsirip,
jastyq şaq bazarynda tübi bir soqtyqpai ötpeitin mahabbat maidanynda
baqtalasymnan masqara bolyp jeñilgenimdi moiyndağan bolar i̇edim. İeger
men sol jerde: «İekeuiñniñ osylaişa üi bolyp, otau tikkenderiñdi
körgenime baqyttymyn!» desem, söz joq, olardyñ aldynda ğana i̇emes öz
arymnyñ aldynda da jalğan aitqan bolar i̇edim. Men i̇ekeuin de aitpau üşin
olarmen qaityp ūşyraspauğa bekindim. Birjolata, ömir boiy ūmytpaq
boldym. Olar meni sol kezde jatyp jürgen jataqhanama bir-i̇eki ret izdep
te keldi, biraq tua bitken toñmoiyndyq pa, əlde i̇ekeuiniñ iştei
müsirkeulerin körgim kelmedi me, əiteuir mañdaryna baspai qoidym ğoi.
Nesin aitaiyn, sol dosymnyñ adal niet, aq köñilin tüsinbei, közi tirisinde
üilerine bir baryp, i̇esigin aşa almağanyma əli künge deiin ökinemin...
Pavel jazğan jas bolyp, işimdik te işpeitin, tipti şylym şekkenin de
körmeppin. Bar qyzyğy da, i̇ermegi de kitap bolatyn. Jūrttyñ aitystaryna
qarağanda joğary oqu ornynda da «bizde mūndai da studentimiz bar»
deitindei qūrmetke ie bolsa kerek. Ondai jannyñ jaqsy jar bolatyny da
tüsinikti. Til tidi me, əlde su işerlik ğūmyry tūiyqtalyp tūrdy ma, oquyn
bitirgeli otyrğan kezde qaiğyly qazağa ūşyrady. Baiağy örkenietpen
kelgen dert qoi... Avtomobil apaty... Bir jerge baruğa asyğamyn dep
taksige otyrğan i̇eken. Sol taksiı tüskir ajalyn tezdetipti... Bükil institut
oqytuşylary men studentteri ony soñğy saparyna şyğaryp saldy.
Tamaranyñ közine körinuge jüzim şydamady. Qūlyn-taidai birge ösken
dosymnyñ meniñ aldymda i̇eşqandai da kinəsynyñ joq i̇ekendigin,
i̇ekeuimizdiñ suysyp ketuimizge tek meniñ ğana kinəli i̇ekenimdi iştei
moiyndadym. Nege i̇ekenin qaidam, bir apta boiy işimdik ataulydan bezinip,
auzyma ūrttap alğan joqpyn. Jo-joq, bauyrym, jyldar boiy janymdy
jegen mahabbatymmen tabysar ümit səulesi köringendikten söitken i̇eken
dep oilai körme. Adal dostyñ közi tirisinde mağan degen aq peiilin
ūqtyrmağan, ūğuğa qasaqana mümkindik bermegen maskünemdik atty dertke
degen yza men ökiniş bolar meni toqtatqan. Bölmede jalğyz jatqan
şaqtarymda da betime küle qarap tūratyn onyñ beinesi köz aldymnan bir
ketpedi. Būl pəniden mağan ökpeli küiinde, öz janyn, peiilin, dostyq
köñilin ūqtyra almağany üşin renişpen attanğandai körinedi de tūrady.
Onyñ ruhynan keşirim sūrağym keldi me i̇eken, əlde öz janymdy qinağan
ökiniş zapyranyn ortaitqym keldi me i̇eken, əlde apattan soñ auyr halde
auruhanada aptadan astam uaqyt jatqanyn i̇estisem de, baryp köñilin
sūramağan tasbauyrlyğym üşin dos ruhynan keşirim sūrağym keldi me
i̇eken, əiteuir onyñ basyna baryp, gül şoğyn qoiyp jürdim. Tamaramen de
sonda, zirat basynda ūşyrastym. Alğaşynda ol jylap köristi. Biraq köp
şeşilip i̇eşteñe aita almadyq. Tek qana ol: – Paveldiñ sen degendegi köñili
bölek i̇edi ğoi, sony bir tüsinbediñ-au, – degendi aitty da qoidy.
– Tamara, adam öz qateligin der kezinde tüsinetin bolsa, ökiniş degen bolar
ma i̇edi? – deimin men. Şynynda olardyñ menen sūrary da, qalary da bir-aq
tilek bolatyn: ol meniñ maskünemdikti qoiyp, adam boluym ğana. Men
dosymnyñ jasamaq bolğan jaqsylyğyn özimşe ötemek boldym.
Būrynğydai bos selteñdi qoiyp, kün-tün demei jūmys istedim, tapqan
aqşama Paveldiñ basyna belgi tas qoidym.
– Mūnyñ ne, armanda ketken qosağymnyñ ruhy aldynda men öter i̇eñ soñğy
paryz – belgi tas qūiaryma senbegeniñ be? Sağan kim rūqsat berdi? – deidi
Tamara. – Öz jüregimniñ şeşimi. Dosymnyñ ruhy aldynda soñğy
paryzymdy jasadym. Ony qyzğanba menen, – deimin oğan. Qazir öziñ künde
körip jürgen Sonia şeşei sol Paveldiñ anasy ğoi... Baiğūs jalğyz ūlynan
aiyrylyp, mülde şögip ketti... Sol kisi balasyna i̇eskertkiş tasty meniñ
qoiğanymdy i̇estip, jataqhanama izdep kelgeni. – Qarğam, tilegiñe jet, bir
tuğannyñ köbisi jasai bermeitin jaqsylyq jasadyñ, balama. Seni de
balam dep jürermin. Bötensinbe, dosymnyñ üii, onyñ anasynyñ üii dep
kelip jür, – deidi ol şyn rizalyğyn bildirip. Sodan bastap, men ol üige
baryp tūratyn boldym. Būrynğydai i̇emes Toma da aşyq-jarqyn
söilesetin. Aiy-küni jetken soñ Toma perzenthanağa tüsip, osy Serejağa
bosandy. Sonia şeşeidiñ quanğanyn körseñ. Öşkeni janyp, ölgeni
tirilgendei boldy. Ərine, qart adamnyñ qalanyñ bir tükpirindegi
perzenthanağa baryp tūruy oñai i̇emes, jūmystan şyğysymen özim
jetemin, artynyp-tartynyp. Biz qaibir tamaq jasap, qaryq qylady deisiñ.
Kulinariiäda bar tamaqtyñ təuiri degenderin toltyryp alamyn. Bazardağy
alma, jüzim degenderdi de tasimyn. Jolai bir şoq güldi de ala ketemin.
– Osynşa dünieni nege tasi beresiñ? – dep, Toma terezeden qarap qiylar
i̇edi. – Kişkentai jigit tez şirau üşin, – der i̇edim men jerde tūryp. Ərine
«ūlym i̇ekeuiñ» deuge batylym jetiñkiremeidi.
Üiine de özim alyp keldim. – Tomoçka, – deimin jolda kele jatqanda, –
seniñ bir kezde mağan qaramai, Paveldi qalağanyñdy i̇eş uaqytta betiñe
baspaspyn. Mynau kişkentai ūl əkesizbin demesin. Əkesiniñ ornyna əke
bolaiyn! – Tamara köziniñ jasyn irkip alğany bolmasa i̇eşteñe demedi.
Keliskeni dep tüidim. Üige kelgen soñ da men būl pikirimdi şeşemizge
aittym. Jalğyz öz şeşimim i̇emes Toma i̇ekeuimizdiñ şeşimimiz dep aittym.
Jəne tirşiligimizde özimniñ ğana qyrsyqtyğymnan til tabysa almağanmen,
jalğyz jan dosym bolğan Paveldiñ jaryn jar i̇etsem, onyñ anasyn ana
ornyna köruge, ūlyn öz ūrpağymdai tərbieleuge şyn azamattyq sözimdi
beretinimdi de aittym. Şyn nietimmen, aq peiilimmen aittym. Kempir
sorly ne desin? Ağyl-tegil i̇egilip otyryp, bar aitqany mynau: – Menen
rūqsat sūrağandaryña raqmet. Sūramasañdar qaiter i̇edim? Olaryñ meni
ğana i̇emes, balamnyñ aruağyn syilağandaryñ bolar. Qalaularyñ bolsyn,
tek mynau kişkentaiymdy menen ajyrata körmeñder jəne öz
familiiäsyna jazdyrsañdar bolğany. Mine, bauyrym, Tamara i̇ekeuimiz
osylaişa üi boldyq. Jalğyz kempirdi qaida tastap ketemiz, uədemde
tūryp, anamdai kütip, birge tūryp kelemiz. Özimizdiñ de pəterde tūryp,
biraz qiyndyq körgenimizdi sağan aitqan da i̇edim. Onyñ üstine Paveldiñ
kişkentai bolsa da daiar üiine kirip alğanyma özim de namystanğandai
bolyp jüruşi i̇edim. Qūdai meniñ sol oiymdy qoldağandai ol üiimiz oida
joqta örtke ketip, bir üili jan dalada qaldyq. Sonda ğoi, osy üidi salyp
alğanşa biz de kisi üiinde tūrğannyñ qyzyq-şyjyğyn körgenbiz... Sonia
şeşeige qūiar i̇eşqandai kinəm, aitar ökpem joq, tek qana jalğyzymnyñ
közi, jalqy tUiağy dei me, əiteuir Serejanyñ basynan qūs ūşyrmaimyn
dep bəiek bolumen jürip, sol balanyñ tym menmen, özinen basqanyñ isin
jön körmeitin toñmoiyn bolyp ösip kele jatqanyna basty sebepşi bolyp
otyrğan siiäqty. («Degenmen siz būl balany bögde demeitin bolsañyz, onyñ
tərbiesine de i̇enjar qaramauğa tiıstisiz ğoi» deimin men). Ərine, men nege
i̇enjar qaraiyn? Kerek deseñ, osy balany men öz ūlym i̇emes i̇eken-au dep
oilap körgen i̇emespin. Mümkin, anasyn jaqsy körgendigimnen, mümkin
əkesiniñ mağan degen adal köñilin syilağandyğymnan, əlde öz mineziniñ
qyñyrlyğy bolmasa, Serejanyñ da meni syilaityndyğynan, əiteuir əkesi
bolyp, soğan aqyl aitu nemese «mūnyñ qalai?» dep i̇eskertu jasau mağan
qiiüy kelmeitin qiyn is bolady da tūrady. Mynau bügingi oqiğadan keiin,
sirə, aitatyn şyğarmyn. Tipti aita almasam, basqa bir ədis qoldansam
deimin. Aqyry oquğa qūlqy joq, mektepten şyğaryp alyp, qasyma i̇ertip,
i̇eñbekke baulysam dep te oilaimyn. Mendei ağaş şeberi bolyp şyqsa da
jaman bolmas. Əitpese ərnege əues keler osy bir tolqymaly jasynda bir
kezdegi özime ūqsap, işimdikke üiir bolyp keter. Minezi mūndai jandar öz
joldarynan bir adassa, olardy sodan keiin qaiyra qatarğa qosu oñai
bolmas. («Keşki mektepke auystyruğa da bolar. Öz qatarynan bir qalyp
qoiğan soñ oquğa zauqy da soqpai jürgen bolar, – deimin men. – Keşegi
isteri teris basqan qadamnyñ habarşysy ğana. Sondyqtan ūldyñ oñdy
isinen keler abyroi da, teris basqan qadamynan tüser auyrtpalyq ta
aldymen əkeni tabady»). «Keşki mektepte oqimyn» dese, oğan qūba-qūppyn
ğoi. «Oqymaimyn» dese de, qarsy i̇emespin... Jalpy osy oqu jöninde meniñ
öz paiymym bar. Qazir jappai orta bilim alu qajet deitin bolypty.
Tüsinbeimin. Qabileti, talaby barlar oqi bersin. Al oqu qonbaityn
qabiletsizder men oqyğysy kelmeitinderdi zorlap oqytyp, ötirik kuəlik
bergennen qoğamğa keler qandai paida bar? Odan da qolynan keler bir isti
üirengenderi jön i̇emes pe?! Al əke jauapkerşiligi degendi büginde myqtap
tüsingendeimin. Aiybyn tölegenim üşin qinalğan joqpyn. «Öz balañyzdy
jönge sala almasañyz, onda balalardy tərbieleitin arnauly orynğa
jiberemiz» dep, dərmensizdigimdi moiyndatqan sözderi bolatyn meni
qinağany. Əiteuir, balanyñ jastyğy, būryn mūndai būzaqylyqqa
aralaspağany ğana bizdi jazadan qūtqardy ğoi.
***
Biz özen boiynda teñkiıp-teñkiıp jatqan ögizdei tastardyñ araarasymen
üidi betke alyp kelemiz. Kei tūstağy jalğyzaiaq joldarğa syimağan soñ
men onyñ soñynan ilesip kelemin. Ol bolsa künge küigen qyzyl qoñyr
moinyn işine tyğyp alyp, tastan tasqa jeñil sekiredi. Işine syimağan
syryn syrtqa aqtarğan soñ, boiy jeñildep, köñili jadyrap qalğandai.
Aleksei ūly jöninde aitqanynda tūrdy. Keşki mektepke auysuğa Sereja
da qarsy bolmapty. Ony Aleksei öziniñ janyna ağaş şeberligine şəkirt
retinde jūmysqa da ornalastyryp qoiypty. Kəmeletke tolmağan balany
jūmysqa aluğa bolmasa da bastyqtaryna kirip jürip, olardyñ kelisimin
alypty. Söitip, biz būl bosağadan attap birge tūryp jatqannan bergi i̇eki
aidai merzim ötken kezde kekildi sary jigit alğaş ret öziniñ qalai küle
alatyndyğyn körsetti. «Şyndyğynda o basta qonbağan oqudy mağynasyz
soza bergenniñ özi de jan qinau i̇eken-au» dep oiladym. «Seniñ əkeñdei-aq
oqysyn bir adam oqudy. Sorly basym soğan sonşa maqtanuşy i̇edim.
Oqymasañ da tiri jürşi, qasymda qalqiyp. Ükimet te qyzyq-au, būlardy
oqisyñ da oqisyñ dep zorlaidy. Bəri bastyq bolsa, jūmysty kim istemek?
Şamasy kelgender oqysyn, basqalaryn qūia bermes pe!»...
Būl – Sonia şeşeidiñ pikiri. Şyny kerek, Serejanyñ tañerteñ mektepke
i̇emes, əkesimen birge jūmysqa ketip bara jatqanyna keiuana qatty
quanatyn da siiäqty.
– Şeşei, Serejany sonşa nege jaqsy köresiz? – dedim birde i̇ekeuimiz
oñaşa otyrğanda.
– İe, jalğyzymnyñ közi i̇emes pe! Meniñ i̇endigi ğūmyrym osynyñ jolyna
qūrban. Pavligim tiri bolğanda dəl mūndai i̇erkeletpes te i̇edim... – Ol qyzyl
jiektengen köziniñ jasyn irkip aldy. – Keşiriñiz, – deimin sasqalaqtap, –
sizdi renjitermin degen joq i̇edim...
– Tağdyryma renjimesem, sağan nege renjiın?.. İeşkimge aitpağan syrym
bar i̇edi... seni gazette isteidi dedi-au deimin. Ömirde osyndai da bola
beretini turaly gazetiñe jazsañ, men ölgen soñ jazarsyñ. Aitpasam işime
syiar i̇emes. Özimmen birge o düniege ala ketuge bolmaidy ğoi... Solai i̇emes
pe?! – Ol qyzyl iegin körsetip küldi. Şeşei jymiğan kezde bir türli
jarasyp tūratyn ainaldyrğan soñğy jalğyz tisin üş-tört kün būryn ğana
jūldyryp tastapty. «Sol tis i̇endi meniñ sənimdi keltirmei-aq qoisyn,
tamaq jegenge de paidasy joq, kedergiden basqa» dep aqtalğan. Sonan soñ
qas qağym səttei bolmai öte şyqqan oi-hoi jastyq şağyn sağynğandai,
əjim torlağan jüzine mūñnyñ taby qalqyp şyğa keldi. Ol kisi bir kürsinip
qoiyp, əñgimesin bastady.
SONİa ŞEŞEİ AİTQAN
İe, būl kündegi beli aspanğa şyqqan, betiniñ əri, söziniñ məni ketken jaman
kempirdi bir kezde jə degen-aq jigitterdiñ i̇esin alğan ədemi qyz, odan ərli
kelinşek bolğan degenge qazir kim nanar?! Nanbasa qoisyn, ər neniñ qūny
öz zamanynda, öz uaqytynda i̇eken ğoi. Qazir sender de oilaityn
şyğarsyñdar, qylşyldağan jigit, qylyqty kelinşek qalpymyzda jüre
beremiz dep. Jo-o-oq, qatelesesiñder, bar qyzyğyñ da, qylyğyñ da
aldamşy, küni i̇erteñ-aq ötti-ketti ökinişke ainalar bəri de. Jürip ötken
iziñniñ, qanağat pen ökinişten, jürer iziñniñ ümit pen tilekten
tūratyndyğy da sondyqtan şyğar. İeger jürip ötken iziñde ökiniş köp
bolsa baqytsyz, qanağaty köp bolsa baqytty ğūmyr keştim deisiz. Qazir
«panasyz adam» degen jaman at jamylğan bir şañyraq astyndağylar
aitpasa da basqa körşi-qolañdar solai dep tanyğan būl kempirdiñ de ötken
ömirindegi ökinişi basymdau. Biraq özin baqytsyz i̇ekenmin dei almaimyn.
İeger jar degendegi jalğyz Paveli mezgilsiz būl dünieden ketkende ien üidi
qaraqan basy bağyp qalğanda qaiter i̇edi?! Təñiri būğan büldirşindei
kişipeiil kelin, ūlynyñ tUiağyndai Serejasyn berip ketipti... Bir kezde,
əke-şeşesiniñ arqasynda ne kiemin, ne işemin dep körmegen zamanda Sonia
qyz da zamanym ozar-au, bettiñ əri tozar-au dep oilamağan. Tərbieli de öñdi
qyzğa bağyna qarai qosağy da sai jolyqqan. Paveldiñ əkesi Pavel de
jigittiñ töresi bolatyn. Otau tigip, bölek şyqqan soñ da bütin bir ğūmyrğa
aiyrbastamas on şaqty jyl ğana jūbailyq ömir ötkizipti. Ötkizipti demei
ne desin, oida joqta qu soğys jaryn qasynan jūlyp əketti de köp
qūrbandyqtardyñ biri i̇etip, sol boiy qaitarmady. Qoiny da qūtsyz bolğan
joq, büldirşindei i̇eki-üş balağa ana atandy. Biraq aityp aitpai ne kerek,
qu soğystyñ qūrbandary maidan dalasynda ğana qalyp pa i̇edi? Būl künde
«pəlen jüz myñ azamat maidan dalasynan oralmady» dep, radio men
teledidardan aityp jatady. Sonda oilaimyn: «Myltyq ūstamağan maidan
qūrbandary qanşa i̇eken?» dep. «Bəri de maidan üşin, bəri de jeñis üşin»
degen sol bir zaual şaqta kütim bolmai, nemese basy auyryp, baltyry
syzdasa, uaqtyly i̇emdele almai sol qūrbandarğa qosylyp ketken jas pen
kəri az ba i̇edi? Onyñ i̇eki birdei balasy da ömirden öz qyzyqtaryn köre
almai biriniñ arasyna biri bir apta ğana salmai ömirden köşti. Jalğyz
süienişi, jalğyz quanyşy Pavel ğana qalğan i̇edi. Jo-joq... aldyñda
otyrğan būl kempirdiñ aitpaq qūpiiä syry da osy i̇edi... Onyñ balasy Pavel
ğana i̇emes bolatyn. Ol kezde būl düniede būdan ötken baqytty adam boldy
ma i̇eken?! Mümkin, bolğan da şyğar, biraq özi osylai oilaityn. Aralaryna
jyl jarymdai ğana uaqyt salyp, düniege kelgen teteles ūl men qyz
būlardyñ şağyn üilerin quanyşqa, şattyqqa toltyrar i̇edi. İekeui de
jūmystan kelgen soñ balalaryn köterip, seruenge şyğar i̇edi. «Küieuiñ
qaisy?» dese, «mynau» derliktei baluan deneli qosağy, ürip auyzğa
salğandai qos qūlyny – qos şyrağy jas kelinşektiñ būl tirşiliktegi
ökinişsiz ömiriniñ belgisindei i̇edi-au. Əli künge deiin ūmyta almaityn sol
baqytty tirşiliginiñ jalğyz ğana renişti səti i̇esinde qalypty. Kim biledi,
sol bir köñilge dyq bolyp tigen əñgimeni ūmytyp ta keter me i̇edi, i̇eger özinözi keşire almaityn şeşimge keluine küieui Paveldiñ bir auyz ğana sözi
sebepşi bolmasa. Bir küni ol küieuine tağy da jükti bolğanyn quana
otyryp aitqan bolatyn. Biraq nege i̇ekenin kim bilsin, əlde mūnyñ özine
solai körindi me, əiteuir küieui Pavel būl jañalyqqa onşalyqty
quanbağandai köringen. «Qazir öñşeñ ūsaq balalardy bağamyz dep
dünieniñ qyzyğyn köretin jastyq şağymyzdy ötkizip almaimyz ba?
Mümkin osy köringen i̇ekeuiniñ tileuin tilep, əli dünie i̇esigin aşa qoimağan
şaranany köringenderiniñ jaqsy ömiri üşin... aldyryp tastarsyñ...» degen
i̇edi. Jas kelinşek jan jarynan mūndai qatal ükim kütpegen. Qaita quanar
dep i̇edi. Sol küni qosağynan tūñğyş ret köñili qalyp, tūñğyş ret betine
qarsy kelgen. «Közge körinbegen şarana bolsa da, öz ūrpağyma öitip qol
jūmsai almaimyn, i̇eger asyrai almaimyn dep qoryqsañ, jolyña kese
köldeneñ tūra alman. Kete ber!» degen. Küieui kelinşeginiñ öz qamy üşin
ğana osyndai pikirge kelgenin aityp, būdan keşirim sūrağan. Biraq jürek
şirkin sol bir auyz sözden dyq aldy, sol bir auyz sözden köñilde juyp
ketire almaityn kirbiñ qaldy. Aiy-küni jetip, perzenthanağa da jatty.
Kelgen küni-aq bir palatada jatqan özi şamalas Liza atty aqqūba
kelinşekpen til tabysyp ketken i̇edi. Būl alğaş körgende-aq Lizanyñ
közindegi bir mūñdy baiqağan. Onyñ minezi de özi siiäqty aşyq kelinşek
bolyp şyqty. Köñil tükpirinde jatqan kirbiñiniñ syryn i̇erteñinde-aq
jasyrmai jaiyp salğan. «Men, – degen ol, közine jas alyp otyryp, – dəl
osy joly öz tağdyrymnyñ aldyndağy ülken bir synnyñ üstinde jürmin.
Qandai dert i̇ekenin qaidam, būdan būryn üş dürkin kötergen balalarym
toqtamady. Təñirimniñ qandai qarğysyna ūşyrağanymdy kim biledi, bir de
bireuin tiridei taba almadym. Bosanuğa i̇eki-üş kün qaldy degende işte
jatyp-aq şetineidi. Əiel bolyp jaralğan soñ işiñdegi səbiıñniñ alğaş
typyrlağanyn sezinu qandai raqat bolsa, janymdy qinap, tolğaq azabyn
kergen soñ jaryq düniege kelgen kişkentai adamnyñ, alğaşqy aiğaiyn
i̇estuden ötken baqyt bar ma i̇eken?! Men sorly sol ündi i̇esti almai sorlap
jürmin ğoi. İeger osy joly da sondai baqytsyzdyqqa ūşyrasam, ne
isterimdi de bilmeimin. Sirə, küieuimmen aiyrylysatyn şyğarmyn. Ol dəl
mūndai sözdi aitpağanymen soñğy kezde salqyn tartyp jürgendei. Qai əke
ūrpaqsyz ötudi qalaidy deisiz? Mağan aitpağanymen bəri de işinde ğoi.
Odan aiyrylsam, mağan ömirdiñ qūny bir tiyn». «Ol ne degeniñ, būl joly
dərigerler səbiıñniñ ömirge aman-i̇esen keluine sebepşi bolar» dep
jūbatqan būl. Biraq dərigerler qanşa küşin salsa da, būl joly da Liza
sorlap qalypty. Olar kelinşektiñ bosanuyna i̇eki-üş kün qalğanda ota
jasap, nəresteni tiridei alyp amaldağan i̇eken, biraq əlsiz tuğan bala i̇eki
künnen keiin-aq şetinep ketipti. Osynau jaisyz habardy ol özi bosanyp,
ömirge i̇egiz ūl əkelgen soñ i̇estigen. Mümkin, küieui Paveldiñ bir kezdegi sözi
sebepşi boldy ma, əlde ana janyn ana tüsindi me, ol qos birdei səbiın əli
i̇emizbei tūryp, ülken i̇erlikke bergisiz şeşimge kelgen. «Liza baiğūsqa
qiyn-aq boldy, keşeli beri as-suğa qaramai jylaumen jatyr» dep kelgen
kezekşi dərigerge ūsynysyn aitqan. – Jylamasyn, jaratqan qimağan
jylbysqyny oğan men qidym, özimdei bir anany baqytty i̇ete alsam, men
de baqyttymyn. Əli uyz sütimniñ de dəmin tatyp körmegen qos səbiımniñ
birin alsyn. Jəne men körmei tūrğanda alsyn. Siz kuə, aq sütimmen sert
i̇eteiin, men tapqan balam i̇edi dep aitpaspyn küieui i̇ekeuine. Osy sözimdi
aityñyz da, quandyryñyz Lizany. İeki balanyñ qaisysyn qalasa da,
qolynan qaqpaimyn. Qai ūlym būiyrsa da, öz mañdaiynan körer, – degen.
Liza sol küni-aq jylap-i̇eñirep, mūnyñ qasyna kelip, kemi jiyrma jyl
körmegen siñlisimen alğaş ūşyrasqandai nemese i̇eñ jaqyn adamyn qauipti
ūzaq saparğa attandyryp tūrğandai, mūny qūşaqtap, ūzaq jylağan. Sonan
soñ zamandasynyñ i̇esimin jarylqauşyjebeuşisindei öle-ölgenşe
qasterlep, jüreginde saqtap ötetinin aitqan. Biraq qaitadan ainyp qala ma
dedi me, balany sol körsetpegen küii, öz tūraq-mekenin de aitpastan, tek
mūnyñ adresin ğana alyp, basqa palatağa auysyp aldy. Tek būl
perzenthanadan şyğardan bir kün būryn dəriger kişkentai tüiinşekti
əkelip: – Liza dosyñ sağan berip jiberip i̇edi, – degen. – Özi ketip qaldy ma?
– degen būl da asyğyp-aptyğyp. İegizden syñar bolyp qolynda qalğan ūly
təmpigen tanauy terşip, ömir nərin bülk-bülk soryp jatqan. Anasynyñ
oqys üni əser i̇etti me, səbi şaşalyp qaldy.
– İə, jaña küieui kelip, alyp ketti.
– Qaida tūratyndaryn aitpady ma?
– Onyñ sizge i̇endi ne qajeti bar? Adamdardy baqytty i̇etu i̇erligin öz
i̇erkiñizben jasağan i̇ekensiz, i̇endi olardy baqytsyz i̇etpeu üşin de küş
salyñyz. Jalpy, ol balañyzdy ūmytqanyñyz jön, – dedi de, dəriger
palatadan şyğyp jüre berdi. Birge jatqan əielder de mūnyñ tek qana
solai i̇etui kerektigine aqyl qosyp jatty.
– Seni syñaryñnan aiyrdym ğoi. Tiridei, öz i̇erkimmen, birjolata
aiyrdym, – dedi ol qolyndağy səbiıne aqyryn kübirlep. Iştegi tyğylğan
belgisiz bir jalyn lyqsyp kep kömeiine kepteldi. İemip jatyp ūiyqtağan,
ūiyqtap jatyp i̇emgen, əiteuir, mynau jaryq dünieniñ bar tiesili raqatyn
körip jatqan səbiı alaqannyñ jartysyndai betin tyrjyñ i̇etkizdi. Söitse,
balanyñ betine köziniñ jasy tamypty. Ras, kelinşek öz qūrsağynan
şyğyp, toğyz ai, toğyz kün kötergen, biraq jaryq düniege kelgen bettegi
aşy iñgəsin i̇estigeni bolmasa, özi körip ülgirmegen qyzyl şaqasyn
basqanyñ quanyşy boluğa qiğanymen, onymen bylaişa qoştasamyn dep
oilamağan. Tek özderi – i̇eki kelinşek biler qūpiiäny öz keudelerinde ğana
saqtap, tuysqan-tumadai bolyp, aralasyp birge jürermiz, oğan bergen ūl da
öz balammen birge oinap, birge jeter dep oilağan. Ol Lizanyñ qoştasyp
şyğuğa jaramağan minezin jaqsylyqty bilmegen kördemşilik dep oilady.
Dəriger əkelgen tüiinşekti aşyp qaramastan laqtyryp jibergisi de kelgen.
Özinen-özi bulyğyp, özinen-özi biraz döñbekşigen soñ myna tüiinşektiñ
işinde adresi bolsa, perzenthanadan şyqqannan keiin baryp tūryp,
Lizanyñ osy bilimsizdigi üşin balany alyp keteiin degen de oiğa kelgen.
Sol nietpen tüiinşekti aşyp körgende tyq-tyq soğyp tūrğan altyn
sağatty kördi. Sağatta: «Liza, tuğan küniñmen qūttyqtaimyn! Vasilii»
degen jazu bar i̇eken. «Būl ne, auyz bastyryğy ma, əlde balamnyñ tölemi
me?» degen oimen sağatty tumboçkağa köñilsiz tastai salyp, tört bükteuli
qağazdy aşyp oqydy. «Meniñ būl jalğandağy jalğyz jarylqauşym,
ərine, meniñ habar-oşarsyz joğaluymdy, öz işiñnen şyqqan səbiıñdi
körsetpegen qalpymda ala qaşuymdy i̇eş keşire almassyñ. Qaiteiin, basqa
amalyn da, jolyn da taba almadym. Renjiriñdi, qinalaryñdy bile tūra,
būl düniede men üşin i̇eñ ardaqty adam i̇ekeniñdi moiyndai tūra, osylai
isteuge təuekel i̇ettim. Birinşiden, men balany özim taptym dep küieuimdi
aldamaqşymyn, ol ğana i̇emes «Osy şynynda öz balam şyğar» dep, özimdi
de aldağym, birjolata sendirgim keledi. Sondyqtan seni körip jürip,
tynyş ömir süre almaspyn, ünemi qai küni kelip: «Balamdy ber!» der i̇eken
degen üreiden ölermin. Aiyp i̇etpe meni, aiauly qūrbym. İeger künderdiñ
küninde özim de ana atanyp, düniege bala əkele alsam, būl səbiımdi bötenim
i̇edi demespin. Aqyretke deiin, tūla boiy tūñğyşym dep ötermin. Al seniñ
i̇esimiñdi būl tirşiligimde ğūmyr boiy jebeuşimdei körip ötermin. Mynau
sağat küieuim Vasianyñ men jiyrmağa tolğanda bergen syiy i̇edi, közimdei
körip, tağyp jür. Qajet bolsa, bar barymdy, bailyğymdy seniñ jolyña
təbərik qyp şaşar i̇edim, qazir qolymda bary osy. Renjimei qabyl al. Sen
bizdi ūmyt, al men ūmytpaspyn. Tirşilikteriñdi syrttai baqylarmyn. Sausalamat bol. Liza... 12 mamyr 1933 j.» Kelinşek ne isterin bilmei,
abdyrap otyryp qalğan. Sanasy sanğa, oiy onğa bölindi. Birte-birte
sabasyna tüsken saiyn oilanbai mərttik jasaimyn dep aitqan jalğyz
auyz sözi üşin ömir boiy jan azabyn tartaryn moiyndağan. İə, ony osy
bir tosyn şeşim jasauğa zorlap, ügittegen i̇eşkim joq i̇edi. Sondyqtan ol
bərin de özi moinyna alyp, qolyndağy jalğyz ūldyñ tileuin tileudi
oilady. İerteñine būl da perzenthanadan üiine şyqqan. Beker obaly qane,
būl ol syryn tiri janğa, tipti küieui Pavelge de aitqan i̇emes. Özinde qalğan
i̇egizdiñ syñaryna da būlar əkesiniñ i̇esimin berip, Pavel dep atağan. Jürek
tükpirinde kieli işirtkidei saqtağan syryn i̇eşkimge aitpağanmen, özi ony
bir kün de ūmyta almapty. Özi körmegen ūlynyñ qalai bolyp ösip kele
jatqanyn qalai da bir körgisi kele beretin. Biraq ülken qalanyñ qai
jerinen izdesin? Liza atty əielder, Vasilii atty i̇erler az ba, tym
bolmağanda familiiälaryn da bilmeidi i̇eken ol i̇erlizaiyptylardyñ.
«Sertim sert, izdegende qaitem, öz kişkenelerimniñ amandyğyn tileiin» dep
özine-özi toqtau aityp basylatyn. Osylaişa uaqyt doñğalağynyñ astynda
ailar men jyldar qalyp jatty. Üşinşi balalary da jetige tolyp,
mektepke barğan. Pavelderi birinşi synypty bitirgen jyly jazda i̇el
basyna kün tuyp, küieuin maidanğa şyğaryp saldy. «Jūt jeti ağaiyndy»
degendei, Paveldiñ qaiğysyn arqalağan qaraly habar kelgeli i̇eki ai ötpei
jatyp, azamat bolyp qalğan ūlqyzynan birdei aiyryldy. Aiaq astynan
kelgen dert i̇es jiğyzyp ta ülgirtpedi. İe, şirkin, «Ötken künde belgi joq»
desedi jūrt. Nege bolmasyn, dəl sol kezde auyr qaiğydan keiin küni keşe
ğana özin baqytty ana, baqytty jarmyn dep jürgen jas kelinşek özi de
i̇esinen adasa jazdady. Bəlkim, qolynda qalğan jalğyz ūly bolmasa, sol
üşin ğana dep i̇esin jimağanda... birjola jyndanyp ketui de mümkin i̇edi.
«Mümkin, işten şyqqan balamnyñ beti-jüzin de körmesten, tanymaityn
bireuge berip jibergenim üşin Qūdaidyñ qarğysyna ūşyradym ba i̇eken?!»
dep te oilağan. Biraq bərine de könip, bərine de moiyn sūnyp, osy qu
jalğyzdyñ özi kötergen tört birdei baladan qalğan jalğyz sarqyt –
Paveldiñ tileuin tileuine tura kelgen. Jylaumen ötken auyr jyl artta
qalyp, ūly jeñis i̇el janyna tüsken jarany jaza bastağan zaman da tudy.
Biraq küni keşegi özin i̇eñ nūrly əielderdiñ birimin deitin kelinşek az
jylda-aq qartaiyp, şögip qalğan... Ūmytpasa, jetinşi klasqa köşken
jyly bolsa kerek, mektebinen kelgen Paveli būğan tañ qalardai habar
jetkizgen. «Mama, – degen ūly, – türi menen ainymaityn Aleksei degen
bala bizben birge oqityn boldy. Onyñ əkesi de maidannan qaitpapty.
İekeuimiz joldas bolyp aldyq, biraq sabaqty naşarlau oqidy i̇eken, özim
kömektesetin boldym».
«Şeşesiniñ i̇esimin sūramadyñ ba?» degen būl öñi qaşyp. «Joq,
sūramadym» deidi ūly. Əiel şirkin sol küni tañ atqanşa köz ildire alğan
joq. «Öz qūrsağymdy jaryp şyqsa da, basqanyñ qyzyğy üşin jaralğan
i̇egizimniñ syñary bolar ma?» dep oilady. İerteñine alğaş ret jūmysynan
keşigip, balasymen birge mektepke barsyn. Aitqanyndai Aleksei i̇esimdi
bala öziniñ Pavelinen ainysaişy. İeki tamşy sudai aiyrmasy joq.
«Şeşeñniñ i̇esimi kim, ainalaiyn?» dep sūraidy būl, «İelizaveta – Liza»
deidi bala. «Əkeñniñ aty Vasilii me i̇edi?» dep sūraidy būl. «Vasilii»
deidi bala. Būl kelip añtañ bolyp tūrğan balanyñ betinen süiip,
aimalasyn kelip. Sol kezde şaşyn aq qyrau şalğan beitanys əiel kirsin
synypqa. Bir-biriniñ betine qarady da i̇esimderin atady. Sonan soñ bükil
balalardy tañ-tamaşa ğyp, i̇eki əiel qauyşa ketti. Tamam balalardyñ
közinşe dauys salyp jylauğa bolmaityny i̇esterine tüskendei, i̇ekeui de
qūşaqtasqan küileri mektepten şyqqan.
– Ülgire almadym-au, – deidi Liza. – Keşe Aleşam: «Men barğan synypta
özimnen ainymaityn bir bala bar i̇eken» degende-aq, onyñ öz bauyryn körip
kelgenin sezip i̇edim. Senderge bildirmegen küiimde basqa mektepke əketemin
be dep qūstai ūşyp kelip i̇edim, sen de i̇estip jetken i̇ekensiñ ğoi.
– Qaitesiñ menen alyp qaşyp? – deidi būl. – Sertim – sert, sözim – söz.
Būl syrdy bir adamğa aityp körgen joqpyn, aitpaimyn da. Balañdy alyp
qaşqanda əbden azamat qyp ösirgen bireudiñ ūlyn tartyp alady dediñ be?
İeşqaida auystyrmai-aq ta qoi, i̇eşqaida ürkip köşpei-aq ta qoi. Əli de
i̇ekeuimiz ğana biletin syr bolyp ortamyzda qalsyn. İekeui sol küni ūzaq
əngimelesip, öz bastarynan ötken ömir joldary turaly aitqan. Lizanyñ
küieui Vasilii de maidannan qaitpapty. Qūdaidan i̇emes, adamnan alğan
balasyn köterip, perzenthanadan şyğysymen-aq, auylğa köşipti. Ondağy
oiy būlar izdei qalsa, tappasyn degeni i̇eken. Küieui şirkin de öz ūlynyñ
asyrandy i̇ekenin būl pəniden bilmei ötipti. Ūly i̇endi azamat bolğan
şağynda qalada tūratyn ağasy şaqyryp qoimağan soñ, qaitadan köşip
kelgen betteri i̇eken. «İeki jarty – bir bütin» degendei bir-bir ūldyñ
bolaşağyna qarap qalğan qos mūñlyq, i̇eki jesir əiel sol künnen bastap,
aralasyp-qūralasyp jürip jatty. «Bir-birleriñdi alğaş körgende nege
jyladyñdar?» dep sūrağan balalaryna: «Jastai birge ösken qūrbylar
i̇edik» dep jauap berdi. Jan syrlaryn özgeni qoiğanda, öz balalarynan da
jasyrğan. İeki bala da dostasyp ketti. Biraq tağdyrdyñ təlkegi az bolğan
ba, azamat bolyp qalğan şaqtarynda i̇ekeui bir qyzğa ğaşyq bolyp, aralary
səl suysyp ketkendei i̇edi. Lizanyñ jalğyzy mektepten i̇erte qol üzip,
işimdikpen ainalysty. Sol jalğyzdyñ adam bolğanyn köre almai, Liza
mūñlyq ta ötti ömirden. Būl şirkin Lizağa janaşyrlyq bildirip, ömirden
öz qyzyğyn körmei ketti-au dep jürgende, tağdyrdyñ özine degen
tauqymeti tausylmapty.
Osynyñ aldynda ketip, osynyñ jolynda janym qūrban dep jürgende
jalğyz ūldan da aiyryldy. İendi üilenip, otynyñ basy kelini i̇ekeuiniñ şat
külkisine tolğan şaqta, i̇erteñ oqu bitirip, öz qoly öz auzyna jetedi-au degen
şaqta armanda attandy. Biraq būl şirkin mülde baqytym küigen janmyn
dei alar ma?! Demes i̇edi. Bir kezde mülde aiyryldym, basqa jannyñ
qyzyğy boluğa jaralypty degen i̇egiziniñ syñaryn qaita tapty. Tağdyr
şirkin adamdardyñ ömirin qalai qaqpaqyldap, qalai bir-birinen
alşaqtatam, sonan keiin qaitadan qalai qiiülastyramyn dese de i̇esebin
tabady i̇eken. Söitken ūldyñ qolyna qaita kelgen jaiy bar. Tek özin
düniege əkelgen anasy i̇emes, keşegi mūnyñ jalğyzynyñ jary, bügin öziniñ
añsap qosylğan qosağy Tamaranyñ i̇enesi bolğany üşin ğana qolyna alyp
otyr. Beker obaly qane, Aleksei anasy i̇ekenin əzir bilmese de, tuğan
anasynan kem syilap körgen joq. Betine kelip körgen joq, jetimdigin,
jesirligin aldyna köldeneñ tartqan i̇emes. Özinen ainymai tuğan jan dosy
Paveldiñ anasy ğana dep biledi əzirge. Tamara da Paveldiñ közi tirisinde
mūny qalai syilasa, qazir de solai qūrmetteidi. Mümkin, ömirden öz
i̇enşisin ala almai i̇erte söngen süiikti Pavelin ūmyta almas, biraq özin
Pavelinen bir süiem kem jaqsy körmeitin jəne alğaşqy qosağynan türi
de, sözi de ainymaityn Alekseidiñ būl düniede bolğanyna təuba dep,
tağdyryna köngendei körinedi. İekeui de bögdesinip, bötensip otyrmağan
soñ, būl Liza marqūmğa bergen sertin əli būza alğan joq. Sertin būzyp,
syryn jaiyp salğan künde özin qanattyğa qaqtyrmai, tūmsyqtyğa
şoqyttyrmai jetkizgen, tuğan anasy dep bilgen, tuğan anam dep joqtağan
Lizany «Ol seniñ anañ i̇emes i̇edi» dep qatal ükim aitu dūrys bolar ma?
«Tamara, sen de meni bir Serejanyñ i̇erteñine ğana üzile jazdağan ümitin
artyp qalğan panasyz jan dei körme, būryn tuğan kelinim bolsañ, qazir de
tuğan kelinimsiñ! Būryn menen tuğan Paveldiñ jary bolsañ, i̇endi menen
tuğan Alekseidiñ jary bolyp otyrsyñ. Seniñ i̇eki qosağyñ da, i̇egiz
ağaiyndylar i̇edi» dep qalai ğana aita alar? Aita almas, sirə. Adam barda,
ajal da bar, ölip ketse özimen o düniege birge keter.
***
Sonia şeşei osy bir tağdyrlar tarihyn aitarda qyzyl iegin körsetip
külgen i̇edi, əñgimesin aiaqtağanda közinen möldir tamşylar jyltyldady.
Jasyna jetpei tirşilik tauqymetimen i̇erte qartaiğan kempirdiñ sarğyş
tartqan jüzine qaradym. Mahabbatqa toly, şuaqqa toly ana jüreginiñ
qūdiretti jaratylysyna tañ qaldym. O dünielik bolyp ketken qūrbylasy
İelizavetanyñ aruağy aldynda aiypty bolmau üşin, bügingi Aleksei men
Tamaranyñ könilderine qaiau salmau üşin, osy şañyraq astyndağy öziniñ
zañdy ornyn, tuğan ana otyratyn ornyn almai, bireuine tuğan ana, bireuine
tuğan i̇ene i̇ekenin, tek Serejağa ğana i̇emes, anau bir söilemdi on söilem i̇etip
aituğa jany qūmar, sözuar Nataşanyñ da tuğan əjesi i̇ekenin moiyndai
almai jürgen şüikedei keiuana köz aldymda tūlğalanyp, alyp beinege
ainalğandai.
– Qasietiñnen ainalaiyn, Sonia şeşei, jar salaiyqşy mynau
balalaryñyzğa. Olar renjimeidi, quanady qaita. Jetimmin deitin
Alekseidiñ tuğan anasynyñ tabylu toiyn jasaiyqşy dürildetip.
Tabylğanda tuğan ananyñ öz otynyñ basynan, birneşe jyl boiy bir üidiñ
işinde jürip körinbegen ananyñ tabyluy degen adamzat tarihynda, sirə,
bolmağan şyğar. Rūqsatyñyzdy beriñiz, jaqsylyqtyñ jarşysy men
bolaiyn. Sizge müsirkei qaraityn körşi-qolañ da bilsin kim i̇ekeniñizdi!
Jūrt tañ qalatyndai ğyp, özim qyzmet istep jürgen gazetke maqala
jazaiynşy.
– Tym qyzyna söilesem kerek, ünim üidi köşirerdei i̇estilipti.
– Aqyryn oibai, aqyryn, qarağym! Bireuler i̇estip qalsa, əşkere
bolarmyn. Qalqam, men sağan aitqanda jalpaq jūrtqa jar salsyn dep
aityppyn ba osy tarihty? Syrymdy sen saqtai biler dep i̇edim. İeger ana
sözin qadirlei bilseñ, işiñde qalsyn, qarağym, osy əñgime. Tek Sonia kempir
öldi degendi i̇estigen soñ gazetiñe jazasyñ ba, əlde tarihyña jazasyñ ba,
bolmasa balalarymnan süiinşi sūraisyñ ba – öz i̇erkiñ. Mynau kez kelgen
kisini tañ qaldyrardai oqiğa meni qanşa örekpitse de, kisilik qasietti
bərinen de joğary qoiğan, tipti öziniñ otbasyndağy ornyn da sol kisiliktiñ
jolyna qūrban şalğan şüikedei keiuana aldynda toqtauyma tura keldi.
Onyñ bir zamanda Lizağa sert bergeni siiäqty men de oğan əzirge i̇eşkimge
aitpauğa söz berdim. Sonia şeşei ornynan tūryp, öz bölmesine kirdi. «Tūra
tūr» degendei közimen ym qaqty. Bir uaqytta aq şüberekke oralğan
əldeneni alyp kelip, «Üide i̇ekeumizden basqa i̇eşkim joq pa?» degendei
i̇esikti aşyp, töñirekke barlap qarap, tyñ tyñdady. – Mine, Lizajannyñ bir
kezde mağan syilağan sağaty, – dedi ol şüberektiñ orauyn jazyp.
– Əli bir kün taqqan i̇emespin. Altyn sağat, japjaña küii tūr. Tamarağa
bereiin desem, «Qaidan aldyñ, qalai aldyñ?» dep mazamdy ala ma dep
qorqamyn. Öler aldymda əlgi Nataşağa beretin şyğarmyn. Oğan deiin ol
da boijeter. Ol i̇eñ asyl qazynasyndai ğyp jyldar boiy sağatyn
qolymnan i̇eppen alyp, bölmesine qaita kirdi.
***
Almatynyñ sary ala japyraqty küzi ötip, alğaşqy qar qylaulai bastağan
şaq i̇edi. Bizdiñ de tūñğyşymyzdy aiadai bölmede qarsy alar kezimiz kelgen.
Bağila aman-i̇esen qol-aiağyn bauyryna alyp, dərigerler meniñ bir ūldyñ
əkesi bolğanyma süiinşi sūrağan. Quanyşta şek joq. Əke bolğannyñ jöni
sol dep, sol küni-aq qyzmettegi jigittermen qosylyp, toidy bastap
jiberdik. Şala buryl küiimizde Aqantai, Quanyşbek, Oralbek, Qartbai,
Serikjanymyz bar – bərimiz perzenthanağa jettik qoi. Ol kisilikterine
myñ da bir raqmet, əiteuir qūşaq-qūşaq gülderi bar. Terezeniñ aldyna
baryp dauryğamyz. – Qat-i̇en! – deimin Quanyşbekke i̇eliktep. Bir i̇emes i̇eki
halatty jamylyp, üşinşisimen basyn orap alğan Bağila jartylai
aşylğan tereze jaqtauynan közin jyltyratty. Öziniñ i̇esen-sau ūldy
bolğanyna ol da riza siiäqty. «Biz söittik» degendei jyly jymiiädy. –
Malades, qaten! – deimin qolymdağy gül şoğyn būlğap. – İeger ūl
tappağanyñda bar ğoi, törkiniñe qaitartyp jiberter i̇edim! Baişyğyñnan
aiyrylyp qala jazdap, əreñ janyñ qaldy, ə! – Quanyşbektiñ qūttyqtağan
türi.
– İe, qyz tapqandardy törkinine attandyru biligi qolyñda bolsa, beti bülk
i̇etpei, bir jarym kilogramm qyz tauyp bergen öz Tolqynyñdy törkinine
qaitarmaisyñ ba?! – deidi Oralbek ony sözben qyrqai şalyp. – Men
ūlymyzdyñ i̇esimin qoiyp qaitaiyn dep kelip i̇edim. Mynau özi düniege
kelgen üiden aty-jöni belgili jigit bolyp şyqsyn. Quanyşbektiñ
ūsynysyna Bağila terezeden dau aitady:
– Əi, kişkene jora-joldas jinalyp, oilanbaimyz ba? Jaqsy ūlymyzğa
jaman i̇esim berip qoisañ qaitpekpin?!
– Meili, būl da bir atanyñ balasy i̇edi ğoi, auzynan qaqpaşy, – deimin men.
– Onda andağy jigitiñe jaqsylap tüsindir, tüsinbese qūlağyna üş dürkin
aiğaila: Onyñ i̇esimi Mūrat bolsyn. Aittym – boldy, kestim – üzildi.
– Quanağañ osyny aityp bolyp, özin Mūrattyñ ökil əkesimin dep sol
jerde jariiälap jiberdi. Keşiksem, basqa bireu ökil əke bolyp qūiar degen
i̇esebi de bar i̇ekeni sözsiz i̇edi. – Gülderiñ qandai jaqsy i̇edi. Əttegen-ai... –
deidi Bağila ökinip.
– İe, qazir berip jibermeimiz be? – deimiz bizder.
– Məsele sol bere almaityndaryñda bolyp tūr ğoi, – deidi Bağila.
– Palatağa gül aldyrmaidy. – Oğan ərine, biz qysylğan joqpyz.
Perzenthanadan şyqqanda būdan da köp qyp əkeluge uəde berip, onyñ
közinşe gülderimizdi köşeden ötip bara jatqan qyz-kelinşekterge
syiladyq. Men sol küni Mūrat Quanyşūlynyñ quanyşyn toilap jürip,
ömirimde üige alğaş ret jə degen masañ küide oraldym. İesikti Aleksei
aşty. – Oi, ağataiym-ai, bügin ūlymyzğa at qoidyq. Onyñ i̇esimi Mūrat
boldy. Mūrat Quanyşūly Seribaev. Qalai, qūlaqqa da ən əuenindei jaqsy
i̇estiledi i̇emes pe? Qane, meni qūttyqtap qoiyñyzşy, – deimin tübi tüsken
şelektei dañğyrlap. Tüpki üiden jalañ aiaq, jalañ bas Sonia şeşei
jügirip şyqty. Būrynğydai qyzyl iegin körsetip külgen joq. Onsyz da
meniñ būldyrlap tūrğan janarym alğaşqy sətte baiqamapty, onyñ i̇eki közi
birdei dombyğyp ketipti. Men özim ūsynyp tyqpalap jürgen qolymdy
alğan Aleksei öz bölmesine qarai köñilsiz ötip ketti. Ərine, meniñ
kütkenim ol i̇emes i̇edi, bəri de dəl keşegi tūñğyşymnyñ düniege kelgenin
qūttyqtağan siiäqty bügin oğan i̇esim beru quanyşyna da ortaqtasar
degenmin. Tamara mülde köringen joq. «Apyr-ai, bügin Alekseidiñ işimdik
işetin küni bolmasa da seriktesip qasymda otyrsa, quanyşymdy bölisse
dep i̇edim, əlde-əlde özderiniñ jas balanyñ ünin ūmytqan kezderinde onsyz
da tar üilerine tünde ūiqylaryn būzar tiri qoñyrau əkeletinime renjip
jür me i̇eken?!» dep oilaimyn şie bolyp qalğan tufliımniñ bauyn şeşe
almai, əurelenip otyryp. Əldenemdi osylarğa ötkizip qoiğan adamşa
nemese nağaşymnyñ üiine kelip otyrğandai ornymnan tūryp,
tarsyldatyp baryp, su iştim. Qasaqana ydysaiaqty saldyrlatyp jürmin,
«Būryn mūndai minezi joq adamdar neğyp aiaq astynan nildei būzylyp
qaldy? Ərine, bireudiñ balasynyñ qūny bireuge kök tiyn, ony qaitsin
būlar? Men tiri tūrğanda tūñğyşyma bireudiñ ala közimen qarağandaryna
jol bere qoimaspyn! Öite berseñder, i̇erteñ-aq jaña pəter tauyp alarmyn
da ūryssañdar da, tatulassañdar da, özderiñdi oñaşa qaldyramyn. Joq,
köketailar, ūlymdy auyrsynyp, artyqsynbañdar sender!» Bir adam mağan
«sen solaisyñ-au» demese de işimdiktiñ qyzuymen şala bülinip, öz
bölmemizge keldim. Aiadai bölmeniñ özi tört-bes künnen beri qañyrap bos
tūrğandai köringen. Mūratymdy qalai i̇erkeletip, köşede qalai janyma
i̇ertip jüretinimdi közime i̇elestetpek bolyp i̇edim, onymnan tük şyqpady.
Mūratym dep oişa jetektep jürgen balam əli tür-tüsin körmegen soñ ba,
Mūrat i̇emes Sereja bolyp i̇elesteidi... Sanama bireudiñ syñsyp jylağan
üni jetken!. «Apyr-ai, kim boldy i̇eken? Men özi qaida jatyrmyn?
Jylağan Bağila i̇emes pe? Ol nege jylauşy i̇edi?» «İendi ne isteimiz,
aityñdarşy» degen i̇er adamnyñ, şarasy tausylğandai üni de keldi
qūlağyma. «İe, mynau Alekseidiñ dausy ğoi» – ony oñai ajyrattym.
– Əri tart ta beri tart bolyp jürip, jalğyz ūldyñ əbden şekten şyğuyna
deiin jetkizdik. Sottalady i̇endi. Türmede şiridi... Əke degen ūlğa ūrsar
boluşy i̇edi, qisyq basqan kezinde jönge salar boluşy i̇edi. Soğan jaqsy
adam bolyp körinemin dep jürip, al jetkizdiñ jeter jerine! «İe, mynau
Tamaranyñ üni ğoi», ony da oñai ajyrattym. İendeşe anau syñsyp
otyrğan Sonia şeşei boldy ğoi. Əi, ömirden qyzyq köre almai ötip bara
jatqan baiğūs-ai... Tağy əlgi Sereja töbeñnen jürgir, bir bəleni büldirgen
ğoi... «Sanamdağy tūman seiilip bara jatqandai. İeptep közimdi aşsam,
üidiñ işi jap-jaryq. Sonda ūiyqtap, ūianğanmyn-au, şamasy. Degenmen,
būl jatysymnyñ mənin tüsinu üşin keşeli-bergi oqiğalardy i̇esime tüsirip,
biraz əurelendim. Tünde Alekseidiñ nelikten dūrystap səlemdespegeni,
nelikten Sonia şeşeidiñ közi dombyqqany mağan i̇endi aian boldy. Men öz
qyzulyğymnyñ kesirinen bireudiñ basyndağy qaiğysyn, qaiğysy
bolmağanda sətsizdigin körmei, öz quanyşymnyñ buymen tünde tekke
qityğyp, ydys-aiaqty saldyrlatqanyma Uialdym. İə, bireu ūldy boldym
dep i̇esinen tana quansa, bireu sol ūldyñ tauqymetinen azap şegip otyr.
Baiağyda əke sözin tyñdamai jarlyjaqybailarğa köbirek tis körsetip, tize
batyrğan ūlynan əbden toryqqan Buraqan deitin aqyn:
«Jaqsy bolsa balañyz, i̇eki ğūmyr körgeniñ. Jaman bolsa balañyz, künine
bir ölgeniñ», – degendi aitypty deuşi i̇edi. Jolynyñ būralañ, būltarysy
köp jazğan Aleksei keşeli-beri tağy bir ölip-tirilgendei bolyp otyr-au.
«Şirkin, meniñ Mūratym qandai bolyp i̇er jeter i̇eken?! Aleksei siiäqty bir
kezde men de tyğyryqqa tirelip jüremin be, əlde?!» Əli qyzylşaqa
səbidiñ i̇erteñin oilai bastadym. Tūñğyş ret əke bolyp, ūrpaq bolaşağy
turaly tolğandym. «Qūlynym, qaida jürseñ de aldymen
amanşylyğyñdy, sonan keiin adamşylyğyñdy oila» dep otyratyn öz
əkemniñ ösietine būryn köp mən bermeuşi i̇edim, söz qadirin i̇endi özim
ūlymnyñ qamyn oilağan sətte bilip otyrğandaimyn. Ne bolğanda da onyñ
qazir tek amanşylyğyn ğana oilauym kerektigin moiyndadym.
Adamşylyğy – odan keiingi məsele... Böten otbasynyñ işki məselesine,
quanyş bolsa bir səri, renişine aralasudy jön körmei, ornymnan
süiretilip, aqyryn tūrdym da, i̇eşkimge baiqatpauğa tyrysyp, syrtqa
şyqtym. Meni közi şalyp qalsa kerek, Nataşa soñymnan qua şyqty. –
Quan ağa, bilesiz be? – dedi i̇esik jaqqa bir qarap qoiyp. – Asa bir qūpiiä
syrdy aitqaly tūrğandai qasyma kelip, sybyrlai söiledi.
– Bilesiz be, əlgi jyndy Sereja tağy büldiripti. Myna būrylysta tūrğan
kitap dükenin tonauğa qatysypty. Nege deisiz ğoi, keşe dükenge tüsken
«Robinzon Kruzony» Serejanyñ kezegi kelse de, satuşy oğan bermei:
«Bitti de bitti» dep, üş-tört kitapty tyğyp tastapty. Sereja: «Joq, mağan
beresiz, körinip tūrğan kitapty nege bermeisiz?» – deidi. Satuşy: «Joq,
bermeimin degen soñ bermeimin» – dep quyp jiberedi. Kördiñiz be, soğan
i̇egesem dep istep jürgenin. İendi ony türmege qamaidy ğoi, ə? İeki bala i̇eken.
Küzetşi ūstap alypty. Sūmdyq qoi, ə?!
Sūmdyq! – Sūmdyq qoi, sūmdyq! – deimin men. Biraq men öz
«sūmdyğymdy» Serejağa i̇emes, Nataşağa bağyştap aittym. Nege i̇ekenin
qaidam, mağan Serejanyñ qylmysynan mynau qarşadai qyzdyñ
sözşeñdigi, auzyna bir sözdi toqtata almaityn ösekşildigi sūmdyğyraq
körindi. – Nataşka, qarşadai bolyp, nege sonşa sözşeñsiñ? İestigeniñdi
bireuge sol sətte aitpasañ, işiñ jarylyp kete me?! Anau əjeñnen ülgi
alsaişy, artyq söz aitudy bilmeitin. Aitpaimyn degenin ömir boiy da
aitpai jüre alady i̇eken. Ərine, Nataşka meni jek körip qaldy.
Qoldamağanym üşin, qaita kerisinşe özin kinəlağanym üşin renjidi.
Sonyñ belgisin ol: «Būl kempir – meniñ əjem i̇emes qoi. Ūğasyz ba, men
üşin mülde böten adam, būzyq Serejanyñ ğana tuğan əjesi» degen
söilemmen-aq bildirdi. Men Sonia şeşeige bergen sertimdi ūmytyp: «Ol –
seniñ de əjeñ!» – deppin. Bir jaqsysy, būl sözge Nataşanyñ mən bermegeni
anyq i̇edi. «Joq, būl üide, özderi jalğyz ūldarynyñ kesir minezinen birbirimen tüs şaiysa bastağan otbasymen birge tūrudyñ qajeti joq. Onyñ
üstine, tar üide öz köñilderi alai-dülei bolyp jürgende Mūrat myrzanyñ
ənin tyñdatyp qoiğanym jaraspas. Tatu-tətti kezimizde «ket!» degendi
i̇estigenşe özim ketip ülgireiin. İerli-zaiypty i̇ekeui de, tipti şeşelerimen
üşeui de əli künge köz alartyp körgen i̇emes. İendeşe, men nege olardyñ tar
üiin odan əri taryltyp, mazasyn aluğa tiıspin. Bügin-aq pəter izdeimin»
degen şeşimge keldim aiaq astynan. Biraq keterimde Sonia şeşeige, bəlkim
işten tynyp jürgen Alekseige, qanşa degenmen «işten şyqqan – şūbar
jylan» ūly üşin u işkendei bolyp otyrğan Tamarağa... Bəlkim, añdap
baspağan ər qadamymen ot basyp aluğa daiar tūrğan jasöspirim Sereja
üşin qolymnan kelse, bir jaqsylyq jasap ketpek boldym. Köşedegi
telefon avtomatynan redaktsiiäğa qoñyrau şalyp, birer sağat keşigip
baratynymdy aittym da, birden audandyq işki ister bölimine tarttym.
Oiym, tūñğyş ret «tilşi» degen qyzyl kuəligimdi, onyñ üstine qyzmet
babyndağy tanystyğymdy paidalanyp körmekpin. «Tanystyq» dep
otyrğanym, osydan birer ai būryn ğana özimiz tūratyn audandyq işki ister
böliminiñ bastyğy, polkovnik Şalabaevtyñ töl merekesine orai, gazetke
köldei maqalasyn şyğarğanmyn. Suretimen gazettiñ bir betine juyq
oryndy alyp jatqan maqalasyn oqyğan soñ, polkovnigim bala
jurnalistke əbden riza bolğany sonşa: «Şaruañ bolsa, qysylma, kelip
tūr!» dep ağynan jarylğan. Onyñ üstine, şyn kisilik tūrğydan kelgende,
Serejalardyñ əreketin ədiletsizdikke qarsy kürestiñ türi dep qarastyruğa
da bolady. Sondyqtan meniñ araşa tüsuimniñ jurnalist retinde de
qisyny bar siiäqty. Polkovnik Şalabaev i̇eski tanysyn körgendei i̇emenjarqyn qarsy aldy. Üi-işimdi, öz jūmys jağdaiymdy sūrap jatyr.
Kişkentaily bolğan quanyşymdy aittym. Quanyp qaldy. «Bauy berik
bolsyn!» dep qūttyqtady. Sonan soñ ğana özimniñ tamaşa bir orys
azamattarynyñ üiinde pəterde tūratynymdy, olardyñ jetkinşek
ūldarynyñ kitap satpağan dükenşige i̇egesip, ūrlyqqa tüskenin, mümkin
bolsa, soğan kömek körsetuin tizip şyqtym.
– Pohvalno! – dedi ol orysşalap. Düken būzğan Sereja tüskirdi me, əlde
oğan araşa sūrap kelip otyrğan meni «hvalit» i̇etkisi keldi me, mağan
tüsiniksiz bolyp qaldy. Ol aldyndağy knopkany basyp qaldy da:
– Kapitan İvanov, mağan keşegi düken tonap tüsken i̇eki jetkinşekti alyp
kiriñiz! – dep būiryğyn qysqa qaiyrdy. Əne-mine degenşe, qos taqyr bas
sary ūldardy aidauyldap kapitan da kirgen. Sergeidiñ mañğazdanyp
bastyqtyñ janynda otyrğan meni körgende közi jypylyqtap ketti. «Sen
qaidan jürsiñ?» deitin sūrau bar janarynda. – İekeuiñ kitap dükenin būzğan
qylmystaryñdy moiyndaisyñdar ğoi! – dedi polkovnik. Beitanys bala
«İə!» dedi. «Özi nege bizge kitapty satpai, jasyryp qūiady?» dedi Sergeiim
şap i̇ete qalyp. – Kolesnikov pa i̇ediñ, sen? Sūraqqa tura jauap ber!
– Ras. Būzğanym ras!
– Ras bolsa, sottalyp nemese balalar koloniiäsyna keter i̇ediñder. Sender
üşin myna jurnalist ağalaryñ araşa sūrap otyr... Al kitapty alalap
satqany üşin kiosker de jazasyz qalmaidy. İendi qaityp, qolğa tüsseñder,
i̇ekeuiñdi de aiamaimyn! Əida, marş! Kete beriñder! Ömirimde özimnen
jaqsylyğyn aiamağan jandarğa jaqsylyq jasauyma mümkindik bergen
polkovnik ağamyzğa alğysymdy jaudyryp, jūmysqa tarttym. Ərine men
keşkilik üige oralğanda Sonia şeşeige, tipti basqasyna da qolymnan
kelmeitin is joq, qinalğandy qūtqaryp jibere alatyn asa zor bedeldiñ
iesi, bylaişa aitqanda, aq qanatty perişte bolyp körinsem kerek,
barlaryn auzyma tosyp, əurege tüsti. Biraq men jolym bolğanda sol küniaq jaña pəter tauyp kelgenmin. Qojaiyndarymnyñ bəiek bolğandaryna
qaramai, i̇erteñine-aq asyğys-üsigis kelesi pəterime köşip te aldym...
ÜŞINŞI TARAU
Bağila, Qūralai – üşeuimiz, jağyñ tüspei jamandyq körmegir, Aleksei
syilağan kök üsteldi ortağa alyp, keşki şaidy işuge kirise bastağanbyz.
As üidiñ aty as üi bolğandyqtan da, anau i̇eki birdei bölme bos tūrsa da,
qonaq joqta özimiz osynda otyryp, tamaqtanudy i̇eki-üş künniñ işinde
i̇erejege ainaldyryp alğanbyz. Bağila bügin satyp alğan jaña ydystardyñ
qaisybirin is jüzinde təjiribeden ötkizip otyrğan betimiz. İesiktiñ
koñyrauy bez i̇ete qaldy. Jügirip barğan Bağila: – Ə, körşi, keliñiz, – dep,
əldekimge qiyla qaldy. Söitkenşe aq sazandai Aqjamal jeñgemizdiñ tau
suyndai syñğyrlağan ədemi üni i̇estildi.
– İe, körşi, törletiñiz! – dep, bəiek bolyp men de jeñgemizdiñ şaujaiyna
orala kettim. Ol aldymen dəmge kelmesten altyn synyqtary siiäqty
jyltyrlardy japsyryp tikken aq şaqaiyn süirete basyp, bizdiñ jatyn
bölmege ötti. Tağy da altyn-aq boluy kerek, jaltyrauyq jip jügirtip
toqylğan ğajap halatyn Bağilanyñ qaraşyğy işip-jep barady. Jeñgei
bölmemizge köp kidire alğan joq. Sonan soñ əlgi bizdiñ qonaq bölmemizge
denesin i̇emes, basyn ğana sūğyp kördi de, bireu bas salyp, sol bölmege
qamap qūiatyndai qaitadan i̇esikti jaba qoidy.
– Keliniñiz, mynau ydys-aiaqtardy bügin satyp alyp i̇edi, sonyñ keibiriniñ
işin mailap, degendei quyrdaq quyryp i̇edik, – deimin men, birinen-biri
tuğandai ülkendi-kişili qalaiy kəströlder men birinen-biri tuğandai
qalaiy şömiş, qasyqtardy iegimmen nūsqap. Jeñeşem bizdiñ
bailyğymyzğa tym salğyrt qarap şyqty da, quanyşymyzdyñ tekke
i̇ekendigin ğylymi tūrğydan qolma-qol dəleldep berdi.
– Qaidam, jaman ağalaryñ tis dərigeri bolğanmen, adam densaulyğyna
bailanysty dünieden onyñ bilmeitini joq. Şyn bolsa, qalaiy tektes
metaldardan jasalğan ydystar asqazan üşin öte ziiändy körinedi ğoi.
Sondyqtan özim osylarğa köp jolai bermeimin. Şama kelse tekti
metaldardan jasalğan ydys-aiaqqa ne jetsin. Meni qoiğanda əke-şeşem
de, tipti ata-babam da tekti metaldan jasalğan ydys-aiaqtan as işpegeni
anyq i̇edi. Bəlkim, ağaş ydystardy ğana paidalanğan bolar. Men bar
bolğany: – Sonda?.. – dep pikirimniñ soñyn otyz i̇eki tisimmen qamai
qoidym.
– Sonda, – dedi asyl tasty altyn jüzikterimen beldeulep tastağan aq
şabaqtai sūq sausağyn şoşaityp. – Sonda şama kelse
qasyqşanyşqylardyñ zalalsyz tekti metaldan jasalğanyna ne jetsin.
Niçego! Biz de osylai bastağanbyz. Senderde de əli-aq bəri de bolady.
Bağila mağan, men oğan qarastyq. «uialğan tek tūrmas» degendei, özim de
qarap tūrmai, i̇ekinşi pikirimdi ortağa saldym: – Körşi, ağamyzdy i̇ertip
kelip otyraiyq, qonys toiyn da jasaimyz, soğan deiin degenim ğoi, –
deimin men jeñgei «densaulyqqa ziiändy» qalaiy ydysqa pisken
quyrdaqtyñ dəmin qalaiy qasyqpen tatyp körgen soñ.
– Üi-bəi, raqmet, qainym! Ağañ da qai bir qaryq bolyp jür deisiñ? Keñse
qyzmeti, poliklinikadağy jūmysy, instituttağy lektsiiäsy, jazylmai
jatqan doktorlyq dissertatsiiä – bəri de özin əbden diñkeletip bitirdi...
Körşi boldyq, əli talai otyramyz ğoi... Onyñ üstine, özimiz de keşe
dūrystap demala almadyq, tün ortasynda bireuler üige əkelip qoi soidy
ma-au, əiteuir, mazany bek ketirdi. Tūrarçikke de aittym, əkeletin
qoilaryn būdan bylai soiyp, daiarlap əkelsin dep... Qazaq deseñ öziñe
tiedi, sol qoilaryn daiarlap əkelgenge mədenietimiz jetpeidi ğoi... Qoi,
üibu, kelin, «Otqa kelgen qatynnyñ otyz auyz sözi bar» dep, otyryp
qaldymau. Əlgi bizdiñ üidegi ağañ əbden mağan senip alğan. Aqyldasu degen
joq, bölmelerdiñ mebelderin dūrystap, oryn-oryndaryna qoimai jatyp,
bügin öte bir syily adamdardy qonaqqa şaqyryp qoiypty. Vanna,
kuhnialardyñ kafelderi əli auystyrylğan joq. Olarğa i̇erkek baiğūstar
köz sala bermeidi. Bizder, myna əielder pəlemiz. Bərin qylğa tizip, qarap
jüremiz. Əi, būl i̇erkekterdi qoi! Bir sonyñ bedeli dep jan ūşyryp
jürgeniñde jūmysy joq. Na vysşem urovne qarsy alatynyma əbden senip
alğan, baiağy. Al men bolsam, üidiñ işiniñ de minsiz, dūrys adamdar
tūratyn üidiñ işi siiäqty bolsyn deimin ğoi. uiat-aq boldy.. Ə, aitpaqşy,
kelinjan solardy kütisuge... Əlgi bir ənşeiinde üiden şyqpaityn
qaiynsiñlilerimniñ de bireui körinbei, qaralary batyp tūrğany. Ədire
qalğyr, telefonsyz aiaq-qolyñ kisendelgendei bop qalady i̇ekensiñ... Qyl
aiağy telefon qoidyru da tanystyqsyz bitken be būl kezde. Ağalaryñ
joğarğy jaqtağy bireulerge qūlaqqağys i̇etken i̇eken. «Birinşi kezekte
qoidyramyz» dep uəde i̇etken i̇eken. Joq qoi əli, joğalğyr. Səkençik pen
Timurçikke bireuleriñ şaqyra qoiyñdar desem, olar da badalyp qaldy...
Kelin, renjimeseñ, ağalaryñdy kütisip jiber... Osyndaida telefon bolsa
ğoi, qolma-qol şaruañ bitip jatady. Qaidam, bizdiñ Tūrarçik «Qolym
kelesi aptada bir qalt i̇etse, Bailanys ministrine kirsem de telefon
qoidyramyn» dep jür ğoi. Əsirese, myna, jas kezinen telefonğa üirengen
kisige qiyn i̇eken. Osyndağy bir gastronomnyñ direktory podrugam i̇edi,
birdeñe ala qūiaiyn dep bağana özim bardym. Telefon bolsa, özi de
jetkizdirip berer i̇edi. Telefonnyñ joğy – aiaqtyñ sory... Qoi, üibəi,
keteiin, söit, kelin, ainalaiyn, keşikpei kele ğoi qazir. Sazandai jeñgem
Bağilanyñ kelisimin kütpei-aq, pikirin jalğastyryp ketti.
– Qazy-qartany seniñ osy as üiiñe pisirip alğanymyz jön-au deimin.
Emalirovannyi ülken kastriulimdi de ala kelermin. Qalaiy kastriulderiñe
pisirmei-aq qūiaiyq. Men teris qarai berip jymidym. «Sonda biz işine u
jağyp qoiğandai asa ziiändy ydystardy satyp əkelgenimizge məz bolyp
jür i̇ekenbiz-au... İeger... i̇eger tüptiñ tübinde biz de baiyp keter bolsaq, meniñ
Bağilam da dəl osylai dep sairap tūrar ma i̇eken? İeger men de tüptiñ
tübinde qoñdanyp keter bolsam meniñ Bağilam da osy aq jeñeşem siiäqty
kesek turap, kesirlene söileitin meşan əielge ainalar ma i̇eken? İə, bərin
de ömir körsete jatar. Əzirge asymyzdy qalaiy ydysqa pisiretin «qalaiy»
tirşiligimiz oñynan jalğasqai...» Ol özi aityp, özi jöndep, qazy-qartasyn
əkeluge öz üiine ketkende «Būğan ne deimiz?» degendei Bağila meniñ betime
qaraidy. Bağilanyñ baryp kömekteskenine arlanyp otyrğanym joq, körşi
haqysy ğoi, jasyryp keregi ne, azdağan qyzğanşaqtyğym boluşy i̇edi, ony
da, meni de oilandyrğan sol məsele siiäqty.
– Sen onyñ asa syily qonaqtaryna aiaq-tabaq tasyp kölbeñ qağyp
jürgende qajetsiz bolyp qalğan Qūralai i̇ekeuimiz tympiyp jatyp,
typtynyş ūiyqtai beremiz be? – deimin men qityğa söilep. – Irgeles
otyryp, Uiat bolady ğoi. Özi jaña ğana mədeniettilik turaly pikir bildirip
ketti. Biz de sol «tük körmegenderdiñ» qataryna qosylyp ketermiz. –
Bağila körşilik paryz üşin bügin kömektesuge birjolata bel buğan siiäqty.
Könuge tura keldi. Qūralai i̇ekeuimiz köşege biraz seruendep kelgen soñ,
meniñ qūittai qūlynşağym kök arbasyna jatyp alyp, tətti ūiqyğa kiristi.
Al men sağatyna kemi jiyrma-otyz ret jyldamdyqpen bizdiñ as üige kiripşyğyp jürgen aq jeñgei men Bağilanyñ dybyryn i̇esti jatyp, sonan soñ
tanaudy qytyqtağan qazy-qartanyñ, jal-jaianyñ hoş iısin qalağanymşa
jūtyp jatyp, özimniñ qily-qily tağdyrly, qily-qily minezdi
qojaiyndarymmen ötkizgen sol bir künderimniñ özderiñizge aitqan jerinen
əri qarai i̇eske tüsirmek boldym. Biraq men kereuetime qisaiğanym sol i̇edi,
üige Tūrar körşim kirip kelsin. – Ou, inim, sen üide i̇ekensiñ ğoi? («Men
üide bolmağanda, qūitaqandai qyzym i̇ekeuimizdi teatrğa ketti dep oilai ma
i̇eken?») Būl qai jatys? Əida, tūr, tez kiın! – Ol birden dausyn bəseñdetip,
sybyrlai söiledi. – Bizdikinde bir-i̇eki ağañ otyr. Öte myqty kisiler. Tübi
tanysyp qoiğanyñ artyq bolmaidy. Oibai-au, qabyrğanyñ arğy betindegi
körşileriñ dürildetip, dumandatyp jatqanda körşi degen osylai japadan
jalğyz üi bağyp jata ma i̇eken? Jasyryp qaiteiin, quanğanymnan
ornymnan atyp tūryp, şalbarymnyñ balağyn taba almai sasqalaqtaiyn.
«Bəse, jön biletin kisiler əielinen i̇erin bölip, üige jalğyz tastap ketpese
kerek i̇edi. Qalai degenmen de salauatty kisilermen körşi bolğan nege
jaman bolsyn?! Lauazymdy adamdarmen dastarqandas, dəmdes bolu degen –
bizdiñ Qartbai, Aqantai, Oralbekterdiñ ilgerindi-keiindi pətuasyz
qaljyñyna ūqsamaityn bolar!» Biraq Tūrekeñniñ kelesi sözi meniñ
dastarqanğa şaqyrylu sebebimdi aiqara aşyp, köñilimdi su sepkendei
basqany. – «Törtinşi qoldy» qaidan taptym dep qinalaiyn. Sonda kelindi
körip, sen i̇esime tüskeniñ. Mine, i̇endi sen «törtinşi qol» bolasyñ. Bir adam
kerek bop tūrğany. «Tört qolmen oinağan jaqsy», – dep Hairolla
Sartaeviçtiñ könbei otyrğany. Qane, tez kiın!
– Qaidağy «törtinşi qoldy» aitasyz? – deimin tükke tüsinbei. – Ou,
syzbaisyñ ba deimin? Kartany, preferansty aitamyn. «Jigitke jeti öner
de az» degendei, osy bir oiynnan da azdap sauat aşyp qoiğanmyn,
artyqtyğy bolmas degen oimen özimizdiñ dəm-tūzdas qular bas qosa qalğan
kezde «Qoişy bolğan zamanymda karta oiyndarynyñ birazyn meñgerdik
qoi» dep şirenetin Aqantaidan «til syndyryp, sauat aşyp» jüretinimiz
boluşy i̇edi. Jaña üirenip jürgen soñ ba, əlde qaltarysbūltarys,
qitūrqysy köp qyzyq oiyn bolğan soñ ba, əiteuir, osy bir «syzu» önerine
qūmartyp jürgenim de ras i̇edi. Tūrar ağamyzdyñ: «Törtinşi qol bolasyñ»
degenin birden ūğa almasam da, «Ou, syzbaisyñ ba?» degen preferanstyñ
özine tən terminin tüsine kettim. «Jaraidy» dei jazdap, būlardyñ ūtsañ
«qolyñ ketpesin» dep jiyrma tiyn berip, ūtylsañ jiyrma tiyn alyp
jüre beretin öz Aqantai, Qartbai, Serikjan, Oralbekterim i̇emes, mülde
beitanys jandar i̇ekenin jəne qūdaiy körşim Tūrardyñ meni qūrmettep
i̇emes, «tek Hairolla Sartaeviçtiñ tört qolmen oinağysy kelgendiginen
ğana» amalsyz şaqyryp otyrğanyn miymda qorytyp ülgergendikten, o
bastağy ūşqalaq şeşimnen sypaiy türde ğana bas tartuğa tura keldi. –
Joq, körşi, onşa biliñkiremeuşi i̇edim.
– Özimdi de töbeden bir qūiatyn kisi joq. «Onşa-sonşa» dep, külbiltelep
nem bar i̇edi? «Bilmeimin» desem, tonymdy sypyryp almas i̇edi ğoi. – Öi,
tört adam oinağanda bilmeitin bir adamğa öte oñai. «Bos qol» kömektesip
otyrady. Jür, kiın!
– Būdan keiin qarsylasu, ərine, bilimsizdik bolar i̇edi. Kök arbasynda
ūiqysyn soğyp jatqan Qūralaidy da körşimizdiñ üiine ala kelip, köp
bölmelerdiñ birine jatqyzyp qoidyq. Qonaq bölmedegi biık-biık qos
kresloğa beluarlarynan batyp otyrğan qos qonaq bolaşaq qarsylastary
nemese «törtinşi qol» mağan synai qarasady. Jurnal üsteliniñ üstinde
syzuly qağaz, su jaña karta, nesin aitasyñ, ənşeiin kelseñ kel dep
əlekedei jalanyp daiar otyr. Alty-jeti kisige ğana i̇emes, kemi jiyrma
qonaqqa daiarlanğandai at şaptyrym, ūzyn, biraq üstinde syqai toltyrğan
türli tağamdardan ine şanşar sañylau joq üsteldiñ bel ortasyna taman
üş əiel ülkendigi kisiniñ basyndai aqqūmandy ortağa alypty. Bağila as
bölmede jürse kerek, körinbeidi. – As-salau-mağalei-kum! Ortalaryñyz
tolsyn! – dep, jarqyn i̇esendesip, jandaryna keldim.
– Kel, ainalaiyn, otyra qal. – Keñ-mol pişilgen deneniñ jerge basar tūsy
ülken kreslony auzy-mūrnynan şyğara toltyrğan şoiqaranyñ söz
nəşine, mañğaz qozğalysyna qarap, şamasy «törtinşi qolsyz» oinamaityn
Hairolla Sartaeviç osy bolar dep mölşerledim. İekinşi kresloda otyrğan
şūnañ qaqqan təpeltek sary öziniñ öte qağilezdigin əri kişipeiildiligin
körsetip, lyp i̇etip ornynan tūrdy da, qolyn ūsyndy.
– Jainaq Qairaqbaeviç Qairaqbaev. – Mūndaidy kütpedim be, sasqalaqtap,
i̇esimimdi ūmytyp qalğan adamdai kibirtiktep əreñ atadym. – Quanyş
Seribaevpyn, Tūrekeñniñ körşisi... – Şoiqarağa da qolymdy beru kerek
pe, joq pa dep oilanyp tūrğanymda, qiyn sətten Tūrar körşim qūtqardy.
– Būl kisi Hairolla Sartaeviç degen ağañ bolady.
– Sonan keiin ğana ağamyz i̇etşeñ qolyn sülesoq ūstata saldy. Terşigen
alaqany sūp-suyq i̇eken. Əri tübit biiälai kigendei jūp-jūmsaq, bylq i̇ete
qaldy. – Al būl inişek, – dedi Tūrekeñ meni sūq sausağymen nūsqap. –
Bizdiñ körşimiz. Jaña özderiñizben tanystyrğan Bağila deitin
kelinderiñizdiñ joldasy... Jurnal şyğarady. – Jastar gazetinde isteimin,
– dedim, i̇eleusiz ğana ağamyzdyñ qateligin tüzep. Şamasy «jurnalist»
degenniñ bərin de jurnal şyğaruşylar dep oilasa kerek. Sonan soñ mağan
ol kisilerdiñ qyzmetteri jöninde aqpar berdi. Şamalauymşa, «Hairolla
Sartaeviç ğylymnyñ, meditsina ğylymynyñ iri tūlğasy, əri ülken bir
i̇emhananyñ bildei bas dərigeri i̇eken. İağni, Tūrar ağamyzdyñ tikelei
bastyğy bolar» degen sūñğyla şeşimge kelip ülgirdim. Körşi ağamyzdyñ
«Kerek kisiler» degenine jip tağa almadym. «Bas auyryp, baltyrymyz
syzdai qalsa, bas dərigersiz-aq i̇emhananyñ basqa dərigerleri jetpei me? Ol
üşin Hairolla Sartaeviçke baryp, kömek sūraudyñ ne qajeti bar?» İekinşi
təpeltek sary qaladağy iri sauda mekemeleriniñ ağaş-sūğaş jağyn
bileitin iri basşylarynyñ biri i̇eken. «İağni mynau bölmelerdegi «şette»
jasalğan köp jihazdardyñ alynuyna tikelei jərdemdesken kisi boldy
ğoi» dep zerdeledim. «Kerek kisiler... » Tağy da tüsiniksiz. Biz de üige ağaşsūğaş alamyz dep talpynsaq, közdiñ jauyn alğan dünieler magazinnen
tabylmai ma? Ol üşin iri basşyğa barudyñ qajeti qanşa? Adam bireumen
tanysqanda bolaşaq tirşiligimizge qajeti bar ma, əlde joq pa degen
i̇eseppen tanyspaisyñ ğoi. Būl i̇eki ağamyzdyñ da men üşin «kerek kisiler»
i̇emes i̇ekendigin moiyndai tūrsam da, kişipeiildilik iltipatyn körsetip,
basymdy izedim.
– Al, qane, men tūz aşyp jibereiin, qolymyz tolyq qoi, – dep Jainaq
Qairaqbaeviç su jaña kartany köz ilespes jyldamdyqpen sapyra bastady.
Karta tartysyna qarap, sonyñ arnaiy kursyn bitirgen be dersiñ. Tūrar
ağamyz əldene i̇esine tüskendei ornynan lyp i̇etip köterilip mol qazynadan
qaiysyp tūrğan üsteldiñ janyna baryp, qūmyrsqa bel üş riumkağa öziniñ:
«Anau mūrtty kisi süiip işetin» degen sarala pagondy şölmekten qūidy
da, meniñ betime qarady: – Qaisysynan, inim? – dedi. – Üirengen aq jaqsy
ğoi. Tuğaly aqtan basqasyn işin körmep i̇edim. Tym qara jaiau adam i̇emes
i̇ekenimdi sezdirip, qityğa söilegen türim. Bir jaqsysy oğan i̇eşqaisysy mən
bergen joq. Meniñ riumkeme bastalmağan aqtyñ şölmegi aşylyp qūiyldy.
«Bir kezde baii qalsam, men de bes jūldyzdy «armianskige» üiir bolar ma
i̇ekenmin» dep oiladym. – Tanystyğymyz üşin dep tartyp jibereiik. Biz
tanystyq üşin dep tartyp jiberip, sarala qazydan şainadyq. Sonan soñ
ğana üi iesi qalamyn oqtap, syzuly daiar tūrğan bettiñ ortasyna döñgeletip
şeñber saldy da, bas qonaqtyñ betine qarady. – Qalai, Hairolla
Sartaeviç, jüz jiyrma «pri bombamen» «nöl-beske» pətualasamyz ba?
«Özderiñ biliñder, mağan bəribir» degendei, bas qonaq öz rizaşylyğynyñ
meziretin jasady. Karta ülestirudiñ kezegin anyqtaityn tūz özine şyqqan
Jainaq Qairaqbaeviç sol zypyldatqan küii otyz i̇eki qağazdy bölip ülgirdi.
– «Nöl-bes» tym köpteu bolar, jaña üirenip jür i̇edim... Onyñ üstine...
aqşam da azdau, – dep miñgirledim. Bügingi ydys-aiaqtyñ saudasynan qalğan
Bağilanyñ qazynasynyñ teñ jarymyn – otyz somdy ala kelgenmin. Sol
aqşany körşimniñ köñili üşin qiğanymmen, «nöl-bes» tiynğa kelissem
ūtylğan jağdaida, qarjymnyñ tötep bere almasyn sezip otyrmyn. – İeki
tiyn da jeter i̇edi. – Pəli, jurnalisterde aqşa köp bolmauşy ma i̇edi? –
Jainaq ağamyz «Osyndai da oiyn bola ma i̇eken? İendi ne boldyq?»
degendei dağdardy. «Qaidağy qaltasy tesik jalañaiaqty qaidan tauyp
kelip jürsiñ?» degendei, Hairekeñ Tūrar ağamyzğa sūrauly jüzben nazar
audardy. – İe, sizderdei ağasymen oinap üirensin de! Jas i̇emes pe əli.
Jaraidy, bir joly oinap köreiik. Reti kelmese köre jatarmyz. – Üi iesi
bas qonaqtyñ aldynda aqtala söilep, qalğan uağyzyn mağan bağyştady. –
Quanyş şyrağym, qorqa berme, üirenesiñ, üiretemiz. Al aqşañ jetpei
qalsa, biz de i̇elmiz ğoi, men bereiin qaryzğa. Bas qonaq töreligin aityp, az
ğana kelispeuşilikti doğaryp, oiynnyñ ortasyndağy «05» degen tsifrdy
«03-ke» öz qolymen jöndedi. Ərine, būdan əri qarai narazylyq bildirsem,
onym öte tərbiesizdik, əri ūsaqtyq bolar i̇edi. On kartamdy ret-retimen
sūryptap qarasam, i̇eki türinen öñşeñ qypqyzyl tūz, korolder bastağan
yğai men syğailary syqap tūr i̇eken. Öñşeñ suret közime ottai basylyp,
jüregim quanyştan dir i̇ete qaldy. «A, qūdai, myqtylarğa taba qyla
körme!» Bas qonaq qalys qaldy da, körşim: «Bireu» dedi. Men de oilanbai
«İekeu» dedim. Qanşa bilimsiz bolsam da, mūndai kartamen tañerteñnen
keşke deiin şabuğa bolatynyn biletinmin. Sol kezde karta taratyp, bos
otyrğan Jainaq ağamyz kömekke ūmtylyp, qolyma üñilgen. Üñildi de: «O,
– dedi qağazdardyñ sübeli şyqqanyna süisinip ketip: – Tūreke, bosqa
daulaspai osy iniñizge jol beresiz-au deimin, «Jetiniñ törti», – dedi men
üşin jauap berip. – «Jetiniñ törti» mende otyr, – deidi körşim de
qolynda karta i̇emes, mol qazynanyñ kilti otyrğandai. «İendigim qalai
bolar i̇eken?» degendei səl oilanyp qalyp i̇edim, Jəkeñ üi iesiniñ ümitin
mülde öşirdi. – Əitpese, būl jigit «segizdiñ törti» deidi. – Onda alsyn, –
dedi Tūrar ağamyz. «Jerden» tağy bir «tüieniñ soldaty» şyğyp i̇edi,
Jainaq Qairaqbaeviç tipti jainap sala berdi. – Būl jigit «toğyz tüie» dep
zakaz beredi. – Men jymyñdadym. – O, inişek, birinşi oiynnan toğyzben
bastau kez kelgenniñ qolynan kele bermeitin öner. «Pas» dedi bas qonaq
meniñ oiyndy «toğyz alystan» bastağanyma şyn süisingendei. – Meniñ de
batylym barmaidy. – Üi iesi de qol köterdi. Qaisysy taratsa da köbine
meniñ qolym basym şyğa berdi. Tipti üşeui de köbine oiyn
bilmeitinderdiñ «qolynyñ şyqqyş keletinin» moiyndai bastady. Oiyn
i̇erejesi boiynşa «toğyz, on» alystar men «mizer» atap ötiledi i̇eken.
Hairolla Sartaeviçtiñ bir «mizeri» men meniñ i̇eki «toğyzymnyñ»
qūrmetine jüz gramdatyp, basytqyğa bizdiñ üide, emaldy kastriulde
pisirilip, salqyndatylğan qazy-qartadan, tisiñe basqan kezde auzyña maiyn
şaşyratyp jiberer kirtildek jaldan jedik. Qalqaiyp, meniñ de saliqaly
basşy adamdarmen tize tiıstire karta oinap otyrğan önerime Bağila ta məz
siiäqty. Anda-sanda jyly jymiyp, qarap qūiady. Özi tipti osy üidiñ tuğan
kelini siiäqty baldai batyp, sudai siñip degendei, as üi men i̇eki ortada
zyrlap jür. Kerisinşe, aq jeñeşem kelin jūmsap qoly ūzarğan qas
bəibişedei: «Nanyñdy jūmyrtqa qosyp jaia ğoi, şaiyñdy ysytyp əkele
ğoi» degen siiäqty kelte tapsyrmalarmen ğana şektelip, ornynan qozğalar
i̇emes. Bir sağatqa sozylğan, i̇et daiar bolardyñ aldynda ğana mərege jetken
birinşi oiynnyñ nətijesinde baqandai alpys üş som ūtyp şyğyppyn. –
Mine, sağan kerek bolsa, oiyn bilmeitin kisi! – dedi köbirek ūtylğan
Jainaq ağamyz qaltasynan əmiiänyn suyryp jatyp. Bir ğajaby, i̇elu bes
som i̇emes, i̇elu bes tiyn ūtylğandai renju, ökinu degen joq, qaryzğa alğan
aqşasyn qaitarğandai jainañ qağady. – Kelin-au, myna inimizge ne berip
küşeitip qoiğansyñ, bərimizdi qyryp barady, – deidi körşimiz de ūtylğan
jiyrma bes somyn ortağa tastap jatyp. Būl sabazdyñ da qyñq deitin türi
körinbeidi, qaita Bağilağa əzil aityp, meni maqtap qūiady. İerkekter
jağynda i̇el köşip jatsa da, aq jeñeşem bastağan qos qonaq kelinşektiñ
bizge nazar audarar şamalary joq. Əregidik i̇estip qalğan sözderiniñ reñine
qarağanda, osy qalada tūratyn biraz əielderdiñ «sorlaryn qainatyp»
ülgirdi. Bireuleriniñ paryqsyz kiınetini irelip, bireuiniñ dünieni sənimen,
mənimen jinamaityny mineldi. İendi bireuiniñ küieuiniñ arqasynda
şoljañdağany bolmasa, būlardyñ qoldaryna su qUia almaityn teksizdigi
qolma-qol dəleldendi.
– Būl inimizdiñ alğaşqy ūtysyn «atap ötu» kerek, – dedi Hairolla
Sartaeviç ortada jatqan aqşadağy öz ülesin terip alyp jatyp. Men
«juyp» jiberuge qarsy bolğanym joq, biraq on şaqty kün jūmys istep
əreñ tabuğa bolatyn aqşany jan qaltağa basyp aluğa jüzim şydamady.
– Ağalar, men aqşany almaimyn. Alyp körgen düniem i̇emes i̇edi.
Üiretkenderiñizge raqmet. İendi oinamai-aq, sizderdiñ «mizerleriñizge»
riumkalardy daiarlap qana otyraiynşy, – deimin sol alpys üş somyn
paida qylmai-aq, odan əldeqaida ystyğyraq, əldeqaida qymbattyraq öz
otyz somymnyñ i̇esen-aman qalğanyna quanyp. – Qoi, körşi, «Atañnyñ
qūnyn keşseñ de, kartanyñ pūlyn keşpe» degen! Ūtqanyñdy almağanyñ
bizdi syilamağanyñ. Jassyñ ğoi əli. Alyp ta, aldyryp ta üirenersiñ.
– Körşim alpys üş somdy aldyma qarai ysyryp qoidy. Ərine,
«oinamaimyn da oinamaimyn» dep bezerip otyru mūndai saliqaly
adamdardyñ aldynda Uiat bolğan bolar i̇edi. Amalsyz i̇etten keiingi i̇ekinşi
oiynğa tağy kirisuge tura keldi. Baiqaimyn, özimniñ de kömeiim bos,
şirkin, tağy da ūtyp ketsem degen bir öleusiregen dəme de joq i̇emes. «İeger
osy oiynda tağy bir otyz üş... jo-joq, tipti jetpis, seksen... jüz som ūtyp
ketip, ony aluğa əli batylym barmai otyrğan myna alpys üşke qosyp,
būlar qaltama zorlap salyp berse, onda qaiter i̇edim? Bağila ne der i̇edi?
«Būiyryp tūrğan dünie i̇eken, terezege perde alaiyq» der me i̇edi, əlde tağy
ydys-aiaqqa jügirer me i̇edi? Joq, men birden baryp, jazu üstelin alar
i̇edim...» Tətti qiiäldy doğara tūryp, aldymda jatqan kartağa üñildim... Tağy
bir i̇et asym mölşerinde i̇ekinşi oiynnyñ da töbesi körinip qalğan kez
bolatyn. Karta taratyp bolğan üşeuiniñ ərqaisysy-aq jedel mağan
kömekke kelip, aqyl-keñesterin beredi. Tipti, birinşi ūtysymnan bas
tartatyn jönim de bar i̇eken, öitkeni «qolyma kartanyñ şyqqyştyğy» öz
aldyna, i̇eñbektiñ negizi osylardiki i̇eken. «Joq, qalaida aqşany almauym
kerek, oğan meniñ haqym joq» deimin özime-özim. Öitkeni, i̇ekinşi oiyndy
da jūrttan būryn bitirip, Hairolla Sartaeviçtiñ özine «amerikanşa
kömekti» bere bastağanmyn. İekinşi oiynnyñ köni üş i̇emes, bes tiynnan
i̇ekenine de, qarsylastarymnyñ mağan qarağanda būl önerdiñ «maiyn işken»
kisiler i̇ekenin de ūmytyp, i̇erkin kösile bastağanmyn. Būl kezde osy üidiñ
biraz şaruasyn döñgeletip tastağan Bağila pen Qūralai üige baryp,
ūiqyğa kirisken-di. Qolyma zer sala qarasam, i̇eki oiynda Hairekeñ bir,
Tūrar ağamyz bir ret oinap tastağan «mizer» degen pəle qolyma kelip,
qonaqtap otyr. Qauipqater degende közge tüseri – qañğyrğan «qara
qarğanyñ jetim ondyğy». Basqasynda qylaudai min bolsynşy. Jüregi
tüskir alyp ūşyp, jelkeme mingen bir əzəzil: «Qolyñ jürip tūr, basqadan
kemsiñ be?!» dep dikildesin.
Onyñ üstine, «Siyrymdy ūttyryp jatyrmyn ba, əri ketse özim əli qaltağa
salmai üstel şetinde jatqan alpys üş somy keter. Təuekel!» dep oiladym
da:
– Mizer! – dedim, dausymdy jarqyn şyğaryp. – Bala, jüris bizden, baiqa!
– deidi Hairekeñ. – Oibai, Hairolla Sartaeviç, inimizdiñ talabyn
qaitarmañyz, oinasyn! – dep qalğan i̇ekeui şyj-byj boldy.
– Oinaimyn! – dedim batyl türde. «Jerdi» aşyp qalğanda, o töbesinen
jürgir, tağy «qara qarğanyñ tūzy men koroli» şyğa kelsin. Jasyryp
qaitemin, sol i̇ekeuin sol küii qaiyra jauyp, «ne bolsa da bolary boldy»
dep sazaryp otyrmyn. – O, – dedi Jainaq Qairaqbaeviç əieli ūl tapqandai
i̇eki qoldağy kartany bir süzip şyqqan soñ. – Būl inimiz «bes alyssyz» ba,
«alty alyssyz» ba, qalyp qoidy. Sonan soñ basqa «zañdy alystaryn
«sauypsauyp» alyp, «qarğanyñ jetiligi men segizdigin ondyğyma» ūstata
qoidy.
– «Bessiz» qaldyñ, – dep, bireui suyq habardy i̇estirtti. Jynyn aldyrğan
baqsydai men otyrmyn. Bir türli qolym dirildeidi. Būryn «töbemde» otyz
i̇eki aiybym bar i̇edi, i̇endi i̇eki jüz de otyz i̇eki bolyp, bir-aq qonjidy. İeptep
i̇eseptep körsem, qarsylastarymnyñ ərqaisysyna tek osy mizeri
tüskirden-aq jiyrma bes somnan bereşek bolyp şyğa kelippin.
Mañdaidan ter şyqty. – Neşaua, ondai-ondai oiynda bolyp tūrady, –
dep körşim janaşyrlyq bildirdi. İeşkim işeiik demese de, bir i̇elu gramdy
özim qūiyp alyp, tartyp jiberdim. – «Mizer» i̇egiz deuşi i̇edi, «mizer»! –
dedi Hairolla Sartaeviç. «Şirkin-ai, būl da bir «bessiz» qalsa, oğan
bereşek jiyrma bes somnan qūtylar i̇edim-au» degen bir mysyq tileu işki
saraiymnyñ tereñinen bas köterdi. – Al i̇endi, Hairolla Sartaeviç,
mynağan oinağan jüregiñizdiñ tügi bar i̇eken. Qalai qoryqpaisyz, ə! – dep
karta jaiylyp bolğan soñ Tūrekeñ bas qonaqtyñ astyna būl keşte
pəlenbaiynşy ret köpşik qoidy. – «Prikubyñyz» da onşa syimapty.
Jainaq Qairaqbaeviç tağy da «sauyp» bolyp, bizge qarady: – Qane,
ağaiyndar, būl kisiniñ qolynda «şybynnyñ kelinşegi» qaldy ma, əlde
«qiyqtyñ tūzy» qaldy ma?
– Qaidam! – dep, Tūrekeñ jauapkerşilikten taiqyp şyğa keldi. – Ərine,
«şybynnyñ kelinşegi» şyğar, – deimin men. Qolymnan kelse aiaityn
türim joq. – Təuekel! – dep Jəkeñ «şybynnyñ» ondyğyn tartyp jiberip
i̇edi, Hairekeñ sol sabyrly qalpymen qolyndağy kartasyn tastai berdi. –
Tappadyñdar! – Oipyr-ai, sizdiñ jürekti – arystannyñ jüregi dedim ğoi.
Jalğyz «tūzdy» ūstap otyrsyz, ə? Alyp beretin jağdaiyñyz bar i̇edi, oğan
da barmadyñyz.
İekinşi oiynnyñ qorytyndysy boiynşa tūp-tura toqsan bes som ūtylyp
şyqtym. Bağilanyñ būiyrmağan otyz somyn qosyp, jiyntyğy toqsan üş
somdy ortağa qoiyp, alaqanymdy jaidym. İeki som joq degenim. Jəkeñ
bağanağy bir maqaldy qaitalady. – «Atañnyñ qūnyn keşseñ de, kartanyñ
pūlyn keşpe» degen. Körşisi, bağanağy söziñiz bar, qalğanyn siz töleñiz.
Hairekeñ pikir bildirmedi. Körşimniñ i̇esebinen jetpegen i̇eki somdy
amalsyz tölep, ornymnan tūrdym.
– Al, ağalar, sizdermen tanysqanyma, bir keş birge bolğanyma
quanyştymyn! – dedim, syr bergim kelmei. Əitpese qaidağy quanyş.
Işimdi qara mysyq tyrnap jatqandai. Jiyntyğy toqsan bes somnyñ
ökinişi de az i̇emes i̇eken. Qūryp ketkir alpys üş somyn qoişy. Bağilanyñ
otyzynyñ ökinişin aitsañşy. Men üiden şyğyp bara jatqanda da olar
oiynnan alğan əserlerin taldap jatqan. Tūrar körşimniñ: – Oipyr-ai,
jaña sizdiñ «qarğany»... – degenin anyq i̇estidim. – Öñşeñ qara qarğalar, –
deimin, i̇esikti japqan soñ əldekimge kijinip. «Al öziñ kimsiñ?» deimin, tağy
da özime özim saual berip... Üige kelip jatqanda da i̇eki közim udai aşyp,
ūiqym keler i̇emes. Qūralai men Bağila meniñ i̇eñ alğaş ret iri oiynğa
qatysyp, oisyrai ūtylyp kelgenimdi qaidan bilsin, tətti ūiqy qūşağynda
jatyr. Ərine, sonşa renjigende bar bailyğymnan aiyryldym degendik
i̇emes qoi, būl – əri ketse bir-i̇eki maqala jazyp, tauyp alar dünie ğoi,
məsele namysta i̇eken. Bərinen de ūtylğanymdy, özim tölei almai,
körşimnen i̇eki som bolsa da qaryz alyp bergenim batady. «Əi, özime de
obal joq. «Kerek kisilerdiñ» mağan keregi qanşa i̇edi?» dep oiladym. İerteñ
jūmys, sondyqtan qalai da ūiyqtauym qajet. Közimdi tars jūmyp alyp,
i̇eşteñe oilamauğa tyrysamyn. Tün tynyştyğyn dir i̇etkizip, zulap ötip
jatqan köşedegi maşinalardy sanaimyn. «Bir, i̇eki, üş, tört... jiyrma...
otyz bes...» köñilim tūmandanyp, ūiqy qūşağyna i̇ene beremin. Sol kezde
«tūz, korolder» bastağan kartanyñ qağazdary i̇elesteidi. Belgisiz bir
ötkinşi quanyş kimeleidi... Karta i̇emes, meniñ jan alğyşymdai bolyp,
qarğys atqyr qara qarğanyñ ondyğy tūrady qolymda. «O, jigitim, iə, bes
alyssyz, iə alty alyssyz qaldyñ-au deimin!» «Əieli ūl tapqandai
quanğan Jainaq ağamyz ğoi...» Selk i̇etip, közimdi aşyp alamyn. Tağy da
azapqa tüsip, tağy da sanaimyn. «Əi tūqymyñ jaiylğyr, Aqantai, – dep
oilaimyn aunaqşyp jatyp. – Ömirde talai-talai jandarmen dəmdes
bolasyñ. Prefans degen ziiäly adamdardyñ oiyny. Üirenip al» dep üige
kelgende, ne öz üiine barğanda i̇erinbei-jalyqpai «ziiälylardyñ oiynyn»
üiretuşi i̇ediñ. Oquym kem boldy ma, oqytuyñ kem boldy ma? Ziiäly
adamdarmen oiynym osylaişa osyldy» dep oiladym. Əiteuir, bir
zamanda ūiqym əreñ ūiypty.
İerteñine bireu sabap-sabap tastağandai, mylja-mylja bolyp əreñ tūrdym.
– Ne boldy tünimen otyryp? Ūtylyp qaldyñ ba? – dep sūrağan Bağilağa
külbiltelep jauap beremin: – Mizeri tüskirden qūlap qalğanym. Əitpese
i̇eki oiynda da ūtyp otyr i̇edim. Qūlağan jalğyz mizerim-aq keş boiğy
i̇eñbegimdi i̇eş qyldy. Ol əri qarai qazbalap sūramady. «Mizer» degenniñ ne
i̇ekenin bilmese de ūtylyp qalğanyma sonyñ sebepşi bolğanyn tüsingen
siiäqty. Men külbettenip jatyp: – İendi oinamaimyn! – dedim. Ol küni
mandytyp jūmys ta istei almadym. «Qatty nauqastanyp qalğanymdy»
aityp i̇edim, tür-tüsimdi körip otyrğan bastyğym oñai ilanyp, tüsten keiin
üige qaitardy. Üige şarşap-şaldyğyp kelgenmen, ūiyqtağanym joq. Oi
teñizine qaiyq salyp, aiauly Jükeñniñ kei sətterin i̇eske tüsirdim.
Sonymen...
JÜSIP JƏNE ŞAĞİ ŞEŞEİ
Jükeñ – alpystyñ arğy jağynan asyp qalğan kisi. Törtpaq, denesi auyr.
Soğan qaramai şalt qimyldyñ kisisi, qopara istep, qotara işedi (tamaqty
aitamyn). Bir qūrylys tresi jabdyqtau keñsesiniñ bastyğy bolyp kele
jatqanyna jiyrma jyldan asypty. Zeinetkerlikke bir şyğyp,
basşylary, ministri ötingen soñ, bir aidan keiin öz jūmysyna qaita
keledi. Ən-küidi ūnatady, sauyqqoi. Türli-türli tağamdardy özi
daiarlağandy jaqsy köredi. Aituly aspaz dese de bolady. Şaği şeşei –
künine on auyz sözdi sanap əreñ aitatyn momyn kisi. Bir köbelektiñ qanaty
synypty dese, jylai saluğa bar. Balasy... Jaraidy, retimen aitaiyn.
Alekseidiñ üiinen ketemin dep bel buğan soñ jūmysqa bardym da,
zaiybymdy kişkentaiymmen perzenthanadan şyğarğanşa basqa pəter
izdeuimniñ kerektigin aityp, birer künge bastyğymnan sūranyp şyqtym.
Pəter izdeudiñ özimiz biletin i̇eki-aq təsili bar bolatyn. Biri – Kökbazar
janyndağy pəter izdeuşiler men pəterşi alatyndar jinalatyn jerge,
«Jetim būryşqa» baru, i̇ekinşisi – köşelerdi qydyryp jürip, ər üidiñ
i̇esigin qağyp, sūrau salu. Əueli alğaşqy təsildi synap körmek boldym.
Izdegenderi qaisy, pəterine jiberetinderi qaisy, aiyryp bolmastai, azynaulaq jas-kəri jür i̇eken. Özim siiäqty jastardyñ pəter izdeitini anyq,
sondyqtan köbine şalkempirler jağyn jağalap kördim. Būiymtaiymdy
aitqan soñ, olar aldymen: «Balañ bar ma i̇edi?» dep sūraidy. «İə, əli
besikte i̇edi» dep jauap beremin. «Joq!» dep kesip tastaidy ondaida.
«Apyr-au, əli özim de qolyma alyp körmegen qūittai balamnan nege ürkedi
būlar? Jaña ğana tuğan səbi būlardyñ töbesine şai qainatty ma sonşa?
Bala tumasa, adamdar, osy bərimiz qaidan paida bolyppyz? Joq, əlde
pəterşi alatyndardyñ bəri baladan jeringen bezbüirekter me?!» «Jandy
qoñyrauymnyñ ənin özim ğana i̇estip jatatyn oñaşa bolmasa da, i̇esigi bölek
pəter kerek» dep tağy da öz şeşimime beki tüstim. Söittim de pəter
qaraudyñ birinşi təsilin tərk i̇etip, birşama köbirek qalyptasqan
i̇ekinşisine – köşe aralau təsiline köñilim audy. Köşelerdi süzip, jaiaulap
kelemin. Kezdeskenniñ bərine aitar bir-aq sözim bar: «Pəter izdep jür
i̇edim», olardyñ da aitar bir-aq sözi bar: «Joq!». Men de şarşamaimyn.
Jağalai beremin. Sūrai beremin. «Ötken künde belgi joq» degen ğoi,
əitpese arada biraz uaqyt ötkennen keiin sol kezderdegi oqiğalardy
qağazğa tüsiru – i̇estelik qana. Al i̇estelik degen i̇eskiredi, uaqyt neğūrlym
köp ötse, oqiğanyñ ystyq-suyğy da basylady. Əitpese, köşe aralap,
pəter izdeu degen de aituğa ğana oñai dünie. Əldekimderdiñ artyq sözderin
de, tipti namysyña tietin qorlauğa jaqyn sözderin de i̇estidik. Şirkinder iə
«bar», iə «joq» dese armanyñ ne, izdeu jūmysyn əri qarai jalğastyra
beresiñ ğoi. Arada qanşama jyldar ötse de əli janğa jara salyp ketken
sol jolğy bir auyz sözdi əli künge deiin ūmyta almaimyn. Birinşi
Almatynyñ jatağan üileri köp bir köşesin süzip kele jatqanmyn. İeki-üş
əiel i̇esik aldyndağy ūzynşaq oryndyqqa otyryp alyp, əñgimege kirisken
i̇eken. Asa mañyzdy əñgimelerin bölip jibergen mədenietsizdik özimnen de
boldy-au deimin. «İzvinite, pojaliusta, işu kvartiru» dep barynşa
sypaiy söilegen siiäqty i̇edim, ortada otyrğan ər bilegi bir-bir kelidei i̇egde
əiel arp i̇ete qalsyn. «Būl basurmandar maza bergendi qoidy. «Jer iesimiz»
deidi-au tağy da. Mynau ağaştyñ quysyna kirip tūra beriñder. Sol da
jetedi senderge!» – dep saldy. Nadannyñ ospadar sözi basyma qanymdy
şapşytty. Alaida, köşe kezip, pəter izdeuşilerdiñ tügeldei bizder –
«basurmandar» i̇ekenimiz de sol kezeñniñ aşy şyndyğy i̇ekenin moiyndap,
teris ainalyp kettim. Oğan aitatyn uəjim de, sözim de joq i̇edi. Öz i̇elimde
jürip, ərkimniñ bosağasyn sağalağan it tirşiligime qanşa nalysam da
«izdeu jūmysyn» qaita jalğastyrdym. «Qazir özderin i̇el iesi, jer iesi
sezinip jürgen osynau halyqtyñ bəri nege ğana Aleksei men Tamaradai
bolmaidy i̇eken?» degen oi kelgen. Bəribir ospadar kempirdiñ jalğyz auyz
sözi işke şemen bolyp bailanyp qaldy. Būrynğydai ərkimnen bir
sūramai, tüsi jyly-au degenderge ğana qairylatyn boldym. Osylaişa asa
qajyrlylyqpen izdeu jūmysymdy jalğastyryp kele jatqanymda bir aq
«Volga» qasyma kelip toqtai qaldy. Kabinanyñ i̇esigi aşylğanda moinymen
tūtasqan bir qazandai bas körindi. – Əi, bala! – dedi ol meni özine qarai sūq
sausağymen ilip şaqyryp.
– Osy köşeniñ i̇eki jüz jiyrma üşinşi «G» degen üiin bilesiñ be? – Joq,
bilmeuşi i̇edim, – deimin men. – İe, nege bilmeisiñ?! – Qoidyñ üiitken basy
siiäqty bet-auzynyñ maiy jyltyrağan ağamyz qyñyr şapty.
– İe, bilmegen soñ bilmeimin de.
– Būğan deiin beitanys adamnan söz i̇estip, i̇es jiiä almai kele jatqan men de
qityğa bastadym.
– İe, bilmeseñ ne izdep jürsiñ būl jaqtan? – Aidyñ-künniñ amanynda
tergeuge ala bastady. Ol – maşinada, men jerde. Qaradan qarap, aiypty
adamyndai sūraqtyñ astyna alğan soñ, men odan əri qyñyr tarttym. – İe,
menimen birge izdesseñiz, tūratyn pəter sūrastyryp jürmin. Sondyqtan
üilerdiñ «G-sinde» de, «J-synda» da jūmysym joq. – Söittim de i̇erikken
adammen birge i̇erikpeiin dep, teris ainala bergenim sol i̇edi, juan
ağamyzdyñ: «Əi, bala!» degen dausy tağy i̇estildi. Tura jañağydai
sausağymen ilip şaqyryp tūr: – İe, toqta, bala! – dedi ol betime jymyñdai
qarap. – Sen mağan ūnaisyñ. Osyndai betiñ bar, jüziñ bar demeitinderdi
jaqsy keretin qazaq i̇edim. Seni mağan Təñiriniñ özi keziktirgen şyğar. Öziñ
qaida isteuşi i̇ediñ? – Betiñ bar, jüziñ bar demeitin kisiniñ rölinde kinoğa
tüsetin jigit izdep jürgen joqsyz ba? – dep men qarsy sūraq qoidym. –
Ülken kisimen dūrystap söiles, i̇ei, bala!
– Öziñiz ğoi tura söilegendi ūnatamyn degen. Olai bolsa, jazu-syzu
jağynda isteuşi i̇edim.
– İe, «jazu-syzuyñ» gazet-jurnal ma? Bərekeldi, kel otyr maşinağa.
– İe, qaida barmaqpyn otyrğanda? – İe, öziñ jaña ğana «pəter izdep jürmin»
dediñ i̇emes pe? Oilanyp jatar ne bar, maşinanyñ artqy oryndyğyna
kelip jaiğasyp aldym. «Az da bolsa, aiaq suytyp alğanym da jaman
bolmas». Juan ağam moinyn būru qiyn bolğandyqtan, bükil denesimen
būrylyp, alğaşqy bir qarağanda küp bolyp isip ketkendei bop körinetin
bortiğan qolyn ūsyndy. – Meniñ i̇esimim Jüsip bolady. Jüke deisiñ be,
köke deisiñ be, i̇erik öziñde. – Quanyş, – deimin men oilamağan jerden
ūşyrasa ketken kökemniñ qylyğyna tañ qalyp. Ol köşeden əri ötken, beri
ötkenderden i̇eki jüz jiyrma üşinşi «G» degen üiin sūrastyra jürip,
menen biraz anketalyq anyqtamalar aldy. Tergep otyrğandai, tek
manağydai i̇emes i̇ekeuimiz de maşinanyñ işindemiz. Əiteuir, meniñ otbasym
jağdaiyna, kəsibime, tipti əli özim qolyma alyp körmegen balamnyñ tuğany
turaly aqparyma da asa bir qanağattanğandyq rai tanytty. – «At bailar»
ma, əlde «öris» pe? – dep sūrady.
– At bailar. İesimin de Mūrat dep dostarym qoidy. – «Qyz – kütimiñ, ūl –
tütiniñ» degen atañ qazaq. Tütiniñdi jalğastyrar azamat i̇eken ğoi.
Bərekeldi! Tek tütiniñniñ nağyz iesi bolar ūl bolsyn de... Būl söz, ərine,
mağan ūnady. Alaida, onyñ qandai oiy bary mağan beiməlim i̇edi. Men ne
bolsa da aqyryna deiin şydap bağuğa bekindim. Aqyry izdegen üiin tauyp
aldy da, şoferine i̇emes, mağan alğaşqy būiryğyn berdi: – Əi, şoşqa, osy
üidiñ qyryq birinşi pəterinde Sergei Pavloviç degen şoşqa tūruğa tiıs.
Jüsip Təñirberdieviç kelip tūr de. Jany barynda tez tysqa şyqsyn de!
Men, ərine tanyspai jatyp, özimdi köldeneñ ötken bir kök attynyñ
«şoşqa» degenine töze almadym. Dəl qazir özime tiesili pəterim joq degeni
bolmasa, şyny kerek, kez kelgen şeneuniktiñ jeke basymdy əi joq, şəi
joq, qorlai saluyn kötere almasym anyq. Aq «volga» minbek tügili, aq
vertolet minsin mağan dese. Tös qaltamdağy ottai janğan kuəligim jə degen
bildei bir gazet böliminiñ meñgeruşisi i̇ekenimdi aiğaqtap ol jatyr.
Mümkin, meni bir ne üii, ne küii joq qañğybas i̇eken, sondyqtan qorlasam
da, zorlasam da qolymnan alar i̇eşkim joq, Sergei Pavloviçterdi izdetetin
qolbala ğyp alaiyn deitin bolar. «Joq, Jüsip Təñirberdieviç, onyñyz
bola qoimas!» Yzğarymdy jinap, betime şyğardym da: – Aqsaqal, qalai
bolsa, solai qorlauyñyzğa köne ketetin kenje ūlyñyz i̇emes şyğarmyn! –
dedim ysyldai ün qatyp. – Şoşqalyğymdy qai jerimnen körip tūrsyz? –
Jaraidy onda, «şoşqa» degendi az aituğa tyrysarmyn. Men təuir körgen
adamyma aituşy i̇edim būl sözdi... Qane, zyrla, uaqytym joq, aldyña sal da
tez quyp kel. – Qarsylasym alğaşqy toitarysyma aiylyn da jiğan joq.
Bügin ne bolsa da osynyñ degenine könip, aitqanyn oryndamaq boldym. Bir
körgen adamdy əi-şəi joq, özimsine basa-köktep söileitin minezi qyzyq ta
körindi. «Jaraidy, mūnysyna da könip, Sergei Pavloviçin aldyma salyp,
quyp keleiin» degen oimen maşinadan tüsip, i̇eki jüz jiyrma üşinşi «G»
üidiñ qyryq birinşi pəterine bet aldym. Izdegen kisim üiinde joq bolyp
şyqty. – Əieli bar ma i̇eken? – dedi jedel kelip jetkizgen meniñ habarymdy
tyñdağan Jükeñ. – Şeşesi me, əieli me, əiteuir, i̇esikti bir kempir aşty
ğoi. – Öi, şoşqa, alpystağy adamnyñ şeşesi bola ma i̇eken? Əieli sol da.
– Jaña ğana azyraq aitpaq bolğan sözin qolma-qol qaitalağany i̇esine tüsse
kerek, jyltyrağan i̇etşeñ didarynan külkiniñ nyşany baiqaldy. – Kimniñ
izdep kelgenin aittyñ ba? – İə, Jüsip Təñirberdieviç kelip tūr dedim. –
«Küieui dereu keñsege jetsin» degendi aittyñ ba?
– Siz ondai tapsyrma bergen joqsyz.
– Əi, men saqaldy basymmen izdep jürgen soñ arğy jağyn öziñ bilipaq,
aitpaisyñ ba? Bar, aityp kel jəne būdan bylai jūmysty şala-şarpy
oryndamaityn bol! Ūqtyñ ba? Meni tura bir qyzmetke jaña qabyldağan
bastyqtai i̇esimdi jidyrmai bürip barady. «İerikkenmen i̇erikpei, jönime
jüre bersem be i̇eken? Būl tauyp bergen pəter de jarytpas». Joq, «Bir
jylğa qūian terisi de şydaidy» degendei, bir jolğa qalai da qiqar şaldyñ
qyryna tözip körmek boldym. Jükeñniñ qosymşa tapsyrmasyn oryndap
kelgen soñ maşinağa otyryp, qalanyñ teristik jağyna qarai tarttyq. Ol
şoferine «Üige!» dep bir-aq auyz söz aitqan. «Osy şirkin, meni öz üiine
tūrğyzğaly jürmesin?» degen oi kelgen mağan. «Onda būl bastyqtyğyn
mağan istep, sirə, maza körsetpes. İeger olai bolsa, qalai da üiin körip,
ūsynysyn tyñdaiyn». Maşina qalanyñ şetki jağyndağy soltüstik
ainalma jolğa tirelip jatqan İekinşi Petrov köşesindegi kök qaqpaly
i̇eñseli i̇eki qabatty üidiñ aldyna kelip, bir-aq toqtady. Bağanadan ünsiz
otyrğan Jükeñ mağan qarap: «Al üige keldik» dedi de, aldyğa tüsip alyp,
domalai jöneldi. Men i̇elestetkendei tym boişañ i̇emes i̇eken. Jatağan alasa
da i̇emes. Biraq denesi rabaisyz tolyp ketkendikten, bükil tūlğasy əlgi bir
multfilmdegi «Vinni Puh» siiäqty domalaq bolyp körindi. Barynşa
qysqa siiäqty köringen aiaqtaryn jeñil basyp, yqşam qozğalady. Qaqpany
aşqan bette symğa kerilgen şynjyryn süiretken taiynşadai sary töbet
meni körip, əupildep ürdi de, iesiniñ keudesine sekirip, i̇erkelei bastady.
«Qūtpan, bar, ornyña bar! Būl – özimizdiñ kisi» – dep, Jükeñ meni itimen
tanystyryp, oğan būiryq berdi de, mağan qarady: – Öte aqyldy it.
Menimen birge körgen kisisine qaityp ürmeidi. İerteñ-aq keudeñe asylatyn
bolady. «Əi, osy şalyñ şynymen meni öz üiine tūrğyzbaqşy-au!» –
Birinşi qabaty monşa, şeberhana, qoima degen siiäqtylar, – dedi Jükeñ
üi-jaiymen jolai tanystyryp. – İekinşi qabattyñ özi bes bölme. Kempir
i̇ekeuimiz bireuinde jatyp, birinde tamaq işemiz. Basqasynyñ barlyğy
qañyrap bos tūr. «İə, meni osynda, öz üiinde tūrğyzbaqşy bolğan i̇eken».
İesikti şüikedei ğana aq sary kempir aşty. – Kempir, sağan iman jüzdi bir
bala tauyp əkeldim. İeñ jaqsysy juyrda ğana balaly bolypty. Kelinşegi
əli perzenthanada i̇eken. – İe, ainalaiyn, bauy berik bolsyn! Būl ağañdy
tanuşy ma i̇ediñ? – Biraq men üşin jauapty Jükeñniñ özi berdi. –
Tanymasaq i̇endi tanimyz da. Bizdiñ Serikten əri ketse, tört-bes jas qana
ülken bolarsyñ... Qai jylğysyñ öziñ? – Qyryq bir ğoi. – Əneki, dəl özi.
Jiyrma jetide i̇ekensiñ. Bes-aq jas ülkendigiñ bar ağasy boldyñ. Onda,
kempir, būlar Serikjannyñ bölmesinde tūrsyn. Üige kirdik. İedeni
parkettelgen, sañğyrağan köp bölmeler özi aitqandai «qañyrap bos tūr»
deuge bolady. Birli-jarym ğana i̇eski ağaş būiymdary ər bölmede
şaşyratylyp qoiylypty. Tek solardyñ işindegi bireui ğana jinaqy
körindi. Būl özi aitqan jatyn bölmesi bolar dep tüidim. Ol kezde qos
qabatty üiler salu ürdisi öte sirek ūşyrasatyn. Üiiniñ syrtqy tūrqyna
qarap «qarjyny kürep tabatyn isker kisi bolarsyñ» degen oiğa kelip i̇edim,
üidiñ işindegi jihazdary men mülikteriniñ tym qarapaiymdylyğyna
qarap, onyñ əl-auqatyna jip tağa almai qaldym. – Mynau – seniñ bölmeñ, –
dedi Jükeñ. Būl üide tūruğa kelisemin be, joq pa ol jağyn sūrağan da joq.
Men osydan artyq pəterdi tappasyma sendim. Sondyqtan da Jükeñ
i̇ekeuimizdiñ aramyzda būrynnan kelisim bolğan adamşa: – Oibai-au,
üşeuimizge i̇erkin jetedi ğoi, – dedim, birden rizalyq bildirip. – Kelin
qaşan şyğuşy i̇edi perzenthanadan? – dedi kempiri. – İerteñder şyğaryp
qalar, – deimin men. – Bügin köşip kelesiñ be? Maşina taba alasyñ ba? –
Jükeñ betime qarady. – İə, osy qazir-aq köşip kelemin. Meniñ jügimdi
əkelu üşin bir taksi de jetip jatyr. – Əi, şoşqa, sen öitip
baişikeştenbe! Qazir keñseme baryp qalaiyn. Myna maşinamen jügiñdi
jetkizip al da, kelindi baryp quant. Qarny kebejedei bir əkemdi tauyp
aldym de. Bizdi taba almai köpten izdep jür i̇eken de. Jarai ma? – Söit,
ainalaiyn, sen kelgenşe men tamaq salyp qūiaiyn. – Əli i̇esimi belgisiz
şeşei de bizdiñ keluimizge qarsy bolğandy qoiyp, quanatyn siiäqty. Biz
qaitadan maşinağa otyrğan kezde, jaña qojaiynym pəterşi men pəter
jaldauşynyñ arasynda boluğa tiısti negizgi kelisim-şartty bapbabymen
aita bastady. – «Kelisip pişken ton kelte bolmaidy» degen babalaryñ.
Sen şoşqa, i̇erteñ qisañdap jürmes üşin birden kelisip alaiyq... –
Şartyñyz tym auyrlau bolyp bara jatsa, pəter izdeu isin jalğastyra
beremin de, – deimin men köşege qarap. – Kelmei kör! Töbeñdi ūiaiyn...
Onan da sözdi bölmei tyñda! – Birinşiden, otyn-su demeisiñ, – dedi ol. –
Suy işinde, kömir men ağaşty i̇eki-üş jylğa jeterlik qyp üiip
tastağanmyn. İekinşiden, monşa izdemeisiñ. Bir şelek kömir jaqsañ, buy
aspanğa atylyp şyğa keledi. Üşinşiden, gaz plitasy bar. Tamağyñdy
sonda pisiresiñ. «Tüsinikti, – dep oiladym, – sol üşin de pəteraqyny
molyraq alamyn demeksiñ ğoi. Aityp kör mölşeriñdi. Tym boiyma şaq
bolmai bara jatsa, kelispei kete beruime bolar. Özimiz jas otau bolyp
jatqanda köp şirenu meniñ de jağdaiyma kelmes». Jükeñ bortiğan juan
sausaqtarynyñ törtinşisin bükti:
– Törtinşiden, elektr quatyn qalai paidalanamyn deseñ de, qolyñnan
qaqpaimyn. Örtep jibermeseñ boldy. Besinşiden, men senen bir tiyn
pəteraqy almaimyn, mal tabu üşin keñ üi salğanym joq. Onyñ i̇esesine
jūmystan şarşap kelgende az uaqyt balañdy uatyp, əldilep beremin.
Qolyma jarmaspaisyñ, bir de. – Ol qolynyñ sausaqtaryn jazyp, birbirlep qaita büge bastady. Men maşina mingen bastyq ağamnyñ deniniñ
saulyğyna küdiktenip qalğan siiäqtymyn. Bireuler «tiri qoñyrauy bar»
dep, balasy barlardy mañaiynan jürgizgisi kelmese, būl səbidiñ ünin
i̇estip, ony əldileu üşin ğana pəteraqy almaimyn deidi. Ūqsam
būiyrmasyn. Jalpy, jūrt özgergen be, əlde men özgergem be, tüsinu qandai
qiyn. – Şeşeñniñ türin kördiñ ğoi. İetegine sürinip, öleiin dese qoly
timei, qalqaiyp əreñ jür. Meniñ türimdi de körip otyrsyñ.
İeñkeiipqañqaiuym qiyn. Birimiz tym aryq ta, birimiz tym i̇et-jeñdimiz.
Qolyñ qalt i̇etkende peşke ot jağyp, kerek birdeñelerin magazinnen əkelip
bere salsañ tügiñ ketpeidi. Mūny – i̇eki dep qoi. Anda-sanda ağañnyñ
köñilinen şyqpasañ, janyñdy köziñe körsetip ūrsatynym bolady.
Renjimeisiñ. Sonda sen balamnan kem bolmaisyñ. – Mūnyñyz – üşinşi
ğoi. – Ol betime ajyraia qarady. – Al meniñ şartymdy tyñdañyz. Bar
bolğany i̇eki-aq baptan tūrady: – Birinşiden, aitqanyñyzdyñ bərin
qabyldaimyn, tek bir ūsynysyñyzdy ğana qaityp alyñyz. Bos jürgen
adam i̇emespiz, jūmys istep qarajat tabamyz degendei. Sondyqtan, üiiñiz
qanşa ūnap, mūndai üide būryn-soñdy tūryp körmegenimdi moiyndasam
da, tegin tūra almaimyn. Teñ pravoly tūrğyn boluym üşin solai i̇etuim
kerek. İekinşi şartym – osy. – Būl zamannyñ balasyn beri tartsañ, əri
tartady. Senen alğan jiyrma, jiyrma bes sommen jyrtyğymdy
jamamaimyn. Adamnyñ sözin aityp otyrsam, teris söileitiniñ ne, sen
şoşqanyñ? «Jüsip üiine pəterşi jiberip, paida tauyp otyr» dep jürse
bireuler, mağan ölim i̇emes pe? Solai, şyraq! Kempir i̇ekeuimiz dünie jiğan
jan i̇emespiz. Adal i̇eñbegimizben ömir sürip, aq jolmen jürip kərilikke bet
alğan i̇emespin. Dañğaradai üi salsam, öz tirligimniñ jemisi. Balama əkeden
mūrağa qalsyn dep tyraştanğan tirşilik. Talai mekemede istep ketsem de
soqyr tiyn tistep ketken jan i̇emespin. Aq jürgen kisi toq jürer bolar.
Sondyqtan senderden bir tiyn aqşa almaimyn. – Demek, ortaq til tabysa
almadyq. Raqmet sizge, men tüsip qalaiyn. – Toqta-i̇ei, şoşqa! Mümkin, bir
aqyl tabarmyz. İekeuimiz biraz saudalasyp, aqyrynda elektr quaty men
tasymal gazdy i̇erkin paidalanu üşin olarğa aqşany men töleitin boldym.
Sol küni-aq jügimdi Jükeñniñ maşinasyna tiep alyp, jaña qonysqa köşip
aldym. Abyroi bolğanda, üide Aleksei men Tamara joq i̇eken. İeş nərseniñ
mənin ūqpağan Sonia şeşei biraz renjidi. «Ne üşin ökpelediñ? Sağan
i̇eşkim i̇eşteñe aitpağan siiäqty i̇edi ğoi» deidi.
– Joq, şeşetai, jas balamen tar üidi odan əri taryltpaiyq dedim.
İeşkimge ökpemiz joq. Bağila şyqqan soñ, kelip tūramyz, – deimin ağymnan
jarylyp. Dəl osy sözdi aityp, Alekseilerge hat jazyp kettim.
Aitqanymdy oryndap, keiinirek Bağila, sonan soñ Mūrat deitin
otbasymyzdyñ jas azamaty üşeuimiz Alekseidiñ üiine qonaqqa qydyryp
baryp qaittyq. Bizdiñ töbemizdi terezeden körgen bette, jüz jasağyr, Sonia
şeşei şyqty sürinip-jyğylyp. Körpesine oranyp, ūiqyny soğyp jatqan
Mūratty bas saldy. Özine ğana tən aktsentimen əldenelerin aityp, tuğan
nemeresin körgendei məz, quanyp jür. Aleksei men Tamara özderi joqta
rūqsatsyz ketkenimiz üşin ökpelep, köpke deiin işterin bere qoiğan joq.
İekeui Bağilağa Mūrattai ūldy boluyna bailanysty biraz qūttyqtau
sözderdi aitqan soñ əñgime tausylyp qaldy. – Biz i̇ekeuiñe tym bolmasa bir
ret jamandyq jasadyq pa? Özimiz barda kədimgidei jönderiñdi aityp,
qoştasyp ketseñder de boluşy i̇edi ğoi! Ūstap alyp jibermei qūiady
dediñder me? Qanşa tuystai ūğystyq, tatutətti tūrdyq desek te, jat
i̇ekenbiz senderge! – Tamaranyñ ədemi janary jasaurap, qaimyjyqtai i̇erni
dirildedi. Men olardyñ onsyz da tar üiinde qysylmai tūrulary üşin
özimşe jaqsylyq jasadym dep jürgende, kerisinşe i̇erli-zaiyptylardy
meilinşe ökpeletip alğanymdy bildim. Bireudiñ özderiniñ boiyna şaq
şapağatyn kelesi bireuge körsetkeni üşin özin baqytty sezinetin kezi
bolady. İeger jaqsylyq jasağan adamy onyñ qadir-qasietin bilmei, alğys
aitudyñ ornyna ün-tünsiz öz jönimen keter bolsa, ol adam qandai küige
tüser i̇edi? Aşyğyn aitsam, meniñ əreketim tura sondai bolyp şyğypty.
Biraq «Jau ketken soñ, qylyşyñdy tasqa şap», öter is ötken soñ ökindiñ
ne, ökinbediñ ne? Bar kinəny öz moinyma alyp, aqtalyp bağyp men
jatyrmyn. Aqköñil Aleksei aldymen jibidi. Jibir aldynda: «Jaqsy
i̇emes» degenniñ orysşasyn üş qaitalady da, magazinge baruğa jinaldy.
Odan keiin Tamara jibidi. Jibir aldynda: «Mynau qūittai Mūrat alğaş
ret i̇esik aşyp otyr. Əitpegende bar ğoi i̇ekeuiñdi üiden aidap şyğar i̇edim»
degendi aityp, əmiənin Alekseige berdi. Sonia şeşeidi qoişy, o bastan-aq
kegi joq, ökpesi joq keñ adam ğoi. Ūly men kelininiñ jibigenine məz. Bizge
qarap külimdep, janyp jatqan gazdy odan əri jağa tüspek bolyp, tūtqasyn
būraidy. Qainamai jatqan şəugimniñ qaqpağyn on ret aşyp, on ret
japty, Sereja sol syzdağan küii bas izep qana syrtqa bettegen. Ol şyğyp
bara jatqanda əkesi: – Əi, Sereja, Quan ağañnyñ jaqsylyğy üşin raqmet
aittyñ ba? – dep kidirtken. Sereja «Raqmet!» dedi de, şyğyp ketti. Sodan
oralğan joq. Al sözşeñ Nataşa da bizge qatty ökpelegenin i̇eki-üş dürkin
aityp, şeşesinen i̇eki dürkin i̇eskertu alğan soñ, Mūrattyñ mağan ainymai
tartqanyn dəleldep jürip, balany qyzyqtap ketti. Ne kerek, tipti birge
tuysuymyz mümkin i̇emes, biraq tuysqanğa bergisiz bolyp ketken törteuimiz
Sonia şeşeimen jəne Nataşa sözşeñmen altauymyz qaita ūğystyq. Biz
būl üiden keterde yñğaisyzdau jağdaiğa ūşyrağan Serejanyñ jaiyn
sūraiyn dep qanşa oqtalsam da batylym barmady. Tabalağandai
bolmaiyn dedim. Tek «Sereja batyrdyñ jūmysy qalai, töselip qalğan
bolar?» degen jalpylama ğana saual qoiğanymda Tamaranyñ bergen
jauabynan ūlyna əli köñiliniñ tolmaitynyn sezuge bolar i̇edi: – İe, jür ğoi.
Neni qyryp jür deisiñ, sol şirkin! – Biraq Aleksei dau aitqan: – Tūqyrta
beretin i̇eşteñe joq. İeldiñ balasy jūmysty sondai-aq istesin. Öz
balamyzdy jamandağanda i̇el bizge jaqsy balasyn berer deimisiñ?! – Ras-au,
– deppin men de şydai almai. Jalğyz auyz qoldau sözim qanattandyrsa
kerek, men sūrai almai otyrğan məselege Alekseidiñ özi oiysty. – Quan-au,
«Sereja kitap kioskisin tonapty» dep bərimiz qara jamylyp kete jazdağan
oqiğany ūmytpağan bolarsyñ. Tüptep kelgende, onyñ būl «qylmysyn»
men ədildik üşin kürestiñ tym qolapaisyz türi der i̇edim. Əitpese, öziñ
oilaşy. «Kündiz bermegen tiesili kitabymdy tünde aldym, aqşasy mynau»
dep özi i̇esigin aşyp kirgen kioskige şyn tonauşy hat qaldyra ma?! Abyroi
bolğanda, ony öziñ araşalap qaldyñ. Raqmet! Basqa ne deiin?!
Şyndyğynda būl men bilmeitin fakti i̇edi. Ün-tünsiz jüretin Sereja
janynyñ tazalyğyna men şyn tañdanyp, onyñ i̇erteñiniñ Aleksei
kütkendei dūrys bolaryna küməndanğym kelmedi. – Mynau – ağañnyñ
syiy. Senderge arnap jasalyp i̇edi, özderiñ ala ketiñder, – deidi Aleksei
tört sirağy jinalmaly kök üsteldi büktep berip jatyp. – Kör de tūr,
keiin üi alğanda da bir kədeñe jaraidy. Olar bizge, biz olarğa kelip tūrmaq
boldyq. Biraq... keiinderi birer dürkin aralasqan soñ, tağy da tirşilik öz
soqpağyna salyp əketti de, habarlasa almai kete barğanbyz... * * * – Əi,
şoşqalar, qaida bara jatyrsyñdar? – Mūratty taza auağa qydyrtyp
keleiik dep i̇edik. – Būl şoşqalardyñ besikten belderi şyqpai jatyp
balajandaryn qaitersiñ?! Sözdi qoiyñdar da, şeşiniñder. Qazir monpar
daiar bolady. Kempir-i̇ei, u sarymsağyñnan molyraq turap, tūzdyq jasai
berşi. – İesikten ne şyğarymyzdy, ne şyqpasymyzdy bilmei tūrğan bizge
ol tağy da aqiiä qarady. Ösimdik maiyna şylanğan i̇etşeñ qolyn qūs
qanatyndai i̇eki jağyna jaiyp jiberip, meniñ qolymdağy Mūratqa mekirene
ūmtyldy. Moiny bekip, tipti Jükeñniñ kişigirim qazandai basyn körgende
auzyn aşyp, küluge jarap qalğan ūlymyzdy i̇emirene iıskedi. – Ūlym-ai!
Mūratjanym-ai! Myna i̇eki şoşqa seni alyp qaşyp bara ma? Qane, qane,
ataña qarap külşi! Qane, men i̇ekeuiñe ne dedim? Aldymen atalaryñnyñ
jasağan monparyn jeisiñder, sonan keiin qaida ketseñder, onda ketiñder.
Al Mūratjan i̇ekeuimiz bölek qydyramyz. Balağa atasy siiäqty ən aityp
bere almaisyñdar. Solai ma, ūlym?! Əne, Mūratjan sendermen
qydyrğysy kelmeidi. Biz qaitadan şeşingenşe ol əbden iın qandyryp,
juandyğyn oqtaudai i̇etip sozyp alğan qamyrdy iyğyndağy ūzyn taza
oramaldyñ üstine tastai saldy da, bir qyryndap tūra qalyp, gaz
plitasynda saqyldap qainap jatqan sorpağa jañağy qamyrdan tüimedeitüimedei ğyp üzip alyp, lypyldatyp laqtyra bastady. Byrtiğan juan
sausaqtar jyp-jyp i̇etip, köz ilestirmeidi. Sonşama dəldikpen, birkelki
yrğaqpen jūmys istep tūrğan qol i̇emes, bir maşinanyñ tetigi siiäqty.
Jyltyrağan qasqa bastyñ qyzyl küreñ şekesi şyp-şyp terlep, öziniñ i̇eñ
süiikti hobbiı – aspazdyq önerinen i̇erekşe ləzzat alyp tūrğandai. –
«Jigitke jeti öner de az» deidi atañ qazaq. Men aitar i̇edim, jigitke jetpis
öner de az dep. Bir kezde joldas-joralarym ağaş jonyp, temirtersekke
üiir bolyp jüretinimdi qūptasa da, əielimnen būryn tamaq istep, is
tikkenimdi jaratpai, «qatyn basşasyñ» der i̇edi. Jūrt ne demeidi? «Önerdi
üiren de jiren» degen. Qolymnyñ iskerliginen ziiän şegip körgen i̇emen. Bir
kezde osy qaladağy i̇eñ ülken restorannyñ üirenuşi-aspazy, bir jarym
jyl ötpei bas aspazy bolyp istedim. Qolyma jūğyp qalğany, kəne?! Qazir
jüzden astam jūmysşy-qyzmetkerleri bar iri mekemeniñ bastyğy bolsam
da, üş-tört jyl jürip, osy dañğaradai üidiñ negizgi şaruasynyñ denin öz
qolymmen salyp bitirdim. Jükeñ köbinese mağan osyndai uağyz şerter i̇edi.
Qanşa jerden aqylyn aityp, uağyzyn oqysa da, monpar qamyryn
mynandai jyldamdyqpen üzip, qazanğa tastau önerin bes jyl oqytsa da
üirene almaspyn dep oiladym. «Jigitke jetpis öner de az» dep, maqalğa
özgeris i̇engizuiniñ tegin i̇emestigine kün ötken saiyn közim jete tüskendei.
Ol köşip kelgen küni-aq üiiniñ birinşi qabatyndağy şeberhanasyn
körsetken. Ony özi qazaqşalap, «ūstahana» dep ataidy i̇eken. Jüzdei
adamğa toi ötkizuge bolardai öte keñ bölmedegi qajetti zattardyñ moldyğy
jağynan üstiñgi qabattağy özi tūryp jatqan bölmelerden de «iştirek,
dəulettileu» i̇edi. Bölmeniñ bir şeti ağaş būiymdaryn öñdeuge arnalsa, bir
jağy temir būiymdaryn əzirleuge beiimdelipti. Körik, tös siiäqty köne
saimandardan bastap, ağaş, temir öñdeitin stanoktarğa deiin qoiylypty.
– Üidiñ i̇esik-terezeleri ūnady ma? – dep sūrağan ol ūstahanasyn körsetip
jürip.
– Ərine, ūnaidy, – degenmin men, – jaqsy şeberdiñ qolynan şyqqan
dünieler i̇eken. – «Jaqsy şeberdiñ qolynan şyqqan» dep bağalasañ,
solardyñ bəri de – öz qolymnan şyqqan būiymdar. Aqşa ünemdeu üşin
i̇emes, özim jan rahatyn alu üşin jasaimyn. Əsirese, jūmystan şarşap
nemese əldenege qinalyp, oilanğan sətiñde kelip, ağaş jonsañ, bolmasa
temirden əldene soqsañ, demalyp qalasyñ. Oilardan arylasyñ, – degen ol.
Şyny kerek, būl üige kelip, bizdiñ qonys teuip, Jükeñniñ dañğaradai keñ
üiine kirip-şyğatyndar sanyn molaitqanymyzğa üş-tört aidyñ jüzi
bolsa da, meniñ osy bir auzyn aşsa, kömekeii körinetin adamdy oida joqta
tapqanyma quanyşym men renişimniñ ara salmağy deñgeiles siiäqty. Olai
deitinim, meniñ kişkentai Mūratymnyñ baryn i̇estigender: «Jas balasy
bar kisini ala almaimyz» dep, jürekti qaraitqan şaqta mūndai jandardyñ
tuğan ata-anañdai qūşaqtaryn aşyp, törinen oryn bergeni qanşalyqty
quandyrsa, aqsaqalymnyñ üiine tegin tūrğyzğanymen qoimai öz
qazanyñdy köteruge mūrşa bermei, bir kün lağman, bir kün mantym dep
bizdi asyraudy öz moinyna alğandai zorlap tamaqtandyratyny qinaidy.
Daiar asqa əzir bolyp otyru adamdy ruhani kemsitip, tömenşektetedi i̇eken.
Olardan qalyspai özimiz de bir kün anauymyz, bir kün mynauymyz dep as
daiarlauğa jas otaudyñ materialdyq jağdaiy kötere bermeidi. Kötergen
künde de dəl Jükeñniñ özindei dəmdi tağam pisire almasymyz da anyq.
Dəmsiz tağamdy ol kisi tatyp ta almaidy. Bağila i̇ekeuimizdiñ bar tapqan
ailamyz i̇erler ataulynyñ töl merekesi bolyp ketken əskeriler küni –
jiyrma üşinşi aqpan küni atamyzğa, ūmytpasam i̇elu segizinşi razmerli bir
kürtke satyp əkep syilağanbyz. Himiiänyñ jetistigimen jasalğan jūqa
baloniden tigilgen kiımder ol kezde şaldardy qoiğanda, jastardyñ
qolyna tüse bermeitin. Səti tüskende, «Qara bazardan» pūlyna qaramai
tapqanymyzğa quanğanbyz. Şalymyzğa arnap tikkendei, qona ketti.
Jyltyrağan kök kürtkeni kiıp alyp, kempiriniñ aldynan oiqastasyn-ai
kelip. «Qalai, qatyp ketti i̇emes pe?» deidi. «Mynany kiıp şyqsam, jastau
kelinşekter jetelep ketip, şalyñnan aiyrylyp qalasyñ-au» deidi.
Qoişy, əiteuir, balaşa məz boldy. «Əskerge bir i̇emes i̇eki dürkin baryp,
qan maidannyñ ortasynan kelsem de myna jaman kempirim osy mereke
künin i̇eskermeuşi i̇edi, şeşelerin bir Uialtqan balalarymnan ainaldym»
deidi. Ne kerek, biz özimiz «tauyp ketken» myna ğajaiyp şeşimnen keiin
on şaqty kün üige i̇erkin kirip, atamyzdyñ kespesin qysylmai jep jürdik.
Amal ne, biz jasağan bir qarapaiym kombinatsiiä ömirşeñ i̇emestigin sol on
şaqty künnen keiin-aq, körsetip berdi. Əiel ataulynyñ töl merekesi
bolyp əbden qalyptasqan segizinşi nauryz küni biz Şaği şeşemizge
köilekten syi əkelip otyrsaq, Jükeñ Bağilağa tağy da sol kezde ūşpai
tūrğan baloni plaşty tauyp əkelipti. Mereke qūrmetine dep i̇erterek
daiarlanyp, öz bölmemizge dastarqan jaiyp, i̇ekeuin tüşpərəmen syilap
i̇edik. Olardyñ qazaqşa pisirgen i̇etteri de daiar tūr i̇eken... Söitip, birbirimizdiñ köñilimizden şyğu üşin közge körinbeitin iştei bəsekege tüsip
ketken siiäqtymyz. Bağila atasynyñ i̇eki kisiniñ būty i̇erkin syiyp ketetin
şalbary men bir jarym kisiniñ keudesi qinalmai joq bop ketetin
köilekterin qoly qalt i̇etkende ütiktei salsa, men nan-tūzdan bastap,
barlyq kerek-jaraqty dükennen jetkizip beruge, aulany sypyryp, qar
küreuge, otyn jaryp, ot jağa saluğa tilenip, daiar tūramyn. Aitqyzbai-aq
özim jön dep tapqan isti özim bilip, tyndyruğa tyrysamyn. Tek
ūstahanasyn sypyryp-siyrğanym bolmasa, ondağy şaruasyna
aralaspaimyn. Aralasqanmen, qolymnan kelmesi anyq i̇edi. Jükeñ onyñ
i̇esesine keşki tamaqtan soñ, «Əi, şoşqalar, ūlymdy kiındiriñder,
qydyryp qaitamyz» der i̇edi. Sodan qazaqşadan bastap, orysşa,
qyrğyzşasyn qosyp, tatar jyrlaryna əkelip tireitin ənderin soğyp,
Mūratty köterip jürip ūiyqtatu boryşynan jañylğan i̇emes. Men osy
üide ər küni tünep şyqqan saiyn boiynyñ ūzyndyğy men köldeneñi
birdei qasqa bas qara şal men tūlğasy onyñ şiregine jetpeitin şüikedei
sary kempirdi şynynda osylar meniñ nağyz i̇eki tuyp, bir qalğanym i̇emes
pe i̇eken dep te oilaimyn. Biraq olardyñ tuyspaq tügili qiyspaityny da
tüsinikti dünie. Bizdi olarğa jaqyndatqan Bağila i̇ekeuimizdiñ ağalap,
syilap tūruymyzben birge, olardyñ jastary kele bastağan kezde tarta
bastağan jalğyzdyq azaby-au dep paiymdaimyn. Onyñ üstine, öz
ğūmyrlarynda əke bolu, şeşe bolu degennen mülde küder üzgen
şaqtarynda iiä az, iiä köp tūryp, jönine keter bizdiñ kişkentai səbiımizdiñ
irimşik iısine, «Ūlym-ai!» degende şalyqtap, i̇ezu tartqanyna məz bolyp,
aldanyp jürgendei. Osyndai mamyrajai tirşiligimizge oida joqta özgeris
i̇engizgen kişigirim bir oqiğa boldy. Küz demi suyp, qys yzğary bel ala
bastağan şaqta gazettiñ issaparymen şalğai oblystardyñ birine jolğa
baryp qaitqanmyn. Gazet qyzmetkeri bolğandyqtan, jiı-jiı jazyp tūruyñ
qajet. Jazbaityn jurnalist – jurnalist i̇emes. Jazyp tūru üşin jiı-jiı
i̇el aralap, jolğa şyğyp tūru qajet. «İer azyğy men böri azyğy – jolda!»
degendei jurnalistiñ «azyğy» da qalyñ i̇eldiñ işinde. Arnaiy
tapsyrmañdy oryndap tastağan soñ tağy da jolşybai «ile keter» ne bar
degendei moinyñdy janjaqqa soza jüresiñ. Sondai bir sapardan oralğan
soñ ər türli taqyrypqa bir oçerk, i̇eki-üş maqala jazyp, gazetke
jariiälağanmyn. Maqalalardyñ biri «Araq azdyrady» degen aidarmen
moral taqyrybyna jazylğan dünie bolatyn. – Bügin mynandai düniem
gazetke şyqty, – dep, Jükeñe tekke qarap jürmegenimdi bildireiin
degendei i̇esep berer i̇edim. Ağamyz: – Öi, şoşqa, jaraisyñ! – dep, bir
maqtap qoiyp, közildirigin tanauynyñ jelbezegine qondyryp alyp, oquğa
kiriser i̇edi. Ūzaq uaqyt zerttei oqyp şyqqan soñ, bağasyn aitatyn. Köñili
tüsse, «Jaraisyñ, jaqsy i̇eken» dep, oiynan şyqpai qalsa, «Osynşa
köpirme sözdiñ qajeti qanşa?» dep, töbeñnen jai tüskendei düñk i̇etkizer
i̇edi. Sondyqtan redaktsiiäda öter lezdemege deiingi meniñ jalğyz synşym –
öz qojaiynym bolatyn. «Araq azdyrady» aidarymen jaryq körgen
«Şañyraq nege şaiqaldy?» atty ülken maqalany da «Jükeñe ūnar-au»
degen oimen qolyna maqtanyşpen ūstata qoiğanmyn. Maqalada men baryp
qaitqan audannyñ ortalyğynda tūratyn Qasymhan i̇esimdi bir adamnyñ
maskünemdikke salynyp, jiyrma jyl otasqan otbasynan ajyrasqanyn,
jūmysynan da quylyp, i̇el kezip, kañğyp ketkenin oñdyrmai synağanmyn.
Qasymhannyñ maskünemdik dertke den qūia bastağan tūsynda ol i̇etikşi
bolyp jūmys isteitin audandyq tūrmystyq qajetti öteu kombinaty
ūjymynyñ, joldastarynyñ onyñ dūrys jolğa tüsuine pərmendi yqpal i̇ete
almağanyn, sonyñ saldarynan būl künde qadir tūtyp, töbege köteruge
tiısti adamnyñ azyp-tozyp ketkenin ökine otyryp baiandağanmyn. «Mine,
keşe bizdiñ beibit tirşiligimiz üşin maidan dalasynda bir aiağyn qaldyryp
qaitqan ardager azamat jiyrma jyl otasqan zaiybyna, aldy azamat
bolyp, otau tikken bes birdei balağa, sonau soğystan oralğannan beri üzbei
i̇eñbek i̇etip kele jatqan jūmys ornyna «qajetsiz adam» bolyp, qañğyp
ketti. Kelin jūmsap, nemere iısker şaqta şañyraq şaiqaldy, zañdy i̇eñbek
demalysyna qūrmetpen şyğar kezde jūmystan quyldy. Nege? Nege?!»
degen i̇ekilengen sūraqtarmen aiaqtalatyn maqala. – Öi, şoşqa, Qasymhan
Tüñlikbaev deisiñ be-i̇ei? Qūdai-au, bar i̇eken ğoi qairan azamat! – dep,
Jükeñ maqalanyñ alğaşqy abzatsyn oqyp şyqqan soñ, ornynan atyp
tūrğan. – Ol kisini qaidan tanuşy i̇ediñiz? – deimin men qojaiynymnyñ
jüzine sūrauly jüzben qarap. – Öi, şoşqa, «Qaidan tanuşy i̇ediñiz?» deidi
ğoi. Tört jyl birge soğysqan qandy köilek dosym bolsa, nege
tanymaimyn? Öi, özi de jaujürek i̇er jigit i̇edi-au... Apyr-ai, söitip bar
deşi?!
– Mynau kezdeisoqtyqqa añ-tañ qalyp men otyrmyn. Ydys-aiağyn juypşaiyp jürgen Şaği şeşemiz de divanğa kelip otyrdy. Ağamyzdyñ bükil
bes bölmeli üidi basyna kötergen quanyşty üninen i̇erekşe bir jañalyq
kütkendei. Bağila ta biz otyrğan bölmege kirdi. Ağamyz əri qarai oquğa
şamasy kelmei, əli quanyşty sözderin jalğastyrdy. – Bəse, qajytyp
bitken qyrğyn soğys ta aiaqtaldy-au degen sətte qalai şehit bolady? İeger
olai bolsa, ol tağdyrdyñ ədiletsizdigi bolar i̇edi ğoi!.. İə, iə, Berlinge
şabuyl jasap jatqan kezde bolatyn, köz jazyp qalğanym. Mağan ony
«qaza tapty» dep i̇edi, apyr-ai, tiri i̇eken-au, bar i̇eken-au, azamat! Şamasy,
şal maqalamnyñ bir şekesinde tūrğan «Araq azdyrady» degen aidardy
körmese, jalpy būl dünieniñ jazylu maqsatyn tüsinbese kerek. Onyñ
üstine, alğaşqy abzatstarda onyñ soğysqa deiingi, maidan kezinde, tipti
keiinge deiin qandai aituly azamat bolğandyğy təptiştelip jazylğan.
Jükeñ būl ony maqtap jazylğan material dese kerek: «Solai bolsa kerek
i̇edi!» dep qūiady süisinip. «Qap, maqalany oqi kele quanyşyñyz su
sepkendei basylady-au» dep iştei qinalyp men otyrmyn. Aitqanymdaiaq, maqalanyñ i̇ekinşi bağanyna tüse bere ağamyzdyñ jaltyrağan keñ
mañdaiynyñ qyrtystary molaiyp, üstiñgi i̇erni jymqyryla bastady. –
Nemene baiğūstyñ bala-şağasy bar ma i̇eken, əiteuir? – degen Şaği
şeşemizdiñ şydamai jol ortadan qoiğan sūrağyna Jükeñ: «Toqtai
tūrşyei!» dep düñk i̇ete qaldy. Qazyqqa mingendei qypyldap men
otyrmyn. «Ne pəle jazyp qoiyp i̇ediñ?» degendei Şaği şeşei jautañdap,
mağan qarady. «Qarap jürmei, qaidağyny jazyp, tağy birdeñeni
büldirgensiñ ğoi» degendei Bağila ta ala közin öñmenime qadady. Əiteuir
i̇es ketip, jan şyqty degende ağamyz i̇etektei maqalany oqyp boldy da,
gazetti üstelge tastai berdi. Söitti de auyr bir kürsinip:
– İe, şoşqam-ai, solai deşi... Nemene, oğan öziñ jolyğyp, söilestiñ be? –
dedi bir türli şarşañqy ünmen. – Söilesken boldym ğoi. «Əñgimeleskiñ
kelse, aldymen basymdy jazatyn birdeñe alyp ber» degen soñ bir jarty
şarap satyp əperdim. – Sonda ne deidi özi? «Baiağyda, sol Berlinniñ
tübinde ölgen adammyn. Qazir aldyñda otyrğan tiri aruaq qana» deidi. «Siz
siiäqty bir müşesinen aiyrylğan azamattar az ba? Bəri de i̇eldiñ qadirlisi,
töbege köterer qūrmetti adamy. Mügedektigiñiz üşin jeñil maşina,
jeterlik zeinetaqy da beripti. Balaşağañyz bolsa anau» desem,
«Şyrağym, aqylyñ artyq bolsa, basyña i̇ezip jaq» deidi... «Mağan moral
oquğa Almatydan kelgendi qoiyp, aspannan i̇eki aiağyñ salbyrap tüsseñ de
men söz ūğudan ketkenmin. Azaptanba... » deidi... – Öi, şoşqa, sol!
– Ağamyzdyñ būl «şoşqasynyñ» iə maidandas dosyna, iə mağan
arnalğanyna jip tağa almadym. Tağy da menen biraz jaidy anyqtap sūrap
bolğan soñ kempirine qarap: – Meniñ kiım-keşekterimdi daiarlaşy.
Bastyğym bosatsa, i̇erteñ-aq jol jüremin! – dedi. Ünin baiau şyğaryp,
jūmsartyp aitqanymen būiryqqa bergisiz ğyp kesip aitty. Oilamağan
jerden kinəli bolğan jandai, moinymnan suym ketip, bölmeme qaittym. –
Öziñ de bir maqtanşaq bəlesiñ ğoi, nesine lepildep baryp, maqalany
körsete qoidyñ? – deidi Bağila ta renjip. İerteñine jūmystan kelsem
ağamyz tüske deiin-aq i̇eki-üş künge jūmysynan bosap, Qasymhan dosy
tūratyn qalağa jürip ketipti.
– İe, aqjürek qoi ağalaryñ. «Atynyñ syry iesine məlim» degendei
şalymdy biletinim ras bolsa, maidandas dosyn bir jaily qylmai jar
qūlağy jastyqqa timeidi, – deidi Şaği şeşemiz. – «Sondai-sondai bir
dosym boluşy i̇edi, maidannyñ soñğy künderi qaza tapty» dep, jiı aityp
otyruşy i̇edi. Ne bolğanda da, seniñ ony tauyp kelgeniñ dūrys boldy. Şal
baiğūs bireuge jaqsylyq jasağannyñ özinen raqat tabady ğoi. – Qaidam,
men körgen Qasymhan bolsa, jaqsylyq jasaudan ötiñkirep ketken adam, –
deimin men senimdi türde. Degenmen küni keşe ğana bükil respublika
jūrtşylyğy aldynda əşkerelep, i̇etektei maqala jazğan adamymdy alyp
kelip, meni masqara i̇ete me degen de küdigim joq i̇emes. Amal qanşa, küdigim
rasqa şyqty. İeki-üş kün ötpei-aq Jükeñ Qasymhandy taksiletip alyp
jetip kelsin. Men körgendegi saqal-mūrty beibereket ösip, üsti-basy albajūlba bolğan kədimgi maskünem i̇emes, mūntazdai juynypşaiynyp, taptaza kiıngen kisi. «Ol kiıp kelgen ine-jipten şyqqan jaña kiımder mūnda
qaidan bolsyn, şamasy, Jükeñ alyp bergen bolar» dep tüidim. Biraq
qalai kiınip, qalai juynsa da topyrağy aşylyp qalyp, kün tiıp kögergen
jas kartoptai kögiljimdengen beti, jūdyryqtai bolyp dombyğa qyzarğan
mūrny sol qalpy. «Ə, meni qyratyndai bolyp, gazetke jazğan myrza, öziñ
de meniñ dosymnyñ bosağasyn panalağan baiğūs pa i̇ediñ?» dep tabalap,
jigerimdi qūm i̇ete me dep i̇edim. Joq, maskünem adamda namys degen bolmai
ma, əlde tanymady ma, əlde Jükeñ «Ol jigitke tiısuşi bolma» dep üiretip
qoiğan ba, əiteuir, özim jolyqqandağydai tym tömenşik, tym beikünə
qalpy səlemdesti de qoidy. Qyryq jyl joğalyp tabylğan jalğyz inisimen
tabysqandai Jükeñ arqa-jarqa. Jarymjan dosyn kötergendei ğyp,
süiemeldep üige i̇engizdi. Qolma-qol meni dükenge jūmsap, bes-alty şölmek
ağy bar, koniagi bar işimdik aldyrdy. «Osydan azap şegip jürgen janğa
mynau syi-siiäpaty qalai bolar i̇eken?» dep men tūrmyn.
– Al, dosym, – dedi Jükeñ mol dastarqannyñ şetine otyrğan soñ. – Mynau
Quanyş deitin meniñ inim. Sen, Qaseke, būğan renjime. İeger būl senimen
kezdesip, sen turaly maqala jazbasa, baiağyda ölip qaldy dep jürgen öziñdi
men qaidan tabar i̇edim?.. İendigi aitarym, on bes jyl işpegen düniem i̇edi,
seniñ ölip-tirilgeniñ üşin, azyp-tozyp, su aiağy qūrdymğa qūlar şağyñda
tauyp alğanym üşin bir i̇elu gramdy men de auyz tieiin. Odan artyqqa
ötiniş jasama. Al öziñe bir apta i̇erkindik beremin. Syrtqa şyqpai, osy
üide jatyp işesiñ. Ölip qalmasañ boldy. Tūmsyğyña qūisañ da
jeterliktei ğyp arağyñdy da əkelip beremin. Ökinişiñ ketpesin. «Tym
bolmasa, bala-şağa, üi-jai, abyroi, bedeldi jolyna qūrban i̇etken i̇eski
dosym – işimdikpen qoştasar aldynda tūia bir işpedim-au» dep
armandamaityn bol. Sonan keiin bar ğoi, seni baiağy Qasymhan ğyp i̇el
qataryna qaita qosamyn. Qosylmasañ, birjola şoşqa ğyp, qūrtyp
tynamyn... Süiegiñ osy Almatynyñ bir qorymynda qalady. Seni i̇eşkimniñ
izdemesine kepildik beremin... Jükeñniñ aitqan sözderin qanşalyqty
ūqqan-ūqpağanyn bilmeimin, qonağymyz üstel üstinde sap tüzep tūrğan bir
aq, bir koniak qos şölmekke mölie bir qarap aldy da: – Joldas serjant,
būlardy nesine alğansyñ? Qyzyldary, arzanqol şaraptary joq pa i̇eken? –
dedi jaiymen ğana.
– İe, būlar işiñe jaqpauşy ma i̇edi?
– Jağuyn jağady ğoi. Biraq köpten işip körmegen soñ... Onyñ üstine,
aşuy qatty şirkin, raqatyn sezinip ülgergenimşe alyp ūrmai ma, joldas
serjant. – Öi, şoşqa! Jüsip deseñ auzyña temiretki tüse me? Baiağy
zamandağy «serjant» degendi neğyp ūmytpaisyñ?!
– Qaitip ūmytaiyn, joldas serjant. İesimiñdi atap üirenbegendiki ğoi. Sen
de ūrsaiyn dep otyrsyñ. Bilem, mağan bəri ūrsady. Onan da qūişy
mynauyñnan öltirmeseñ.
Jükeñ tüieniñ közindei hrustal riumkağa koniaktan qūiğaly jatyr i̇edi,
qonaq onyñ qolyna jarmasty. – Joldas serjant-au, mūnyñyz ne, būl qai
qorlağanyñyz?! Būdan ülkendeu ydys joq pa?!
– Ol şai qūiğaly otyrğan Şaği şeşeidiñ qolyndağy keseni lyp i̇etkizip
aldy da, aq araqtyñ auzyn aşyp qUia bastady. Qoly dir-dir i̇etip,
qalşyldağanda şölmektiñ auzy kese i̇erneuin qağyp, syñğyrlatyp jiberdi.
– Raqmet, joldas serjant! – Ol şüpildete toltyrğan bir kese araqty dem
almastan tartyp jiberdi de, auzyn basyp, üni şyqpai otyrdy da qaldy.
Sol küiinde şybyn jany şyğyp ketken i̇eken dep oilap qalardai. Bir
zamatta baryp, üstel üstindegi mol tamaqtan bir üzim nan aldy da, ūzaq
uaqyt qūşyrlana iıskep otyrdy. Sonan keiin ğana auzyna apardy.
Şeşemizdiñ de, Bağilanyñ da közderi qonağymyzğa tañyrqai qadalyp
qalypty. «Tañyrqap» degennen göri «üreilenip» degen jön siiäqty. Al
Jükeñ oğan müsirkei qarap otyrğandai. «Qaiyrymdylyq atauly bireuge
jasağan qarapaiym ğana jaqsylyqtan bastalmaq» deuşi i̇edi. Sol sətte
Jükeñniñ özi mağan bar bolmysymen jaqsylyqtyñ özi bolyp körindi.
Qasekeñdi üi ieleri qanşa zorlap, ötinse de sol bir üzim nannan basqa
auzyna nər salğan joq. Bir kese şaidy ūrttar-ūrttamasta-aq u işkendei
tili kürmeldi de qaldy.
– Əi, joldas serjant-ai, men köp qinaldym ğoi. Onan da sol soğysta
ölgenim jaqsy i̇edi... Beker tiri qalğanmyn... Mağan bəri ūrsady... Bilemin,
sender de söitesiñder... Myltyqsyz soğysqan qiyn i̇eken... Öz əieliñmen,
balalaryñmen, basqalarymen... – dep, ər sözdiñ basyn bir şala bastap i̇edi,
oiyn aityp ülgirmei, üstelge mañdaiyn süiep, qor i̇ete qaldy.
– Əi, sorly-ai, əbden bitken i̇eken de, – deidi Jükeñ ony jatqyzyp bolğan
soñ qynjyla söilep.
– Sonda nege osyndai küige jetipti, sūrai aldyñ ba özinen? – deidi
şeşemiz əñgimeniñ anyq-qanyğyn birjola bileiin degendei. – İe, būl sorly
soğysta osylai mügedek bolyp qalmasa mūndai küige tüser me i̇edi, tüspes
pe i̇edi, kim biledi? Maskünem jar men əkeni kim jaqsy körsin! Bəri de
jerinip şyğypty... – Jükeñ kündegidei tağamğa sūğyna kirispei babymen
ğana şaidy ūrttap qoiyp, oilanyp otyr.
– Qyryq besinşiniñ səuiriniñ jiyrma altysy ma i̇eken, əlde kelesi küni me
i̇eken, mūnyñ jaralanğan küni. Berlinniñ köşesindegi jan alyp, jan bergen
soğystyñ soñğy künderi bolatyn. Gospitalda jatyp, bir aiağyn kestirip
i̇elge kelgen soñ, kelesi jyly tura sol jaralanğan küni qatty jyğylyp,
i̇esinen tana bir ai auyrady. Kesilgen aiaqtyñ şolaq tübiri isip, jara
jarylyp baryp jany tereze tabady. «Qūdaidyñ qūdireti, sodan beri qarai
jyl saiyn qalai səuirdiñ jiyrma altysy bolsa, solai auyra bastaimyn»
deidi. İeşbir i̇em qonbağan soñ əbden ürei jeñgen sorly bar
tapqantaianğanyn jyl boiy jinap, sol auyrğan uaqytynda tek araq
işumen bolady. mastyqpen aurudy bezbeudiñ qamy ğoi. «Bərinen būryn
kesilgen aiaqtyñ qara baqaiyna deiin auyrğanda janyñdy qūiarğa jer
tappaisyñ» deidi. Sodan birte-birte osyndai küige ūşyrağan körinedi. –
Apyr-ai, mūnysyn mağan nege aitpady i̇eken? – deimin men tañyrqap.
– Əi, balam-ai, senderge bireudi sögu, jūrt aldynda əşkereleu oñai ğoi.
Ər dünieniñ sebep-saldaryna üñilmei bailam jasau – ağat is... Men özimdi
qūiarğa jer tappadym. Keşe ğana aptalyq lezdemede redaktsiiädağy jigitter
meniñ soñğy issapardan köp is tyndyryp qaitqanymdy atap ötip,
«Şañyraq nege şaiqaldyny?» biraz maqtağan bolatyn. Tipti, bireuleri
ony apta işindegi «çempion maqala» bolsyn dep ūsynys ta jasağan.
Qaşan da öz pikirin i̇eñ soñynan bir-aq bildiretin redaktorymyz: –
Seribaevtyñ «Şañyraq nege şaiqaldysyn?» «çempion maqalağa» men
ūsynbağan bolar i̇edim, – dep töreligin aitqan. Ərine, «törelik» deseñ de,
«ükim» deseñ de bəribir, būl şeşimnen keiin maqalamnyñ «çempion
maqala» degen arnauly taqtağa ilinbesi kəmil i̇edi. İendigi oiym jūrt
aldynda öltire synamasa i̇eken degenge ğana tirelgen. Redaktor sözin
jandandyrğan.
– Ras, jurnalist jigittiñ negizgi tapsyrmalardan tys, ömirdiñ bir keleñsiz
qūbylysyn qalamyna ilindirip qaitqany qūptarlyq qasiet. Biraq
maqalanyñ bir qainauy işinde qalğan. Ardager ağamyzdyñ maskünemdikke
salynuynyñ saldary bar da, sebebi jetkilikti aşylmağan. «Bərine qu
soğys kinəli» degen taptauyryn oidy qaitalağan pikirden asa almağan.
Sodan da maqala qūrğaq uağyz, negizsiz dilmərsudiñ qospasy bolğan da
şyqqan. Sondyqtan Seribaevtyñ «Şañyraq nege şaiqaldysyn?»
«çempion maqalağa» ūsynbağan bolar i̇edim!.. İendi ğoi Jükeñ de meniñ
maqalamdağy redaktor körsetken kemşilikti döp basyp otyrysy mynau.
Men onyñ aldynda aqtalar söz taba almai, tömen qarai berdim. Əri qarai
qojaiyn i̇ekeuimizdiñ əñgimemiz de jaraspady. – Kempir, uədem – uəde. Bir
apta qanşa işe alsa, sonşasyn işsin. İeş qabaq şytpa. Jatyn ornyn
bylğap qoisa da renji körme. Körpedegi daqty su ketirer, köñilge tüsken
daqty nemen ketirersiñ. Köñiline daq tüsirip alma sorlynyñ. Mümkin, osy
tirşiligim üşin būğan men qaryzdar jan şyğarmyn. Sondyqtan da ony
otbasy men ortasyna qaita qosu – tek meniñ boryşym, – dedi ol dastarqan
basynan tūra berip. – Būl meni tötelep kele jatqan ajaldan alyp qalsa,
men mūny «ölip qalğan» jerinen tiriltip alaiyn. Jükeñ i̇erteñine-aq dosyn
psihonevrologiiälyq dispanserdiñ maskünemdik dertten i̇emdeitin bölimine
bir aptadan keiin ornalastyratyn bolyp kelisip kelipti. Uağdaly bir apta
biz üşin qiyndyqsyz ötti. Jūmystan kelsek, Qasekeñ ün-tünsiz mülgip
otyrady. Ondaida kilegeilengen közimen mağynasyz qarap, əldenelerdi
byldyrlap sūrar i̇edi. Keide işimdik dozasyn artyqtau qabyldap qoisa,
özine bölingen divanda sūlap jatar i̇edi. Bir aptanyñ işinde Jükeñ əkep
tūrğan araqtyñ bərin Qasekeñ tauysa alğan joq, şeşemiz qauiptengendei
araqqa ulanyp ölip te qalğan joq. Nemese «Joldas serjant, üiiñde adam
siiäqty birer kün bolaiyn da, i̇endi işpeiinşi» dep te aitqan i̇emes. Biz, ony
maşinağa salyp, jyndylarmen birge maskünemderdi, i̇esirtkişilerdi –
narkomandardy i̇emdeitin auruhanağa ağamyz i̇ekeuimiz aparyp tapsyrğanda
da sol i̇eş qarsylyqsyz, «Qaida aparasyñdar?» demesten, mas qalpynda
baryp kirdi. Qaitip ol auruhana mañyna jolağan joqpyn. İestuimşe,
Jükeñniñ özi kün saiyn tamaq tasyp, baryp tūrğan. Qaidağy bir bəleni
qaidan tauyp, qaidan ğana jaza qoiğanymdy qaidam, biraz uaqyt men
qojaiynymnyñ aldynda aiypty adamdai kibirtikteitin boldym. Ol da köp
aşylyp-jarylmaidy. Əiteuir, abyroi bolğanda, Qasekeñniñ beti beri
qarady degen habardy i̇estip kelgen soñ ğana baiağy özara tüsinisken qalpyna
kele bastağandai.
– Qazir Qasekeñ dərigerlerdiñ zorlap bergen azyn-aulaq işimdiginiñ özin
ūrttai almaityn dərejege jetipti. Dərigerleri: «İem jaqsy qonyp jatyr.
İendi birer aida qūlantaza aiyğyp şyğady» dep otyr, – der i̇edi ol kempiri
ūl tapqandai quanyp. Mūratymyzdy Jükeñ qarnyna qonaqtatyp, qaitadan
ər tildegi aluanaluan ənderin aita bastağan. Būrynğydai otyra qalsañ özi
jaily, özge jaily syrlaryn üzip-jūlyp aita otyrady. Men sol ər
uaqytta aitylğan əñgimelerinen-aq ol kisiniñ ömir jolynan tolyq
mağlūmat alğandaimyn. Qane, bizdiñ auzyn aşsa jüregi körinetin osynau
bir ağamyzdyñ əñgimesin sizder de tyñdap köriñizderşi.
JÜKEÑ AİTQAN
Tüsteri jaña jauğan qardai appaq, aqqu moiyn qos arğymaq jekken kəşəba
qalanyñ batys jağynda jatqan Tastaq kentinen şyqqan boida soñynan
qar boratyp, ortalyqqa qarai lekite tartyp kele jatqan. Januarlar
jylqy i̇emes qanaty bar pyraqtai jarysa siltegende, bala jigittiñ jüirik
köñili osynau zymyrağan jyldamdyqty da mise tūtpai, demil-demil «ait,
şu-i̇ei, januar» degizer. Qamys qūlaqtaryn qaişylap, jeñil kəşəuany
būiym qūrly körmei, doğa moiyndaryn i̇eki jaqtaryna iıp alyp, süze
jorytqanda osynau qos arğymaqpen əri-beri tasityn qalalyq militsiiänyñ
bastyğyna bar bolğany at aidauşy köşir ğana i̇emes, dəl sol bastyqtyq özi
bolğandai jel bitip, jelpinip otyrar. Jas jigit qalalyq militsiiäğa
atqosşy bolyp ornalasqanyna i̇eki ai bolmai jatyp, bastyğyna ğana i̇emes,
bir keñsedegi barşağa i̇elgezek, qağilezdigimen ūnağan bolatyn. Bastyq qai
uaqytta, qai jerge baramyn dese de, onyñ attary jeguli daiar tūratyn.
Sondyqtan da bolar atqosşynyñ keikeide birer sağatqa öz şaruasyna
kölikpen baryp keluine qarsy bolmaityn. Onyñ qazir Tastaqta tūratyn
əpke-jezdesiniñ üiine baryp kele jatqan beti i̇edi. Jezdesi dəl sol küni
basqa jaqqa köşip ketpeitindikten, oğan jūmystan keiin de keluge bolar
i̇edi, biraq jigittiñ i̇ekinşi i̇esebi de bardy. Jezdesiniñ üiine barğan saiyn
olardyñ körşisiniñ i̇esiginiñ aldynan anda-sanda körinip qalar üki köz
taldyrmaş sary qyzğa bir auyz əzil tastauğa qūmartar i̇edi. Şynyn aitsaq,
bizdiñ jigitimiz ol qyzğa ğaşyq bolyp qalyp i̇edi deuden, təñirim saqtasyn,
aulaqpyn. Atamañyz, dəl ondai üki köz, şanşylğan sary būl Almatyda az
ba i̇eken? Jetip artylady. Ondai saryny qoiğanda, ne bir külim köz, qiğaş
qastar būl jigitti qoldaryna tüsirip alsa, əi, taqiiämyzğa tar keldi dei
qūiar ma i̇eken?! Dei almas i̇edi. Öitkeni jigitimiz syndardai ūzyn boily
bolmağanymen, orta boilynyñ ədemisi bolatyn. Bidai öñdi, qyr mūryn, at
jaqty, köz aiasy keñ, qap-qara būira şaşy – kez kelgen qyzdyñ süisine
janar tikteuine jeterlik «bailyq» bir basynda jetip artylar. Öz qūnyn,
öz qadirin biletin jigittiñ tipti ğaşyq bolğandy qoiyp, birer keş qydyryp
qaituğa oilanar qyzğa osynşa şūqşiiüynyñ məni bar-dy. Būl jezdesiniñ
üiine alğaş barğan kezde sary qyzğa «meni kördiñ be?» degendei onyñ
aldyn ənşeiin i̇erikkennen kes-kestep körgen. Jymiiä külip, tildesuge özi
qūmartar, tym bolmağanda «jigit bolsa biz daiar» degendi sezdirip, üki
köziniñ astymen bir qarar dep dəmetken. Ğajaby sol, şanşylğan sary
jymiğan da, qylmiğan da joq, qarqaradai bolyp tūrğan jigitti qaraqşy
qūrly közine ilmei, şanşylğan küii öte bergen. İeki-üş dürkin osy
dəmesinen tük öndire almağan soñ diñkesi qūryp, yzasy kelgen jigit aqyry
özi til qatuğa məjbür bolğan.
– Qalqam, – dep syzylğan būl, – sizben tanysqym kelip, i̇emeşegim üzilip,
özegim örtenip jürsem, moiyn būrmaisyz ğoi. Qyz jalt i̇etip bir qarağan
da, aq sary jüzine qyzğylt nūr oinatyp, tağy kete bergen. Jigit üige
kirmesten i̇esik aldynda şai qainatym uaqyt tapjylmai ədeii otyrsyn.
Əbden tözimi tausylğan tūsta sary qyz tysqa qaita şyqsyn.
– Büite berseñ, küieusiz qalasyñ ğoi, qalqam. İesigiñniñ aldynda baqyt
qūsyndai bolyp özi kep qonaqtap otyrğan jigitten de aiyrylyp qalaiyn
dep jürsiñ-au. – Jigit əzildegen bolsa da, qyzğa degen qyjyly basym
bolatyn. «Bəlem, sağan i̇egeskende bes-alty künde tūmsyğyn tesken
tailaqtai meñzegen jağyma ilese jöneletin basbilgi i̇etermin-au, sonan soñ
baryp, basqan izime zar qylarmyn-au. Adamdy mensinbeitin küikentaimen
sol kezde söilesermin-au» dep tüigen. Qyz jauapqa tosylmady. – Baqyt
qūsy qonaqtasa, köp ūşamyn dep qanaty talğan ğoi, əitpese barar jeri
bolmai qalğan şyğar... «Qap, myna şaian sarynyñ yzasy-ai, – dep kijindi
sözden ūtylğan jigit. – Türine qaramai, tiliniñ qotyryn qarasañşy». Odan
keiin de talai kelgen. Bes-alty kündi qoiyp, bes-alty ai ötse de, oñğa
basqan əñgimeni jigit köre almady. Şaian sary ne söilespei qor qylady,
söilese qalsa, tiliniñ ūşyna u jağyp qoiğandai būl şirkindi i̇eseñgiretip
ketedi.
Jigitimizdiñ jastaiynan qazan-oşaq ūstap, as daiarlauğa qolynyñ i̇ebi
bolğan soñ, bir kezde qaladağy jalğyz restoranda aspaz bolyp jūmys
istegeni bar i̇edi. Birde osy qyzğa «ne aitsam daua» degendei tağy bir
qaljyñ aityp, qate basqan. – Apyr-ai, qadirimdi öziñe bir ötkize almadymau. «Tūla boiym tūnğan – öner» desem bir nanbaisyñ. Tipti dəmdi asty
pisirudi de üireter i̇edim. Bolaşaq jarym olaqtau bolsa, kömektesu üşin
restoranda jūmys istep, aspazdyqty da meñgerip qoiyp i̇edim, – degende qyz
tağy irkilmei jauap bergen.
– Onyñyz qūptarlyq i̇eken. Tiginşilik pen keste tigudi de üirenip, biraq
kelgeniñizde dūrys bolatyn i̇edi. – Qyz osyny aityp, tağy da mūny taqyrğa
otyrğyzyp ketkennen beri köpten köre almai jürgen. Odan beri qyzmeti de
özgerdi. Əsirese qyzyl ala furajka kimegenimen, solardyñ ortasynda jür.
Bastyğy uağdada tūrsa, özin de birer aidan keiin militsiiä qataryna
qabyldamaqşy. Bügin bastyğyna kirip: «Tastaqta tūratyn əpkemde bir
qūjattarym bar i̇edi, sizdiñ tüski asyñyzğa deiin sony əkele qūiaiynşy»
dep, rūqsat sūrap şyqqan. Joly bolğanda, aqqu moiyn qos arğymaq apajezdesiniñ üiiniñ aldyna lekitip kep toqtai qalğanda, qūdalyqqa kelgendei
būl da qaqyrynyp-jötkirinip, asa bir mañğazdyqpen yrğatyla kəşəuadan
tüse bergeni sol i̇edi, būrynğydai i̇emes jymiiä külip, sary qyz şyqqan. –
Qalai, qalqaşym, i̇esen jürsiñ be? Baiqağan şyğarsyñ, üiiñe qūda tüse
kelip tūrğanymdy. – Zatym bolmasa da atyma qarap qyz beredi degensiz ğoi.
Mynau arğymaqtardy bireuden jaldap aldyñyz ba, əlde sūrap aldyñyz ba?
– Qalqam, bizben baiqap qaljyñdaspasañ, būdan bylai qalalyq militsiiä
qyzmetkerimen söilestim dep i̇eseptegeisiz. Qyz:
– «Talapty i̇erge nūr jauar» degen, militsiiä qyzmetkeri boldym
degeniñizden qorqyp qalsam da, talabyñyzğa qarap süisindim. Əli de
talaptanudan tana körmeñiz. Talaptana berseñiz bir küni qala bastyğy da
bolyp qalarsyz, – dep, mūnyñ sözin tyñdamai-aq jatağandau üiiniñ işine
süñgip ketken. Degenmen, jigit apa-jezdesiniñ üiinen köñildi oraldy. Qalai
i̇ekenin özi de bilmeidi, şikil sary degeni – körgen saiyn aq sarynyñ
ədemisine ainalyp bara jatqandai, üki köz degeni – janary aşyq qoi köz
i̇eken, «üfi» dese ūşyp keter degen tyriğan, i̇et-jeñsiz qyz nağyz qypşa
beldi aru siiäqty, «işimdegini tap» deitin nağyz tymyraiğan tūiyq
bolarsyñ degeni – i̇ebin tauyp, döp basyp aitar i̇esti dilmər siiäqty. Jalpy
zeiindi bastan ğana ziiäly söz i̇espek. Əzili de ərli, əñgimesi de nərli körinip
jürgeni ras i̇edi. «Jo-joq, meni əzəzil azğyryp jürgen bolar, əitpese
şipaia sary jə degen jigittiñ sūltanyna, onyñ üstine küni i̇erteñgi saryala
kiım kiınip, saryala qaru asynyp şyğar militsiiä qyzmetkerine tañsyq
bolar ma! Men ūnatar külim köz osy Almatynyñ bir tükpirinde özimmen
kezdeser sətti sağatty asyğa tosyp jürgeni sözsiz» dep, ol sary qyzğa
jūmsaryp kele jatqan köñildiñ küiin qaita qataityp qūiatyn. Bügin sony
qataitqysy da kelmei, kelse de qataita almai kele jatqany da ras... Arada
tağy bir alty ai ötkende, jigitimiz özi armandağan militsiiä qyzmetkeri
atanyp, sap-sary ala kiınip, sap-sary ala qaru asynyp ta ülgirgen. «Əi,
meni qabyldamas» degen jūmysynyñ sonşa səti tez tüskenine özi de añ-tañ.
Ol ğana i̇emes, jalğyz şeşesin məz-meiram ğyp, baiağy sary qyzdy öz
bosağasynan attatqan. Qalai bolğanyn özi de bilmeidi, soñğy kezderi
jezdesiniñ, jezdesiniñ i̇emes-au, onyñ körşisiniñ üiin jiı körgisi kele
bergen. Sonan soñ tütin üzbei bara bergen, bara bergen. Söitse jazğan bala
o basta jas jigittiñ paryzy ğoi dep, nemketti qaljyñdap jürgen qyzdy
körmese tūra almaityn bolyp qalypty ğoi. Qyz pəleket te keiin bir üidiñ
tūrğyny, bir otbasynyñ ieleri bolğan soñ şynyn aitty ğoi, jaqsy körip
jürse de, sezdirmei-aq bağypty. Keide jezdesiniñ i̇esiginiñ aldynda otyn
jarğan bolyp ūzağyraq jürip qalatyn jigitti qanşa körgisi, qanşa onymen
söileskisi kelse de, özin-özi tūsağandai bop, dəlizdiñ japsarynan ğana
qaraumen şekteledi i̇eken. Kim bilgen, sol kezdiñ jastarynda sondai da bir
qyzyq minez bolypty. Ony aitasyz, būğan i̇eşkim nanbasa da aitaiyn, sary
qyz jigittiñ üiine kelin bop tüskenşe özi jaqsy körip jürgen adamyna
betiniñ ūşynan da süigizbepti...Bar jasağan jaqsylyğy qatar tūra qalğan
kezde qolynyñ syrtynan ğana sipatady i̇eken. Onyñ özinde keiingi bir-i̇eki
aidyñ mezetinde ğana. İekeuiniñ alğaşqy til tabysyp, ūğysuy da qyzyq.
Qaisybir qyzjigitter siiäqty teatr, kino teatryna, bi alañdaryna da
barmapty. Tipti köz bailanğan şaqta Almatynyñ qalyñ bağyn aralap,
ağaşqa süienip, qūmarlary qanğanşa syrlasyp ta körmepti. Əiteuir, i̇esik
aldynda bir-bir auyz tilge kelgenine məz, balañ jigit qağa beriste qaltarys
jaqqa oñaşa kezdesuge şaqyrsa da, sary qyz ibamen jauap berip,
beiuaqytta beitanyspen qydyryp keter bolsa, əke-şeşesin renjitip
alatynyn aitady i̇eken. «Ağaiynnyñ işinde osy bizdiñ baldyzdai bir
bauyrmaly joq. Tipti kün qūrğatpai keletinin qaitersiñ! – dep jezdesi
mūnyñ əpkesine əzil aitady i̇eken. Sonan soñ tağy da: – Əlde osy körşiniñ
qyzyna qyryndap jür me? Olai bolsa, «İeki jasty qosqannyñ sauaby bar»
demekşi, osy i̇ekeuin bir-birimen jalğastyryp jibersek qaiter i̇edi» dep
jymyñ qağatyn. Aqyry sol, jezdeniñ degeni bolyp, būl onyñ qūda bolyp
baruyna kelisim bergen. Oğan deiin sary qyzğa: – İerteñ üiiñe bizdiñ kisiler
sağan qūda tüse keledi. Biri osy qalalyq militsiiänyñ bastyğy, iağni meniñ
bastyğym, biri – myna jezdem. Qalai, qarsy i̇emessiñ be? – degen. Sonda qyz
i̇eş bükpesiz, əzil-qaljyñsyz jauap bergen. – Əke-şeşem qarsylyq
bildirmese, men sizdiñ basyñyzdy kemsitpeimin. İegersiz mağan adal jar
bolamyn deseñiz men sizge senimdi serik bolaryma kəmilmin.
Beti osylaişa sertke bergisiz qarapaiym uədemen aşylğan söz sodan
şirap, aqyry bir aidan soñ qyz ūzatu, kelin tüsiru toilary jasalyp
tynğan. Uaqyt şirkin militsiiä bastyğynyñ qos aqbozynan da jüirik i̇eken.
Zymyrap bir toqtasaişy kəni. Seri-saumal bozbala dəurenniñ ərkimge köz
süzdirer sərkildek kezeñi de kelmeske ketkennen beri biraz jyldar öte
şyğypty. Şipaia sary qyz būlyqsyğan aqsary kelinşek boldy. İekeuiniñ
jūptyq ğūmyr keşip jatqan jyldary, beker obaly qane, airandai ūiyğan
tatu-tətti syilastyqpen ötip keledi i̇eken. Osy saryny kezdestirgen
tağdyryna jigit küni büginge deiin myñ alğysyn aitar i̇edi. Bir kezde
özinşe mūny mensinbei, əiteuir, jigittiktiñ paryzy retinde nemketti dep
qaljyñdağanyna, tipti keiindeu qyz beti beri qarasa, öz jönine kete bermek
bolğan balalyq, əlde şalalyq jaman i̇esebin oilağanda əli künge deiin
külkisi keledi. Ömirden jar tañdau, bolaşaq qosağyñdy tap basyp, tauyp
alu degen jigit basynan ötpei qoimas dünieni būl özinşe tüsinetin ğoi.
Mūnyñ oiynşa, «Myñ bir tün» i̇ertegilerindegidei qyz ben jigit oida
joqta kezdesip qaluğa, sonan keiin bir-birinen köz ala almai i̇esten tanudyñ
az-aq aldyndağy bir sūmdyq küi keşuge tiıs. Sebebi, būl ğaşyq bolar qyz
özi körip jürgen boijetken ataulydan jaratylysy bölek bolmaq. Ai dese
– auzy, Kün dese – közi bolmaq. Ülbiregen i̇erin, qalam qas, qypşa bel nağyz
hordyñ qyzy... «Jüsipjan» degen jalğyz auyz söziniñ özi ənge bergisiz,
qolqany suyrardai syñğyrlap tūrmaq... Ərine, qyzğa qyzyğyp jürgen
jigittermen kezdeser qiyndyqtar bolmai tūrmaidy. Atysşabys
bolmağanmen, dəmelilerdiñ talai-talai taitalasyn körmek. Būlar sol
qiyndyqtardy tügel jeñip baryp, mūratyna jetuge tiıs. Şyntuaittap
kelgende, būl oilağandai barşa jigit atauly tek qana Ai men Kündei
sūlularğa ğana üilener bolsa, onda qara torylar men şipaia sarylarğa
kimder üilenbek? Būl jerge kelgende jigitimiz: «Ədemi bozbala ərli qyzğa,
siyqsyzy kez kelgen kezdesken qyzğa üilensin, teñ teñimen degen de sol
i̇emes pe?» dep özinşe paiym jasaityn. Uaqytty sonşama jüirik deitini,
būlar əli basymyz jas, körer qyzyğymyz aldymyzda dep jürgende,
jyldar öte beripti, i̇eger bola qalsa tūñğyştarynyñ mektepke baratyn
uaqyt jetken i̇eken. Tek jigittiñ anasy jazğan iştei kürsinip, iştei
qinalatyn. Soñynan qara i̇ermegen jalğyz ūldyñ əli künge deiin ūrpaqsyz
jürui janyn jegidei jeitin. Mümkin, kelinşegi de oilanatyn, qinalatyn
bolar, biraq işte būğyp jatqan şerin syrtqa şyğaryp, sezdirip körgen
i̇emes. Öz basy bərin de i̇erteñgi künge ümit qyp artudan tanbağan.
Oşaqtarynyñ basynan səbi üni i̇estilmese de, özderin baqytsyzbyz dep i̇eş
aita almas, būlardy tosqan auyr kün alda i̇eken. Jigit jūrtpen birge i̇elge
tosyn tigen jaumen şaiqasuğa attandy. Artynda: «Tym bolmasa öziñniñ
köziñdei bolyp qasymda qūldyrañdağan bir qūlynşağyñ, seni sağynğanda
iıskep, mauqymdy basyp, i̇ermek i̇eter bir tUiağyñ da qalmady-au» dep,
añyrağan anasy, «Jolyña meni qūrban ğyp şala ket, bolmasa jantorsyq
qyp ala ket» dep, i̇eñiregen jary qaldy. Ana da, jary da – bəri de qaldy.
Azamat atqa miner kün tuğanda būl da özi sūranyp, maidanğa attanğan...
Militsioner retinde birer jylğa bergen brondy qalqan ğyp qaludy ar
körgen... İe, aita berse ərkimniñ ömiri oqyp tauysa almastai ūly şyğarma
siiäqty i̇eken. Qaisybirin aitady. Mūnyñ biletini, qarşa jauğan oqtyñ
astynda jürse de su işerligi tausylmağan adamğa ot ta, oq ta ötpeidi i̇eken.
Tört jyldan astam qan maidannan qara tyrnağyna daq tüsirmei aman
şyqqan. Tipti i̇elge alğaş kelgende köldeneñ köz: «Mynau baiağydağy
aspazdyğyn paidalanyp, qaltarys pen qalqada əsker botqasyn pisirumen
künin ötkizip kelgen qu ma?» degendi aita ma dep te namystanğan. Bireuler
maidanğa qanşa kirse, sonşa ret jaralanyp jatady, i̇endi bireuleri ğazauat
şaiqastyñ şehiti bolyp məñgige köz jūmyp, süiegi jat jerde qalady.
Mūnyñ özi oilai beretin körer qyzyğy, auzyn aşyp süier ūrpağy sol
keler künderdiñ i̇enşisinde tūrğandai, i̇elge sau-salamat oralğan. Jar
jalğyz qarsy aldy. Anağa bala qazasyn i̇estirtip jatqan zamanda körşiqolañdar jinalyp, balağa ana qazasyn i̇estirtken. Tynyştyq zamannyñ da
qarbalas şaruasy molaiğan jyldar tağy jalğasyp ketti. Əiteuir, keş te
bolsa alğan azyn-aulaq bilimi, boiyna bitken iskerlik qasietine süiengen
jigit üirenşikti militsiiä qyzmetin jalğastyryp, iyğyndağy
jūldyzdaryn biraz köbeitken. Isker jigitti basşylyq qyzmetke şaqyrğan
mekemeler de köbeigen. Qandai qyzmette jürse de, qaida barsa da
abyroisyz bolğan i̇emes. Isker basşy bolyp tanyla bastağan. Bəri de özi
oilağandai bolyp jatty, jalğyz-aq mūnyñ aldağy künderden kütken
negizgi ümiti jyldar ötken saiyn ūstatpas ta jetkizbes armanğa ainalğan.
İekeui de şarşap jūmystarynan kelgen soñ, būl beijailyqtan özderin
qūtqaratyn jalğyz demeu – ūiqyğa bas qūiatyn. İerteñgi kün, odan arğy kün,
tağy solai künder men tünder, ailar, jyldar tizbesi jalğasa beretin.
Söitip, ömir köktemi de i̇eleusiz ğana ötip jatqan. İeger de demalys künderi
būlardy joldas-joralary qonaqqa şaqyra qalsa, oinap-külip qaitudyñ
ornyna «balaly üi – bazar» degendei aqarşaqar bolyp otyrğan üilerdi
körgende köñilderi odan əri qūlazyp, tym qoñyraiyp oralatyn. Barğan
üileriniñ balasyn bireuler maqtai bastasa da, bir-birinen
külşaşarlarynyñ sanyn sūrasa da, būğan şanşudai qadalyp, uşyqqan
jarasyna bireu tūz seuip, tyrnaq tigizerdei qaiqañdai bastar i̇edi. Qalyñ
i̇eldiñ auzyna kim qaqpaq bolğan, bireuleri baiqamai aitady, bireuleri bilip
tūrsa da bilmegen bolyp ədeii aitady, keide-keide ūrpaqsyz paqyrlar
turaly əñgimeni tötelei göiitetinderi de bar. Sodan ba, soñğy kezderi qonaq
şaqyryp, qonaqqa baru degennen de qaşqaqtap, būiyğy tirşilikke den qūia
bastağan. Bir küni kelinşegi ağynan jarylyp, öz ūsynysyn aitqan: –
Seniñ bağyñdy bailap, ömiriñniñ mənsiz ötip bara jatqanyna kinəli men
i̇ekenmin. Dərigerler oğan közimdi jetkizdi. Sorly basym sony i̇erterek
bilsemşi, men de öziñ siiäqty aldağy künderimnen ümit kütip jüre berippin
ğoi. Jolymnyñ birjola o basta-aq kesilgenin, joldasymnyñ tek qana
jalğyzdyq i̇ekenin bilsemşi. Seniñ əli de basyñ jerge tiıp tūrğan joq,
balalaryñdy öz balamdai körip, syrttarynan medeu i̇etermin. Berdim
rūqsatymdy, ūrpağyñdy ūzartar öz qamyñdy oila» degen. Osy şeşimin
i̇estigen bette ömirlik qosağym degen adamy: «Al jaraidy, onda men kettim»
dep, birden öz jönimen çemodanyn köterip jüre beretindei küieuin
qūşaqtap, ūzaq jylağan. Qandai bir qystalañ zaman bolmasyn i̇er-azamat
közine jas almauğa tiıs, öitse onyñ i̇er-azamattyğy qaisy dep oilaityn
jigittiñ de köñili bosasyn. Öziniñ jastai qauyşqan qosağynan ūrpaq köre
almaityndyğy üşin i̇emes, «bütin bolsam bir jartym – osy» degen jannyñ
basyna tüsken auyrtpalyqqa jany aşyğandyqtan, ony būl qasiretinen
qūtqaruğa öziniñ de qazir şarasyz i̇ekenin moiyndağandyqtan bosağan.
«Əitpese...»
***
Ol öziniñ kindiginen ūrpaq önbeidi degendi oilap ta körmegen. Sebebi, ras
bolsa, bes-alty atanyñ arğy jağynan qosylatyn jamağaiyny
Mūhambetşeniñ zaiyby, iağni mūnyñ jamağaiyn jeñgesi Bətima
şyndyqty aitsa, öz qanynan jaralğan ūly İusup qazir sonau Reseidiñ bir
şaharynda orta mektepti ortaityp qalsa kerek. Əlde student, əlde...
Qairan ğana qanyñdy tasytyp, janyñdy jalynğa orap jürgen jastyq
şaq. Qanatyn otqa küidiretin tün köbelegindei ottan da, sudan da
qaimyqpas sol tūsta mūnyñ da ömir şirkinniñ jas jigit üşin ğajaiyp bir
ləzzatty sətteriniñ buyna biraz kün i̇es-tüsinen airyla balqyğany bar.
Ömirinde tūñğyş ret qazaq muzyka teatryna baryp, «Qalqaman–Mamyr»
baletin körgen. «balet degen bi türin bir köreiinşi» dep, özdiginen
barmağan. Bətima jeñgesi birde restoranda aspaz bolyp jürgen
qainysyna: – Əi, Jüsipjan, keşke deiin qazan jağalağanyñ da jeter.
Keşkilik kinoğa, teatr degenderge de baryp, aspazdyqtan da basqa önerdiñ
bar i̇ekenin körseñşi. Bügin «Qalqaman–Mamyr» baletin qūiamyz. Jaqsy
əuen tyñdap, dem alyp qait, – dep, qolyna şaqyru biletin ūstatqan.
Jeñgesi teatrda orta dərejeli basşylardyñ biri bolatyn. – Meni de bi
önerine üirensin deisiz ğoi, – dep jeñgesine əzil aitqan. – Üirengendi
qoiyp, bişi qyzdardy körgen soñ olardyñ bireuine üilengiñ de kelip
jürer.
– Şynynda jeñge sözi aqiqatqa ainala jazdasyn. Aiaqtarynyñ ūşymen
jürip, ūrşyqşa üiirilgen jartylai jalañaş bilegen qyzdardyñ
önerlerine qatty tənti bolğany ras i̇edi. «Şirkin, myna qyzdardy qūşqan
jigitterde ne arman bar i̇eken» degen bir jymysqy oi iektep, qanyn
qyzdyrsyn. Üige kelgen soñ jeñgesine əsirese bişi qyzdardyñ qatty
ūnağanyn jasyrmağan. Sol künnen jarty ai öter-ötpesten Bətima
jeñgesiniñ tuğan künine şaqyrylsyn. Baryn kiıp, baqanyn qolyna alyp
degendei tuğan künge kelgende şaqyrylğan qonaqtar negizinen teatrdyñ
ənşi-bişi qyzdar i̇eken.
– Myna ədemi jigit Jüsip degen meniñ qainym. Özi boidaq. Qolynan
kelmeitini joq. Qazir ülken bir restorannyñ bas aspazynyñ orynbasary.
Tak çto, būğan tigen qyz ömir boiy dəmdi tağam jeitin bolady. Juyrda
«Qalqaman–Mamyrğa» alyp baryp i̇edim, senderdiñ bileriñdi körip, i̇esinen
tana jazdady. Al i̇endi Jüsiptiñ ən salğanyn i̇estiseñder özderiñ de ğaşyq
bolyp qalasyñdar, – dep Bətima sairap bersin. Mūndai maqtaudy būryn
i̇estip körmegen jigitimiz qyzaraqtap, terlep qūia bersin. – İeger būl jigit
bişi qyzdardy ūnatsa, onda birinşi kandidat men bolaiyn. – İeşqandai
qylymsuy, qymsynuy joq, i̇erekşe bir jarasymdy qylyqpen janynda
otyrğan sūñğaq boily aspan tüstes közi külim qaqqan aq sary qyz
süiriktei qolyn ūsynğan. – Balet bişisi Liudmila bolamyn.
– Būl sasqalaqtap, qyzdyñ jypjyly qolyn alaqanyna qonaqtatyp,
otyryp qalypty. Bir kezde ğana i̇esine i̇endi tüskendei:
– Men Jüsippin, – degen. Jūrttyñ bəriniñ i̇ekeuine qarap qalğanyn körgen
ol qyz sausaqtary i̇emes, qyzğan temir ūstap otyrğandai qolyn jūlyp
alğan. Qyz jyly jymiyp, mūnyñ janaryna janaryn qadağan. Qoldary
ajyrasqanymen bişi qyzdyñ aiağy jigittiñ būzau tūmsyq tufliın oñai
tauyp alyp, janastyra otyrdy. Tufliden ötip, aiağyna jetken jylu, jylu
i̇emes-au, ystyq jalyn bükil tūla-boiyn lezde şarpap ötti. Ol aiağyn
tartyp alğan joq, oğan öziniñ de yqylasyn sezdiru üşin qyz aiağyn öz
tufliımen «sipağysy» kelgen. Biraq oğan dəti jetpegen. Otyrysta sözder
ağyl-tegil ağytyldy. Bətimanyñ jarasymdy jar, jaqsy ana, jağymdy
basşy i̇ekeni jipke tizilgendei tügel aityldy. Oğan arnalğan ənder
şyrqaldy. Liudmilanyñ ötinişi boiynşa Jüsip te «Sūrşa qyzdy»
aitqan. Şyn-ötirigin kim bilgen, bəri de mūnyñ öte daryndy ənşi i̇ekenin
moiyndağan. Tipti, ənşilik öner jolyna təuekel i̇etse, əli de keş i̇emestigin
aitqandar da boldy. Əsirese, Liuda ənniñ qatty ūnağanyn, ənşilik öneriniñ
i̇erekşe bir jağymdy reñki baryn aityp, mūny qūttyqtağan. Jai ğana
qūttyqtap qoiğan joq, yp-ystyq i̇ernimen betine mör basqandai qūşyrlana
süiip alğan. Al i̇endi üzilis kezindegi jappai bileu kezinde mūny birjola
menşiktep alğandai bolğan qyz jūbyn jazbağan. Tek özimen ğakna biletip,
özimen ğana əñgimestirgen. Ağa-jeñgesinen azdap qysylğany bolmasa,
jigitimizdiñ özi de ətiriniñ hoş isimen tanauyn, tanauyn ğana i̇emes, bükil
tūla-boiyn qytyqtatyp, qauyrsyndai salmağyn sezdirmei lypyp tūrğan
qyzben şyr-köbelek ainalu jigitke jūmaqtyñ bağynda ūşyp jürgendei
əser bergen. Kei-keide i̇eki qolyn iyğyna asyp alyp, aspan tüstes aialy
janarymen nazdana qarağanda qarys süiemnen de jaqyn şie i̇eringe qadala
ketkisi keledi.
– Sen meni üiime şyğaryp salasyñ! – Qyz ötiniş jasağan da, ūsynys
bildirgen de joq. Būiryq siiäqty aitylsa da būl sözdi jigit şeksiz
quanyşpen qarsy alğan. Qypşa bel, minsiz janar, şie i̇erin – bəri de öz
i̇erkine birjola berilerdei sezinip: «jaqsy-jaqsy» dei bergen. Mūnyñ
«oñaşalanu səti tezirek bolsa i̇eken» degen jymysqy tilegin Liuda
aitqyzbai tüsinipti.
– Onda qaitaiyq. Azdap basym auyryp tūrğany.
Jüsip ağa-jeñgesine alğysyn bildirip, qoştasyp şyqqanda i̇esik auzynda
mūny tosyp tūrğan qyzdy körip, jeñgesi közin qysqan. – Qarmaqqa ilindiñ
be, qainym?! Baiqa, Liudanyñ būğalyğyna buynyp qalyp jürme. Boidaq
kelinşek sen siiäqty ədemi jigitti oñaişylyqpen jibere qoimas.. İekeui
qoltyqtasyp tüngi Almatynyñ köşesimen aiañdap kele jatqan. Liuda
əldeneni əñgimeleidi, biraq Jüsiptiñ qūlağy kereñ. Jüregi tarsyldaidy,
belgisiz bir küi i̇eşteñe ūqpas meñireuge ainaldyrğan. Ağaştardy biletip,
dauyl tūrdy, ile-şala kün kürkirep, naizağaidyñ otty syzyqtary aspandy
tilip tüsti. Sol-aq i̇eken, kesek-kesek suyq tamşylar onsyz da küiip-janyp
kele jatqan qos deneni dir-dir qaqtyrğan. Sol-aq i̇eken, nöser jañbyr
şelekten aqtarylğandai töge saldy. Liudanyñ közi ötkir i̇eken. Köşe
jiegindegi tūrğan telefonnyñ tar qorabyn köre qoiyp, jigitti jetelep,
süirei jönelgen. – Toñdym, – dep ol jigit qūşağyna yqtiiärsyz-aq
tyğylğan. Şiedei i̇erin jigit i̇ernin yqtiiärsyz-aq oñai tauyp aldy. Būryn
mūndai i̇eren ləzzatty sətti basynan ötkizip körmegen balañ jigit i̇erkinen
aiyrylyp, i̇esinen tandy. Qany tasyp, tamyrlaryn jaryp jibererdei, sol
tamyrlardy qualai jügirgen qanmen birge myñ-san belgisiz əlde jyn, əlde
peri şyğar jol tappai alasūrady. Ol talyqsyp tūrdy ma, əlde i̇esinen
tanyp tūrdy ma – ony bilmeidi. Telefon qorabynyñ i̇esigin qyz aşqanda
jañbyrdyñ basylğanyn bildi. Tek köşe özenge ainalypty. Syldyrsyldyr. Biraq ainala da aua da tap-taza i̇edi. Tek Jüsip qana öz jüregin
kirletip alğandai sezindi. Alaida, əlde bir əzəzil sezim jañağy bir ləzzatty
sətti aşqaraqtana izdeidi. – Jettik, – dedi qyz i̇eki qabatty ūzyn üidiñ
būryşyna kelgende. Ol jigitti qūşyrlana süidi.
– Osy üide qūrby qyzymyz i̇ekeuimiz pəterde tūramyz. Ol i̇erteñ jūmysqa
ketedi... Onyñ üstine tanysqan küni tabysu yrymğa jaman. İerteñ sağat
toğyzdarda kel, asyğa tosamyn. Onynşy pəter. Ūmytyp qalma. Özim
jūmysqa kün saiyn tüsten keiin baramyn. Jigitimizdiñ sol küngi tündi
qalai ötkizgeni özgeni qoiğanda özine de əli künge deiin belgisiz. Ūiyqtady
deuge de kelmeitin, ūiau jatty deuge de kelmeitin, özine əli beiməlim bir
əlemniñ i̇esigin aşardai, özi əli sezinip körmese de tabiğat pa, əlde
jaratylys pa məjbürli türde jetelep jetkizer əlemniñ bosağasynan
attaryn tüisingen. Özinen ondai təuekelşil i̇erlik tabylmasa da janyn da,
tənin de bilep-töstep alğan sary şaşty qyzğa, iə kelinşekke sengen.
Jeñgesiniñ «ol kelinşek» degen sözi ras bolsa, onyñ üstine bügingi batyl
da i̇erkin is-qimylyna, sözine qarağanda jol körip, jön biler jan i̇ekenine,
jiyrmağa jaqyndağan osy jasyna deiin «güli aşylmağandy qoiyp,
bürşik jaryp körmegen saryuyz balañ jigit alasatumen jatyp tañdy
atyrğan. Telefon soğyp, bastyğyna qatty auyryp qalğanyn aityp, üiden
şyqqan.
– Balam-au, bir jeriñ auyryp qaldy ma? – dep jüzine küdiktene qarağan
şeşesine de sau i̇ekenin aityp, özinşe jal aitqan. Liuda üide kietin
halatpen kelip i̇esik aşqan. Tanysqandaryna birneşe sağat i̇emes, birneşe ai
bolğandai batyl basyp kelip,qūşağyn jaiğan. Odan əri qarai ne bolğanyn
jigitimiz bile bermeidi. Özi şeşindi me, əlde qyz şeşindirdi me, qazir
i̇esinde joq. Bar bileri əli jinalmağan qyz tösegine i̇ekeuiniñ qūlap bara
jatqandary, sonan soñ i̇esinde qalğany tamyrlarynda oinaq salğan jynperiler tynşyğan kezde özin tətti ūiqynyñ kimelegeni ğana... Ol bar i̇erikjigerin bişi qyzdyñ biligine ūstatyp qoiğandai jūmystan səl qoly
bosasa-aq solai qarai jortar i̇edi. Oğan Liudanyñ ystyq qūşağynan,
qylyqty i̇erkeliginen artyq būl jaryq jalğanda rahat bar degenge senbes
i̇edi. Arada ötken i̇eki-üş ai i̇eki-üş kündei bolmapty. Osynau az merzim
işinde Liudanyñ Leningrad qalasyndağy horeografiiälyq uçilişeni
bitirgen soñ joldamamen Almatydağy qazaq muzyka teatryna kelgenin de
bilgen. Şeşeleriniñ Tomsk qalasynda tūratynyn, joldamanyñ şarty
boiynşa teatrda i̇eki jyl istegen soñ ne osynda qalyp jūmysyn
jalğastyra beretinin nemese qalağan qalağa ketuine i̇erikti i̇ekenin de bilip
bolğan. Beker obaly qane, būryn tūrmys qūrğanyn, biraq ol nekeniñ sətsiz
bolğanyn de jasyrmağan. Bir küni Liuda mūny būrynğydan da köñildi
qarsy alğan. – Bilesiñ be, İusup, – degen. – Bügin meniñ ömirdegi i̇eñ
baqytty künim. Jaña dərigerden keldim. Biz kişkentaily bolamyz. Mūnda
kişkentai İusup deitin azamat bar i̇eken. Jigit būl habarğa quanaryn da,
renjirin de bilmei dal bolğan. Bireu töbesinen qos qoldap ūryp qalğandai
melşiıp tūryp qalğan.
– Nemene İusup, balamyzdyñ bolatyny seni quandyrmai ma? – Quanamyn
ğoi. Men, men mūndai boluy mümkin i̇ekenin bilmeppin. Üilenuge şeşem,
ağaiyndarym rūqsattaryn i̇eşqaşan bermeidi ğoi. Liudanyñ ədemi betinen
alğaş ret közdiñ jasy domalap tüskenin kördi. Jigittiñ moinyna asylyp
tūryp, özin tastap ketpeuin, mūny bir körgennenaq jaqsy körip qalğanyn
aityp i̇eñiregen. Keşegi baldai tətti künder udai aşy mūñğa ainaldy.
Jasyryp keregi ne, özi de oğan əbden üirenisip, jiı körgisi keletin.
Mahabbat degen osy bolar degen oida bolatyn. Ol biraz kün oi qamauynda
jürgen soñ aqyry syryn Bətima jeñgesine aitqan.
– Ol kelinşektiñ körgen bette seni maily işektei ainaldyrğanynanaq
osyndai oqiğağa ūşyraitynyñdy bilip i̇edim, – degen qaşandağy ədetimen
jymiiä söilep. – Dünieniñ bar qyzyğy osy i̇eken dep anañdy da, bərin de
ūmytqansyñ ğoi. Liudany qoişy, tağy bir sen siiäqty aşyqauyzdy
qarmağyna ilindirer, biraq balañdy qaitesiñ? Tiri jetim ğyp, tastap
ketpeksiñ be? Oilanbai basqan qadamyñ üşin qylşa moinyñmen
köteresiñ. Üilenesiñ de i̇endi.
«Ağaiyn, joldas-joranyñ boijetken qyzdaryna köz salyp jürmin.
Kelindi özim tañdap əperemin» dep öz qiiälymen toğaiyp jürgen anasyna
Bətimanyñ myna sözinen keiin ne derin bilmei dal bolğan. Ūlty basqa
bolğanyna da köne qoimas. Onyñ üstine kelini būryn i̇esik körgen jan
i̇ekenin bilse tiridei öler. Dəl onyñ osy oiyn tüsingendei ağasy
Mūhamedşe mūny jūmysyna izdep kelip jolyqqan. – Şyrağym, bir
şyrğalañğa tüskeniñdi i̇estidim. Oilanbai jasağan qadamnyñ opyq
jegizerin sağan aldyn-ala i̇eskertpegen qatelik menen boldy. Al, öziñniñ
qandai oiyñnyñ baryp jasyrmai aitşy, – degen. – Bilmeimin, ağa,
özimniñ de qazir işkenim – iriñ, jegenim – jelim. Özimdi qoiyñyzşy,
qinalsam da təuekel der i̇edim. Jalğyz meniñ betime qarap otyrğan şeşem
baiğūs keşire almas mūnymdy. – Jeñgeñ de şaranany aldyryp tastau
jöninde aqyl bergen i̇eken. Liuda tik şapşidy deidi. Ana ğoi, ony da qalai
sögersiñ. «Jüsip üilenbese tuğan i̇elime ketemin» deitin körinedi. Qalai
bolğanda da öziñniñ bir şeşimge kelip, dūrystap söileskeniñ jön, – degen
ağasy. Söilesti de. İekeuinde alğaşqy kezdeskendegidei alaulağan jalyn
joq i̇edi. Alaida, Liuda ötkendegidei köz jasyn būlağan joq. Bəri de osylai
boluğa tiısti dünie siiäqty sabyrlylyqpen söilesken. – Men seni
kinəlamaimyn, İusupçik, – degen būrynğydai i̇erkelete söileitin ədetimen.
– Seni jan-tənimmen jaqsy körip qalğan kinə özimnen. Meni bir jeñil
jüristi əiel i̇eken dep oilap jürgeniñdi de bilemin. Bizdiñ nekege anañnyñ
da, ağaiyndaryñnyñ da qarsy bolary tüsinikti. İendigi ötinerim meni
i̇eşqaşan izdeme. Ūmyt. Məñgilik ūmyt! – Ol köziniñ jasyn irkip alyp
tūrsa da jymiyp külgen boldy. Söitti de jigitti dəl alğaş
kezikkendegidei qūşyrlana süiip tūryp şyğaryp salğan. Jigit Liudanyñ
būl sözine jete mən bermepti. Alğaşqy bir aşu üstindegi qylyğy bolar.
Qaida kete qūiar deisiñ dep oilağan. Onymen habarlaspağan üş-tört kündi
əreñ ötkizip, onyñ üiine kelgende, ornyn sipap qalğan. Quanaryn da,
renjirin de bilmei otyryp qalğan... Jyljyp jyldar ötti. Sol bir ötken
tətti künderin sağyna jürip, öz otbasyn qūrdy. Bastapqy sağynyş uaqyt
jyljyğan saiyyn jadynda kömeski tartqan, tipti ūmytylğan dese de
bolar... Bir-i̇eki jyl būryn bolsa kerek, Bətima jeñgesimen bir kezdesip
qalğanda: – Qainym, Reseidiñ bir qalasynda İusup degen jigittiñ ösip
kele jatqanyn bilesiñ be? Liudanyñ ötinişin oryndap, osy uaqytqa deiin
senen jasyryp keldim. Ğajaby, senen ainymaidy deidi. Özi tūrmys
qūrypty. Bəri de tatu-tətti tūrady i̇eken.
– Qai qalada tūrady i̇eken? Tym bolmasa syrtynan bolsa da bir körsem
şirkin, – dep būl alabūrtsyn.
– Onyñ i̇endi i̇eşkimge de paida əkelmeitin əreket. Izdeimin dep əure bolma,
bəribir onyñ mekenjaiyn sağan aita almaimyn. Onsyz da uədemdi jarymjartylai būzyp aldym. Tağdyrdyñ isine könesiñ, qainym, – dep əñgimeni
doğarğan. Būl bolsa, əli künge deiin «tağdyrdyñ isi» degendi i̇esine jiı
alyp, keide «Əli künge deiin perzent süie almai jürgenim sol bir ağat
əreketimnen, əlde Allanyñ jazasy ma i̇eken. Əitpese, bir kezde bolaşaq
ūrpaqtyñ əkesi bola alary dəleldendi i̇emes pe?» dep te oilaidy. «Joq,
būl qiyndyqtan şyğar jol bolmauy mümkin i̇emes, bar odan qūtylar
mümkindik» dep, özinşe bir şeşimge bel bailağan... Biraq ol oiyn əzirge
aşyp-jaryp i̇eşkimge aitpauğa bekingen. Tek qana ol əieline: – Men senen
i̇eşqaşan, i̇eşqaida ketpeimin. Meniñ bar qyzyqquanyşym da jalğyz sen
ğana. Sen barda jalğyzbyn dep te, jartymyn dep te aita alman. Būdan
bylai ondai sözdi aitpaityn da bol, men ondai sözdi i̇estimeitin de
bolaiyn, – degen. Ras, kez kelgen əiel zatynyñ ana boludy armandauy
zañdylyq bolsa, kez kelgen i̇er adamnyñ da ūrpağyn körip, ony tərbielep
jetkizudi añsauy da dəl sondai ömir qağidasy. Sondyqtan bizdiñ jigitimiz
de osynau jan jarasyn i̇emder şipany, odan qūtylar joldy izdemep i̇edi,
tek qūdai qosqan qosağynyñ betine qarap, soğan təube ğyp otyrğan i̇edi
desek, söz joq, jalğan aitqan bolar i̇edik. Oilanatyn da, qinalatyn da.
Biraq kelinşegi i̇ekeuiniñ ūrpaqsyz tirlikterine qosağynyñ ğana kinəly
i̇ekenin oilap ta körmepti... Ol da özi tañdap qosylğan jaryn qanşa jaqsy
kerse de, ony i̇eş pendege aiyrbastamasyna közi jetse de, onyñ qosağy
aldyndağy nemese öz ary aldyndağy kirşiksizdigi şartty ūğymğa
ainalğany da ras i̇edi. Maidangerler i̇elge oralyp, jūrt i̇esin jinağanymen,
şaruaşylyqtyñ kem-ketigi jönge kelip qalğanymen, köp adamnyñ janyna
tüsken ruhani jaraqattyñ jazyluy üşin əli talai-talai jyldar kerek
bolatyn. İə, ol tūs i̇elde jetimder men jesirlerdiñ köbeiip tūrğan tūsy i̇edi.
Jetimderdi balalar üiine aparyp berse de, tym bolmağanda olarğa bütin
kiım alyp berse de, bir sətke bolsa da jetimderdi quandyruğa bolatyn. Al
tirşiliktiñ, tipti tabiği qajettiliktiñ qyzyğyn i̇erkin körip ülgire de almai
qalğan jas jesirlerdiñ köñilin körkeitip, jüregin güldendiru oñai i̇emes
bolatyn. Olarğa ömirlik serik, tirşilikterindegi tirek kerek i̇edi. Sodan da
bolar, i̇er azamattyñ qūny artyp, keibir mosqal maidangerler de köñildes
tauyp, tipti qaisybiri tösek jañğyrtyp, qutyñdady. Būl bolsa adaldyqqa
sert bergendei bögde əielge moiyn būrudy oilağan da i̇emes. Basyna bir ret
oñdyrmai tigen taiaqtan sabaq alğandai i̇edi. Ol bərinen de öziniñ qosağyn,
üki köz, şipaia sarysyn joğary qoiğan. Jastyqtyñ örttei laulağan
sətindegi qiys basqan bir qadam dep qana i̇eseptegen. Liudamen arasyndağy
bolğan qarym-qatynastan ol özin oljasyz sanağan joq: birinşiden, men de
ömirge ūrpaq əkele alady i̇ekenmin degen oi köñilinde birjola beki tüsse,
i̇ekinşiden, öz kindiginiñ bir jalğasynyñ osynau jūmyr jer üstinde
jürgenine təuba i̇etedi jəne tiri bolsa, ony öz i̇esiminiñ orysşa nūsqasyn
alyp jürgen İusubyn tübi izdep tabatynyna senetin...
Tañ atpai i̇erte tūrğan ol oiyna alğan isti oryndamaq bolyp, taksige
otyrdy da, qalanyñ keude tūsyndağy jetim balalar üiine tartty. Balalar
üiiniñ meñgeruşisine səlemdesip ülgirmei-aq, əldekim quyp kele jatqandai
asyğyp-aptyğyp: – Mağan bala kerek, mağan qaisysy būiyryp tūrsa da,
onyñ əkesin de, şeşesin de joqtatpaimyz. Kömektesseñiz i̇eken! – dep
bastyrmalata jöneldi. «Joq, biz kim köringenge jeteletip jiberetin
balamyz joq» dep, mūnyñ betin qaitaryp tastaityndai, tym asyğys
söilegen.
– Azamat, sabyr saqtañyz! Biz qoi men qozy saudasynda otyrğan joqpyz
ğoi. Sondyqtan asyqpai jai-japsaryñyzdy tügel aityñyz. Ərine, būl
ötken soğys talai səbidi əke-şeşesinen aiyrdy. Biraq ana qūşağy men əke
yqylasyn almastyra almasa da, balalar üii olardy bağyp-qağyp otyr,
i̇eger şynynda sizder būlardyñ bireuin öz balañyzdai i̇etip, bauyryñyzğa
basatynyñyzğa bizdiñ közimizdi jetkizseñizder, qarsy i̇emespiz, – degen
balalar üiiniñ meñgeruşisi. Būl kelinşegi i̇ekeuiniñ qai jyldary
üilengenderin, sodan bergi ömir joldary jaily jəne əli de bolsa, balaly
bolarmyz ba degen ümitterin əieline dərigerlerdiñ soñğy aitqan şeşiminiñ
mülde üzgenin tügel aityp bergen. Balany bauyryna salyp alu üşin əli de
biraz mekemelerge baryp, kelisimderin alu kerek i̇eken. Tausylmas köp
qağazdardy toltyru kerek i̇eken. Mūny i̇eñ bir qinağan şarua: balany
asyrap alğylary keletin ötinişke i̇erlizaiyptylardyñ i̇ekeui de qol
qoiulary kerek i̇eken. Onyñ «Əielime oidajoqta quanyş syilağym keledi»
degen uəjin Zañnyñ baby kötermeidi i̇eken. Sodan amalsyzdan üiine baryp,
əieline: «Mynau üidi saqtandyrudyñ qağazy i̇edi» dep, jalğan aityp, qol
qoidyryp aldy. Şağiynyñ bilmei qoiğan qoly üşin ökinbesine sengen.
Ol sol küni-aq şaruanyñ bərin tügendep bolğan soñ jedeldete basyp,
balalar üiine qaitadan kelgen. – Qai jastağyny qalar i̇ediñiz? – deidi
meñgeruşi.
– Būl köpten kökeide jürgen nietimiz bolsa da, osy jerin oilanbappyn.
Degenmen, neğūrlym jasyraq bolğany jaqsy ğoi. İerteñ ataanalyq
paryzymyz bar deu üşin onyñ səbi kezinen bastap, qiyndyğy men
qyzyğyn birdei körip, asyrauymyz kerek. Onyñ üstine, küni i̇erteñ ony
bizdiñ asyrap alğanymyzdy şyn əke-şeşeleriniñ bilmeui üşin de
jasyraq, bolğany jaqsy.
– Ol səl oilanyp tūryp, tağy da ötiniş aitty.
– Mümkindigi bolsa, keiinirek əke-şeşesiniñ tabyluy mümkin-au degenderin
mağan körsetpei-aq qoisañyzdar i̇eken. Mağan tübegeili bala bolatyny ğana
kerek. Būğan balalar üiine on şaqty kün ğana būryn tüsken bir səbidi
alyp keldi.
– İeñ jas azamatymyz osy. Əli qyrqynan da şyqqan joq. Anasy osy
tūñğyş balasyna bosanu üstinde köz jūmypty marqūm. Əkesi balany
aludan mülde bas tartypty, – degen sözdi i̇estisimen jigit öz küdigin aitqan:
– İerteñ bala i̇er jetken soñ, əkesi kelip, «mūnyñ zañdy əkesi menmin» dep
talasyp jürmes pe i̇eken? – Joq, ol izdei qūiatyn adam körinbeidi. Onyñ
üstine, balany kimge bergenimizdi oğan aitpaimyz. Ol jöninde bizge
qaldyrğan qolhaty da bar. Jigit əli böten kisini jatyrqaudy da bilmeitin
beikünə səbi jüzine qarağan. Öziniñ bolaşaq tağdyrynyñ dəl qazirgi sətte
şeşilgeli jatqanynda i̇eşqandai jūmysy joq, kip-kişkentai tanauy
pysyldap, mynau jaryq dünieniñ tətti auasymen tynystap jatyr. Ol
qazir özin düniege əkelgen anasy osynyñ tirşiliginiñ öteui ğyp öz ömirin
bergeninen de, qu soğystan mügedek bolyp oralğan əkeniñ jarynan
aiyrylğan soñ, jas baladan birjolata bas tartqanynan da beihabar.
Būltiğan qūitaqandai qarny toiyp, jaialyğy qūrğaq bolsa, sonan keiin
maly tügel, jany aman myrzadai ūiqyny soqsa bolğany. Səbi oilai
almaidy, demek onda uaiymqaiğy da, quanyş-süiiniş te joq. Sondyqtan
da ol – səbi. Səbi tağdyry tek qana ülkenderdiñ qolynda. Ol i̇erteñ
baisaldy, aqyldy bolyp öse me, əlde ūşqalaq-ūrynşaq, mağynasyz kün
keşer jatypişer jalqau bolyp tirşilik i̇ete me, ol da köbine ülkenderge
bailanysty. «Men seni ömir örisiniñ bel ortasynda jüretin azamat i̇etip
jetkize alamyn ba? Jalpy jaratylysyñnan qandai jan i̇ekensiñ sen,
adamzattyñ qūitaqandai balasy?» Jigit səbi jüzine qarap, tolqyp tūrdy.
«Būdan da ədemisi, mynau köp balanyñ işinde būdan da jaqsy azamat bolyp
ösetin jaratylysynan aqyldyraq bireuleri de bar-au. Döp basyp, dəl
tañdap alar ma i̇edi, şirkin!» degen bir pendeşilik oidyñ kimelegeni ras i̇edi.
Biraq sol kezde tətti ūiqy qūşağynda jatqan beikünə səbi şalyqtap, i̇ezu
tartty. Jigit ūrlyğynyñ üstinde ūstalğan baladai qysylsyn. Mynau səbi
mūnyñ jañağy bir kimelegen pendeşilik oiyn mazaq i̇etip külgendei. «Ə,
i̇endi tañdauğa kiristiñ be? Adamzat balasy – bazardan tañdap alar semiz qoi,
səigülik jylqy i̇emes. Pende ūrpağyn tañdap tuğyzuşy ma i̇edi?! Meni nağyz
ūrpağym dep tanysañ – tañdama! Men – mañdaiyña bitken tağdyryñmyn.
Jaqsy bolyp össem – bağyñ bolarmyn, jaman bolyp össem – talaiyñnan
tabarsyñ. Tolğanba da oilanba?!» Ol səbi üni bolyp i̇estilgen öz jüreginiñ
şeşimin i̇estidi. Sol-aq i̇eken «Əli de bireulerin körer me i̇edi, şirkin!» degen
jañağy oiyn qolmaqol ūmytyp, qūndaqtauly balağa qolyn soza berdi.
«Qūitaqandaiym, meniñ!» dedi ol kübirlep. Bükil jansaraiy qosyla,
qostai kümbirlep ketkendei. «Sen bizdiñ tuğan balamyz bolasyñ, i̇eşkimnen
kem, i̇eşkimnen qor i̇etpei jetkizermin men seni!» Ol qolyna alyp tūrğan
būl səbidiñ aty-jönderi məlimsiz əlde bireulerdiñ ūrpağy i̇ekenin bile tūra,
«osylai i̇etip bir köreiin» dep oilamaiaq, i̇eñkeiip kelip, ūiqydağy
«jigittiñ» bir japyraq betinen iıskegen. Tek jas nəresteniñ özine ğana tən
irimşik añqyğan, sonşama janğa jağymdy iısi tūla boiyn balqytty. Özi
əke bolyp isin de sezbegen, qolyna alyp ta körmegen İusubyn oilady...
«Meili özim körmegen odan sen jaqyn bolarsyñ mağan. Ony i̇endi ūmytuğa
tiıstimin!». Ol sol sətten bastap,
tūñğyş ret əke sezimin tüisingendei. İeger osy kezde myna otyrğandardyñ
biri: «Qane, būdan ədemirek bireui bar i̇edi, auystyryp bereiinşi» dese,
jooq, dəl osydan səbiden aiyrylmas i̇edi. Ol balanyñ tuuy turaly
kuəligin alyp, sol küni-aq ony özgerttirip, qaita toltyrtty. Onda
būrynğysynan özgerissiz qalğany tuğan uaqyty men jeri ğana. Özime serik
bolsyn dep i̇esimin Serik qoiğan jigittiñ «şeşesi» degen tūsqa «Şaği» dep,
«əkesi» degen jerine «Jüsip» dep, al tolyq atyjönin «Serik Jüsipūly
Təñirberdiev» dep özgerttirip, balalar üiine qaitadan kelgen. – Al, qadirli
dostarym, bügin meniñ üiime kelip, mynau səbiımizdiñ şildehanasynda
bolasyzdar. Jalğyz ötinişim, būnyñ būrynğy i̇esimi men əkesiniñ i̇esimi
qandai i̇edi, ol jöninde üige barğanda şeşesine de i̇eş nərse aitpañyzdar.
Ol i̇endi səl kidirse, balalar üiiniñ qyzmetkerleriniñ biri: «Joq, būl
balany beruge bolmaidy i̇eken!» dep qalardai ūlyn qoinyna tyğyp,
bauyryna basqan küii syrtqa şyğa bergen. İeki keştiñ arasynda
qūndaqtauly balany qūşaqtağan küieui kirip kelgende kelinşeginiñ oiynda
i̇eşteñe joq bolatyn. Ol tipti mynau oraudyñ işinde jas bala jatyr dep
i̇eş oilamağan.
– Şeşesi-i̇ei, myna balanyñ jaialyğyn auystyrşy, sulap tastady-au
deimin tentek neme! «Üiimizge jetkenşe şydai tūr» dep i̇edim, til aldy ma
būl būzyq...
– Küieui i̇esik aldyna seruenge jaña ğana alyp şyqqan balasyn qaitadan
üige kirgizgen kisidei tym jaibaraqat söileidi.
– Qūdai-au, sen ne aityp tūrsyñ, andağy köldeneñ köterip alğanyñ
nemene? Sol kezde «Əkemniñ köterip kelgeni men ğoi» degendei oraudyñ
işindegi səbidiñ qyñqyldağanyn i̇estidi. Əli de i̇esin jiiä almai tūrğan əiel
sol kezde jügirip kelip, küieuiniñ qolyndağy balany alğan. – Al, ūlyñnyñ
bauy berik bolsyn, bəibişe! – dedi küieui əielin qapsyra qūşaqtap. –
İekeuimizdi asyrap, mūratymyzğa jetkizer azamatymyz osy. Əieldiñ aialy
qoi közin möp-möldir jas kireukeledi. – Qaidan, qaidan ğana əkeldiñ,
aitsaişy, şynymen bizdiñ balamyz ba būl?
– Bizdiñ balamyz, i̇eşkimniñ talasy da, ortaqtyğy da joq, öz balamyz! Əkesi
– menmin, şeşesi – sensiñ. Osydan jiyrma şaqty kün ğana būryn
bosanğanyñdy ūmyttyñ ba? Perzenthanağa qaldyryp ketipsiñ. Dalağa
qaldyrar balam joq. Bardym da alyp keldim. Əiel būl sözge senersenbesin bilmegen qalpy, i̇esinen tanğan adamdai sileiip tūrdy da qaldy.
Əlde i̇eñ bir auyr ükim i̇estigen aiypkerdei, əlde şeksiz baqyt oilamağan
jerden basyna qonğan jandai öñi qaşyp ketipti.
– Ou, bəibişe, sağan ne boldy, əli senbei tūrsyñ ba? Senbeseñ, mine
balañnyñ kuəligi. Ol tös qaltasynan bir japyraq qağazdy alyp, əieline
ūsyndy.
– Aldymen balañnyñ i̇esimin oqy, sonan soñ şeşesi men əkesiniñ kim i̇ekenin,
tegin – bər-bərin oqyp şyq. Əiel kuəlikten... «Şeşesi – Şaği, əkesi –
Jüsip...» degen joldardy oqyğan soñ buynynan əl ketkendei kereuetke
jyğyla bergen. – Təuba, qūdai! Şyn ba, ötirik pe?! – deidi sandyraqtağan
kisişe. – Şeşesi-au, nemene, öz balañdy tanymai qaldyñ ba? Būl tentek
«şeşeme tez jetkizseñşi» dep, meni tyğyrlatyp keldi. Osyny i̇ekeuimiz
tym i̇erke ğyp jiberdik-au özi, – deidi otağasy sol jaibaraqat qalpy. Sonan
soñ ğana əiel qūndaqtauly balany i̇ebedeisiz qimylmen bauyryna qysqan. –
Al, bəibişe, quanyşyñ ūzağynan bolsyn! – Sol kezde əiel janaryn
kireukelep, irkildep tūrğan jas üzilip ketti. Dirildegen i̇ernimen nəresteniñ
betinen öbip, alqymynan aimalady. Būryn-soñdy özi bilip körmegen bir
raqat küi keşip, būryn-soñdy sezinip körmegen bir jan tebirenisin
tüisindi. Bükil jan-düniesin lyqsyğan jalyn şarpyp ötkendei. Alpys
i̇eki tamyry tügel balqyp, iıp bara jatqandai. Ol jalma-jan balany
kereuettiñ üstine jatqyzdy da, jaqynda ğana toiğa, jiynğa barğanda
kiermin dep tiktirgen kögildir jibek köilegin dardar aiyryp, səbidiñ
jaialyğyn qūrğaqtady. Küieui bolsa «Öi, basqa i̇eskileu köilekteriñ de bar
i̇emes pe i̇edi» degen joq. Jymiiä qarap, i̇eñ baqytty əkeniñ küiin keşip
otyrdy. Söitkenşe qasynda dərigeri, tağy bir kütuşi əieli bar balalar
üiiniñ meñgeruşisi de kelip kire bergen. Qoldarynda bir şoq gülderi bar.
«Būlar neğyp tez kelip qaldy?» degendei üreilene qarağan üi ieleriniñ
köñilderin sabasyna tüsireiin degendei meñgeruşi küle söiledi. – Al,
şeşesi men əkesi, kişkentailaryñyzdyñ bauy berik bolsyn! Izderiñizden
qua biz de qūttyqtai kelip qaldyq. Mineki, gülimiz! Üi iesi bağana būlardy
şildehanağa özi şaqyrsa da, dəl būlai ileşala qua keler dep oilamağan.
Biraq meñgeruşiniñ «qūttyqtai keldik» degen jalğyz sözi men bir şoq güli
jüregin ornyna tüsirgendei.
– Əkesi, siz oilağandai biz balany kim köringenge berip jibere almaimyz.
Sizder alğaşqy uaqytta ony qalai bağyp, qalai asyraisyzdar? Tipti
nemen tamaqtandyrasyzdar? Odan əli habarlaryñyz joq qoi. Əi, əkesi-ai,
bala köñildegidei i̇erjetu üşin ony jaqsy köru az, ony jaqsy kütip, dūrys
tamaqtandyra da bilu kerek. Bağana siz ol jailardy anyqtap sūrap almai,
asyğys-üsigis tartyp kettiñiz, – deidi dəriger kelinşek. Olar balanyñ i̇eki
kündik tamağyn, birneşe jaialyğyn jəne jas balağa arnaiy əzirlenetin süt
tağamdaryn nərestelerge beriletin as türlerin arnaiy daiarlaityn asüiden
bir jyl boiy tegin aluğa bolatyn rūqsat qağazdaryn ala kelipti. Olar
asyğys i̇ekenderin aityp, dəm auyz tigen soñ dərigerdiñ jiı kelip
tūratynyn aityp ketip qaldy. Şildehana toiy birneşe künge sozyldy.
İekeui barlaryn aiamai, köñil jeter ağaiynnyñ bərin şaqyrğan. Ol
kezderde as ta tök dastarqan jasauğa mümkindik bolmasa da, bazarğa baryp,
jiğan-tergenderine bir qoi satyp alyp, tileules ağaiynnyñ auzyna tosqan.
Əieli de qūşağyna nərestesin qysqaly beri qaita tülegendei jüzi bal-būl
janyp, qūlpyryp ketip i̇edi. Ūly keudesin alğaş iıskelegen kezde i̇erekşe
bir küige tüsken. Səbi təmpigen tanauymen üikep, oimaqtai i̇ernimen
aimalağanda, ğūmyry bala auzy tiıp körmegen keudesiniñ qytyğy kelmei,
qaita bütkil qolqa-jüregi maidai i̇erip bara jatqandai i̇edi. Tağy aimalasa
i̇eken, tağy da tüimedei mūrnymen üikelese i̇eken degendei ol közin jūmğan.
Əiel jüzinde jyly jymiyspen birge ğajaiyp bir möldir şuaq oinaidy.
Onyñ osy kezdegi sətin körgen küieui būl jahandağy i̇eñ körikti de i̇eñ nūrly
əiel meniñ əielim dep birjola sengen. Bir jigittiñ jurnalğa basylğan
Djordjoneniñ «Ūiqydağy Venerasyn» körip tūryp, i̇eşbir öner
zertteuşileriniñ oiyna kelmegen tyñ boljam aitqany bar i̇edi. Ol:
«Jigitter, Veneranyñ jüzindegi ğajaiyp sūlulyq nūryn suretşiniñ qalai
dəl tapqanyn bilesiñder me? Aiağy auyr Veneranyñ işindegi səbidiñ alğaş
qozğalğan səti, sondağy ūiqyda jatqan bolaşaq ananyñ ūrpaq quanyşyn
sezgen kezindegi betine oinap şyqqan sūlulyq nūryn suretşi dəl ūstağan»
degen i̇edi. Būl ər körermenniñ özinşe jasağan boljamy bolar, biraq
keudesin tūñğyş ret jəne zaryğyp baryp səbige aimalatqan əiel jüziniñ
de i̇eş suretşi ūstai almaityn ğajaiyp nūrğa malynatynyn būl da
ömirinde alğaş ret körgen. Üş-tört künnen soñ-aq əiel keudesi boijetip
kele jatqan qyzdai qaita tolyqsyp, ömir nərin ūrpaqqa ūsynar barşa
tamyrlar bülk-bülk soqqan. Biraq ol öz boiyndağy osynau ğajaiyp
qūbylysty küieuine, künine bir dürkin kelip jürgen balalar üiiniñ
dərigerine de aita almağan. Aita almağanmen, tyrsiiä tolyp ülgirgen qos
anar balasy keudesin aimalağan saiyn syzdap, şydatpağan soñ öz keudesin
özi i̇eptep qysyp körgen. Sol-aq i̇eken, nər joly aşylyp, alğaşqy uyz süt
syzdyqtai sorğalap tizesine tamğan. Būl kezde jūmys uaqyty biter-
bitpeste üiine qarai ūmtylatyn küieui i̇esikti şalqaita aşyp,
«Serikjanym qaidalap?» bölmege kirgende əieli ūlyn keudesine köldeneñ
qysa ūstap, i̇emizip otyrğan i̇edi. Jigit tabiğattyñ qūdiretine tañ-tamaşa
qalğan. Tipti sodan keiin būlardyñ i̇ekeui de osynau nəreste bizdiñ özimizden
tuğan bala i̇emes degenge de sene qoimağan. Kindigimizden jaralap, işimizden
şyqpady degendi oilai da almağan. Ananyñ aq sütin i̇emip, əkeniñ şeksiz
meiirimin körgen səbidi qalai ğana tumağan dei alar? İendi söilesuge söz
taptyrmai, jūbailar arasyna salqyndyq lebin əkele bastağan uaqyt
yzğary da sol qūittai ūldyñ iñgəsimen jym-jylas joğalğan i̇edi. Alğaş
üilengen jyldaryndağydai bir-birimen ülken yqylas, būl jasta bola
bermes yntyqtyqpen qaita tabysqandai. Biri – adal zaiybym, biri – aq
jürek jūbaiym dep qana i̇emes, birin-biri ūlymnyñ əkesi nemese ūlymnyñ
anasy dep te qadirlep, qasterlerin arttyrğandai...
Ūldyñ iñgəlağan üni, sonan keiingi bal-būl tili, əbden qaraqūlaqtanyp, i̇es
toqtatqanğa deiingi şoljañ i̇erkelik qyzyğy – i̇ekeuine tausylmas qazyna
köringen. Qara sömkesine tilersegin soqtyryp, mektepke bara jatqany
qandai i̇edi. İekeuiniñ qarşadai ūldyñ i̇eki jağynan şyğyp alyp: «Beske
besti qosqanda qanşa bolady?» dep oqytatyn kezderi şe?! Söitken ūl
bilim köşiniñ aldyna şyqqan jürdegi, soñynda qalğan şañdyaiağy bolmasa
da, Uialmastai ğana jetistikpen jürip, onjyldyqtyñ şetine şyğypty. Ol
sol dəurenge jetkenşe bir kezdegi qara būira şaşy bar jigittiñ
sūlltanymyn deitin əkesin aq saqaldy, sary tisti i̇egdelikke, bir kezdegi ağy
aq, qyzyly qyzyl köriner, būlyqsyğan şeşesin tolyqsyğan, toqtağan
otanasyna ainaldyrypty. Jebeuşi uaqyt jasty boijetkizip, i̇erjetkizip,
boijetkeni men i̇erjetkenin jasamysqa jetkizip jürgende, jemir uaqyt
jasamysyn jasytyp, i̇eñkeitip ketedi i̇eken.
***
Jol ortadan asqanda kindigin ūzartyp, əke bolğan bizdiñ Jükeñ, iağni Jüsip
aqsaqal i̇ekeni, al jer ortasyna jetip, i̇endi ümitim üzildi degen tūsta tas
i̇emşegin jibitip, ana atanğan, atanyp qana qoimai analyq tauqymetin
keşip, qalğan ömiriniñ bar qyzyğyn sol jalğyzğa bağyştağan kisiniñ
Jükeñniñ bəibişesi Şaği şeşei i̇ekenin sezip te otyrğan bolarsyz, qadirli
oqyrman. İekeuiniñ bar tiregimiz, bar quanyşymyz deitin jalğyz ūldary,
biz əli tür-tüsin körip ülgirmegen, özderi i̇esimin ğana auyzdarynan
tastamaityn Serik i̇edi. Üiimizdiñ töbesi biık, auasy keñ bolğanymen,
qystyñ künderi jylytu oñaiğa tüspeidi i̇eken. Dañğaradai birneşe bölmeni
birinşi qabattağy jalğyz gaz peşi jylytuğa tiıs. Künara jetkiziletin gaz
ballony da şaq kelmeidi. O basta jylu jüiesi qate salynğan ba, əlde
bölmelerge jylu jüretin su qūbyrlarynda bir kinərat bar ma, əiteuir,
otty üzbei jaqsaq ta, üidiñ işinde arqa-jarqa bolyp, bir şeşinip jüre
almaisyñ. Būryş-būryştary kögaiazdanyp, ünemi dym tartyp tūrğany.
– Bizdi qoişy, ülken adamdarmyz ğoi, şydarmyz. Myna Mūratymyzdy
toñdyryp almaiyq. Gazdy aiamai jağyñdar, – deidi Jükeñ üiiniñ suyq
bolğanyna özin aiypty sanağandai. Biraq biz otty qanşa jaqqanmen, qys
ortasynan aua ūlymyzdy auyrtyp aldyq. İeki ökpesinen birdei suyq tigen
dep tapty dəriger. Şeşesi i̇ekeui auruhanağa tüsken soñ, Jükeñ oqys
şeşimge kelgen. Aulanyñ işinde özderi būryn osy üidi salar aldynda
uaqytşa baspana retinde paidalanğan qazir «jazdyq as üi» dep atalatyn
Uiadai ğana i̇eki bölmeli baspana tūratyn.
– Əi, şoşqa, törteuimiz tört jağynan şyğyp jürsek te, ortamyzdağy bir
balany küte almadyq. İendi jaz şyqqanşa sol üidi panalai tūryñdar.
Jazdy qūdai qolğa bir berse, myna ülken üidiñ jylytu jüiesin, kömirmen
janatyn peşti, bərin de qaita saldyramyn, – deidi Jükeñ.
İerteñinde-aq bizdiñ kişkentai üiimiz əktelip, peşi, plitasy qaita oñdalyp
daiar boldy. Ot jağyp, əbden jylytylyp, aiaz sorğan qabyrğaalary
sañğyrap ketken soñ kelip kirip aldym. Keşki tamağymyzdyñ üstinde
şeşemiz quanyş aitty: – Kelinge sorpa jasap aparyp i̇edim, Mūratjannyñ
ystyğy qaitypty. İendi bir aptada şyğaryp ta qalar. – İendi auyrtyp
alsañdar bar ğoi, şoşqalar, i̇ekeuiñniñ de jondaryñnan taspa tilemin. –
Jükeñ maişabaq siiäqty sūq sausağyn bezedi.
– Bağana jūmystan keiin men de barğanmyn. Kişkene üidi jöndep
qoiğanymyzdy i̇estip, Bağila da quanyp otyr i̇eken, – dep, men öz aldyma
qyryn şauyp, əñgime taqyrybyn basqa arnağa būrdym. Şeşei de mülde
kütpegen tyñ əñgime bastady:
– Şal-au, jūmysyñnan sūranyp, əlgi qu jalğyzdyñ jaiyn bilip kelseñşi.
Tüsimnen şyqpaidy. Auyryp qaldy ma, qaidan bileiin. Hatynda amansaumyn degennen basqa i̇eşteñe aitpaidy. Sol balanyñ bizge aita almai
jürgen birdeñesi bar-au deimin osy. – Əi, şeşesi-ai, jaman ūlyñnyñ aita
almai jürgen syry bolsa, üilengisi keletin bolar. İerjetken ūlda basqa
qandai syr boluşy i̇edi. Onan da köp uaiym soğa bermei toiğa
daiarlansañşy. – Jükeñ mağan qarap, közin qysyp qoidy. Men i̇eş nərse
sezbegendei ystyq samsağa qol sozamyn. Sonan soñ Jükeñ meniñ janaryma
janaryn qadady. «Osy sen qandai jigitsiñ?» dep synap qarağandai. Men
özimen alğaş kezdeskenimdegidei i̇erkin söilesip üirenip qalğanmyn. Sol
ədetime salyp, əzildei söiledim: – Tağy da «şoşqadan» bastalatyn
birdeñe aitqaly otyrsyz-au. Biraq ol būrynğydai külgen joq. – Əi,
şoşqa, əkeñdi körmegeli qanşa uaqyt boldy? – Tūp-tura bir jyl, bir ai
boldy. – Men seni tekten-tekke «şoşqa» dep jür dep pe i̇ediñ? Şoşqasyñ!
Öziñ əke bolğan soñ, əkeni qaitesiñ?! Jaraidy, Mūrat tuğan soñ
mümkindikteriñ bolmai jatyr delik. Oğan deiin aiğa bata ğyp jürdiñder
me?! – Jūmys bar i̇emes pe?! Jazda demalysty alğan soñ bolmasa,
jönjosyğy joq, qalai ketermin? Meniñ jai-küiimdi biledi, əkem söge
qoimas.
– Baryp tūru kerek. Əkege i̇eşteñe bölip bermeseñ de, baru kerek, – dedi ol
közimnen közin aiyrmağan küii. – Baru kerek, balanyñ əkege jasar i̇eñ ülken
jaqsylyğy – əke qadirin bilui ğana. İeger anau Qasymhandy «Maskünem
bolsa da, əkemizdi əldebireu kelip alyp ketipti» dep ūldary artynan izdep
kelip jatsa, qandai jarasar i̇edi. Ony izdegen jan bola qalsa dep audandyq
militsiiäğa meken-jaiymdy qaldyryp ketip i̇edim. İeşkim kelmedi. Mümkin,
Qasekeñ baiğūs bala-şağa aldyndağy öz qadir-qasietin ketirip te alğan
şyğar. Bəribir ol da əke ğoi. Əke qadirin bilmegen ūldy «şoşqa» demei ne
deisiñ?! Ol ündemei biraz otyrdy da, tağy mağan «şabuylyn»
jalğastyrdy:
– Mümkin, sen əke qadirin öziñ əke bolğan soñ bağalamai jürgen
şyğarsyñ?! Al bizdiñ, Şaği şeşeleriñ i̇ekeuimizdiñ tirşiligin körip
otyrsyñ ğoi. Şalğaida jürgen ūldan hat kelmese de, tün ūiqymyzdy tört
bölemiz... Kim biledi, Serikjan jaman bala bolyp öspegen siiäqty. Kempir
i̇ekeuimizdiñ ūldan tiler bir-aq ötinişimiz bar. İerteñ üilenip alğan soñ:
«Jūmysymyz solai, ūlyqsattaryñdy berseñder, bölek tūraiyq dep i̇edik»
dep jürmese bolğany. Qartaiğan şağymyzda kelin jūmsap, nemere iıskep,
birge jürsek dep qiiäldaimyz ğoi. Men biz osy üige keler aldynda ğana
Seriktiñ institutty byltyr bitirgen soñ joldamamen Temirtauğa
jiberilgenin būryn da biletinmin.
– İe, ol Temirtauğa barğaly jylğa juyq uaqyt ötti i̇emes pe, i̇endi birer
jyldan soñ osynda qyzmetin auystyruyna da rūqsat beretin şyğar.
Qoldaryñyzğa kelip tūrmağanda, jalğyz ūldaryñyz qaida baruşy i̇edi?
Əliaq nemereleriñizge ən salyp berip otyrasyz, – deimin men Jükeñniñ
betine qarap. Ərine, būl sözim i̇ekeuine de maidai jaqqandai. Jükeñ de,
şeşei de küdikteri meniñ pikirimnen soñ birjola seiilip ketkendei, bögde
oidan serpilip qaldy. Bağila pen Mūrat sauyğyp, üige kelgen künniñ
i̇erteñinde Jükeñ ağamyz Qasekeñdi de taksiletip alyp jetsin. Özi i̇etjensiz adam mülde teritaramysyna ilingendei bolyp, jüdep qalypty. Qos
janary közoiyqqa batyp, tereñnen jyltyrağanymen, būrynğydai
maqsatsyz, meñireie qaramai, qaitadan jan bitkendei. Ərnege mən bere
üñiletin bolypty. – Qalai, ainalaiyn, kişkentailaryñ nauqastanyp
qalypty dep i̇edi, sauyqty ma? – «Apyr-ai, mynau kədimgi deni sau,
salauatty ülken adamnyñ saualy ğoi», – degen oi keldi mağan.
– Raqmet, ağa! Keşe auruhanadan şyğyp, üige keldi. Öziñiz de i̇esensau,
sauyğyp oraldyñyz ba? – deimin men de.
– Ainalaiyn, i̇eñ aldymen sağan raqmet! Seniñ gazetke jazğan maqalañ
meniñ mynau tətti ömirge qaita oraluyma sebepşi boldy ğoi... Ərine,
bireulerdiñ: «Öi, maskünem, seni bireu gazetke jazypty ğoi» degenin
i̇estigenim bolmasa, gazet tügili tarihqa jazsañ da, ol kezde birdeme
paiymdauğa meniñ şamam joq i̇edi ğoi. İeñ bastysy, maqalanyñ mynau
Jüsiptiñ közine tüskenin aitsaişy... Mūnyñ mağan jasağan jaqsylyğyn,
sirə, balalarym da jasai almas... – Söitip, i̇endi «işimdikti ūrttap
almaimyn» dep būl ağañ sertin berip otyr. İendi sertten taisa, men üşin
ölgen adam, – deidi Jükeñ.
– Birjolata şoşqa bolyp öledi de qalady. Ağamyz Qasekeñdi sorpalap,
əldendiru üşin taiynşadai bir qoi satyp əkelip soidy. Sirə, joldasjoralary men tuystaryna ony kezekkezek qonaqqa şaqyru jöninde
astyrtyn tapsyrma berse kerek. Jükeñderdi köp jyldan keiin tabysqan
dosymen birge qonaq i̇etuşiler köbeidi. Bir ğajaby, i̇eki kisiniñ basy
qosylsa boldy, ortalarynda şoşaiyp tūratyn şölmek atauly ol
qonaqtyqtarda qarasyn mülde batyrğan. Onyñ i̇esesine keselerge şūbat,
qymyz qūiylatyn boldy. Būl da, dau joq, Jükeñniñ «i̇erekşe tapsyrmasy»
i̇ekeni tüsinikti i̇edi. – Şirkin, işimdiksiz qonaq şaqyratyn qazaqy
qasietimizdi qaita tapqandai boldyq-au, – desti bireuleri. Jəne birimen biri
kelisip alğandai ərqaisysy-aq Qasekeñe şama-şaryqtarynşa bireuleri
şapan, bireuleri kostium, köilek-könşek degendei syi-siiäpat berip jatty.
Jükeñ: «Sen şoşqa da birge jüresiñ!» dep qoimağan kei tūstarda men de
ilesip, birge barar i̇edim. Onyñ üstine, osynau bir Jükeñ men özimniñ araqatynasymyzdy səl salqyndata jazdağan maqaladan soñ juyrda
gazetimizge «Jazylğan jaiğa qaita oralamyz» degen aidarmen onyñ
jalğasyn jazyp, betimdi əbden jylytyp alğanmyn. Ol maqalanyñ negizgi
keiipkeri, maidangerdiñ qandy köilek dosy Jükeñ bolatyn. Joldasy üşin
keudesin oqqa tösegen maidandasyn myna zamanda dertten jaman «jaudyñ»
qolynda qaldyrmai şyn dostyq paryzdy aqtai bilgen Jükeñniñ i̇erligi
köbirek söz bolğan. – Myna bir dünieni oqyp köriñizşi, – dep, ol kisige
gazetti ūsynğanmyn. Közildirigin kiıp aldy da, oqyp şyqty. – Oi, şoşqa,
solai deşi. Meni bir aq qanatty perişte ğyp jiberipsiñ ğoi. Kez kelgen kisi
solai isteuge tiısti ğana bir mindet qoi meniki, – degen.
– Birinşiden, mūndai isti kez kelgen adam istei almaidy. İekinşiden, būl –
tərbielik məni zor köpke sabaq. Al üşinşiden, men şyndyqty ğana
jazdym, – degenmin. Degenmen, maqtağandy kim jek körsin, gazettiñ
besalty danasyn aldyryp, dostaryna taratqanyn bilemin. Sondai
qonaqtyqtardyñ birinde jinalğan jūrt Qasekeñe «Jükeñe tötelei kele
jatqan oqtan sizdiñ saqtap qalğanyñyz turaly myna inimizdiñ maqalasynan
oqyp bildik. Sony öz auzyñyzdan aityp beriñizşi» dep ötiniş jasar i̇edi.
– İe, qūdai-ai, serjant joldastyñ oidan şyğaryp jürgen gəbi ğoi.
Əitpese oğan atylğan oq mağan tiiüşi me i̇edi? – dep jaltaratyn. Sonda
ğana Jükeñ sol bir oqiğanyñ mən-jaiyn özinşe tüsindirer i̇edi. –
Stalingradtyñ ər köşesi, ər üii üşin qyrqysyp jatqan kez, – dep bastar
i̇edi əñgimesin sol bir oqiğa küni keşe ğana ötkendei köz aldyna bərin
i̇elestetip otyryp. – Jan bermek oñai ma, faşister ər üige, ər üidiñ
qabatqabatyna bekinip alyp, berispei jatqan. İeki közimiz köşeniñ arğy
betindegi üide bolyp, barrikadada bekinip jatqanbyz. Jauyngerlerimdi
şabuylğa bastau üşin i̇endi keudemdi kötere bergenim sol i̇edi, əldebireu dəl
janymnan atylyp kep meni qūşaqtai jyğyldy. Sol sətte atylğan
myltyqtyñ ünin de i̇estimeppin ğoi. Qarasam, meni denesimen basa qūlağan
osy Qasekeñ i̇eken. «Baiqasañyzşy, i̇endi bolmasa sizge tie jazdady ğoi»
deidi jaibaraqat. Söitkenşe bizdiñ mergenderdiñ biri qyr jelkemizden
üidiñ bir terezesinde tūrğan jalğyz fritstiñ snaiperin atyp tüsirdi. Meni
qarauylğa ilgen sol bətşağar i̇eken. Terezeden şoşaiyp şyğa bergen
myltyqty közi şalyp qalğan Qasekeñ meni qūtqaramyn dep öz basyn
qaterge tigipti. Mağan degen oq būl batyrdyñ oñ iyğyna kelip qadalğan.
Sodan gospitalda üş ai jatyp, qatarymyzğa qaita qosylğan bolatyn.
– Apyr-ai, joldas dep, mine, osyny ait. Ğajap i̇eken, – dep i̇edi otyrğandar.
– İe, men būğan arnalğan oq özime tie qoisyn degenim joq, tek myltyq
atylğanşa jatqyzyp ülgiremin be degen dalbasam ğoi, – deidi Qasekeñ öz
isin i̇erlik dep bağa beruge mülde köngisi kelmei. Qasekeñ jarty aidai qala
aralap, ömirinde taza kiınip alyp tūñğyş ret syily qonaq bolyp jürgen
soñ ağy aq, qyzyly qyzyl bop, qarğa aunağan tülkidei mülde jasaryp
ketken. Mümkin, mol tamaqqa i̇emes, jarqyn köñilge, adal dostyñ aq nietine
toiynğan bolar. Mümkin, özi üşin qadiri kete bastağan tirşilik deitin tətti
ūğymnyñ parqyn dertinen aiyqqan soñ bilgen şyğar. Əiteuir, ol būl
ömirge qaitadan kelgen, Jükeñ alğaş i̇ertip əkelgen Qasymhannan qazirgi
kezde mülde basqa Qasymhan i̇edi. Ağamyz i̇eñbek demalysyn alyp, dosyn
i̇eline alyp jöneldi. Jolai Temirtaudağy ūlyna da soğa kelmekşi bolyp
attanğan.
***
uiadai üiimizdegi jylylyqty birqalypty ūstauğa tyrysamyn. Otyn mol
i̇eken dep otty dürildetip köp jağar bolsam, üidiñ işi ysyp, bala terleidi.
Terşeñ balağa suyq üiir. Sondyqtan otty demil-demil azdap qana jağamyz.
İeger ysyñqyrap bara jatsa Mūratty orap, tysqa taza auağa şyğaryp,
üidiñ i̇esik-terezesin aşyp, auasyn qoñyrsalqyndatyp alamyz. Būl da
Jükeñniñaqylymen, öziniñ jiı baqylauymen jürgiziletin jūmys.
Jurnalist atanyp, redaktsiiäda qyzmet istegen soñ gazet tapsyrmasyn, öz
bölimiñniñ keibir keleli məseleleri turaly respublikanyñ tükpirtükpirine jiı-jiı issaparğa şyğyp tūruğa tura keledi. Ondaida ot jağyp,
su əkelu, dükennen i̇eki üige de azyq-tülik əkelu üşin kezek-kezek adal
dostar – Aqantai, Əskerbek, Pernebai, Manarlardy öz ornyma qaldyryp
ketemin. Mūndai mindet köbine universitette bes jyl birge oqyp, bir
adamdai bolyp ketken Aqantai men özimmen on jyl bir partada otyryp,
mektep bitirgen, tuğannan jaqyn jan dosym bolyp ketken Əskerbekke
jükteledi. Onyñ üstine qalyñdyğy Altynjamal men Bağila bir fakultet,
bir topta bilim alğan dos qūrbylar. İekeuiniñ qol ūstasyp, ülken ömirge
qatar basuğa bel bailaularyna bizdiñ yqpalymyz bolğany kümənsiz i̇edi. –
Şyrağym, dostardyñ arasynda ülken senim bolğany qandai jaqsy. Bir
söziñde: «Qyzğanşaqtyğym da bar» degen siiäqty i̇ediñ, kelindi dostaryña
senip, qaldyryp kete beretiniñ köp jastarda kezdese bermeitin qasiet.
Mūnyña qyzyğa da, tañdana qaraimyn, – degeni bar Jükeñniñ.
– Nağyz dospyn degen adam dosyna qiiänat jasap, dostyqqa syzat
tüsirmeidi. «Qasqyr da qas qylmaidy joldasyna» demeuşi me i̇edi. Meniñ
dostarym – ömirlik nağyz dostar, – degenmin. Olardyñ otbasyma ot jağyp,
su tasuy da dosqa qyzmet körsetu i̇emes pe...
***
Tağy bir köktem kelip, Almaty boijetken qyzdai jasanyp, jasaryp şyğa
kelgen kez i̇edi. Jükeñniñ üiiniñ dym tartqan qabyrğalary degdip, əbden
jylynğanymen «qystyq rezidentsiiämyz» – i̇eki bölmeli şağyn
üişigimizden əli şyğa qoimağanbyz. Beker obaly qane, Jükeñ de, şeşemiz
de: «Tar üige tyğylmai özderiñniñ bölmeleriñe kiriñder» dep neşe dürkin
aitsa da, keibir məselelerge bailanysty jyly ornymyzdan qozğalmai
otyrğan jaiymyz bar. Birinşiden, qys ailarynda jə dep üi bolğan
baspanamyz jaz şyğyp, jer aiağy keñigen soñ tipti qarlyğaştyñ Uiasyndai
qimas bir ədemi meken bop köringen. Qanşa syilasyp, siz-biz desken
jandar bolsa da, «Öz qotyryñdy öziñ qasyp» degendei bölek i̇esikten
kiripşyqqandy artyğyraq sanağanym da ras. Sonan soñ Jükeñ Qasekeñdi
alyp ketken saparynan əbden köñildi oralğan. Birinşiden, Qasymhanyn öz
otynyñ basyna qaitadan qosyp, ajyrasyp ketken zaiybymen qaita
tabystyryp, əkeden küder üzip ketken bala-şağasyn qaita jinap, nağyz
dostyq paryzyn soñyna deiin atqaryp, i̇ekinşiden, öz ūly Serikten de
jaqsy habar i̇estip kelipti. Rasynda men syrttai ini ğyp jürgen Seriktiñ
«aita almai jürgen» bir söziniñ bary rasqa ainalyp, biyl jazda «əkeşeşesi rūqsat i̇etse» kelin tüsirmek i̇eken. Onyñ üstine Jükeñ Serik jūmys
istep jürgen kombinat basşylaryna jolyğyp, balasynyñ Almatyğa oralu
məselesin de şeşip qaitypty. Ərine, Jükeñ men Şaği şeşeidiñ kökten
tilegenderi sol bir kelin tüsiru jaiy bolyp otyrğan künde qandai rūqsat
jöninde əñgime bolmaq. Demek, juyrda, būl üide ūly dübir toi ötip, kelin
tüsirilmek. Olai bolsa, meniñ ol i̇ekeuine ötilim ötip ketkendei bir büiirden
kiıp-jaryp baryp, bir bölmesine kirip aluymnyñ qisyny joq i̇edi.
Sondyqtan da əzirge osy üidegi kelin tüsirip, toi jasau, qūda kütu siiäqty
oqiğalardyñ örbuin bağyp, istiñ añysyn añdyp degendei, tūra tūrudy jön
kördim. Jükeñniñ qazirgi kezde tipti qağanağy qarq, sağanağy sarq. Mūratty
köterip jürip, qazaqşa, orysşa, qyrğyzşa, tatarşa ənderdi aituy tipti
jiılep ketken. Kündiz-tüni oiynan da, tüsinen de şyqpaityn bir-aq
məselesi bar. Ol – Seriktiñ toiyn qalai ötkizu kerek degen əñgime. «Toidy
qaida jasağan dūrys? Restoranğa ma, əlde üige me? Restoran bolsa, kesimdi
uaqytqa bağynğan jūrt i̇emin-i̇erkin demala almai qalmai ma? Üide ötkizse,
kündiz-tüni toilasa da, öz i̇erikteri özderinde, biraq jer tarlyq i̇etpes pe
i̇eken? Onyñ üstine, «Jüsip pen Şaği moiyndaryna būrşaq salğandai
bolyp jürip, adamnan bir, qūdaidan i̇eki sūrap alğan jalğyzdarynyñ toiyn
üilerinde jasağandary Uiat boldy» siiäqty ağaiynnyñ qañqu sözderinen
tağy jasqanady. Qūdalar jağynan kim keledi, olardy qalai qarsy alu
kerek?»...
– Qoişy, əiteuir, tausylmaityn osyndai köp saualdar təp-təuir, i̇ettijendi ağamyzdy biraz jūqartatyn türi bar. Işine syimai ketken keibir
kürdeli məselelerdi köbine menimen aqyldasyp, şeşkisi keledi. Ərine, men
ondaida aianyp qalmaimyn, biraq «əp-bərekeldi» degizerdei paidaly
keñesim de şamaly. Degenmen, «Toidy restoranda dürildetip ötkizgeniñiz
jön. Dos bar, dūşpan bar. Añyz ğyp aita jürgenderine jaqsy. Restoran
uaqyty təmamdalğanda jūrtty üige şaqyryñyz. Kelgisi kelgender kele
jatar. İet jaqyn ağaiyndar, joldas-joralaryñyz onsyz da keler» degen
keñesim Jükeñe qatty ūnady.
– Öi, şoşqa sol, «aqyl – jastan» degen i̇emes pe? Tūp-tura osylai
isteimin, – dep meni bir köterip tastady. Şeşemizdiñ de betine qan jügirip,
būrynğydai sary uaiym soqpai, köbirek külip, köñildi jüredi. Ol da
özinşe Bağilamen əñgimelese qalsa, aitary toi jaiy, dastarqan məziri, özi
əli körmegen kelini turaly, ony qalai syilap, qalai qadir tūtatyny
turaly bolatyn.
– Şaldyñ aitysyna qarağanda, kelinimiz körgendi jerden şyqqan tərbieli
bala deidi. Əke syilap körgeni i̇emes pe, bizdiñ jaman şaldy körgende iılip
tağzym i̇etip, səlem salypty deidi. Ainalaiyndy qolyma aman-i̇esen bir
qondyryp alsam, basynan qūs ūşyrarmyn ba! – dep, kelinin ainalypüiirilip, syrtynan meiirin tögip otyratyn. Jükeñ Temirtaudan
oralysymen temirdi qyzğan kezinde soqpaqşy bolyp, i̇eki-üş ağaiynyn
i̇ertip, oğan dosy Qasymhandy joldan qosyp alyp, qūdasyna baryp,
aldarynan ötip kelgen. Toiğa daiarlanu qarbalasy, əsirese sodan keiin
qyzyp jüre bergen bolatyn. Toiğa sūiar semiz jylqy izdep, i̇ekiüş kün
jürdi. Aqyry, köpten kütken toi küni de jetti. Oğan deiin Serik te jūmys
ornymen i̇esep aiyrysyp degendei, üiine birjola oralğan soñ, Almatydağy
köp zauyttardyñ birine ornalasqan. Inimiz mağan qarağanda boişañ,
betauzynda mini az, qyz didarly ədemi jigit i̇eken. Bir körgende-aq kisiniñ
işine kirip keterdei üiirsek minezi de qatty ūnağan. «Şirkin-ai, baiağyda
Jükeñniñ balalar üiinen basqa bireu i̇emes, dəl sağan tap bolğany qandai
jaqsy bolğan» dep oilaimyn. «Jaqsy ağamyzdyñ bizge körsetken
jaqsylyğyn qaitarudyñ bir səti i̇endi keldi-au» degendei Bağila i̇ekeuimiz de
osy üidiñ ülken ūly men kelinindei toiğa bilek sybana kirisip, qonaqtaryn
aiağymyzben tik tūryp, qarsy aldyq. Alystan artynyp-tartynyp,
Qasymhan ağamyz da jetken. Qasyna əielin i̇ertip alypty. «Jükeñniñ toiy
– meniñ toiym» dep küpildeidi. Kelindi qarsy alğan soñ, aituly
restoranda ötken aituly toi dastarqany jinalğan soñ, yrdu-dyrduy i̇eki
aptağa deiin taramağan toi qiyndyğyna da tötep berdik. «Būlar –
pəterşilerim» deuge bizdi qimady ma, əlde özi «paida üşin jaldap otyr»
degen artyq əñgimege qalmaiyn dedi me, kelgen-ketkenderge meni «nemere
inim», Serikjannyñ ağasy dep tanystyrady. Şyny kerek qoi, toi tarqap
bolğan soñ Jükeñ de, şeşemiz de: «Balalar köñil syisa oryn jeter, kelip
bir bölmege kiriñder» demedi. Mümkin, üidi özderi salğanmen onyñ bolaşaq
ieleri kelgen soñ özderimen özi bolyp jürip, bizdi ūmyta bastady ma, ol
jağy mağan belgisiz. Būrynğydai i̇emes, ağamyz: «Əi, şoşqalar, qazan
köterip əure bolmañdar, bügin lağman pisirip jatyrmyn» degenin de
i̇estirtpei ketken. Sodan ba, olai i̇etuge i̇eşqandai moraldyq haqym bolmasa
da, Jükeñ men Şaği şeşeidi bizge qarağanda əldeqaida zañdy öz ūly men
kelininen qyzğana bastağan siiäqtymyn. Tipti özim de olardyñ közderine
köp tüse bermeuge tyrysatyndaimyn. Bir küni Bağilağa öz şeşimimdi
aittym. «Basqa pəter tauyp alsaq qaitedi?! Keñsege tym şalğai,
avtobustyñ qatynauy da naşar. İeki künniñ birinde jūmystan keşigip,
əbden Uiat boldy. Köp ūzamai öz üiimizdi de berip qalar. Ortalyqqa taman
jaqyndasaq, dūrys bolar i̇edi» deimin. Ol da meniñ kökeiime qandai oidyñ
ornyğyp, işimde qandai ala mysyqtyñ jasyrynyp jatqanyn bilse kerek:
«Būryn şalğai demei-aq tūruşy i̇ediñ ğoi» demedi. Tek qana:
– Ağa men şeşeige ne dep syltau aitamyz? Balalarym dep bauyr basyp
qalğan adamdarğa i̇eş-şəi despei, «köşemiz» degenimiz qalai bolar? – dep,
ol məseleniñ şeşimin özime əkelip tiredi. – Aldymen pəter izdep köreiik.
Səti tüsip, ortalyqqa jaqyn jaqsy üi kezdese qalsa, aqsaqalğa aitar bir
jal tabarmyn, – deimin, «Şeşingen sudan taiynbas» degendei öz
şeşimime əbden bekinip. Men tağy da «jazğan qūlda şarşau joq»
degendei, köşe kezuge attandym. Nege i̇ekenin qaidam, meniñ pəter tabudan
jolym bolğyş i̇edi. Tipti meniñ qalanyñ bir şetinen i̇ekinşi şetine lyp
i̇etip, köşip alğanymdy qyzmettes jigitter bilmei de qalatyn. Būl joly da
jolym bola ketti. Qalanyñ batys jaq şetine taiau, «Tastaq» dep atalatyn,
baiağy Şaği şeşeidiñ törkini tūrğan mekendegi bir-birine iyq tirestire
salynğan qalyñ jatağan üilerdiñ arasyndağy tar köşemen asyqpai basyp
kele jatqanmyn. «Pəterge jiberesizder me?» dep köringenge jabysa ketuge
dətim şydamaidy. Biraq negizgi şarua pəter izdeu bolğan soñ ün-tünsiz
jüre beruge tağy bolmaidy ğoi. «Əi, osynda «maltabar bölme» boluy
mümkinau» degenderge jolyğyp, būiymtai aitamyn. Köbinen tauym
şağylyp, tauanym qaitsa da alğan betten şeginer türim joq. Bir kezde
köşeniñ şañy şyğyp, köilekşeñ jürer uaqyt bolsa da, üstine sūrşa
küpəike kiıp, i̇esiginiñ aldynda barlyq tirşiligine riza keiippen şeltiıp
tūrğan qol toqpaqtai ğana jigit ağasyna til qatpaqqa niet qyldym. –
Assalaumağaleikum, ağasy! – Saliam, – dedi ol qazaq tilin jaña üirenip
jürgen basqa ūlttyñ ökili siiäqty. «İe, altailyq pa, əlde sibirlik pe,
qazaqqa ūqsas basqa ūlttyñ kisisi boldy» dep tüidim. Al qol toqpaqtai
qasqa bas ağamyz: «Ne aitasyñ?» degendei arzanqol papirosyn i̇eki i̇ezuine
kezek ytqytyp, betime synai qaraidy. – Çto?! – dedi ol bir kezde.
– Ağasy, pəter izdep jür i̇edim. Üiimiz salynyp jatyr. Üş-tört aida berip
qaluy da mümkin, – deimin, ol «Üiimde ūzaq tūrğyñ kelse, ala almaimyn»
dep betimdi qaitaryp tastaityndai.
– Üilengen?
– Üilengen, üilengen, – deppin men de sonyñ yñğaiymen. Dereu sözimdi
tüzedim. – Ə, iə, üilengenmin. Kişkentai balamyz da bar.
– Pojaluista, – dedi ol papirosyn laqtyryp jiberip.
– Dəl bir meni tosyp tūrğan adam siiäqty aldyma tüsip alyp, qaqpany
aşty. Ūzyn şynjyryn saldyrlatyp, taiynşadai qasqyr it üişiginen
atyp şyqty. Men de jan-dərmen bir-aq sekirip baryp, qasqa bastyñ tu
syrtyna jasyryndym. – Palkan-n! A nu k sebe! – Palkan meniñ sanymnan
bir tisteuge silekeii şūbyrğanşa qyzyqqandai közi jainap, üişiginen
syğalaidy. Aibat şegip, gür-gür yryldaidy. Palkannan jan qaldy-au dep
i̇endi üidiñ i̇esigine bettei bergenimiz sol i̇edi, baqşanyñ işinen qara ala,
sary ala sabalaq qos qanden jaujettilep, bizge qarai tūra ūmtylsyn.
Ölispei berispeitin syñailary bar. Şəñkildep, mazasyz dauystarymen
jer-kökti bastaryna köterip keledi. İeleriniñ tūlğasy şağyn bolğanmen
dausy zor i̇eken. – Mopsik, Şarik, a nu, prekratit! Mesto! Būl – öz kisimiz,
– degen mağynada orys tilin ğana tüsinetin itterine biraz orysşalap ūrsyp
i̇edi, i̇eki qanden bizden şegingenmen, «Oibai, bizdiñ qorağa böten kisi kirip
ketti» degendei mazasyz üristerin üdete tüsken. Arystan keiiptes Palkan
jelke jünin küdireitip, aiqyn jaulyq minez körsetip jatqanda, tūqymy it
degeni bolmasa, şama-şaryqtary üi qūiandarynyñ arğy jaq, bergi
jağyndağy Mopsik pen Şariktiñ de juyr mañda i̇eldeser türleri
baiqalmaidy. «Meili, adam adamgerşilik körsetip, küiimizdi ūğyp tūrğanda
itterdiñ jasağan ittikterin jata jastana körip alarmyn. Senderdiñ
qūndaryñ birer kesek süiek-saiaq i̇ekenin bilemin ğoi...» Auyldy jerlerde
baiağy kezderde bir bölmeniñ törinen tesip, i̇esik jasap, ar jağyna bir
bölme, üş-tört jyldan soñ, ony tesip, tağy bir bölme salyp, birinenbirine öte beretin tizbekti, jalğas bölmeleri köp üiler boluşy i̇edi. Meniñ
jaña qojaiynymnyñ da mekeni sol üiler siiäqty birinen-birine öte beretin
üş bölmeli i̇eken. Kire beris dəlizimen i̇eseptegende törteu. Törgi bölmeniñ
törgi būryşyna İsa paiğambardyñ ikonasy qoiylyp, dödegesine kesteli
oramal ilinipti. Kemi bir jyl su körmese kerek, şañ basyp, əbden kirlepti.
«İe, būl baiğūstyñ qazaqşağa tili kelmei tūrğany şoqyndy sorly boldyau. Altaidyñ şalğai aulydarynda şoqynğan birli-jarym qazaqtar bolady
deuşi i̇edi. Sondailardyñ biri bolar. Meili ğoi, bizdiñ paiğambardyñ
suretinde nemiz bar, surettiñ bizde nesi bar? Tūra bersin!»
– Vot, üi osy, – deidi qasqa bas qojaiynym.
– Meniki əiel byltyr jazda opat bolğan. İeh, Zinoçka! Jaqsy adam i̇edi,
jaryqtyq... Meniki jalğyz tūrady. Tünde qiyn. Joq, meniki i̇eşkimnen,
i̇eşteñeden qoryqpaidy, tek ündemei jürip, ündemei jatqan, kisilerdiñ
ornyna ittermen söilesken qorqytady. Myñ-myñ, tağy myñ-myñ adamy
bar ülken qalada jalğyz tūrğan qorqynyşty.
«Şamasy, ikona əielinen qalğan mūra bolar?!. Balalary i̇er jetip, basqa üi
bolyp ketken-au. Sorly şaldy qañqaityp, jalğyz otyrğyzyp qoimai,
qoldaryna alsa qaiter i̇edi! Əi, Jükeñ aitqandai, əke qadirin bilmes
balalar qaidan paida bolady i̇eken? Əlde özi mazasyz kisi boldy ma?»
Meniñ oiymdy sezip qalğandai ol köñilimdegi saualğa jauap berdi. – Zina
i̇ekeuimiz otyz jyl birge tūrdyq. Ol barda balamyzdyñ joqtyğy da
bilinbeuşi i̇edi. Vot, Zina opat bolğan soñ i̇eñ bolmasa bir balanyñ
bolmağanyna ökindim. Sen osy üidiñ bərinde tūra ber. Men mynau kire
beriste tūrğan divanğa jatamyn. Zina opat bolğan soñ men tüpki üidegi
kereuetimizge jatpadym. Tüsime kiredi. Sender de onda jatpañdar. Basqa
qalağan kereuetke jata beriñder. Pəteraqyny aiyna jiyrma somdai tölep
tūrsañ jetedi. Tek, üidi kütip ūstasañdar, öz üileriñdei körseñder boldy.
A to, osynda tağy bir qazaqtar tūrğan. Odnim slovom, jaqsy balalar
bolmady. «Ainalaiyndar, üidi kütseñderşi. Griazdiñ işinde tūrğan
jaramaidy» desem, «Bizdi jaldap alğan joqsyz! Aqşañdy beremiz be?
Beremiz! İendi ne kerek?» dep, mağan «öpkeleitin» söz aitady. Məsele
aqşada ma i̇eken? Ras, bir üide tūrğan soñ bötendik bildirip, i̇eseptesken
jaramaidy i̇emes pe? Sodan meniki olarğa öpkeledi de, üiden quyp şyqqan.
Ol «ökpeleu» söziniñ bir-i̇eki ərpiniñ ornyn auystyryp, qate aitqany azdai,
onyñ mağynasyn da özgertip, «renjudiñ» ornyna qoldanyp tūrğanyn
baiqadym. Özi bir mojantompailau kisi i̇eken, qaita qazaqşasyn jöndeuge
kömektesermin. Ərine, üiine tūryp jatsam» dep oiladym. – Ərine, birge
tūrğan soñ i̇eseptesken jaraspaidy. «İeseptesken i̇el bolmas» degen ğoi, –
deimin, men ony qostap.
– Ol jağynan i̇eş qam jemeñiz. Tazalyqty özimiz de jaqsy keremiz.
– Vse! – dedi, ol da izdegen adamdary jaña tabylğandai quanyp. – Qazir
köşip kelemin deseñder de bolady. – Otyn, su degenniñ jaiyn da kelisip
alğanymyz dūrys bolar. Ol meniñ neni meñzep tūrğanymdy tüsinbese
kerek, qarsy saual qoidy. – A, onyñ kelisetin nesi bar? Su – kolonkada,
üiden jiyrma-aq metr jerde. Otyn bolsa – qorada, al da jağa ber.
– Joq, otynğa i̇eşteñe töleuge tiıs i̇emespin be, degenim ğoi. – Radi boga!
Vot, sender, qazaqtar, qyzyqsyñdar!
– Ol şaqşiyp betime qarağan. – Sender köşip kelmeseñder, men üige ot
jaqpaidy, çto li? Nikakoi aqy töleu! «Būl qandai qyzyq kezdeisoqtyq.
Mağan kezdesken adamdardyñ bəri ömir soqqysyn körgennen, əlde... basqağa
jaqsylyq, jasauğa beiim jaralğandyqtan, əiteuir «Üiimde tegin tūrasyñ»
nemese «Anağan tölemeiaq qoi» dep mülde qyzyq şart qoiyp şyğa keledi.
Özim siiäqty pəterden pəterge jiı köşip jüretin «köşpeli» jigitterdiñ
qai-qaisymen söilessem de, olardyñ aitysy boiynşa, qazir pəterge kisi
jiberuşilerdiñ köbi i̇eñ aiağy basy artyq bölmelerdiñ özin paida tabudyñ
közine ainaldyrğan. Şamalary kelse, neğūrlym ailyq pəter aqyny
köbirek aluğa tyrysyp tūrady. Köbiniñ qūiar şarty boiynşa, bir bölmeli
pəter üşin otyndy da öziñ tüsirip, elektr quaty üşin de öziñ i̇esep
aiyrysasyñ, oğan qosa kem degende üş aidyñ pəter aqysyn aldyn ala
tölep qoiuyñ kerek körinedi. Solardyñ işinde ünemi tegin nemese meilinşe
jeñildikpen tūrğyzatyn qojaiyndardyñ tek mağan kezdese ketetini,
şynynda da, tañdanarlyq oqiğa i̇edi. – Olai bolsa aqşañdy ər aidyñ
soñynda berip tūratyn bolasyñ. – Men bazarda mal saudasyn jasap tūrğan
saudager siiäqty onyñ qolyn qystym. – İesimiñiz kim bolady, ağasy? Meniñ
i̇esimim – Quanyş. Tanysyp qūialyq.
– Men qaitadan qolymdy ūsyndym. – Nikolai İvanoviç Balagazov bolady.
– Ol da qolymdy qysty. On, on bir jastağy balanyñ qoly siiäqty
kişkentai sausaqtary meniñ ortaşa ğana alaqanymda kömilip qalsa da,
onyñ öte şağyn denesine qaramai qaruly, şymyr kisi i̇ekenin birden
sezdim. Sol kişkene sausaqtary-aq qolymdy kədimgidei qysyñqyrap
jiberdi. – Osy kisi menimen qaljyñdasqysy kelip, i̇esimin teris aityp
tūrğan joq pa i̇eken degen oimen jaña tanysymnyñ ainalasyn əjim torlai
bastağan qysyñqy közine barlai qaradym.
– A çto? Meniki aty-jön ūnamady, çto li? İei, bogu, imia, otçestvom
osylai, – dep ağamyz tağy bir sūmdyğyn körsetip, şoqynyp jibersin.
Türitüsi – qazaq, tili jartylai qazaqşa, tegi qazaq, biraq aty ğana i̇emes,
bükil zaty, jany orystanyp ketken myna şüikedei kisiden qaradai
şoşyna bastadym. «Bağilağa aityp körermin. Ūnamasa, jolymyz aşyq
qoi, kete beremiz». Rasynda da bireudiñ aty-jöninde, teginde, nanymseniminde ne jūmysym bar? Ony tekseru üşin nemese jönge salu üşin
kelmegenim belgili, sondyqtan bərine de rizalyq syñai tanytqan bolyp:
– Jön, ağasy! – dedim. – Meniki köpten beri tamaqty jalğyz işip jürgen.
Kisige jaman i̇eken. Kel, birigip şai işeiik, sonan soñ bararsyñ köşip
keluge.
– Jaña qojaiynymnyñ «Tez köşip kele qal» dep, jabysa tüsuiniñ sebebine
qanyğa tüskendeimin. Jalğyzdyqtan jalyqqan ğoi, baiğūs. Onyñ alğaşqy
ötinişin de jerde qaldyrğym kelmedi.
– Ūltym – qazaq, aty-jönim orysşa. Dokument solai. Qaisybireulermen
Kərim dep tanysa da beretinmin. Qalai atasañ da, meniñ qarsylyğym joq, –
dedi ol şai üstinde. Şai üstindegi jaqyn tanysa tüsken əñgimeden soñ
bügin keşke-aq, köşip keletinimdi aityp, üige bettedim. İendigi uaiymym
basqa üige köşetinimdi Jükeñe qalai aitudyñ məselesi. Onyñ i̇eki tuyp, bir
qalğan tuysyna jasamas jaqsylyğyn jelge ūşyryp jibergendei üntünsiz öz jönime kete beruge tağy jüzim şydamaidy. Jükeñniñ köñili
üşin, nartəuekelmen jalğan jal aituğa bekindim. Üige jetkenşe oilap
tapqan ötirigimniñ türi mynandai: «Jūmys ornym bizge salynyp jatqan üi
bitkenşe mağan jastar jataqhanasynan bir bölme bergen. Berip tūrğan bir
bölmeni almasam bolmas. Onyñ üstine jūmysyma da jaqyndau degendei».
İekinşi uaiymym tağy bar. Ol özi qazaq bola tūra törine ikonasyn ilip,
şoqynyp ketken jannyñ üiine tūruğa Bağilanyñ kelispeui de mümkin i̇edi.
«Jūmys ornym jataqhana berdi» deu jönindegi amalsyz aitar ötirigimdi
Bağila ta qūptai ketti. Köñilimdegi i̇ekinşi tüitkil de oñai şeşildi. Bağila:
«Būl qalai bolar i̇eken?» dep biraz tolğanğanmen: – Biraq özi dūrys adam
siiäqty. Üiirinen adasqan sorlyny, bəlkim, qatarğa qosyp, sauabyn
alarmyz, – degen uəjimnen soñ, oğan da kelisimin bergen. Jükeñ keşkilik
jūmysynan kelgenşe jasauymyzdy buyp-tüiip, Aleksei syilağan
üstelimizdiñ jinalmaly siraqtaryn bügip degendei, daiarlyq jūmysyn
tolyq təmamdap qoiğanbyz. Oilap tapqan «jañalyğymdy» i̇estigen kezde,
ol sözime riiäsyz sendi. – İe, şoşqalar, söitip ketemiz deñderşi. Olai
bolsa, qazir özim aparyp, ornalastyryp qaitamyn. Sonan soñ Mūratjandy
sağynğanda atasy şauyp baryp tūrady, – dep qisyny kelmes, qiyn
əñgimeniñ ūşyğyn şyğardy. Men Bağilağa qaradym, Bağila mağan qarady.
İendi būl qiyndyqtan şyğar jol joq siiäqty köringen. Ötirikti bir aitqan
adamnyñ i̇ekinşisine de, odan arğysyna da amalsyz baratyny belgili ğoi.
Men təuekelmen kelesi əñgimeni qiiülastyra bastadym. – Oğan əure bolyp
qaitesiz? Ornalasyp, jiylyp-terilgen soñ-aq özimiz şaqyryp, üidi
körsetemiz. – «Men aldynda i̇endigi tūratyn üiime barğan soñ-aq, būl
kisilerdi şaqyryp, özimiz kelip degendei aralasyp tūramyz» dep
oilağanmyn. İendi qarasam, mynau qatar aitylğan qos ötirikten keiin özime
tiesili pəterimdi alyp bolğanşa būl adamnyñ betin köre almaitynymdy
sezdim. Būl meniñ i̇eş qalamaityn isimniñ biri bolsa da amalsyz könuge,
amalsyz osylai isteuge tiısti şeşim bolyp qaldy. Jükeñ meniñ azar da
bezer bolyp, «jataqhanama» ol kisini bügin nelikten jolatqym kelmei
tūrğanymdy bilmese de, əri qarai i̇eşteñe demedi. – Ainalaiyndar, – dedi
ol bizge qarap. Əñgime bastarynda aitatyn üirenşikti «şoşqalarynan»
tūñğyş ret jañyldy. – Ainalaiyndar, az kün bolsa da senderge kempir
i̇ekeuimiz bauyr basyp qalyp i̇edik. Serikjanymnyñ bir-birinen köz
jazbastai dostary bolsa dep, qinalğan sətterde süieniş, quanğan sətterde
birge quanatyn dostar bolyp ketse dep tileuşi i̇edim. Ol tilegime jete
almağan siiäqtymyn. Az uaqytta aralas-qūralas bolyp kete almağan
şyğarsyñdar. Biraq kelin i̇ekeuiñe ökpem joq. Qaida jürseñder de, aman
bolyñdar. Bir jaman şalymyz ben şeşemiz bar i̇edi dep qoldaryñ tigende
səlemderiñdi berip, özderiñ az kün de bolsa meken i̇etken üileriñe qonatünep ketip jürseñder bolğany... – Qaraqtarym, söitiñder. Myna
Mūratjanğa əbden bauyr basyp qalyp i̇edik, kelip-ketip tūryñdar, – deidi
Şaği şeşemiz de...
Jaldağan taksiımiz kelesi köşeniñ qiylysyna barğanda artyma moiyn
būrsam i̇ekeui i̇esikteriniñ aldynda əli tūr i̇eken. Öz üiiñnen alys saparğa
bara jatqandai ma, əlde qimas adamdaryñ qalyp bara jatqandai ma, bir
türli jan tebirenisi meni de baurap bara jatty. – Jaqsy adamdar i̇edi, –
deidi Bağila ta aqyryn ün qatyp.
TÖRTINŞI TARAU
Tünde jai jatqannan ba, i̇erteñine belime qorğasyn bailap qoiğandai
tösekten əreñ tūrdym. İerteñgilik şaiymdy asyğys iştim de, Qūralai men
şeşesine kündegi ədetim boiynşa, kök arbany i̇esik aldyna şyğaryp berip,
jūmysqa kettim. Osydan ol i̇ekeui biraz uaqyt ağaş köleñkesin qualap, taza
auada qydyrady, sonymen birge azyq-tülik magazinderin tügendep,
şarualaryn da bitire jüredi. Keñsege barğan soñ i̇et asym uaqyt ötti me,
joq pa, əiteuir birazdan soñ-aq Bağila telefon şalsyn. Üninde ürei
basym. – Körşiniñ üii örtenip jatyr, tez jet! – Bolğan-bitkeni osy. «Qai
körşiniñ üii, qalai örtenip jatyr?» Köñildegi köp saualdy jauapsyz
qaldyryp, Bağila trubkany tastai berdi. Köşege jügirip şyqqan boida
kezdese ketken bir maşinany toqtatyp, üige kelsem, i̇esik aldynda biraz
adam jinalyp qalypty. Ary ötken, beri ötken jürginşiler būl örtke
qoldarynan keler şaralary bolmasa da, tsirk oiynyn tamaşalağandai
jinalysyp, tütini budaqtağan terezelerge tañyrqai qarasady. Öne boiym
bir ysyp, bir suydy. Tütin bizdiñ qabattağy pəterdiñ biriniñ terezelerinen
şyğyp jatqan siiäqty. Əlde... əlde meniñ üiim i̇emes pe i̇eken? Közim
qarauytyp, tūla boiymdy suyq ter basty. Ört söndiruşilerdiñ
maşinalary da qalany basyna köterip, aiğai-süreñimen kelip jatyr.
Būrynyraq jetkenderi üige janasalai tūra qalyp, ūzyn baspaldaqtaryn
joğarğy qabatqa deiin köterip ülgiripti. Su şaşatyn brezent şlangalaryn
jazyp, jügirip jürgen temir qalpaqtylar qaişylasady. Qūralai men
Bağila i̇esik aldynda jür i̇eken. İeñ basty qūtqaruşylary kelgendei olar
mağan qarai ūmtyldy. Əli i̇eşteñeniñ baiybyna jetip ülgirmegen men
i̇ekeuine qarai i̇enteledim. – Kimniñ üii mynau? – Əiteuir bizdiñ üi i̇emes
siiäqty... – Öi, «Bizdiñ üi i̇emes siiäqtyñ» qalai? Kirip körmediñ be? – Özim
i̇endi i̇es jinap qarasam, bizdiñ terezelerden i̇eşteñe baiqalmaidy. Degenmen
zaiybymnyñ myna düdəmal sözi kökeidegi küdikti azaita almady. Qolymyz
i̇endi jetip, i̇el qatarly üi boldyq degen kezde, mūndai sūmdyqqa ūşyrasaq,
onda qandai küi keşerimizdi özim de aita almas i̇edim. Onyñ beti aulaq! Ört
söndiruşilerdiñ bireuleri ər qabattağy balkondar arqyly basqyşpen
örmelep besinşi qabattağy tütini budaqtap jatqan terezelerge jetip
qalypty. Qalğan bireuleri podezd arqyly ūzyn tütikterin şūbaltyp,
joğary qarai jügirise jöneldi. Bağilanyñ ne aitqanyn i̇estigen joqpyn,
men de atylğan küiimde podezge kirdim. Şyğar joly az bolğan soñ, qoiu
tütin taudan tüsken soqyr tūmanğa ūqsap, tömengi qabatqa da jetip
qalypty. Sirə, ört söndiruşiler örtengen üidiñ i̇esigin būzsa kerek.
Əldekim keudesimen jolymdy kes-kestedi. – Ketiñiz! – Üni tym əmirli
i̇estildi. – Meniñ üiim... – Sözimdi jañağy adam bölip jiberdi. – Seniñ üiiñ
bolsa, qaida jürsiñ biz kelgenge deiin? – Ol təjikelesip tūrar uaqytym
joq degendei meni syrtqa qarai bir-aq iterip şyğaryp jiberdi. Qaitadan
Bağilanyñ qasyna keldim. Sol kezde joğary jaqqa qarap i̇edim, ört
söndiruşiler i̇eki terezeni de syndyryp, işke qarai tüsipti. Synğan
terezeden kül aralas qara qoşqyl tütin bağanağydai i̇emes, i̇erkin budaqtai
bastady. – Tūrekeñderdiñ üii i̇eken ğoi, – dedim bir türli tynysym
keñigendei. Ərine, körşimmen öştigim, qastyğym bolmağan soñ, bireuge
jamanşylyq tilegenim i̇emes, tek öz üiim bolmağanyna quanğan türim ğoi.
Jañağy ağat sözimdi juyp-şaiaiyn degendei: – Qap, obal bolğan i̇eken! –
degendi qosyp aittym. – Bizdiñ üige ot ötpedi me i̇eken? – Bağila tura meniñ
kökeiimde tūrğan saualdy qaitalady. Biraq ne bolğanda da i̇endigi qalğanyn
ört söndiruşilerge tapsyryp, pendeşilik ədetpen örttiñ şyğu sebebin
bilgim kelgendei. – Būlardyñ üiinde i̇eşkim bolmağany ma sonda? – Sen
körşilerdi izdestirseñşi. Balalary mynau mektepte oqityn siiäqty i̇edi
ğoi. – Bağila köşeniñ arğy betindegi orys mektebin iegimen nūsqady.
Söitkenşe i̇entige basyp, Tūrardyñ özi de jetti. Əldekim habarlasa kerek. –
Qalai?! Qalai, şynymen meniñ üiim be? – Onyñ qylqiğan jiñişke
moinyndağy köterem taidyñ tobyğyndai būltyldağan jūtqynşağy
joğary-tömen tynşymai qozğalaqtap ketti. Bizdiñ jauabymyzdy i̇estip
ülgirmei-aq, kimge bağyştağany belgisiz: «Əi, əkeñniñ...» dep, jan dausy
şyğa joğary qarai ūmtylğan. Būl kezde üidiñ kire berisin qorşap ülgirgen
militsionerler onyñ örşelene ūmtylğan «şabuylyn» birden qaitaryp
tastady. – Meniñ üiim, – deidi ol jañağy men siiäqty örşelenip. – Meniñ
üiim, dünielerim örtenip jatyr ğoi, jiberiñizder! Jiberiñizder deimin
meni. Küidi ğoi, bəri de! – Küise, bizge ne ğyl deisiñ? Qazir kiruge
bolmaidy! Ketiñiz! Körşim bar amaly tausylğandai jūrttyñ işinen
əldekimdi izdeidi. Synğan terezelerden bağanağydai qara qoşqyl i̇emes
aqşyltym tüsti tütin ūşa bastapty. Tağy biraz uaqyt ötisimen türleri
küieleş-küieleş ört söndiruşiler de syrtqa şyqqan. İeldiñ aldymen
jügirgen Tūrekeñniñ soñyn ala joğary qabatqa qarai men de ūmtyldym.
Əiteuir, öz üiimniñ amandyğyna birjola köz jetkizeiin desem kerek.
Körşilerimniñ kelgen küni qos-qostan saldyrğan ağylşyndar jasağan
sapaly qūlyptary öz mindetterin adal atqarypty. Sol qūlyptalğan küii
əli tūr. Onyñ i̇esesine ört söndiruşiler süimenmen i̇esiktiñ topsalaryn
jūlyp alyp, işke i̇engen körinedi. Körşiniñ i̇esiginen şyqqan qoiu tütin
əbden ystap, qara qojalaqtandyrğany bolmasa, i̇esigimiz aşylmağan küii
aman tūr. Mümkin, qandai kezeñ bolsa da, adam ataulynyñ birinşi kezekke
qoiyp üirengen jeke menşikşildik qasieti mende de jeterlik
bolğandyqtan ba i̇eken, əlde arağa bes-alty jyl salyp, qolym jetken han
saraiyndai öz mekenime ystyq-suyğym bəseñdep ülgirmegendikten be,
əiteuir, i̇eñ aldymen oilanbastan öz Uiamnyñ bütindigine köz jetkizbek
boldym. Işke kirip, i̇esiktiñ jaqtauynan kirgen bozalañ tütindi terezeden
şyğardym. Şükir, bəri de tañerteñgi ornynda tūr. Körşimiz i̇ekeuimizdiñ
aramyzdy bölip tūrğan ortaq qabyrğany ūstap kördim. Ört jalynymen
qyzğan joq pa degen oiym. Salqyn, sabyrly qalpy i̇eken. İedenniñ körşi
jaqtağy dödegesin de sipap baiqadym. «Atasy ağaş şirkin, qabyrğanyñ
astynan qyzu ötip, tūtanyp jürmesin» degen saqtyğym. Sol qoñyr salqyn
qalpy. Osy kezde Qūralaijandy qūşaqtap, Bağila ta üige i̇engen. Ol öz
üiimizdiñ amandyğyna o basta-aq küməndanbağandai, sabyrly qalpy.
– Obal boldy-au, – dedi ol körşi jaqty iegimen nūsqap, – bir bölmedegi
mülikteri tügel bülinipti. Araby mebeli tūrğan bölmesi.
– Ört qalai ketipti? – dedim bağanağy bir saual qaitadan i̇esime oralyp.
– Bilmeimin, işinde kisi köp, tekserip jatyr. «Dəl qazirgi sətte irgeles
körşiniñ üiine kirip, bolğan sətsizdik üşin «Az dünie – bala-şağañnyñ
sadağasy» degen siiäqty köñil jūbatar söz aituym qajet pe, joq pa?» degen
oi keldi. Tüsinse jaqsy, tabalap tūr dep oilap qalmasa. Al tym-tyrys
jatyp aludyñ reti tağy joq. «Öz otbasy aman bolğan soñ basqany
qaitsin?» deui de mümkin ğoi. Rafih körşimiz i̇ekeuimiz mañdaişasyn tütin
ystap, maily qara būiauyn «jağyp» tastağan üidiñ tabaldyryğyn attai
bere-aq, Aqjamal jeñeşemniñ de jetip ülgirgenin bildim. – Jetpei ğana
jelkeñ qiylğyr-au, zarlatyp qoidyñ-au, oibai! – Balmūzdaqty kesegimen
jūtyp jibergendei tūla boiym, işek-bauyrymmen mūzdap sala berdi.
Meniñ qūlağyma əzer jetip ülgirgen alğaşqy söilemniñ işindegi
«zarlatyp» degen jalğyz söz bir bölmesi ğana örtke ketken i̇emes, arystai
azamatyn oñ jaqqa salyp qoiğan beibaqtyñ ünine ūqsap ketkendei əser
i̇etti. – Bolary boldy, qoişy i̇endi oibailamai! – Būl Tūrarçiktiñ dausy.
«Jaraisyñ, jigitim.... İer-azamat osylai söiler bolar. Tört bölmesi
jasauğa toly jandarğa bir üiir ağaş-sūğaş nege tūrady? Onyñ üstine,
jeñgemiz alaryn alsa da, osy araby mebelderin özi de ūnatpai jür i̇emes
pe i̇edi?» Jañağy jalğyz sözdiñ əseri me, mağan əiteuir tabalau i̇emes, biraq
soğan birşama ūqsas, osyndai bir oi kelgeni.
Kire beristegi dəlizdiñ işi tura köşip kelgendegidei bylyğyp jatyr.
Laisañ su, küiik şeke zattar. Ot deitin tilsiz jau əri-beride oirandap
ülgirgen bölmege bas sūqtym. Bir jartysy janyp, bir jartysy qalğan,
keibireuiniñ negizi janyp, birer būryşy qalğan būrynğy sary ala oiu,
qoşqar müiiz örnekti araby jihazdardyñ sau qalğany körinbeidi,
küieleşküieleş bolyp, qaz-qatar tūnjyrai tiziledi. Aidahar quğan
adamdai bozaryp, öñi-tüsinen aiyrylğan Tūrarçik jəne tanaularyn qosqostap tartqanmen, qūlaqtary şala pisken qyzanaqtai qyzaryp, Səkençik
pen Timurçik qatal mūğalimge istegen sotanaqtyqtary üşin jauap berip
tūrğan oquşylar siiäqty küiik şeke ağaştardan bos jerlerde sostiyp
tūr. Üşeui de. Onsyz da dene jağy moldau aq jeñgemizdi i̇eki iyğyna zilbatpan bolyp tüsken mynau sūmdyq tipti diñkeletip ketse kerek,
kölkemedei kök oramalymen betin basyp, oryndyqqa şögip qalypty. Jai
jylap otyrğan joq, dauys salyp otyr. Körşiles podezderdegi kündiz
qyzmetke baru degendi baiağyda ūmytqan şal men kempir jartylai janğan
divannyñ janynda tūryp alyp, būl üidiñ bastarynyñ amandyğyna
salauat aitysady. Qoldyñ kiri siiäqty az dünieniñ mynau kök örim qos
ūldyñ qara tyrnaqtarynyñ sadağasy i̇ekenin aitady. İeger de əldebireu tez
habarlap, əlgi jandaryn şüberekke tüiip, otqa tüsip, jalynğa şarpylyp
jürgen, myñ bolğyr, ört söndiruşiler kelmei qalyp, mynau pəlen
əulettiñ Uiasy bolyp otyrğan ülken üi tügel janyp ketkende, qai betti
tyrnau kerektigin bilmei qalularynyñ da mümkin i̇ekendigin bajailap
jetkizedi.
– İə, ölgende körgen üiimiz janyp ketkende bizge oñai timeitin i̇edi. –
Qariiälardyñ auanyn qostaimyn dep tūryp, öz köñilimniñ «təubatəubasyn» aqtara salyppyn. Sūñqyldap otyrğan aq jeñgem sözimdi qūlağy
şalyp qalsa kerek, ünin üze tūryp, mağan ala közimen ata qarady.
– Mine tūr, mine – aiypkerleriñ, – ol altyn saqinalardan biri bos i̇emes
i̇eki-üş sausağymen Səkendi nūsqady, – aparyñdar da, tiridei pisirip
jeñder.
– Bular bala ğui, əitkanmen ostorojnost kirək bit i̇endi, – deidi Rafih.
Aryq ağamyzdyñ jūtqynşağy tağy da ərli-berli jügirdi de, mağan, sonan
soñ zaiybyna qarady. İekeuimizge de jaratpai qarady. Biraq i̇eşteñe demedi.
Aiypkerler siiäqty tūrystaryna qarap, kesel osy i̇ekeuinen-aq kelgen
şyğar dep mölşerlegenmin. Aitqanym aidai kelipti. Meniñ boljamymdy
aq jeñeşemniñ i̇eki ūlyna aitqan kelesi sözi rasqa birjolata şyğara
bastady. – Jetpei ğana jelkeleriñ qiylğyr, qos jügirmek-au, büitkenşe
nege i̇ekeuiñ örtenip ketpediñder, oibai!
– Astafir-Alla! Qoi, şyrağym, olai dep Allağa şet bolma! Dünie – boq,
balalaryñnyñ bir küngi tirşiliginen sadağa. Öitip tausylğanyñ ne!
Osylardyñ amandyğyna şükir demeisiñ be?! – Şoqşa saqal qara şaldyñ
üninde toqtau aitudan göri körşisiniñ sözinen tüñilu basym siiäqty. – Men
de balalarğa qūdaidyñ zaryn ğyp otyramyn. Ötik dei me-au, toq şəugim
dei me-au, televizor dei me-au, osy kezde toqpen jüretin saiman köbeidi
ğoi. Toq degeniñ ot i̇eken! «Baiqañdar, oibai! Otpen oinamañdar» deimiz.
Tyñdai ma, büginginiñ balasy... Qoi şal, qaitaiyq!
– Şüikedei sary kempir öz balalaryn tağy da toqpen, otpen oinap jatqan
joq pa degendei şūbatylyp ornynan tūrdy. Şaly da əreñ otyr i̇eken,
i̇ekeui laisañ bolyp jatqan üiden añdap basyp, syrtqa bet aldy. «Kiım
ütikteimiz dep jürgende ütikterin tok jüiesinen ajyratudy ūmytqan-au,
şamasy» degen oiğa keldim. «Örttiñ şyğu sebebi ne?» dep onsyz da özderi
örtengendei bolyp otyrğan adamdarğa saual qoiudy artyq kördim de, men
de şal men kempirdiñ izine tüstim. Rafiq ta ilese şyqty. «Qalai bolğanda
da kirip-şyqqanym dūrys boldy. Körşi haqysy üşin bolsa da. Mümkin,
jeke basymyzdyñ qasietteri ūqsas i̇emes şyğar, mümkin, biz bir-birimizben
qūian-qoltyq aralasyp keter, airandai ūiyğan körşiler bola almaspyz.
Bəribir mūndai qiyn jağdaiğa ūşyrağan sətte bas sūqqanymyzdyñ
teristigi joq. Öitkeni biz bir şañyraq – bir şatyr astyn meken i̇etken
jetpisten astam otbasy tūratyn qalanyñ ülken üiine jaiğasqan
adamdarmyz ğoi. Tüsten keiin keñsege kelgenimmen, mandytyp jūmys istei
almadym. Terezesinen qara qoşqyl tütini budaqtağan örtengen üi,
kölkemedei oramalymen közin basyp, i̇eñirep otyrğan aq jeñeşem,
jūtqynşağy örliqyrly jügirgen aryq ağai, kinəlaryn moiyndap,
tūzdalğan qiiärdai bürisipbürisip tūrğan i̇eki balañ jigit – bəri-bəri de köz
aldyma i̇elestei berdi. «İeger sol tütin meniñ qala tūrğyny bolğaly bergi
uaqyttağy özime basybaily berilgen tūñğyş tūrağymnyñ terezesinen
budaqtasa şe?» Öz oiymnan özim şoşyp kettim. Bastyğyma kirip,
basymnyñ qatty auyryp tūrğanyn aityp, jūmys küniniñ qalğan
uaqytynan sūrandym da, üige tarttym. Mümkin, ainalasy şai qainatym
uaqyttyñ işinde soğyp ötken qūiyn siiäqty jañağy oqiğa meni de birşama
qinap ketse kerek, kök jelkeme qorğasyn bailap qoiğandai, moinymdy
būrsam, basym zeñidi. Ne bolğanda da, bügingi alapattan aman qalğan üiime
jetken soñ törimniñ aldyndağy jalğyz kereuetke jatyp alyp, kelesi
qojaiynymmen oişa tağy da bir jüzdesudi oiladym.
NİKOLAİ İVANOVİÇ NEMESE KƏRIM KÖKE
İelulerdiñ o jaq, bū jağyndağy salt basty, sabau qamşyly kisi. Ūzaq jyl
boiy «i̇eş-şəi despei otasqan» (özi aitady) zaiyby marqūm Zinaida
İvanovna o düniege attanğan soñ, tösek jañğyrta almağan, tösek jañğyrtu
oida bolğanmen, ol bir qoldan kelmes qiyn şaruağa ainalğan. Atyjöni
orysşa bolğanmen, ūlty – qazaq. Əke-şeşesiniñ kimder bolğanyn
bilmeidi, dünieniñ qai tükpirinde būl jalğannyñ i̇esigin aşqanynan da
beihabar. Tym i̇erte jetim qalğan soñ, orystyñ otbasynda, soñynan
balalar üiinde tərbielengen. Qazir qaladağy tətti dəm fabrikasynda
jūmysşy-jükşi bolyp isteidi.
Kolia ağaidyñ üş bölmesindegi köpten beri əiel qolyn körmei berekesi
kete bastağan mülikter Bağila i̇ekeuimiz tize qosa kirisken soñ i̇eki künniñ
işinde qaita jañğyryp, jasanyp şyğa keldi. Şamasy, Zinaida marqūm
nauqasty bolğannan beri əktelmese kerek, bölmelerdiñ qabyrğalaryn ys
basyp, örmekşiler i̇emin-i̇erkin ösip-önip, aiqūş-ūiqyş torlaryn salmağan
būryş, qaltarys-quys qalmapty. İeki-üş dürkin əktep jürip, adam tūratyn
mekenge əreñ ūqsattyq. – Zinoçka opat bolğannan beri meniki bir jaman
jalqaulyq ūstağan. Ne qajeti bar dep oilağan. Keide fabrikada qona
salady. Keide üige kelgende ot jağuğa da i̇erinip, kiımşeñ jata salady. –
Kolia ağai üiiniñ osynşa tozyp ketkendigin özinşe tüsindiredi. – Osy üige
meniki kelgisi kelmeidi. Tek, itterime obal. Zinoçka opat bolğanğa deiin
olar da semiz i̇edi, i̇et pisirip beremin, köje jasap beremin, aş i̇emes, bəribir
aryq. Vot, solar üşin üige keledi. Olardyñ menen basqa, mende olardan
basqa i̇eşkim joq qoi. Kolia ağai biz üidi tazalap jürgende türli-türli
əñgime aitady. Biraq sol əñgimeleriniñ köbiniñ tüiini biz syrtqa şyqqan
saiyn əli de tanyğylary kelmei bireuleri şəuildep öñeşin jyrtsa, bireui
üişiginde jatyp, gürildeitin üş itine kelip tireledi. «Qaitsin,
jalğyzilikti şirkinniñ itterinen basqa nesi bar?» dep oilaimyn onyñ
əñgimesin tyñdağan saiyn. Bizdiñ köñilimizge tüitkil bolyp jürgen
paiğambardyñ sureti men Kərimniñ dini nanymy turaly bizdiñ
qauiptenuimiz beker bolyp şyqty. Üidi əkter aldynda qabyrğalarğa
ilingen zattardy jinap jürgen Bağila: «Ana suretti aluğa qorqamyn» dep,
mağan aqyryn ğana sybyrlady. Ony özdigimnen alyp tastauğa birtürli
yñğaisyzdanyp, Kərim kökege: «Ana ikonany alyp beresiz be?» dedim öte
kişipeiildilikpen.
– A, çto, ol da şegege ğana iluli tūr i̇emes pe?! – dep, ol meniñ ötinişimniñ
mənin ūqpağanyn tanytty.
– Joq, dinimiz basqa bolğan soñ... – dep aqtalğan boldym. – Əi, meniki
dinge, znaçit, qūdailardyñ i̇eşqaisysyna da senbeidi, – dep,
paiğambardyñ suretin jūlyp aldy. Ərine, onyñ qazaq bola tūra qazaqqa
tən i̇emes dindi ūstanğanynan «qūdaisyz» boluy biz üşin jeñildeu köringen.
– Siz ötken joly şoqynğan soñ, biz sizdi hristian dinin qabyldağan i̇eken
dep oilap i̇edik.
– Kakoi tam, hristian? Meniki Zinoçkağa i̇eliktep jasaidy, sözime
sendiruge jasaidy, – dep, ol məseleniñ mənin aşyp berdi. – Onda
şoqynbai-aq ta qoiyñyz. Biz sizdiñ aitqanyñyzğa onsyz da senemiz ğoi, –
dep, Bağila əñgimeniñ tötesine köşken. «Apyr-ai, ügit jūmysyn tym i̇erte
bastap qoidyñ-au» dep men qypyldadym.
– Postaraius, koneçno, – dep, kökemizdiñ oñai kelise ketkenine quandym.
Qabyrğa-töbeleri appaq bolyp ağartylyp, mülikterdiñ şañy ketip,
tazarğan soñ Kolia ağai tipti köñildendi. Ornyna qaitadan ilinbegen
ikonany da izdegen joq. Jaryqtyqty taza şüberekke orap, şifoneriniñ
tartpasyna salyp qoidym.
– Quanyş, men senderden aqşany köp almaimyn degende osyny oilağan.
Tozyp ketken üi qaitadan jañardy. Sender bolmasañdar mağan mūny kim
jasap beredi? Vot, sondyqtan osy i̇eki kündik jūmys üşin i̇eki ai tegin
tūryñdar.
– Men ol kisiniñ şyn nietimen ūsynğan syiynan bas tartudy jön
körmedim. Bağila ta qarsy bolmasa kerek, jymidy da qoidy. Ketkeli
tūrğan aqşasy qaltasynda qalğanyn qai əiel jek körsin?! Şamasy soğan
quandy. Kolia ağai «Tysqa aparyp tastañyz nemese qağyp-silkip keliñiz»
degen tapsyrmalardy mültiksiz, tipti raqattana oryndai jürip, əñgimesin
əri qarai sabaqtaidy: – Zinoçka ünemi mağan ūrsatyn. Ər kiım, ər zat öz
ornynda tūrsyn deitin. Üiimiz osylai tap-taza bolyp tūratyn. Bölmeler
tazaryp, jönge kelgen soñ ğoi deimin, qazir ol kirip kelip: «Kolia, itterge
əli tamaq bergen joqsyñ ba?» deitin siiäqty. – Ağamyzdyñ kip-kişkene
közderin mūñ torlady. İeş-şəi despei tatu ğūmyr keşken qosağyn i̇erekşe
bir köñilküimen i̇esine tüsirip, onyñ oralmas saparğa ketkenin, «kirip
keler» dep kütkeniniñ jai ğana i̇eles i̇ekenin birjola moiyndap qalğandai.
İeñbektei bastağan Mūrat ta əbden qağylyp, silkinip şañynan tazarğan
palas-tösenişterdiñ üstinde seruendep, jaña mekenimizben tanysyp
jürgendei. Jağyñ tüspei jamandyq körmegir, Jükeñ men Şaği şeşeidi
sağyndy ma «ata-apa» dep, ər bölmege barğan saiyn dauystap qūiady. Meni
«atalap» jür dese kerek, oğan Kolia ağai məz bolady.
– Mūrat balaqai, kele ğoi! Men sağan ata bolady. İerteñ jūmystan sağan
köp-köp konfet əkeledi. Meniki konfet jasaityn jerde isteidi! Kele ğoi,
balaqai! – Biraq qarnynyñ özine deneli jigittiñ qūşağy jetpeitin
Jükeñniñ törtpaq beinesin səbi şirkin mynau bir uys qana tūlğasy bar
qasqa bas kisige ūqsata almasa kerek, betine bajyraiyp qaraidy da,
Jükeñdi körgendei qūşağyn jaia ūmtylmai, qaita tompañdap, qaşa
jöneledi. Aitqanyndai-aq i̇erteñine Kolia ağamyz bazardan qaitqan balajan
əke siiäqty jūmysynan artynyp-tartynyp jetti deisiñ. Qoinynan da,
qonyşynan da, oñ qalta, sol qalta, jan qalta, tös qalta deisiñ be, kemi
kişigirim bir jiynnyñ dastarqanyna jeterlik dünie. Sary ala, qyzyl ala
qağazdy, öñşeñ bir qolğa da tüse bermeitin, köbin əli künge deiin körmegen,
«Maimaq aiu», «Sibirdegi aiu», «Qūstyñ süti» dei me-au, tipti, tañdaiğa
salyp qysyp qalğanda i̇ezuiñe koniagin şaşyratyp jiberetin domalaq
şokoladtar ma-au, əiteuir, kəmpittiñ qymbat türleri. Konfettiñ
qadirqasietin əli bilip ülgirmegen Mūrat bir «Mişkanyñ» tonyn sypyra
almai əure bolyp jatqanda, Bağilanyñ közi ottai jandy. Ottai janbai
qaitsin, i̇ekeuimiz üi bolğaly arzanqol karamelder bolmasa, mūndai asa
qymbatty, əri aqşaña da tabyla bermes dünieler dastarqanymyzdyñ ərin
keltirip körmegen. – Oi, Kolia ağai, mynanyñ bərin satyp aldyñyz ba? –
deidi tabaq toly bailyqty altyn sapyrğandai sūryptap jatyp. Ol
Mūratqa beruge bolmaityn işine işimdik jasyrylğandaryn bölek jinap
aldy. Men i̇ezuime bir-i̇eki tamşy koniak şaşyratyp alğan soñ: «Qalada
biraz uaqyttan beri tūryp jatsaq ta, biz körmegen qaltarys-būltarystağy
dünieler köp i̇ekenau» dep oiladym.
– A, bizderge künine i̇eki jüz gramdai aluğa bolady ğoi. Sodan birazdan beri
jinalğan konfetter i̇emes pe? Ərine, alğan soñ tañdaulysyn alamyz.
Fabrikada tañerteñnen keşke deiin osylardy ərli-berli köterip jürgen
soñ bizge solai ūlyqsat i̇etip qoiğan...
– Kolia ağai tabyskerligine maqtanğandai qompañdap, keñirdegin sūq
sausağymen köldeneñdete osyp ötti. – Qajet bolsa, senderdi bylai
toidyramyn əli. Būl konfetter magazinderde i̇eşqaşan bolmaidy. Srazu
spets. skladtarğa əketedi. Ony kimder jeidi, meniki bilmeidi. Vidimo ülken
bastyqtarğa... Men Kolia ağaidyñ aitqanyna qaltqysyz sendim.
Tañerteñnen keşke deiin özi arqalağan dünieden qos uys zañdy türde ala
alatynyna sendim. Biraq Kolia ağaiym köpke deiin kün saiyn qoinyqonyşyn, oñ qalta, sol qalta, tös qalta, jan qaltalaryn toltyryp
əkeluden bir tanbai qoidy. Bizdiñ de keibir jəşik, ydystarymyz qymbat
bağaly konfetterge lyqa tola bastady. Bağila joldas-joralardyñ
üilerine bara qalsaq, osynau ər türli konfetterdi səlemdemege aparyp
şireitin boldy. Men de jūmystağy qyz-kelinşekterge tasyp, «myrza
jigit» atanyp qaldym. – Kolia ağai, osynyñ bəri de sol i̇eki jüz gramnan
jinalğan dünie me? – dep, men bir küni küdik aityp i̇edim, ağamyz alğaş ret
öz mineziniñ bizge əli körsetip ülgirmegen jaña qyrynyñ şetin şyğardy: –
Vot çto, – dedi ol, betime ajyraia qarap, – sağan men əkeledi, al seniki ony
qaidan, qalai əkelgenimde qanşa şarua bar? Əkelsem – jeisiñ, bolmasa
joldastaryña beresiñ, əkelmeimin – otyrasyñ. Vot tak! – Onyñ
Mūratjannyñ basynan səl ğana ülkendeu qasqa basy qaltañdap, ənşeiinde
tym momaqan, tym juas körinetin qysyq janary sol sətte-aq qūtyrğan it
közdenip, qantalap şyğa keledi i̇eken. – Kolia ağai, aşulanbañyz, men jai
aitqanym ğoi, – «Meşkei degen jaqsy at i̇emes» degendei, bir pəterden bir
pəterge köşe beru de şarşatsa kerek, ağaiymnyñ közi qantalağanmen men
ünimdi barynşa beibit, kelisimge kele ketuge daiar i̇ekenimdi bildirerdei
yrğaqpen şyğardym. Onyñ üstine, bir üidiñ işinde, bir şañyraqtyñ
astynda otyryp, bir dastarqannyñ basynan as işip jürip, kerildesip
qalsaq, ary qaraiğy beibit qatar tirşiliktiñ şyrqy ne bolar dep te
oilağam. Oğan juasyp, des berer ağaiymyzdyñ raiy körinbeidi. Qaita
jüikesi tozyp, öz-özinen i̇eleurep ketti. – Vot, mağan aqyl üiretpe! Poçemuto, adamdardyñ bəri aqyl üiretuge daiar tūrady. Menen basqanyñ bəri
umnyi. Özimniñ kişkentai basyma laiyq umym bar. Jūrttyñ bəri de tegin
üiretkisi kelip tūratyn mol aqyldy ūğyp alsam, osyndai duraçok bolamyn
ba?! Onyñ üstine, dəl qazirgi kezde aqyl üirenuden ötip ketken. Kakoi-to,
konfet üşin ūrlyqşy atandyrğyñ keledi, ə? Sensiz de talai ret ūrlyqşy
atanyp, talai ret nakazanie alğan. Kisini ūry dep vinovat i̇eterge bəriñ de
jaqsy, şynyna kelsek... ərqaisyñdy şyndap tekserse, tap-taza biriñ
joq... Bükil i̇el ūrlaidy, bastyqtardan bastap, üi sypyruşylarğa,
küzetşilerge deiin... Kto kak i çego ūrlaidy. Naverno, ūrlaityn birdeñe
tapsañ sen de ūrlaisyñ... Men qarap tūryp, aiypty bolğanym üşin
qysyldym. Ol sözin jalğady. Közindegi qyp-qyzyl «şoq» əli de söne
qoimağanmen, üni səl bəseñsigendei. – Ūrlyqtyñ bəri – ūrlyq. Bir som
ūrlağan da ūry, jüz som ūrlağan da ūry. Meniki konfetti gramdap ūrlasa,
kilogramdap, odan da köptep ūrlaityndar joğaryda otyr, – dep ol sūq
sausağymen üidiñ töbesin nūsqady. – Tek keñirdegi keñderdiñ ūrlağandaryn
qalai jūtqanyn köru qiyn... Vot... meniki ağaş öñdeitin zauytta bir
şoferğa tört taqtaidy bir jartylyq şarapqa bola jymqyryp bergenim
üşin ūstalyp, alty ai qara jūmysqa kesilgem. Sonda: «Myna siiäqty
qoğam mülkin talan-tarajğa salğandardyñ közin voobşe, navsegda qūrtu
kerek, jospar oryndalmai jatatyny osylardyñ kesiri! Basqalarğa sabaq
bolu üşin tört-aq taqtai bolmaq tügili, jarty-aq taqtai bolsa da, aiamau
kerek» degen smena masteriniñ sözin i̇estigende, «Osynyñ aitqanynyñ jany
bar-au» dep oilağan meniki. Meniki kinəni moiyndap, jazany alğan.
Joldastarymnyñ renişin, ūrysqanyn janaşyrlyq, mağan ğana i̇emes,
zauytqa, tipti i̇elge, janaşyrlyq dep oilağan. Ol kezde Zina opat bolmağan.
Ol da köp jylap, köp ūrysqan. Meni qatty Uialtqan smena masteriniñ özi
keiinirek aiypkerdiñ oryndyğynda otyrdy. Adal bolyp körinip, öñeşin
jyrtatyn masterdiñ özi i̇eki maşina ağaşty jalğan dokument jasap,
bireulerge satqan. Oğan sot bolğanda meniki barğan. Ədeii barğan. Jəne söz
bermese de, ornymda otyryp aiğailağan: «Būl – jau» dedim. «Qūrtu kerek»
dedim. Ərine, tərtip būza bergen soñ, meni sot zalynan şyğaryp jiberdi.
Ony da aiamapty, alty jylğa türmege ketken... Vot, kördiñ be? Aqyl aitu
oñai! Bəriñ de aqyl aitasyñ, no pri pervyi vozmojnosti bəriñ de ūrlauğa
daiyn tūrasyñdar. Vot, sen jurnalistsiñ ğoi, myqty bolsañ anau
maşinalap, vagondap ūrlaityndarmen küres. Qyzmeti ülkenniñ ūrlyğy da
ülken. İeşe, köbi moinyna qara galstuk tağyp, tös qaltasyna qyzyl bilet
salğandar... Küres solarmen, myqty bolsañ! Meniñ bir-i̇eki uys konfetimdi
əşkerelegiñ keledi.
Seniñ gazet betin toltyru üşin jazğan «Ozat qūrylysşy», «Keremet
şopan» degen şatpağyña tükirgim de kelmeidi! Kolia ağai i̇ezui köpirşip, əli
de biraz söileitin yñğai tanytty. Degenmen men de ne bolsa da alğaş ret
toitarys beruge talpyndym. – Kolia ağai, biz ūrlanğan konfetti jei
almaimyz. Bizge əkelmeñiz! – Ol söz tappai tūtyqty. Sonan soñ
qalşyldağan küii oñai jerde tūrğan kök ala, sary ala qağazdy, altyn,
kümis tüsti qağazy bar konfetterdi bos şelekke toğytty da, syrtqa ala
jöneldi. – Senderdiñ işteriñe jaqpasa, itterimniñ işi konfet jegennen
auyrmaidy. Qağazyn da özderi arşyp jei alady. İeldiñ balasy jei almai
jürgen konfetterdi itterim jep üirengen. Bağila ün-tünsiz otyryp qaldy.
Ülken adamdardyñ əldenege kelise almai jatqanyn tüsingendei Mūrat ta
bizge bajyraiyp qalypty. Dünie şirkin qanşa qyzyqtyrğanmen, it jemi
bolyp bara jatqan bir şelek konfetke araşa tüspedim. «Meili, ne istese
ony istesin, tek bir apta bolmai jatyp, üiimnen ketiñder demese bolğany.
Şydağanymşa şydap bağaiyn» dep oiladym. Ağamyz sol küii üige
oralmady. – Nege i̇ekenin bilmeimin, osy kisiden qorqamyn. Keşe auyzğy
üide kiım auystyryp jatqanyn kördim, arqasynda, bileginde ülken-ülken
tyrtyqtary bar i̇eken. Dəl keudesinde «Zinoçka, ia tolko tebia liubliu!»
degen jazuy da bar. Qorqamyn! Taza adam i̇emes. Basymyzdyñ amanynda bir
i̇esi dūrys adamnyñ üiin tauyp alaiyqşy. – Bağila sary uaiym soqty.
Şynynda, osy ağamyzdyñ keibir sözine, keibir isterine qarap, deniniñ
saulyğyna kümən keltire bastağanmyn. Söziniñ aldy bar, arty joq. Onyñ
juyrdağy bir: «Universitette «karate» deitin Şyğys jekpe-jegine
üiretetin sektsiiä aşylypty. Seniñ tanystaryñ bar ğoi, meni soğan
kirgizseñşi» degen sözin i̇elulerdi baiağyda i̇eñserip tastağan i̇esi dūrys
kisiniñ əñgimesine ūqsata almağanmyn. Jürgen jürisi, keibir isteri de
kisiniñ külkisin keltiretindei i̇edi. Ainaldyrğan üşeuimiz otyryp, bölek
qazan köterip, bölek dastarqan jaiatyn i̇emes, ony tamaqty bizben birge
işuge köndirgenbiz. Biraq jūmystan būrynyraq kelse, qolyna jarty
qoidyñ i̇eti tüsse de, tūtasymen qazanğa toğytyp jiberip, qarap otyrar i̇edi.
Öziniñ de tabysy bar i̇ekendigin körsetken, qazannyñ bizdiñ i̇esepten ğana
qainamauy kerektigin dəleldegen türi. Bağila: «Kolia ağai-au, mūnyñyz ne,
bir qazan i̇etti qalai tauysamyz?» degende: «İe, toñazytqyş bar i̇emes pe, kün
saiyn tamaq pisirip jürgenşe, bir-aq daiarlap qoiğan jön» dep öz dəlelin
soğatyn. Tağy bir keşkilik jūmystan keiin üige kelsek, Bağila kelesi
demalysta juamyn dep əzirlep qoiğan töseniş, kiım-keşektiñ barlyğyn
əldebireu sypyryp-siyryp üptep ketipti.
– Oibai-au, i̇esik berik tūrğanda kir kiımderdi kim üptep ketti? uiattağy,
arasynda iş kiımderimiz de bar i̇edi, – deidi Bağila dağdaryp. Söitkenşe
jūmys uaqytynda bağyp beruge kütuşi kempirge bergen Mūratty köterip
alyp, Kolia ağai da jetti. Soñğy künderi ūlymyzdy üige jetkizu mindetin
ağamyz basyn aşyp tūryp, öz moinyna alğan bolatyn. «Osylai da osylai,
ūrlanuğa tiısti i̇emes zattardy ūrlatyp otyrmyz» degende ol kisi
jaibaraqat qana: – A, ne üşin üide kir juyp otyrasyñdar? Demalysta dem
alu kerek. Kir juatyn arnaiy mekemeni ne üşin aşty? Vot, būdan bylai
sonda ötkizip tūramyz. Onda meniñ konfetime toiğan tanystarym bar,
kezeksiz juyp, ədemilep ütiktep beredi. – Tipti özim-aq ötkizetin i̇edim ğoi, –
deidi əlgi «iş kiımder» degen məseleler üşin be, əiteuir, qatty Uialğandağy
ədetimen beti alaulap, qyzara qalğan Bağila. – İerunda! – degen ağamyz. –
Ər jūma küni özim aparyp tūramyn. Jəne üide juuğa rūqsat i̇etpeimin!
Amal qanşa, ol aitqanyna da keliskenbiz. Osyndai oqys qylyqtary men
oñynan kele bermeitin sözdiñ iesine Bağilanyñ küdik bildirui zañdy i̇edi.
Nege i̇ekenin qaidam, «Birneşe ret «nakazanie alğan» dese de, arqasynda,
bileginde tyrtyğy, keudesinde «Zinoçka, ia tolko tebia liubliu!» degen
öşpeitin jazuy bolsa da, tipti özi jūmys isteitin tətti dəm fabrikasynan
künine qalta-qalta konfet jymqyryp əkelip jürse de, osy kisiniñ
boiynda adamdarğa qolynan kelgen jaqsylyğyn jasauğa tyrysatyn
i̇erekşe qasiettiñ nyşanyn baiqağandaimyn. Sodan bolar, Bağilanyñ
«Basqa üi izdeiik» degen pikirine özimşe jal aittym. – Əli de baiqastai
tūraiyq. Jaman adam i̇emes siiäqty. Tatulasyp ketermiz. Bağila «öziñ bil»
dedi de qoidy. İesik aldyna şyqsam, Kolia ağai əldeqaida ketip qalypty.
Palkan bastağan üş it şynynda da bir şelek konfettiñ budyrağan
qağazyn ğana qaldyrypty. İeki qanden tətti şokoladqa toiyp alyp, birinbiri qualap oinap jür. Būl düniede öziniñ it bolyp jaralğanyna,
ğūmyrynyñ toqsan protsentin şynjyrda ötkizip kele jatqanyna narazy
siiäqty köriner Palkan bəz baiağy qalpynda jelke jünin küdireitken küii
i̇eki közi qyzaryp, arystanğa i̇eliktep jatyr i̇eken. Özderiniñ qu tamaqtary
üşin Mopsik pen Şarik bizge şabalana şəuildegenderin birazdan beri
qoiğan bolsa, qara niet Palkan jyrta qarys qara jiek i̇ezuin yrjityp, əli
iş bermeidi. Şynjyryn süiretip, ornynan gürildei tūrdy. Nieti
kündegiden būzyq körinedi. «İt iesine tartady» degen sol-au. Kolia ağaidyñ
bügin biraz doñ körsetkenin bilgendei būl da bosai qalsa, alyp
tastaityndai. «İe, gözelim, işip alğanda ərkimge bir tiısetin keibir
maskünemdermen minezdes bolyp tūrğanyñ belgili boldy» dep oiladym
Palkanğa tigen üles konfettiñ qağazdaryn körip. İezuge koniak tamşysyn
şaşyratatyn bauyrsaq pişindes konfettiñ jasyl qağazdary köbirek
şaşylypty. «Meili, it jeuge būiyryp tūrğan düniege araşa joq. Tegin
kelgen bailyqta qadir de joq» degen oi keldi. Sol küni Kolia ağai üige
oralmady. Bağila, Mūrat üşeuimiz şoşaiyp otyryp, keşki tamağymyzdy
kündegiden keşirek işkenbiz.
– «Ūrlyq istemeitinderiñ joq, oñtaiy kelse» dedi-au əlgi ağamyz, ə? –
deimin men Bağilağa qarap. – İeger ūrlyq isteitin adam bolsam, əneuküni
bireudiñ keñsesiniñ dəlizine tüsirip alğan on somyn özine qaitaryp berer
me i̇edim? İeger meniñ minezimde ondai jaman qasiettiñ qūittai da jūrnağy
bolsa, betim bülk i̇etpesten on somdyqty tört büktelgen küiinde qaltama
salyp almaimyn ba? Öitpedim. Qaita «Ou, aqşa joğaltqan kim bar-au?»
dep özim jar salyp, iesin əreñ tauyp qaitardym. Sonan soñ meniñ qaradanqarap özimdi sütten aq, sudan taza i̇etip körsetuge ūmtylğan sözime Bağila
uəj aitty. – Ərine, ağamyzdyñ jūrttyñ bərine küie jaqqanyn men de
qostamaimyn, degenmen kei pikirine qosylmauğa da bolmas. Mysaly,
«Şyndap tekserse, tap-taza biriñ joq» degenin sağan arnap aitty ğoi.
Basqa kisilerdiñ ne istep jürgeninde ne jūmysym bar, biraq sen turaly ol
köp qatelese qoiğan joq qoi deimin. «Sezikti būryn sekirer» dep, aldymen
öziñdi aqtai jönelip i̇ediñ, al meniñ būl pikirime ne aitasyñ? – Sen ne dep
tūrğanyñdy bilesiñ be? Jar degendegi jalğyz jūbaiyñdy ökpeletip alma!
– Men salmaqty bastalyp, zilmen aiaqtalğan söilemnen keiin i̇ekinşi
söilemime i̇eptep əzil əuenin aralastyrdym. Öitkeni onyñ da əzildep
tūrğanyna senimdi i̇edim. Biraq Bağila būrynğydai jyly jymiyp
tūrğanymen, öz pikirin «şyn aitamyn» degen sözben tiiänaqtap qoidy. –
Olai deitinim, sen keñsede jūmys isteuge bergen aq qağazdan aptasyna kemi
bir jüz şaqty parağyn əkeletiniñ ras qoi. Jazu jazasyñ, qol sürtemiz
degendei... Men Bağilanyñ rasynda qaljyñdamai tūrğanyn añğardym.
Dereu qarsy şabuylğa oñtailandym.
– Birinşiden, ol ūrlyq i̇emes, ūrlanğan zatty i̇eşkimge körsetpei jasyryp
alady. Men ony jūrttyñ közinşe alamyn, basqasy da söitedi. İekinşiden,
men qağazdy üige alğan bolsam, sol qağazğa jazatyn maqalam da, ainalyp
kelgende, redaktsiiänyñ, gazettiñ qamy. – Quanyş, sen jal aityp tūrsyñ.
Ağaş öñdeitin zauyttan Kolia ağai tört taqtai ūrlasa, sen apta saiyn
redaktsiiädan pəlen paraq qağaz alasyñ. Redaktsiiä taqtai, konfet tağy
basqadai zat öndirmeitin bolğan soñ amalsyz qağazdy ğana qanağat
qylasyñ. Onda ala qūiar basqa i̇eşteñe joq qoi. İeger i̇elimizdegi
milliondağan adamnyñ ərqaisysy künine bir paraqtan qağaz alsa, barlyq
qağaz öndiretin zauyttar solar üşin jūmys istese de ülgirmes i̇edi. Biz tükke
tūrmaidy degen zattardy ile ketu arqyly-aq, qoğamğa qanşalyqty ziiän
tigizip jatqanymyzdy bilmeimiz. – Jaraidy, jeñildim, oibai, – dep,
töseniş üstinde oinap otyrğan Mūrattyñ qasyna aunai kettim. – İendi
magazinnen dəpter satyp əkelmesek, mamamyz kinəmizdi moiyndatty. –
Qoi, papasy, ökpeleme! Bərimizge ortaq şyndyq qoi, – deidi Bağila da
qaitadan beibitşilikke şaqyryp.
Kolia ağamyz i̇erteñinde keşkilik bir-aq keldi. «Öz üiiñizden nege bezdiñiz?»
dep sūrai almadym, ərine. Aramyzda qaidağy bir qūrdymğa ketkir konfet
turaly əñgime bolmağan siiäqty. Mūratty da üige ala kepti. Ūlymyzdyñ
i̇ezuine jūqqan şokoladtyñ qoñyrqai dağyna qarağanda, oğan jekelegen
azdy-köpti jasyryn syi-syiapaty bolğanğa ūqsaidy, biraq bizge pəlen
qaltasyna salyp əkeler səlemdemesinen bügin jañylypty. Ol da i̇eşteñe
bolmağansydy, biz de i̇eşteñe bolmağansydyq. Kündelikti qamqareket baiağy
bir tynyş arnasyn qaita tauyp, sabyrmen ağyp jatty. Mūrat bir kezde
Jükeñe ğana bağyştağan «atasyn» i̇endi oilanyp jatpastan Kolia ağaiğa da
aita salady. Oğan ağamyz məz. Əiteuir, kütuşi apalaryna baryp-kep
jürgende ym-jymdarynyñ biri bolyp ketkenin, konfetin bizge əkeluin
pyşaq kesti tyiğanymen, Kolia atasynyñ Mūratqa degen sybağasyn əli
tasyp jürgenin i̇eptep sezemiz. «Tətti tağamdy jas balağa köp jeuge
bolmaidy» degendi aitqymyz kelgenmen, aita almadyq. Būrynğydai ər
jūma saiyn Kolia ağai üidegi bar juyluğa tiısti kiımderdi bir tor dorbağa
toltyryp, arqalai jöneledi. İerteñine keşkilik qaita əkeledi. Būrynğydai
biz birer kilogramm i̇et asyp, sorpa-su jasap qoisaq, ol qolyna tüskenin
biraq qazanğa qotaryp, «sen je, men je» bolamyz. Qoldy-aiaqty bala
siiäqty jürgenmen, qojaiyn degen aty bar üi iesi bolğan soñ, bir jağy
köñilin tauyp qūialyq dep, demalys künderi aldyna bir şölmek araq
qoisam, ol bəsekege tüskendei i̇erteñine i̇eki şölmegin əkeledi. İeger: «Ağasyau, mūnyñyz ne, i̇erteñ jūmys qoi!» deseñ, əñgimesiniñ tigisin jatqyzudy
bilmeitin noqai şirkin renişin birden aitar i̇edi: – Vot, men bilemin, sender
jūmysşyny tabysy joq adam dep oilaisyñdar. Qoryqpa, ūrlyqqa kelgen
dünie i̇emes, öz i̇eñbegimmen tapqan aqşağa alğanmyn! Özi jūdyryqtai Kolia
ağanyñ keñirdeginen i̇eki jüz gramm ötti degenşe şaruasy tyndy dei ber.
«Zinasy opat bolğanşa i̇ekeui qalai tūrdy?» degen məseleden bastap,
əñgimesiniñ jalğasyn aiauly üş itine jetkizuge keide şamasy jetip, keide
şamasy jetpei qalady. Jetpei qalğan soñ belgili, biraz orysşalap alady
da, otyrğan jerinde üstelge terşigen qasqa mañdaiyn süiep, qorylğa
basady. Onsyz da qol toqpaqtai kisiniñ syrt kiımin şeşemin de divanğa
jatqyzamyn. Jatqyzyp jatqan kezde: «Zinoçka, ketpeşi qasymda
otyrşy!» dep byldyrlaidy. Ərine, men oğan Zinoçka i̇emes i̇ekenimdi
dəleldep jatpaimyn, əbden tətti ūiqyğa berilgenşe şoşaiyp qasynda
otyramyn. Ol əldekimderge kijinedi, orys tilindegi balağat sözderdiñ neşe
atasyn jiberedi, əldekimderge doq körsetedi, söitip jatyp tynady. –
Quanyş, sender renjimeñder, meni «Kolia ağai», «Kərim ağai» demei, Kərim
dep atasañdar qaitedi, – degen ol bir küni əldene oiyna tüskendei. –
Qalauyñyz bilsin, bizge bəribir. Kei qazaq ağasyn köke deidi, kei qazaq
əkesin köke deidi, bizge əke boluğa da, ağa boluğa da jaraisyz. Sizdi būdan
bylai Kərim köke desek qalai bolar?!
– Köke deseñder de, jəke deseñder de, Kərim degenin tastamasañdar boldy.
Sebebi meni būlai dep i̇eşkim atap körgen joq... Şeşemnen keiin... Şeşem
közi ülken, qara tory kelgen, orta boily əiel i̇edi... Solai ma, əlde osylai
boluy kerek dep özim i̇elestetemin be, anyq bilmeimin. Biraq qūlağymda
şeşemniñ üni ap-anyq qalğan siiäqty. Jañylmasam ol kisi meni «Kərim»
deitin siiäqty i̇edi... İə, Kərim deitin. Qatelesuim mümkin i̇emes... İendi
özimniñ əbden i̇eseiip, kərilikke bet būrğan kezde, nege i̇ekeni qaidam, sol
şyn atymmen bireulerdiñ atağanyn qalaityn siiäqtymyn... – Sonan soñ ol
betime qarap, mağynasyz yrjiyp külgen. Nege küldi? Əlde meni küledi dep
oilap, öziniñ tym mūñaiyp ketkenin baiqağan soñ aldyn ala jasandy külki
şaqyrğany ma? Men külgen joqpyn. Bağilany şaqyryp alyp, ağamyzdyñ
şyn i̇esimin jəne ol kisiniñ ötinişin habarladym. Söitip, būl üige
kelgennen beri de biraz aidyñ basyna su qūidyq. Özi ötiniş jasağannan
keiin biz ony köbine Kərim köke dei bastağanbyz. Alğaşqy kezde öz i̇esimine
özi üirene almai jürdi. Ol ğana i̇emes, biz de köpke deiin jañylysyp
qalyp, köbine «Kolia ağai» deitinbiz. Ondaida ağamyzdyñ qūlağy tym türik
jürer i̇edi. Al «Kərim köke» degen kezde basqa bireudi şaqyryp tūrğandai
i̇elei qoimaityn.
– A, meni aitady i̇ekensiñder ğoi, – der i̇edi tağy da yrjiiä külip. Degenmen
kün ötken saiyn oğan üirenip qaldy. – Senderdiñ köşip kelgenderiñ jaqsy
boldy. Əitpese, men balalar üiinde bolğanda tek orysşa söilestik.
Joldastarym da negizinen orys jigitter i̇edi. Qai jerde jūmys istesem de,
orysşa söileitinbiz. Zinoçkamen bolsa bolmasa da solai. Al sender
kelgeli qaitadan qazaqşany dūrys aitatyn bolyp qaldym, – dep quanar
i̇edi. Şynynda da, ol qazaq grammatikasynyñ biraz i̇erejelerin belinen
basatyn ədetinen arylyp kele jatqan. Aqyryn söilese de, qatelespeiin
degendei, ər sözin oñdap söileitin dərejege jetip qalğan. Rasynda onyñ
qazaqşasy söilemderdiñ süiegin syndyrardai ğyp söilese de biraz kelege
kelip qalğan. Orysşa birer sözdi qystyryp jiberetini bolmasa, ūğysuğa
tolyq jaraityn. Onymen aradağy tildesulerdi arada biraz uaqyt ötken soñ
qağazğa tüsirip jazğandyqtan, bəlkim, tigisin tym jatqyzyp otyrğanymdy
sezemin... Kərim kökem jaratylysynda sözuar adam i̇emes. İekeuimizdiñ
myljyñdasyp otyra beruimizge meniñ uaqytymnyñ şarty da kele
bermeidi. Gazet qyzmetkeri atanyp, gazetşi bolğan soñ sol qyzmet türiniñ
iesi i̇ekeniñniñ jalğan i̇emestigine, öziñniñ de, özgeniñ de közin jetkizu üşin
kün-tün demei izdenip, birdeñeleriñdi jazyp jüruiñ qajet. Aleksei
syilağan kişkene kök üstelime men qağazdarymdy jaia bastasam, Kərim
kökem ün-tünsiz basqa bölmege ketetin, ne uaq-tüiek şarualaryn
küitteitin. İekeuimizdiñ şeşile söilesip, özimizşe i̇erkin syrlasar künder
əlde i̇eki apta, əlde üş aptada bir bolady. Men kök üstelge bügin
jolamaityn syñai tanytsam-aq ol da quanyp qalar i̇edi.
– Azdap işeiik, a? – deitin ol. – Kün saiyn üige işip kelgen kezderim de
bolyp i̇edi. Özim siiäqty jükşiler bir-bir somnan şyğaryp jiberip,
jūmystan keiin tartyp jiberetinbiz. Kelinnen Uiat bolatyn şyğar dep
qazir qysylamyn da olarğa qosylmai qaşqaqtap jüremin. «Sender üşin
arağymdy azaityp jürgende ara-tūra seriktesuge jaramaisyñ ba?» dep
jüre me degen oi keledi de, men işimdikti sağynyp jürgen adamdai
alaqanymdy ysqylap, jūtynyp şyğa kelemin. Bir-i̇eki dürkin öñeşimiz
jylynyp, işken araq asqazandy, sonan soñ bastyñ işin qyzdyrğanda men
de alpys i̇eki tamyrym balqyp, qaiqaidağyny i̇estelik qyp aitqym keledi.
Aityp ta jürdim. O, mine, tek osyndai kezde Kərim kökem öziniñ sözşeñdik
önerin tanytady. Qaşan üstelge basyn süiep, onan keiin divanyna
jatqyzğan kezde: «Zinoçka, qasymnan ketpeşi» degenge deiin biraz
əñgimeniñ əkesin tanytady. Meniñ sözşeñdigim onyñ sözşeñdiginiñ qolyna
su qUia almai, jolda qalady. Bir oqiğany qazaqşa soqtyryp otyrsa, birin
orysşa, i̇endi birin qazaqşa-orysşa aralastyryp töpeidi. Men onymen
birge tūrğan i̇ekiüş aidyñ meziretinde törtinşi qojaiynymnyñ da ömir
jolynyñ kei betterin bilip bolğandaimyn. Sol əñgimeniñ jinaqtalyp,
jüiege keltirilgen nūsqasyn tyñdap köriñizder.
KOLİa – KƏRIM KÖKEM AİTQAN
Ony būryn-soñdy i̇eşkim qasterlep, atqa mingizbeitin. Əiteuir, əlde
saqaly, əlde mūrty bar bireu alğaş ret atqa otyrğyzğanda, jüregi jaryla
jazdap quanğany i̇esinde qalypty. Nege quandy? Alğaş ret əldekimniñ atqa
mingizgeni üşin be? Sirə, solai-aq boluy kerek. Jazğan sorly əkesin işte
jatqanda jalmap, i̇esin jiiär-jimasta şeşesinen aiyrylyp, tūldyr jetim
qalğanyn sezse, quanar ma i̇edi? Səbi qaidan bilsin. İeger bilse, özi üş-tört
kün boiy köre almağan soñ «apalap» i̇eñiregen anasynan birjola
aiyrylğanyn, ol ğana i̇emes qaraşa üii men azdy-köpti jiğan-tergen
mülkiniñ ūstağannyñ qolynda, tistegenniñ auzynda ketkenin bilse, tuğan
bosağasyna oralmastai birjola attanyp bara jatqanyn bilse, quanar ma
i̇edi? Söitse, beker quanypty, būl attyñ jalynan ūstap, qūittai aiağyn
tebinip, «şu-şulep» məz bolyp jürgende, jinalyp tūrğan bir top əielder
birdeñeni bilip jylapty ğoi. Söitip būlar mingen at auyldan ūzai bergen.
Biraz seruendegen soñ auylğa qaitarmyz dep oilağan, biraq kerisinşe,
jalğyz saltatty sary dalağa tüsip alyp, ūzai bergen. «Apama baramyn»
dep bala qyñqyldai bergen soñ, özin aldyna alyp otyrğan kisiniñ:
– Balam, sol apañdy izdep kele jatqan joqpyz ba? Qazir jetemiz, – degen
sözi i̇esinde qalypty. Sodan būlar belgisiz bağytqa toqtamastan jüre
bergen, jüre bergen. «İe, apam alysqa ketip qalğan i̇eken ğoi» dep oilady
bala.
Ol quana mingen atynan tüs aua qūtyla almastai halge jetken. İeki taqymy
oiylyp, i̇er üstinde otyrudan qaldy. Tek kün i̇eñkeie būlar kökpeñbek
köldiñ jağasyndağy töbesin qamyspen japqan jalğyz üidiñ qasyna
barğanda bir-aq tizgin tejegen. «İe, meniñ apam osy üide i̇eken ğoi!» Biraq
üiden apasy şyqpady. Əli de şal dep atauğa kele qoimaityn, biraq
qauğadai jiren saqaly bar kisi üiden şyqqan. Bala selk i̇ete qaldy. Öñi
jas bolğanmen, saqalyn qauğadai ğyp ösirgen, i̇eki közi aspan tüstes adamdy
birinşi körui. «Orys!» dep oilady ol. Üilerine būryndary birdi-i̇ekili
orys kirse, būl bir quysqa kirip ketetin. Öitkeni özi qūralpy balalar birbirin «Orys kele jatyr», «Orys alyp ketedi» dep qorqytar i̇edi. İendi sol
orystardyñ üiin izdep keluleri mülde tüsiniksiz i̇edi. Üi iesi būlarğa
jymiiä külse de, bala özin alyp kele jatqan kisige jabysa bergen. Atty
qazaq pen jaiau orys qauqyldasyp, ūzaq i̇esendesti. Zaty orys degeni
bolmasa, üi iesi jolauşymen qazaqşa söilesken i̇edi. Sol kezde üiden
qolyna şelek ūstağan aq sary kelinşek şyqty. Onyñ da közi alğaşqy
şyqqan adamnan ainymaidy i̇eken. Onyñ soñynan jer-kökti basyna
köterip, jaña ğana təi-təi jüre bastağan qyzyl köilekti kişkentai qyz
şyqty. Ülpildegen appaq şaşy da qyzyq. Seleudiñ aq ülpesi siiäqty.
Jolauşy men üi ieleriniñ ne jaiynda söileskenderin, ərine, būl ūğa
qoiğan joq, əiteuir, būlar sol küni əlgi üige qonyp şyqty. Būl üiden
apasyn kezdestire almağanyna qinalğanmen, keşke deiin at soğyp tastağan
bala əldeqandai bir qyzyl ala köjeni işer-işpesten otyrğan jerinde
ūiyqtap ketken. Bir kezde apasy kelip ūiatady. «Tūra ğoi, qūlynym» dep,
basynan sipaidy. Sonan keiin būryn apasynyñ üş-tört kün joğalyp
ketkeni, tünde qoi küzetip kelgen soñ mūny bauyryna basyp, qūşyrlana
iıskeitin ədetinen jañylyp, əldeqaida i̇eritpei ketkeni, sodan beri jalğyz
ūiyqtap jürgeni i̇esine tüsip, azdap ökpelep alğysy kelgen. Ədeii teris
aunap tüsti. «Jo-joq, ökpelei almaidy!» Öitkeni jan apasyn əbden
sağynğan bolatyn. Ol «Apatailap!» ornynan ūşyp tūrğan. Öz közine özi
senbeidi. Apasy i̇emes, mūny basynan sipap otyrğan kögildir közdi aq sary
əiel i̇eken. «Apyr-au, men qaida jatyrmyn? Jaña ğana janymnan söilep,
til qatqan apam qaida ketti?» Ony ürei biledi. İeki közi jasqa tolyp, qolğa
tüsken böltirik siiäqty körpege tyğyla bergen. Şaşy tura seleudiñ aq
ülpildek şaşağy siiäqty appaq, qūittai qyz qaltiyp qarsy aldynda tūr.
«Apyr-au, būl əiel men balany bir jerde körgen siiäqty i̇edim ğoi... Toqta,
toqta, keşe osylardyñ üiine kelgenbiz. Onda meni atqa mingizip əkelgen kisi
qaida ketti?» Ol aşyq tūrğan i̇esikke qarai bir-aq sekirgen. İesiktiñ közinde
jatqan bir appaq semiz maqūlyq būdan ürkip, ornynan atyp tūrdy. İeşbir
januardyñ ünine ūqsamaityn qorsyldağan bir tūrpaiy, tym jabaiy
dybys şyğarğan. Haiuan būdan qoryqsa, būl odan qorqyp, keiin şegindi.
Sol kezde üiden şyqqan əiel mūny jerden köterip əketken. Bala bir
sūmdyqtyñ bolğanyn bilip qystyğa, yqylyq ata ūzaq jylasyn-ai. Əiel
ony kötergen küiinde tysqa alyp şyqty. Keşegi özderi minip kelgen atty
bailağan ağaş bos tūr. Aty da, saqaly əlde mūrty bar kisi de jym-jylas.
Bala qaida keterin bilmese de «ketem» dep jylaidy. Onyñ ne degenin
ūqpasa da, əiel mūny alyp kelgen kisiniñ ketip qalğandyğyn aityp, balany
uatady. Biri orysşa, biri qazaqşa söileidi. Balanyñ bedireiip jatqan
sary dalağa qarap jylağanyn körgen əiel onyñ ketkisi keletinin tüsinedi.
Əieldiñ jyly jüzine qarağan bala onyñ özin i̇eşqaida jibergisi
kelmeitinin tüisinedi. İekeui, söitip, yrdudyrdumen bir kündi ötkizgen.
Qaba saqaldy üi iesi tüs əletinde bir soğyp, tamaqtanyp ketti de, keşkilik
oralğan. Onyñ da tilin ūqpağanmen, bala qaba saqaldyñ özine degen
yqylasyn, jyly qabağyn tanyğan. Tek qyñq i̇etse, baqyryp üidi basyna
köteretin seleu şaş kişkene qyz ğana būğan küni boiy jüz jylyta
qoimağan. Qyzğana ma, əiteuir şeşesi balağa juyp ketse, ozandap qūia
beredi. İerteñine qaba saqal ony özimen birge dalağa ala ketken. Bir ögizge
özi minip, üstine körpeşe salğan i̇ekinşisine mūny mingizdi. Üige i̇eki
şaqyrymdai jerde ğana būlaq jağasyndağy oipañdy jyrta bastapty.
Barğan soñ i̇eki ögizdi jalğyz türendi soqağa jegip, balany ögizdiñ birine
mingizgen. Söitip, ğūmyrynda alğaş ret öz tamağyn özi asyrap, i̇eñbek i̇etudi
bastağan. Qos ögiz ilbigen mimyrt jürisinen bir tanbaidy. Būl qolyndağy
şybyrtqysymen i̇ekeuin şu-şuleuden, sabalaudan jañylmaidy.
Borazdanyñ şetine şyqqanda ögizder būrylmai əlek qylady, əitpese odan
basqa köp qiyndyğyn körgen joq. Əiteuir, meniñ mindetim osy bolar dep,
şu-şulegenimen oğan ilbigen jüristerin jyldamdatyp jatqan, üstimde kisi
otyr i̇eken-au dep qyñatyn ögizder joq. Ilbigen, mimyrt aiañmen tüsti
ötkizip, kündi batyrady. Kün ötken saiyn qaba saqaldyñ «alyp kel, baryp
kel, jür, bar, otyr» degen siiäqty keibir sözderin ūğa bastağan. Sol «kel,
otyrmen» jürip-aq būlar az jerdi jyrtyp bolyp, tūqymyn sepken. Odan
keiin de qaba saqal tynyş tauyp, üide otyryp körgen i̇emes, birese i̇eginin
suaryp, birese baqşasyn baptaidy, ondai şarualardan qoly qalt i̇etse,
kölge qaiyq salyp, balyq aulaidy. Bala osy bir qoñyrqai ğana tirşiligine
riza siiäqty i̇edi. Öitkeni i̇eñ aldymen qarny tūia tamaq işe bastağan. İyğy
bütin kiım kigen. Biraq onyñ i̇esil-derti tek auyly ğana, apasy ğana
bolatyn. Kei tünderi ūiqysynan «apalap» şoşyp ūianyp, qarañğy üide
köz ile almai qinalar i̇edi. Keşkilik qozy jaiyp kelgende qaraşa üiiniñ
aldynan kölbei ūşar kögildir tütini, «qūlynymdap», airan-şalabyn
auzyna tosar anasy, qoñyr töbel ğana tirşiligi bar şağyn auyl – bəri-bəri
de köñil tükpirinen bir öşpei, kün ötken saiyn sağyndyryp, añsatar i̇edi.
Ketip qalaiyn dese joldy bilmeidi, əli şydaiyn dese anasyn körmei
jüre beruge tözimi tausylyp bolğandai. Tağy birde būlar şalğymen
şauyp tastağan köl jağasyndağy kök qūraqty şömelelep jürgen. Mūnyki,
əiteuir, qalaida qarap otyrmaiyn degen, bolmasa mūndai jūmysqa jasar
qolğabysy şamaly. Jūmystyñ negizin qaba saqaldyñ özi atqarady. Mūnyñ
qūlaşy jetpestei şalğymen özi şauyp, əbden kepti-au degen kezde tyrma
ağaşpen özi desteleidi. Sol kezde ğana bala özine şaq kişkene aiyrmen
destedegi şöpti şömelelegen bolady. Şarşasa baryp suğa tüsedi, ūzap
jaiylyp ketken ögizderdi qaiyrmalaidy. Kün tüske tarmysqan şaq i̇edi,
bala özenge suğa tüskeli kele jatqan. Būl kezde qaba saqaldyñ şöp üstine
jata qalyp, şai qainatymdai myzğyp alatyny bar i̇edi. Jaña da sol
ədetimen jantaiğan bolatyn. Əlde bir tanys, tanys bolğanda da jürekke
sonşa jaqyn ün balany i̇eleñ i̇etkizsin. İə, sol köpten i̇estilmei ketken
tüieniñ baqyrğanyn anyq i̇estigen. Bir qyzyğy, ol köl jağasyndağy jalğyz
üige kelgeli ne jylqy, ne tüie, ne qoi-i̇eşki degen maldardy körmepti.
Tülik ataulydan būnyñ körip jürgeni i̇eki ögiz, bir siyr, bir būzaudan
basqa... i̇e, aitpaqşy, əlgi jalpaq tanaudyñ irili-ūsaqty bes-altauynan
basqasyn körgen i̇emes. Ənşeiinde jynyn şaşady dep mañaiynan aulaq
jüruge tyrysar tüieniñ baqyrğany da bükil öz auylynyñ ünindei
setilgen. Bala jalma-jan jügirip, köl jağasyndağy qamystyñ şetine
şyqsyn. Qaitqan tyrnadai bolyp, ūbapşūbap ketip bara jatqan köşti
kördi. «Solar! Meniñ auylym! Apamdar köşip barady!» dep oilady bala.
– Apa! Apatai! – Ol öz üniniñ tym qatty şyqqanyn sonda ğana bildi.
Mūnyñ dausynan qaba saqal ūianyp ketse jibermei qoiuy əbden mümkin. Ol
qojaiyny jatqan jaqqa ürke qarap i̇edi, ūianbağan siiäqty. Oilanyp tūrar
kez qaida, köş soñynan qūstai ūşty. Jügirip keledi, i̇egilip keledi.
«Apatai, men mūndamyn ğoi! Meni neğyp tastap barasyñ? Ala ketseñşi
öziñmen. Toqtaşy, apatai, tastamaşy» dep kübirlep keledi. O basta qaziraq quyp jetetindei körinip i̇edi, köş sol kölbeñdegen küii sağymmen oinap,
jaqyndatpai-aq qoidy. Onyñ i̇esesine mūnyñ keudesine bireu ot tastap
jibergendei ökpesi öşip, auzyna tyğyldy. Ol azdai əlde borsyqtyñ, əlde
tülkiniñ ini me, bir şūñqyrğa aiağyn tyğyp alyp, i̇etpetinen tüsti. Qyzyl
asyğyn oñdyrmai auyrtyp aldy. Bəribir toqtağan joq, aqsañdai basyp,
jügire berdi. Qaba saqal i̇endi i̇estimes-au degen oimen bar dausymen
«apalap» baqyra jylağan. Dalanyñ i̇erke jeli mūñlyq jetimdi ystyq
demimen aimalady, biraq mūnyñ ünin köşke, apasyna jetkize almady.
Tabanyna tas batyp, şögir kirdi, bəribir bala oğan köñil bölgen joq.
«Qyzyl asyğy da, tabany da jazylar-au, tek apasynyñ qūşağyna jetip
jyğylsa i̇eken. Dau joq, apasy da mūny sağynyp jür. Tek qaida i̇ekenin
bilmeidi. Tüneugüni əlgi bir atqa mingizip osynda alyp kelgen jaman ağa
mūny apasynan ədeii adastyryp alyp ketken. Ətteñ, qazir quyp jetse
anasyn qūşaqtap, ūzaq jylar i̇edi. Sonan soñ kündiz-tüni qasynan i̇eki i̇eli
qalmas i̇edi». Biraq köşi tüskir, oipañğa siñip ketti me, əlde jer astyna
kirip ketti me, jym-jylas joğaldy. Mölşermen tağy da şai qainatym
jürip i̇edi, tüieli köştiñ özin qoiyp, izin de köre almady. Özi əbden
qaljyrapty. Qyzyl asyğy biz sūqqandai duyldap, bastyrudan qaldy. Sol
kezde ğana ol köşke jete almauynyñ əbden mümkin i̇ekenin oilap, soñyna
qarağan. Qalyñ qamys kömkergen aina köl de, üileri de közine şalynbady.
Tipti qaidan kelip, qaidan tūrğanyn bilip bolar i̇emes. Apasy bolsa, ol
jetkizbei ketti, öziniñ qazirgi mekeni bolsa, onyñ qai mañda qalğanyn
bilmeidi. Şyn üreidiñ kökesi sonda tudy. Sağym quğan sary daladan basqa
közge i̇eşteñe şalynbaidy. Əlde ter, əlde jas közin būldyrata berdi. Ol
kezergen i̇ernin jalady. Bükil kömekeii qūrğap qalypty. «Ətteñ, bir jūtym
su bolar ma i̇edi». Bala öziniñ qaljyrap, şöldegenin sonda bildi. Kelgen
izimen qaitpaq bolyp i̇edi, qalyñ ösken betege syr berer i̇emes. «Apa!
Apatai!» Barynşa aiğailağan siiäqty i̇edi, öz dauysyn əreñ i̇estidi.
«Əiteuir, kelgen tūsym osy bolar» dep, bir bağytqa jürmek bolyp i̇edi, küp
bolyp isip ketken qyzyl asyğy zar qaqsatyp, bir adym bastyrar i̇emes. Bala
yñyrsyp jylağan küii i̇etpettep jata ketken... Qabağy auyrlap, kirpikteri
aiqasa berdi. Kün i̇emes, əlde bir alyp ot dəl töbesinen lapyldai janyp,
miyn, bükil tūla boiyn balqytyp bara jatty. Jata berse, quyrylyp ölip
qalardai. «Qalaida bir köleñke tabuy kerek». Ol özin-özi zorlağandai közin
aşty. Dəl ieginiñ astynda külkildegen alqymy tynymsyz bülk-bülk i̇etip,
būzaubas kesirtki tūr i̇eken. İen dalada pana tappai jatqan balany panalap,
köleñkesine kelip tyğylğan syñaily. Qara marjandai kişkentai közi
jyltyrap, būğan tesile qaraidy. Bala basyn səl kötere berip i̇edi, būzaubas
köz ilespes şapşañdyqpen būlt i̇etip, qalyñ ködege jasyryndy. «Əi,
būzaubas, būzaubas! İekeuimizden basqa būl dalada panasyz jan iesi bar ma
i̇eken?! Seni qoişy, öz mekeniñde jürsiñ... Əke-şeşeñ de... bəri de osy
qalyñ ködeniñ bir jerinde jürgen bolar. Onyñ üstine, seniñ aiağyñ sau ğoi,
qaida baramyn deseñ de öz i̇erkiñ öziñde... Al meni aitsañşy. Nağyz sorlap
qalğan jalğyz men...» Ol tağy i̇eñirep jylap jiberdi. Şynynda da būzaubas
pen baladan basqa tirşilik atauly qyrylyp qalğandai. Ainala – öli. Tym
bolmasa basqa köleñke tüsirer bir qaraiğan būta-qarağan körinseşi.
Ainalada i̇eşteñe joq, bəri de məñgi tynym tapqandai. Aitpaqşy,
kökjiekti aspanmen astastyryp biletip tūrğan sağym ğana tiri i̇eken...
«Şirkin, bir jūtym su bolar ma i̇edi! Əsirese baldyr men balyq iısi
añqyğan aina köldiñ mūzdai suyq suy bolsa ğoi». Qandai ystyqta tūla
boiyñ del-sal bolyp kelgen bette süñgip ketseñ, əri-beride-aq janyñ
raqatqa batar i̇edi. «Ətteñ, bağana bir süñgip ülgirgenimde büitip şöldemes
pe i̇edim...» Bala silekeiin jūta almai qinaldy. Tañdaiy, kömeii, bar işki
saraiy tügel keuip, jañbyrdan soñ kebersip şyt-şyt jarylar sortañ
qaqtyñ jeri siiäqty bolyp ketkendei. «Tağy da qaitqan tyrnadai ūbapşūbap, köş keruen ketip barady. Būl jazğan əli quyp keledi i̇eken deidi.
Biraq bağanağydai i̇emes aiağy jerge anda
sanda bir tiıp, zyrlap keledi, zyrlap keledi. Jo-joq, jügirip i̇emes, ūşyp
keledi. İə, qazir-aq jetuge tiıs...» Ol ūiyqtap ketken i̇edi. Oida joqta
basyna tüsken osynau müşkil halden ony az uaqyt bolsa araşalağan da
sol ūiqysy i̇edi. «Köşti qualağany beker i̇eken. Ūbap-şūbağan keruen özine
qarai kele jatyr i̇eken. Əneki, köş qasyna kelip tüielerin şögere
bastady. Mine, appaq jaulyğyn kölkemedei ğyp, apasy jügirip keledi.
«Qūlynym-au, seni tappai jürsem, mūnda jatyr i̇ekensiñ ğoi». «Men köpköp aiğailadym. Al sen bolsañ, dausymdy i̇estimediñ... Aiağymdy qaraşy,
apatai, auyrtyp aldym. Əitpese özim-aq aldyñnan jügirip şyğar i̇edim ğoi.
Sağyndym ğoi, jan apam!» Sol kezde apasy mūny i̇eppen jerden kötere
beredi. Būl ūiqysyn qimai ma, əlde i̇erkelegisi keldi me, közin aşpai
qoidy... Oi, qyzyq-ai, nege anasynan mahorkanyñ aşy iısi añqyp ketti. Ol
kisiniñ iısi mülde basqadai, öte jağymdy i̇edi ğoi... Bala özin-özi
zorlağandai közin aşty. Qaba saqaldyñ aspan tüsti közin kördi. Bir türli
qinalyp tūrğandai qaraidy. «Būl kisi meni nege köterip tūr?» Kün alaulap
batyp bara jatyr. «Mümkin, kün şyğyp kele jatqan şyğar». Dəl
qastarynda silekeii şūbyryp, qoñyr qasqa ögiz tūr. Terge əbden
malşynypty. «Jañağy köş, apam qaida ketken?»... Sodan bala bir aidai
tösek tartyp qatty auyrdy. Şyqqan tobyğy ornyna salynyp, aiağy tez
jazylsa da, basy zeñip, köpke deiin kötertpei qoidy. Ol ne bolyp, ne
qoiğanyn keiinirek qana i̇esine tüsirgen... «Nege bet albaty qañğyp qaşa
jöneldiñ? Men taba almasam öletin i̇ediñ ğoi!» dep, birde üi iesi reniş
bildirip, sol küngi oqiğanyñ sebebin sūrağan. Būl bərin de aityp bermek
i̇edi, tipti şeşesiniñ de qaramai ketkenin aitpaq i̇edi, tili jetpedi. Sonan soñ
būl: – Dom hoçu, mama hoçu, – dedi me, əiteuir, tūspaldasa da oiyn
jetkizgen. İeki közi jasqa tolyp, körgen jannyñ jüregin i̇eljireterdei
aianyşty hal tanytqan. Qaba saqal əielimen biraz kübirlesken soñ, tüksiıp
biraz qarap otyrdy da, būl osy üige kelgeli beri alğaş ret qazaqşa til
qatqan. Əlde būğan orys tilin tez üirensin dedi me i̇eken, əiteuir būryn
synyq sözdi qazaqşa aitpaityn kisi oida joqta tilin səl būrap aitsa da,
əiteuir, i̇erkin tüsindirerdei ğyp söilep qūia bergen. – Jaraidy, sen nege
qaşqan, sony ait. İendi qaşasyñ ba, sony ait, – degen. Bala i̇eles siiäqty
köşti qalai qualağanyn, i̇eşkimniñ mūnyñ dausyn i̇estimei jetkizbei
ketkenin tügel tüsindirgen. – Balam, sen ali kişkene. Sondyqtan keiin
aitady degen. Oğan sen şydamaidy. Auylda i̇eşkim joq seniki. Ake joq,
şeşe... toje joq... Ol kisi de olgen. Sen ony bilmeidi. İendi ake – men,
şeşe – mynau. İendi qaşuğa bolmaidy. Seni qasqyr jep qūiady.
– Üi iesi aq sary əieldi nūsqağan. Bala «ölgen» degen tym suyq sözdiñ
baiybyna onşa tereñdep bara qoimasa da, onyñ öte jaman söz i̇ekenin
tüsingen. Mümkin, ony qaba saqaldyñ aita almai qinalğanynan sezdi me,
mümkin, öz tüisigi sezdirdi me – tūla boiy dirildep qūia berdi. «Öldi...
öldi?» Şeşesin soñğy ret körgende onyñ betin aq şüberekpen jauyp alyp
tūrmai qoiuy... Odan auyl adamdarynyñ jylap-syqtap, aqqa oranğan
əldeneni auyl syrtyna aparuy... Mümkin, sondağy jerge kömgenderi...
Apasy bolğany ma? «Şyn solai ma?» Ol mynau öz anasyna tañylyp
otyrğan sūmdyq suyq sözden qūtqaratyn tek osy adamdai körip, mümkin
«joq, ölgen joq» dep aitar degendei aq sary əieldiñ betine sūrauly
jüzben qarağan. Söitse əieldiñ aspan tüstes közine de jas üiirilipti. Ol
balağa qūşağyn jaiğan. Köz aldy tūmandanyp, basyna tüsken auyr
qaiğynyñ mən-mağynasyn i̇endi ğana şyndap tüsingen bala i̇eñirep kep, aq
sary əieldiñ qūşağyna qūlady. Bala jüregi qars aiyrylyp, ūzaq jylady.
Tek qana özin bauyryna basqan əiel qūşağynyñ jyluy ony uata
bastağandai. Ol sol qūşaq jyluynda jatqan küii maujyrap ūiyqtap
ketken. Bala öziniñ būl üige qalai kelip, nelikten būryn-soñdy bilmegen
jandardyñ ortasynda qalğanyn būğan deiin mülde bilmepti. Söitip, ol
balalyqtyñ bal dəurenin i̇eki üide – özi tuğan bosağasynda jəne qauğa saqal
orystyñ üiinde ötkizdi. Ol birte-birte bərin de ūmytyp, osy üidiñ
tirşiligimen bite qainasyp ketken de bolatyn. Üi iesi qaida barsa da mūny
qasynan tastamaidy. Ol i̇egindi qalai salyp, qalai jinaitynyn, pişendi
qalai şauyp, balyqty qalai aulaitynyn, bərin de öz közimen körip,
qolymen ūstap degendei qarşadaiynan i̇eñbekke şynyğa bastağan. Üi iesi,
ūmytpasa, ūzyn jol boiyndağy bekettiñ iesi bolatyn. Qys ailarynda
ary-beri ötken jürginşilerdi üiine tüsirip, qondyratyn, əiteuir, küzde
əlde qaidan alyp keletin i̇eki-üş atty kütip, jolauşylardyñ auystyryp,
şanağa jegulerine berip otyratyn. Odan basqa qandai mindeti bar, ol
i̇eñbegi üşin ne alyp, ne qūiady, ony būl bilgen de i̇emes. Bar biletini qaba
saqal tynymsyz, kün-tün demei jūmys isteitin, söitip, öziniñ şağyn
şaruasyn döñgeletip ūstaityn adam i̇edi. Özi i̇egin-baqşa salyp, onyñ
önimin osy auylğa jiı keler qazaqtarğa malğa aiyrbastaityn. Keide
keptirgen balyq siiäqty birdeñelerin alystağy bazarğa əketip, qant, mai,
mata siiäqty kerek-jaraqtaryn da oñai aiyrar i̇edi. Sonyñ arqasynda
kişkentai baqyrauyq sary qyz ben būl i̇ekeui osy üidiñ bar tətti-dəmdisin
bölisip jep, jyltyrağandaryn üsterine kiıp degendei qamsyz-mūñsyz ösip
kele jatqan. Tağdyrdyñ mūnyñ aldyna tosqan təlkegi əli de aiaqtalyp
ülgirmepti. İegindi jinap bolğannan keiin mektepke baramyn dep
otyrğanda, üi iesi i̇ekiaq kün auyryp, dünie salğan. Öz əkesinen
aiyrylğanyn bilmeidi, al anasynyñ qazasy da, əlde balalyq, əiteuir,
būlyñ-būlyñ i̇eles, i̇eske tüskende jürekti şymyrlatar sağynyş qana
bolyp qalğandai i̇edi. Al özin tumasa da tuğandai ğyp tərbielep, ainalasy
i̇eki-üş jyldyñ işinde səbi jüreginiñ ülken yqylasyn iemdengen adamnyñ
oida joqta oralmas saparğa attanuy bala qabyrğasyn qatty qaiystyrğan.
Ökindiñ ne, opyndyñ ne, ajal
atty zūlmat tym meiirimsiz i̇eken, aqyry balany da auyrtpalyqty
moiyndauğa məjbür i̇etken. Aq sary əiel köp ūzamai-aq mal-mülkin satyp,
köp üileri bar ülken auylğa köşken. Ol, kişkentai baqyrauyq sary qyz
i̇ekeui, bir tuysqandarynyñ üiine kirdi de, mūny jetimder üiine ötkizgen. Öz
işinen şyqqandai bolyp bauyr basyp qalğan balany jetimhanağa aparar
aldynda ol közine jas alyp otyryp, būğan əli künge beiməlim bolyp
kelgen bir syrdy ūqtyryp i̇edi...
***
«Balam, seniñ əkeñ men bizdiñ üidiñ iesi – İvan Aleksandroviç Voronin
i̇ejelden tanys, dosjar adamdar bolğan. Biri soğym malyn berse, biri –
astyğyn berip, köp jyldar jaqsy aralasyp tūrğan. Olar bir-birin
«tamyr» deidi i̇eken. Sol tamyrlardyñ biri seniñ əkeñ jastai dünie
salğannan keiin de İvan Aleksandroviç üileriñe baryp tūrğan. Ony sen,
ərine, ūmytyp qalğan boluyñ mümkin. Qolynan kelgenşe jesir əiel,
jetim balağa kömegin körsetip tūrypty. Şeşeñniñ de būl dünieden
köşkenin i̇estigen soñ auyldaryña baryp, jamağaiyndaryñdy seni özi alyp
tərbieleuge köndirse kerek. Öziñ bilesiñ, bizdiñ de i̇ekeuiñnen basqa balamyz
joq. Qaryndasyñ Zinağa ağa bolyp, sen qosyldyñ. Ūltyñ basqa, türiñ
böten demedik, öz balamyzdai i̇etip ösirdik. Onyñ üstine, marqūm Vanianyñ
qolğanaty da boldyñ. Biz senderdiñ öz qatarlaryñnan qalmai i̇er
jetuleriñdi añsaityn i̇edik, ony tağdyr jazbapty. Öz kindiginen ūl
bolmağannan keiin be i̇eken, seni birjola familiiäma jazdyryp alsam dep
armandaityn. Öziñniñ de i̇esiñde şyğar, seni i̇erkeletkende «Nikolai
İvanoviç» dep ülken adamdai ğyp, i̇erekşe süisine aitar i̇edi. Biraq
öterinen bir kün būryn meni şaqyryp alyp, «Klava, bizdiñ Kolia bireudiñ
mañdaiyna basqan jalğyzy ğoi, keşeli beri oilai-oilai ony öz
familiiäsyna jazdyrudy dūrys dep taptym. Balany i̇es bilmeitin kezde
aldym dep, öz familiiäma jazdyrsam, qiiänat bolar. Əkesiniñ i̇esimin
familiiäsy i̇etip, Balağazov dep jazdyr» dep i̇edi. Öz əkeñnen bez demeimin,
biraq əkeñdei bolğan Vaniany da ūmytpa. Sondyqtan seni i̇erteñ balalar
üiine ötkizgende Nikolai İvanoviç Balağazov dep jazdyraiyn dep
otyrmyn. Qarsy i̇emessiñ ğoi... Oi, aqylyñnan ainalaiyn. Al i̇endi balalar
üiine barğan i̇ekenmin dep bizdi birjolata ūmytyp ketpe. Kelip tūrarsyñ,
bizde baryp tūrarmyz, jarai ma?» * * * Sonymen, balalar üiiniñ jaña
tūrğyny Nikolai Balağazov i̇eki-üş jyl boiyna anasyndai bolğan Klavdiiä
Vasilevnanyñ üiine sağyndyrmai baryp tūratyn. Baiağy seleu şaşty
baqyrauyq qyz Zina da Kolia ağasy kelgende qatty quanatyn. Jiı-jiı kelip
tūrmaisyñ dep qaşan bolsyn ökpesin aitar i̇edi. Klava şeşesi men
kişkentai Zinany i̇eki-üş kün körmese, özi de sağynyp qalar i̇edi.
Zina besinşi klasty bitirgen köktemde Klava şeşesi basqa qalada tūratyn
bireuge tūrmysqa şyqty da, olar köşip ketip, Kolia mülde jalğyz qalğan.
Tek köñiline medeu bolğan Zinanyñ jazyp tūratyn haty ğana i̇edi. Biraq
şeşesi qaitadan būny izdep kele alğan joq, būl izdep bara alğan joq.
Barar da i̇edi, Zinanyñ jazğan hattaryna qarap, taisaqtai beretin. «Ögei
əkemiz mazasyzdau kisi, keide meni de soğyp jiberedi» dep jazatyn.
«Jerdiñ tübindegi qalağa qalai baramyn, jol qarajatty kim beredi, tipti
bir amalyn tauyp barğan künde, öñi tügili tüsinde körmegen beitanys adam
meni mañyna jolatar ma!» dep oilaityn. Tuğannan qabileti az boldy ma,
əlde jastai körgen köp tauqymettiñ əseri me, əiteuir, oğan oqu qona
qoimağan. Bir klasta i̇eki jyl otyryp qalatyndy da şyğara bastağan.
Aqyry balalar üiinde aramtamaq bolyp bosqa jürmeiin degen oimen bir
küni uaq-tüiek birdeñelerdi alyp, taiyp otyrsyn. Qaida barady, qandai
qaraket istep, kün köredi, ol jağyn paiymdap jatpağan. Qalanyñ ortasyn
qaq jaryp ağatyn özendi örlep jüre bergen. Bir kezde özen jağasyna
ornalasqan diırmenniñ qasyna jetkenin körgen soñ işine bas sūqqan. Üstibasy appaq ūnğa bökken qart diırmenşi jön sūrağan soñ, būl balalar
üiinen qaşyp bara jatqanyn, i̇endi oqyğysy da kelmeitinin, oqi da
almaitynyn jasyrmai aitqan. – İeger i̇eşqaida ketip qalmasañ, men seni
özime kömekşi ğyp alar i̇edim. Bar mindetiñ diırmenniñ işin tazalap,
kömeiden sudy jiberip, toqtatyp tūrasyñ. Kelgen kisilerdiñ uaq-tüiek
şarualaryna kömektesesiñ, – degen. Jūmys tañdap, küi talğap jatar
uaqyt qaida, təuekel dep osynda qaluğa bekindi. Beker obaly qane,
diırmenşi Səlim şal būğan jaisyz bola qoiğan joq.
– Qalai, ūlym, şarşağan joqsyñ ba, şarşasañ dem ala ğoi, – der i̇edi
būğan jymiiä qarap.
– Öziñdi tərbielegen İvan degen orys dep pe i̇ediñ? İe, meili əkem deseñ de,
jəkem deseñ de öziñ bil, kim bolsa da janyña tausylmas azyq jiyp berip
ketken i̇eken. «Qandai azyq?» deisiñ be? Ol – seniñ boiyña iske degen
i̇eptilikti, i̇eñbekke degen qūlyqty i̇egipti. Sony aitamyn da, balam,
«tausylmas azyq» dep. Öneri bar adam aştan ölmes bolar, – der i̇edi. Sirə,
qarşadai kömekşisiniñ özine tapsyrylğan şaruany tyndyrmai tynym
tappaityn i̇elgezektigine əbden riza bolğan soñ aitsa kerek. Söitip, ol
diırmenşi üiinde üş-tört jyldai jürip, i̇eseiip qalğan.
– Balam, mağan sen riza bolsañ, öziñe men rizamyn. İeki qolymdy törteu
ğyp, janymdy tyndyrğanyñ ras. Biraq i̇eñbegiñe aqy sūrağan keziñ de
bolğan i̇emes. Kəri qoidyñ jasyndai ömirim qalğanda kisi aqysyn paida
köreiin deitin adam men i̇emes. Azyn-aulaq jiğan-tergenimnen öziñe dep
bölek jinap jürgen tiyn-tebenim bar. Azamat bolyp qaldyñ,
kerekjarağyñ bolsa, alyp ūstarsyñ, – degen birde.
Kolia būl uaqytqa deiin de Zinamen ünemi hat jazysyp tūratyn. Qyz bolsa
ünemi mūñyn şağyp, ögei əkesiniñ soñğy jyldary maskünemdikke
salynyp, özine maza bermeitinin, sonyñ kesirinen mektepten de qol üzip
qalğandyğyn jaza beretin. Mümkin, Koliany tuğan ağasyndai körip, birge
öskendikten be, əiteuir, bar mūñyn hat arqyly bolsa da osyğan şağatyn.
«Şynynda, meniñ özime tiesi qarajatym bar i̇ekeni ras bolsa, nege olarğa
baryp, hal-küilerin bilip qaitpaimyn?» dep oilady. Onyñ būl şeşimine
Səlim qart ta qarsy bolmağan. Söitip, ol alğaş ret öz betinşe jolğa
şyqqan. Köp qinalmai-aq izdegen adamdaryn – köp jyl anasyndai bolğan
Klavdiiä Vasilevna men qaryndasyndai körip jürgen Zinanyñ mekenine
kelgende, olardyñ tirşilikteriniñ məz i̇emestikterin körgen. Dəl osynyñ
kelerin kütip tūrğandai-aq sol küni kezekti aiğai-şu bolyp jatqan kezde
üige kirgen. «Qazir men kirip kelgende Klavdiiä Vasilevna qaiter i̇eken,
Zinoçka jügirip kelip moinyma asyla tüsetin şyğar» dep dəmetip
kirgende, üidiñ ortasynda synğan ydystyñ şaşylğan synyqtary men
jüzderin əlde aşu-yza, əlde ot basynan ketken bereke-birliktiñ dəl
körinisindei köñilsizdiktiñ taby jailağandai i̇edi. Aldynda ortalap qalğan
şölmegi bar saqal-şaşy ösken i̇egde kisi «Būl kim özi?» degendei būğan
üñireie qarasa, şeşesi köziniñ jasy möltildep, tösegine otyra ketken. Tek
Zina ğana osy körip tūrğanym öñim be, tüsim be degendei mūnyñ betine
tesireie qarap tūrdy da, «Kolenka, aqyry keldiñ be?» dep yşqyna
aiğailap, qos qanatyn jaia mūnyñ qūşağyna kirgen. Bir kezdegi sözşeñ
jūdyryqtai qyz taralyp ösip qalypty. Onyñ janarynan tamğan ystyq
jasy mūnyñ keudesine qūiylyp, jan-düniesin i̇eljiretip, özi būryn-soñdy
sezip-bilmegen bir küige tüsirgen. – Jylama, Zinoçka, men senderdi izdep
keldim, – Qapelimde onyñ auzyna basqa söz tüspegen. – Būl qaidan kelgen
qamqorşylaryñ i̇edi?! – Staqanyna qūiylğan arağyn işer-işpesin şeşe
almai otyrğan üi iesi qaharly ün qatqan. – Əlde aspannan i̇eki aiağyñ
salbyrap tüsken jebeuşi periştesiñ be, sen basurman? Əlde bizdiñ «əli tük
bilmeitin» Zinoçkamyzdyñ bolaşaq baiy ma i̇ediñ? – Jeter, tiliñizdi
tartyñyz i̇endi! – Zina Koliany qūşaqtap tūrğan küii oğan oqty közimen
qarağan.
– Ə, «Qamqorşym keldi, i̇endi qorqa almaimyn» deisiñ ğoi. İendeşe būl
antihristiñ kim i̇ekenin bileiik. – Ol kerzi i̇etigimen i̇edendi syndyryp
jibererdei aiağyn nyğyrlai basyp, būlardyñ qasyna kelgen. – Tiıspe
būğan, köziñdi aşyp qara! – dep üreilene ün qatqan Zina. Kereuette əli i̇esin
jinai almai otyrğan şeşesi de əldebir sūmdyqtyñ bolaryn sezgendei
ornynan tez köterile berdi. – Jigitim, kelgen iziñmen tabanyñdy jaltyrat!
– Ol mūnyñ iyğynan borbiğan sabaudai juan sausaqtarymen büre ūstady
da, i̇esikke qarai süirei jöneldi. Şyryldap, Kolianyñ moinynan
aiyrylmai jürgen Zina da alyptyñ bir qolynyñ küşimen qosa kete
bardy. Sol kezde jetip ülgirgen Klavdiiä Vasilevna i̇ekinşi qoldyñ bir
sermeuinen qalmai, tör aldyna ūşyp tüsken. Sağynyp jetken
adamdarymen dəl mūndai küide ūşyrasarmyn dep oilamağan Kolia mynau
köpe-körneu basynğandyqty körip, jaman qorlanğan. Mynandai dülei
küştiñ aldynda öziniñ tükke tūrmastai əlsizdigi, şarasyzdyğy üşin
qorlanğan. Qanşa būlqynyp, qarsylyq körsetpek bolğanmen, üi iesi ony
jañqa qūrly körmei, dəlizge qarai bir nūqyp-aq laqtyryp tastady. Balañ
jigittiñ əzirge denesine qol batyp, tənine soqqy timegenimen, yzadan i̇eki
köziniñ jasy ytqyp ketken. Ol ne isterin bilmegendei jan-jağyna qarap
i̇edi, būryşta jatqan temir qazyqty kördi. İeki közine qan tolyp, qolyna
temirdi ala ūmtylğan. Üiine oida joqta kelip, qorğansyz əiel men qyzğa
jasar kezekti öktemdigine kedergi jasağan «qonağyn» bosağadan əri asyryp
tastağan qojaiyn töbeles dese janyp keter, biraq bir ūruğa jaramaityn
myna əljuaz nemege bola örepki köterilgen atoişyl köñiline sap-sap
sabyr şaqyru üşin özin biraz kütip qalğan staqanyn bosatuğa kirisken. Būl
alypqa qarai jolbarysşa biraq atylsyn. Jaña ğana özderin izdep kelgen
Koliany qara küş iesinen araşalamaq bolğan Zina i̇endi kerisinşe qara küş
iesin əlsizden araşalamaq bolyp, būğan qarai ūmtyldy. Alypqa i̇ekeui de
bir kezde jetip, Zina oğan i̇erkinirek kedergi jasap ülgire alğan joq.
«Şynymen meni ūrğaly kele jatyrsyñ ba?» degendei araq uymen
kilegeilenip ketken köz qarsylasyna jöndep qarai da alğan joq. Sol kezde
qūlaq şekeden janamalai tigen auyr soqqydan soñ, bir jağyna qarai
qisaia bergen. Süitkenşe alyp dene kesken terektei bolyp, ybyrsyp
jatqan üidiñ ortasyna sūlap tüsti. Boidy kernep, qūrsaulap alğan aşu-yza
oğan temirdi i̇ekinşi ret köterte berdi. Biraq abyroi bolğanda, ne bolyp, ne
qoiğanyn añğara almai tūrğan Zina jyldam qimyldap, onyñ qolyna
jarmasyp ülgirdi. Qolyn sermei almağanymen qorqyrap, auzynan aq köbigi
būrqyrap jatqan üi iesiniñ işinen bir teuip ülgirgen. Sol kezde Klavdiiä
Vasilevna da jetip, būl i̇eşqaşan aituy mümkin i̇emes-au degen bir sözdi
aitsyn.
– Quarğan qu jetim-au, ne istegeniñ būl? Kim şaqyryp i̇edi seni mūnda? –
«Üige kirip kelgen kezde bauyryna basyp, köriser me i̇eken?» dep dəmelenip
kelgen adamy onyñ özin keudesinen iterip qaldy. Bar amaly tausylyp, ne
isterin bilmei añyryp tūrğan kezde aiğai-şudy i̇estise kerek, üige sol kezde
körşiler de kire bastağan. Köp ūzamai auyr soqqydan i̇esin jiiä almai
jatqan adamğa kömek körsetu üşin dəriger de, bireudiñ üiine basyp kirip,
tal tüste üi iesin ölimşi i̇etip soqqyğa jyqqan qañğyma būzaqyny ūstau
üşin zañ qyzmetkerleri de şaqyryldy. Ary qarai mūnyñ būl tirşiliginiñ
mənin de, sənin de ketirgen i̇ekinşi bir keleñsiz ömir bastalğan. Tek qana ot
basy, oşaq qasyndağy işki məselege kezdeisoq kelgen balañ jigittiñ
aralaspauyn ötinip, bir-aq ret iterip qalğan kisiniñ miyn şaiqap, mügedek
i̇etkeni üşin tört jyl bas bostandyğynan aiyrylyp kete barğan.
Anasyndai körgen Klavdiiä Vasilevna «Jəbir körip jatqan bizdi
araşalady. Tumasa da tuğandai bolğan balam bolatyn» degen sözdi
aitpady. «Bir kezde jetim qalğan balany būrynğy küieuimniñ asyrap
alğany ras i̇edi. Biraq oilamağan jerde kelip, əkesindei adamdy soqqyğa
jyqqanyna özim de jip tağa almaimyn» degen sözi mūnyñ tağdyryn şeşip
ketkendei. Jalğyz Zinanyñ mūnyñ tuystyğyn dəleldegen tūjyrymdary
men oida joqta bolğan janjaldyñ sebepterin tüsindirgen uəjderi
jetkiliksiz bolyp qala berdi. Qiiälğa toly jastyq şaqtyñ bir şūraily
şağy tor qorşaudyñ işindegi türli-türli qylmyspen kelip tüsken
qylmysker jandardyñ arasynda ötip jatty. Būl osynau keñ düniede özin
qorğansyz jalğyz, qairañğa şyğyp qalğan salyndydai kereksiz sanağan.
Būl düniedegi tilektesterim dep sanar diırmenşi Səlim şal men Zinağa da
qoly baryp hat jaza almağan. Būrynğydai i̇emes, minezinde de bir
qyñyrlyq jiı atoilap, tūiyq bir halge köşken i̇edi. Nebir alaiaqtardyñ
qarauyldardyñ közi qalt i̇etkende özine öktemdigin jürgizer qiiänatyn körse
de, i̇eşkimge tis jarmaityn. Biraq nege i̇ekenin özi de bilmeidi, basqağa ketken
öşin əli jeter bireuden aludy da üirene bastağan. Ol kesimdi uaqyttyñ üş
jylyn ötegen kezde Ūly Otan soğysy bastalyp ketti de, keşirim
alğandardyñ qatarynda bostandyqqa şyqqan. «Közge şyqqan süieldei
jūrt betine qalai qaraimyn, öitip jürgenşe i̇el qorğauğa attanyp, kinəmdi
juyp qaitaiyn» degen şeşimge kelip, əskeri komissariatqa özi barğan.
Soğysta da joly bolmady. Alğaşqy ūrysta-aq auyr jaralanyp,
gospitalğa tüsken. Bastan tigen oqtan keiin jany qalğanymen, jazylmas
keselge – jartylai i̇esinen aiyrylğan adamğa ainalğan. Ol qaityp
maidanğa kire alğan joq. İelge kelip, Zinany tauyp alğan. Jasynan baqyty
aşylmağan ol sorly da sol kezde küieuinen qaraly qağaz alyp otyr i̇eken.
Şeşesi de dünie salypty. Bir-birin joğaltqan adamdai əu basta
tuysqandyq sezimmen tabysqan olar kele-kele i̇eki jarty qosylyp, bir
bütinge ainalypty. Ortalarynda bala bolyp, jandaryn jasartpady degeni
bolmasa, otyz jylğa tarta ğūmyrlaryn i̇eş-şəi despei birge ötkizipti. Ras,
janyñ jənnatta bolğyr, Zinaida İvanovnanyñ közi tiri kezinde tağdyr
qosqan qosağyna istete almai ketken bir şaruasy bar i̇eken. Sol üşin keikeide aralarynda kikiljiñ bolatyn körinedi.
Ol – Nikolai İvanoviçtiñ tor temirdiñ işinen jūqtyryp kelgen auruy.
İemi tabylmady ma, əlde i̇emşisi kelispedi me, əiteuir, əli künge deiin
onysynan aiyğa almai, köp rette sol derttiñ kesirinen jūrt aldynda
masqara bolyp, jūmys ornyn auystyruğa, keide aiyp, jaza tartuğa da
məjbür bolady. Tənge jabysqan derttiñ i̇emi tabylady i̇eken, al janğa
jabysqan derttiñ i̇emi i̇ekiniñ birine tabyla bermeidi i̇eken. Zinaida
marqūmdy ien üi baqtyryp, tipti bertinirekte tağy da i̇eki jyl türmede
otyryp kelgen soñ: «Əi, bəlem i̇endi qaitalasam atym öşsin!» – dep özine
sert bergendei i̇edi, biraq zaiyby köz jūmğan soñ tağy da bastap jürgenin
özi de baiqamai qalğan. Ol auruy köldeneñ jatqan dünieni qaldyrmaityn
jymqyrmalyğy i̇edi. Köldeneñ jatqany ğana i̇emes, i̇ebin tauyp, özgenikine,
bolmasa qoğamnyñ mülkine qolyn qalai jügirtip jiberip, qalai sopañ
i̇etkizip keregin suyryp alatynyna özi de tañ qalatyn. Sol i̇eki jylğa
otyratyn jyly ğoi tülen türtip, i̇et kombinatyna ornalasa qalğany bar.
Ilgek temirlerge salbyratyp-salbyratyp ilip qoiğan qoidyñ, siyrdyñ
bütindei i̇etterin körgende közi şirkin tūnyp sala bergen. Əu basta birer
kesim, birte-birte birer kesekten ūrlap körgen. Joly bolyp, i̇eşkim
baiqamaityn. Aqyry qoidyñ i̇etin bütin küiinde kombinat qorğanynyñ
syrtyna laqtyryp jiberetin boldy. Aldyn ala kelisip qoiğan adamy
añdyp tūrady da, ilip ala jöneledi. Aqyry bir qoi, i̇eki qoimen şektele
qoimai, qolğa tüsken. Şirkin-ai, Zinaida marqūmnyñ öz tağdyryna nalyp,
sol joly ūzaq jylağanyn əli ūmyta almaidy. «Meni keşire almas,
türmeden bosanyp şyqqanşa öz jolyn tauyp keter, ne üiine jolatpas»
dep oilağan. İe, aitty ne, aitpady ne, bəri de ötti ketti dəuren i̇eken ğoi.
İendi mine, Zinoçkanyñ jürgen jeri men jatar ornyn ğana qu köñilge medeu
tūtyp, ien üidiñ küzetşisi bolyp jürgen jaiy bar.
***
– Quanyş, – degen ol bir jūma küni kezekti kir kiımderdi juatyn orynğa
aparyp kelgen soñ. – Quanyş, mağan jūmystağylar üilen deidi. Al men
üileneiin desem qorqamyn. Tağy birdeñeni büldirip qoiyp, ony Uiatty
qylamyn ba dep qorqamyn. Əitpese ol jaqsy əiel siiäqty.
– Onyñyz ne, Kərim köke-au, əli jassyz degendei. Zinaida şeşemizdiñ
aruağy riza bolar. Tek «birdemeni büldirip qūiatynyñyzdy» qoisañyz
jetedi, – degen siiäqty öz paiymdauymdy bildirdim.
– Özi jaqsy əiel bolsa, bolady da. Birge isteuşi me i̇ediñizder? – Joq,
bizben birge isteitin bir jigittiñ əpkesi. Kir juatyn jerde jūmys isteidi...
«İe, jūma saiyn səl kir şalğan dünielerdi nege arqalai jöneletiniñizdi
i̇endi bildim». Janarymda külkiniñ ūşqyny oinasa kerek, biraq ony Kərim
kökeme bildirmeuge tyrystym. – İeh, bilmeimin, meniki bas qatyp jürgen.
– Ol kisige juuğa kir aparmai-aq, jolyqpaisyz ba? – deimin men. – İe, ne
dep barady i̇ekenmin? Qasyndağy əielderge ne demekpin?
– Ol beikünə qalyppen mağan qarap, maqsatsyz yrjidy. Onyñ osy bir
türtūlğasyn ömirdiñ talai ötkelderin körgen tirşiliktiñ aşy-tūşysynyñ
da dəmin tatqan i̇eludi i̇eñsergen jigit ağasynyñ i̇emes, bağyt-bağdaryn i̇erkin
añğara almas, añqau jetkinşektiñ keipine ūqsatuğa bolar i̇edi. – Özi bylai
şet-jağasyn aityp pa i̇ediñiz? «Birge tūrsaq» degen siiäqty sözderdi deimin
de?
– İe, joq, qaitip aitamyn?.. Aparğan zattarymdy qabyldap alady, daiar
bolğanda qolyma ūstatady. Tek bir ret qana jūmystan şyqqan kezin añdyp
tūryp, üiine aparyp salğanmyn. Ol da üiinde jalğyzbasty bolyp tūrady
i̇eken...
Üiine kirip, şai iştim. «Sizdiñ jalğyzbasty kisi i̇ekeniñizdi jaqsy biluşi
i̇edim. Birazdan beri törteu boldyñyzdar. Balalaryñyz ba, əlde
ağaiyndaryñyz ba, əiteuir juyrda üiiñizge jas balaly
i̇erlizaiyptylardyñ köşip kelgenin de jaqsy bilemin» deidi. «Qalai?»
deimin tañyrqap. «Juuğa əkelgen kirleriñizden-aq bərin biluge bolady»
deidi külip. – Sonan soñ? – Nemene, ne sonan soñy bar? Raqmetimdi aittym
da, üiime qaittym. – Odan keiin barğan joqsyz ba?
– Joq, ne dep baramyn? «Sen nemenege kele beresiñ?» dese, ne demekpin?
Bir türli yñğaisyz siiäqty. Men tura bir tergeuge alğandai sūraqty üstiüstine jaudyryp jiberippin. Jaña ğana on jetige tolatyn jas bala siiäqty
tolqyp, öz berekesin bek ketirip tūrğan osy bir jannyñ sözi qyzyq körindi
me, əlde pende şirkinniñ ərdaiym şeti köringen zatty tūtas küiinde köruge
qūştarlyğy ma, əiteuir, Kərim kökem bastağan əñgimeni biraz indetkim
keldi. – Ol kisiniñ sizge közqarasy qalai siiäqty, bylai söilesip,
əñgimelesken kezde i̇eşteñe sezdirmei me degenim ğoi.
– A, ony kim bilsin? Əiteuir, qaşan bolsyn külip tūrady. – Şynyñyzdy
aityñyzşy. Öziñiz rasynda ūnatasyz ba? – Solai şyğar... Ərine,
Zinoçkadai qaidan bolsyn?! Biraq nege i̇ekenin qaidam, bir türli osy əieldi
körgim kele beredi. – Ol tağy da öziniñ beikünə külkisine saldy.
– İendeşe kettik. Qane, jyldam baryñyzdy kiıñiz üstiñizge. Ülken jauapty
resmi saparğa attanamyz. Meniñ ne oilap, ne istegeli tūrğanymdy ūqpağan
ol betime tañyrqai qaraidy. Biraq «Osy bala birdeñeniñ jönin biluşi i̇edi
ğoi, aitqanyn isteiin» degendei betime sūrauly jüzben qarağan küii
sandyğyn aşyp, bükteuli jatqan taza kostiumin, hattauy jazylmağan jaña
jeidesin şyğara bastady. – Kərim köke, dymyñyz işiñizde bolsyn, qūda
tüsuge baramyz. Siz – küieu, men – bas qūda. Ol diñkesi qūryğan adamdai
jaña kostiumi men jeidesin qūşaqtağan küii sandyqtyñ üstine sylq i̇etip
otyra ketti. «Myna sūmdyğyñnan meni qūtqara kör» degendei betime bir
türli jalynyşpen qaraidy. Men bolsam özimdi barynşa salmaqty ūstauğa
tyrysyp, mañğaz tūrmyn. Jəne būl şeşimimniñ tittei de jañsaqtyğy joq
degendi jüzimnen baiqatqym kelip, közine i̇erekşe salmaqpen qaraimyn.
Biraq Kərim kökem orta jolda öner şyğardy. İer-toqymyn bauyryna alyp,
tulap bersin. Būl pəlen jyl «ūiyqtap» jatqan janartaudyñ i̇eş
«əzirliksiz» atylğanyna ūqsas əreket i̇edi. Momaqan janarynan jarqyl
körindi.
– Hva-a-atit! Boldy! – Ol qolyndağy kiımderin kereuettiñ üstine atyp
ūrdy. – Men senen oqyğan jigit qoi dep aqyl sūrasam, sen qazir jetip
barmaqsyñ!.. Meni külki i̇etpeksiñ...
Kökem «Priboiyn» tūtatyp, i̇esikti betke aldy. Mende ün joq, ornymda
melşiıp tūrğan boiy qala berdim. «Kərim köke, men jai ğana qaljyñdap
i̇edim» demek i̇edim, biraq aityp ülgire almadym. «Şyndyğynda, meniñ dəl
qazir jüre ğoi degenim qai sasqanym?!» deimin özimdi-özim kinəlap.
Artyqtau pysyqsyp ketkenimdi soñynan bilip tūrmyn. Bilgenimdi qaiteiin,
«bolaryn boldyryp, būiauyn siñdirip» alğan soñ ökinu – əreketten keiingi
«əttegen-ai» ğana. Köp ūzamai azyq-tüligin arqalap, artynyp-tartynyp
Bağila ta jetti. Men Kərim kökemniñ kirdi nelikten üide juğyzbai, apta
saiyn olardy quana-quana ala jöneluiniñ syryn şym-şymdap aşa
otyryp, özimniñ ony bügin qalai renjitkenimdi baiandadym.
– Bireudiñ tūp-tūnyq sezimin əzilge ainaldyrğan soñ aşulanbai qaitsin?!
Bir üidiñ iesi bolğanşa, oilap söilegendi bilmeisiñ, – dep, ol onsyz da
moiyndap tūrğan kinəmdy auyrlata tüsti. – Bar i̇endi balağa baryp kel, ol
kisi renjip ketse, bügin Mūratjandy əkele qoimas. – Öi, sen de aita beredi
i̇ekensiñ. İeluden asqan kiside ol neğylğan «tūp-tūnyq sezim?» deimin men de
jeñilgim kelmei. Ol betime añyryp qarap tūr. Jaña körgendei. – Sezim
bolmasa, adamdar i̇eseigende bir-birimen tabysar ma i̇edi? Sen bir türli
qyzyqsyñ. Jaraidy, önbeitin daudy soqpai baryp kel, bar balağa. Men
jalğyz ūlymyzdy bağyp otyrğan kütuşi kempirdiñ üiine qarai joryttym.
– Jaña ğana qojaiynyñyz alyp ketti i̇emes pe?! – deidi ol kisi. Tegi ol
basqa köşemen ketkende körmei qalğan boluym kerek. Olar üige taqap
qalğanda soñdarynan quyp jettim. Kərekeñ meni baiqar i̇emes, əli sözdiñ
parqyn ūqpaq tügili, dūrystap öz atyn atai almai jürgen Mūratqa
əldenelerdi soqtyryp, men Mūrattyñ i̇emes, Mūrat meniñ əkem siiäqty
üstimnen şağym aityp keledi: – Sen bilesiñ be, Muratik, seniki papa
aqyldy i̇emes. Men siiäqty ülken kisini, i̇eşe kontuziiä bolyp auyrğan
adamdy mazaq i̇etedi... Men olardyñ qasyna baruğa batylym barmady.
Sybdyrymdy sezdirmei, keiindep qala berdim. Közim batys jaqqa tüsti.
Qyzaryp batyp bara jatqan künniñ ieginiñ astynan bir şuda qara būlt
töñkerile aunap keledi i̇eken. Ol əp-sətte künniñ közin bürkep ülgerdi. İerte
köktemniñ əli köktep ülgirmegen ağaştary ülken bir dauyldy sezgendei,
tūnjyrai mülgip qalypty. Üige kirgennen keiin de kökemizben dūrystap
əñgimelesuge jüregim daualamai köp jürdim. Bir kezde tereze aldyndağy
ağaştar jan bitkendei i̇ersili-qarsyly teñselip, üidiñ qabyrğasyn,
terezelerdi sabalai bastady.
– Dauyl bolady-au deimin, – dedi Kərim kökem. – Köke, men sizge əzildep
i̇edim, şyn körip qaldyñyz-au deimin. Əitpese mağan qūda tüsu qaida?
Aqsaqaldy ülken kisi bolmasa, – dedim men.
Kökemizdiñ jüzi jylyp sala berdi. Biraq syrymyzdy Bağila bilip
qaladyau degendei oğan jautañdap qarap qoidy. – Köke, ol nietiñizdi men
de qūptaimyn. Tek jaqsy kisi kezdesse bolğany da... – Bəkeñ qas
bəibişedei-aq köşeli söz aitqan soñ ğana Kərekeñ tynyş tapty. Dauyl
küşeie tüsti. Köşeniñ şañyn aspanğa köterip, jel yşqyna soqty. Keibir
üilerdiñ şatyryn sypyryp, köşe əri-beri ūşqan zattarğa tolyp
ketkendei. Bizdiñ şatyrğa da əldene kelip soğylğandai.
– Şatyrymyz aman ba i̇eken? – Men qauip qyp i̇edim, Kərekeñ üreilenuimniñ
sebepsiz i̇ekenin dəleldedi. – Şiferden jasalğan şatyr bolmasa bizdiki
qañyltyrdan şegelegen ğoi, mūndai dauyldyñ talaiyn körgen.
Şaiymyzdy jinap bola bergende, dauyldyñ soñy jañbyrğa ūlasty.
Terezeniñ əinegin sabalap, ūryp tūr. – Ot jaqpasaq, bolmaidy, bala
toñady...
– Kərekeñ üige aldyn ala daiarlap qoiğan kömiri men tamyzdyq ağaştaryn
kirgizdi. Osy bir i̇erte köktemdegi soqqan dauyldan keiin jağylğan sol bir
ottyñ bizdiñ bar qyzyğymyzdy qiyp keter ot i̇ekenin biz jazğan bilippiz
be?! Bilgende, ətteñ, bilgende suyqtan üsip ölsek te, jağar ma i̇edik sol bir
peşi tüskirdi... Jəne sol bir ot bizdiñ būl bosağadan sezingen i̇eñ soñğy
jyluymyz i̇eken, sol bir ot bizdiñ jūptyq ğūmyrymyzda öşpeitin ökiniş
qaldyrğan i̇eñ alğaşqy qaiğymyzdyñ da sebepşisi i̇eken... Nöser
jañbyrdyñ soñy qarğa ainalğan. Kərekeñ jatar aldynda tysqa şyğyp, i̇eki
qandenin dəlizge kirgizip, astaryna i̇eski tonyn tösep keldi.
– Biylğy köktemniñ i̇eñ soñğy qary boluy kerek. Özi de qalyñ jauğan i̇eken,
sirə, tañerteñ i̇erterek ūianyp, i̇esik aldynyñ qaryn kürep tastauymyz kerek
şyğar, – dedi ol. Syrtta qar japalaqtap köktemniñ soñğy yzğary ūryp
tūrsa da, bizdiñ şağyn üiimizdiñ işi Uiadai, jyp-jyly. Mūrat öziniñ
kişkentai töseginde i̇eş nərseden qamsyz-mūñsyz, tətti ūiqy qūşağynda
jatyr. Tym beiqam, tym tətti ūiqy. Jaña ğana qyp-qyzyl jalyn atyp
janğan plitadağy ottyñ birtebirte nūry qaşyp bara jatty. Şoqtardyñ
beti qarauytyp, plitanyñ kül tüsetin astyñğy jağynan ğana qyzğylt
səule oinaidy. Tağy da jel tūrdy. Ağaş būtaqtary keştetip kelgen
jolauşynyñ üidiñ i̇esik-terezesin sartyldatyp ūrğylağany siiäqty jiı
dürsildetip ketti. «Qar toqtağan bolar, jel köterip ketken şyğar» dep
oiladym. Nege i̇ekenin qaidam, kirpigim ūiqy toryna şyrmalyp, tün
tynyştyğynyñ qūşağyna i̇enip bara jatqanda közim plitadağy sönip bara
jatqan otqa tüse berdi. Syrttağy dauyl küşeie tüsti... Ağaştardyñ əli
bürlei qoimağan sidam būtaqtarynyñ tereze əinegin jiı-jiı şyp-şyp
ūruy birtürli ürei tuğyzdy. Biraq ūiqyny ürkite almady. Ūiqy – dūşpan.
Bükil tūla boiymdy üiirip, özine tarta berdi... ... Qūs bolyp ūşyp jür
i̇ekenmin deimin. Qanatymdy qyrandar syndy anda-sanda ğana bir qağyp
qoiyp, şyrqau biıkke şyğyp ketippin. Jer degeniñiz qaida, tüu tömende
qalypty. Būryn mūndai biıkke şyğyp körmegendiki-au, basym ainalyp,
jüregim ainyp bara jatqandai. Közim qarauytyp ketipti. Öz denemdi özim
ūstai almai qaldym ba, əlde «qanattarymdy» dūrys qaqpai qaldym ba,
əiteuir jerge qarai qūldilai jönelmesim bar ma. «Qūtqaryñda-a-ar!»
Ünim şyqpaidy. Söitkenşe bolğan joq, laqtyrğan kesektei zuyldağan
küiimde jerge kelip top i̇ete qaldym. Qanatymdy, joq qolymdy qozğap
kördim, aiağymdy qimyldattym. O, ğajap-au, sonşalyqty biıkten
qūlağanda ölmei aman-i̇esen qalyppyn. Tek əldekim miyma biz sūğyp
jatqandai basym ğana qatty auyryp bara jatty. «Men osy aspandağy qūs
i̇emes, jerdegi adam i̇edim ğoi. Demek, ūşyp jürgenim tüs qana bolar... Men
osy qaida jatyrmyn?» İeptep qabağymdy kötermek bolyp i̇edim, basqasyn
qoiğanda, közimdi aşuğa şamam kelmedi. Basymnyñ auyrğanyna qaramai
tūrmaq bolyp talpynyp i̇edim, tūla boiym qorğasyn bailağandai zil batpan
bolyp, tynyştyqty qalaityn siiäqty. Süiretilip ornymnan qozğalğannan
göri dəl qazir jan tapsyrsam da, osy ornymda jata tūraiyn dep şeştim.
Bireudiñ qyryldağan üni qūlağyma keletin siiäqty. Toqta-toqta, mynau
balanyñ ünine ūqsaidy ğoi. Ün bolğanda da, qinala dem alğandağy auyr
tynystau. «Kim bolğany sonda?» Kenet: «Osy Mūrat bolmasa netti?» degen
suyq oi miymdy qaryp ötti. Əldeqandai bir syrtqy küş meniñ
qoltyğymnan demep jibergen siiäqty. Ornymnan ūşyp tūra keldim. Biraq
buyndarym sal auruynan tūrğan adamdai qaltyldap, denemdi kötere alar
i̇emespin. Qabyrğany jağalap baryp, elektr jaryğynyñ tüimesin tauyp
alyp, şamdy jaqtym, üidiñ işi kögildir tütinge bögip, i̇eşteñe körsetpeidi.
Tūrğan jerimde sylq i̇etip otyra ketkim keledi.
– Ba-a-ği-laş! – Ol da tösekten basyn kötergen boldy, biraq əli
qūryğandai qaitadan közin jūmady. «Bizge iıs tigen i̇eken ğoi!»
– Kərim kö-ö-ke! – Ol da ūianğan siiäqty. Biraq til qatuğa şamasy joq
i̇eñbektegen küii i̇esikke qarai bettep barady. Biraq keudesin köterip, i̇esiktiñ
ilgegin aşuğa şamasy kelmedi. «Dəl qazir baryp aşpasam, bərimiz de
ölemiz. Berilmeuim kerek, mynau öz qūşağyna şaqyrğan ajal
tynyştyğyna! İesikke jetuim kerek! Mūratym üşin! Bağila, bərimiz üşin!
Əitpese tügel qyrylamyz». Dəl aiağymnyñ astynda əldene saldyr i̇ete
qaldy. Aiağym i̇edenge şegelengendei ornymnan qozğala almai tūryp,
jañağy zatqa qarasam, Kərimniñ kömirge su qUiatyn jaman şəugimi i̇eken.
Aiağym tigende qañğyr i̇ete qalmai ydystyñ üni tūtqyrlau i̇estilgenine
qarağanda, işinde suy bolsa kerek. Zordyñ küşimen alyp, işindegi suyn
basyma bir-aq töñkerdim. Az da bolsa, i̇es jiğandaimyn. «İendi i̇esikke jetip,
ilgegin aşuym kerek». Qabyrğany jağalap kep, öldim-taldym degende
ilgekke qolymdy jetkizip, i̇esikti iterip qaldym. Sūp-suyq, biraq bizdiñ
ömirimiz üşin sonşa qajetti möldir aua betke ūrdy. Sudan şyqqan
balyqtai auzymdy kere aşyp, jūtyp jatyrmyn, jūtyp jatyrmyn. Būl
tirşiligimizde qadirin i̇eş oilanyp körmegen bir jūtym qarapaiym auanyñ
sonşalyqty qymbat i̇ekenin sonda ūqtym. Susyz, assyz biraz uaqytqa
şydauğa bolaryn, al auasyz qas-qağym sətke şydaudyñ mümkin i̇emestigin
sol küide tūryp, paiymdap ülgirgendeimin. Dəl aiağymnyñ astynda Kərim
kökem büktelip jatyr. Ol da auzyn kere aşyp, dem alady. Jürgende
kedergi bolmas üşin aldymen ony dəlizge süirep şyğardym. – Bağila, tez
tūr, bizge iıs tidi! Bağil-a-aş deimin, tūr!
– Qu-uany-yş-au, ba-la-ny! – Ol basyn kötermegen küii kübirledi. Qatty
mas bolğan adamnyñ üninen bir ainymaidy. Men sendelgen küii Mūrattyñ
tösegine jettim. Öñi oñğan bözdei appaq bolyp jatyr i̇eken. Kipkişkentai
auzy səl aşylğan küii qatty şöldegen adamnyñ i̇ernindei tobarsyp, auyr
tynystaidy. – Botaqanym-au, amansyñ ba? – Əiteuir, tynys alğanyna
quanyp, körpesimen qūşaqtağan küiimde dəlizge alyp şyqtym. Özim üşin
ğana i̇emes, kip-kişkentai botaqanym üşin jyğylyp qalmaudy oilap,
aiağymdy nyğyzdai basyp kelemin. Əiteuir, auyr tynystağany ğana dətke
quat. Mopsik pen Şarikti jatqan jerinen quyp tastap, olar iemdengen
i̇eski tonnyñ üstine balany jatqyzdym da, qaitadan sendelip üige kirdim.
İendigi oiym Bağilany şyğaru. Onyñ da buyn-buynynan əl ketip qalypty.
İeki üidiñ bar körpe-jastyğyn kötergen küii syrtqa şyğardym da,
Bağilany süirep əkelip, solardyñ üstine jatqyzdym. Əli i̇esin jiiä almai
jatqan Kərim kökem de iñirde işip-jegen asyn qaitaryp, bükil qolqajüregi suyrylardai bolyp, bir būryşta qinalady. Onyñ astyna da
töseniş salyp, syrt kiımderin əkelip kiındirdim. – Horoşo çto, seniki
ūianğan. A to, jarty sağatta bizdiki joq bolatyn! – deidi ol byldyrlap.
«Apyr-au, osy kisi keiingi kezde təp-təuir üirengen qazaqşasyn qatty mas
bolğanda ūmytyp, i̇eki tildi aralastyra, jalğaulardy būzyp söileuşi i̇edi.
Qazir de solai söilep jatqany qyzyq i̇eken» dep oiladym. Aidyñ-künniñ
amanynda bir üili jan tügeldei japyryldyq ta qaldyq. Əli tañnan habar
joq. Aspannyñ būltty i̇ekeni, bolmasa aşyq i̇ekeni de belgisiz, əiteuir,
meñireu qarañğylyq ainalany tūnşyqtyryp, basyp tūr. – Ba-la-ny! – dedi
Bağila tağy da. Men i̇esime jaña tüskendei, i̇eki qanden tünep şyqqan
tonnyñ üstinde tompaiyp jatqan Mūratyma kelip, qolyma aldym. Közin
aşpağan küii sūlyq jatyr i̇eken. Əlde şamnyñ jaryğynan, əlde mağan
solai körindi me, būrynğysynan da bozara tüskendei. Qūlağymdy
tanauyna tostym. Jüregi tüskir attai tulap barady. İeşteñe sezilmeidi.
Mūndaida kisiniñ qūlağy da i̇estimei qalady deuşi i̇edi. Joq, mümkin i̇emes...
İernimdi tobarsyğan i̇ernine tigizdim.. Sūp-suyq, demi de bilinbeidi. Bar
tirşilikti jaratuşy bir küş bolsa, onda oilanbai-aq səbiımniñ ömiri üşin
öz janymdy aiyrbastai salğan bolar i̇edim... sol sətte. Tağdyr toqpağynyñ
dəl töbemizden aiamai-aq ūrğanyn bildim. Bildim de: «Mūrat! Mūratym-au,
nege ğana tynystamaisyñ?» dep bar dausymmen aiğailap jiberdim. Ne
paida, meniñ qūittai səbiım keñ dünieniñ bar raqatyn, bar qiyndyğyn
sezine almağan küiinde, öz tağdyrynyñ tizginin ūstağan əke-şeşesiniñ özin
saqtai almai zarlap qalğandaryn sezbegen küiinde tūşy dünieden, mynau
tətti ömirden az uaqyttyq aldanyş qana bolyp öte bergenin bildim.
– Mūra-atym-ai! – Jañağy ünim ümit səulesi söne qoimağan jai i̇esirik
dybysqa ūqsas aiğai bolsa, i̇endigim jan-düniemdi janyştap, jüregimniñ
parşa-parşasyn şyğarğan küder üzdi joqtau aiğaiy i̇edi. – Ne deisiñ,
qūdai-au, şynymenen aiyrylğanymyz ba? – Bağila jatqan jerinen bizge
qarai i̇eñbektep kele jatyr i̇eken. Şaşy dudyrap, betin jauyp ketipti.
Balany qūşaqtağan küiimde aldyna baryp, kese köldeneñ otyra kettim.
Mümkin, tağdyrdyñ soğyp ötti dauyly üstime qūlatqan qasiretti kötere
almadym, mümkin ulanudyñ əserinen buynymdy ūstai almai qaldym...
Onysyn paryqtai alğanym joq. Bağila balanyñ üstine kelip jyğyldy.
Işegin tartyp, ūzaq külgen adamdai bir türli ün şyğaryp, jylap jatty...
***
Birer künnen keiin joldas-joramyz jinalyp, kişkentai qyzyğymyzdy
tau jaqtağy qalalyq qorymğa qonystandyryp qaittyq. O dünielik
bolğandardyñ sanyn tağy bireuge köbeitip, qatarlaryna sandyqtai ğana
tağy bir jas qabirdi qostyq. Birer aidan soñ öziniñ qalqaiğan qūlağyndai
basyna belgi tasty qalqityp ornattyq. Söitip küni keşegi qyzyğymyz da,
quanyşymyz da bolğan səbiım jansyz tasqa ainaldy... Üş-tört kün
üiimizde jata almadyq. Ökinişi məñgi ketpes sol bir tünniñ lañyn oidan
şyğaru mümkin i̇emes i̇edi. Joldas-jora qanşalyqty köñilimizdi aulasa da
«Şirkin-ai, sol küngi dauyl nege soqty i̇eken, «talaitalai dauyldy körgen»
deitin Kərimniñ şatyrynyñ bir şeti qopsyp aşylyp, nege ğana basqa jeri
i̇emes, mūrjanyñ auzyn jauyp qaldy i̇eken; nege ğana onsyz jyly üige bir
tün ot jaqtyrmasaq, ūşyp öletin be i̇edik? Nege-nege?» degen sūraqtar
miymnyñ işiniñ bərin kernep alğan. Qanşa qinalğanymyzben, qanşa
oilanğanymyzben qaza şirkinniñ alğanyn qaitarmas qatygezdigin
moiyndağan soñ amalsyzdan, qarğys atqyr, sol baspanamyzğa qaita
oralğanbyz. Biz körer sūmdyq əli tausylyp bolmapty. Kərim kökemiz
i̇ekeuimizdiñ itşe talasyp baryp, birjola böliniser jol airyğymyz da iek
astynda ğana tūr i̇eken. Keşkilik i̇ekeuimiz üige kirsek küni keşe i̇eki
qandenge, odan keiin meniñ kişkentaiymnyñ üziler şağynda töseniş
bolğan qara tondy aiqara jamylyp, divannyñ üstinde kökemiz jatyr.
Tūrymtaidai ğana tūlğasy bar onsyz da şağyn adam aiağyn bauyryna alyp
bürisip, bir uys bolyp qalypty. Dəl qazirgi sətte meniñ de qojaiynnyñ
köñilin aulap jatar jaiym şamaly i̇edi, ün-tünsiz kirip, i̇ekeuimiz de
diñkelep, şarşap kelgen adamdai otyra-otyra kettik.
Bağila küni keşegi ğana köz aldymyzda tompañdap jürgen
kişkentaiymyzdyñ körgen tüstei ğana bolyp, oralmas saparyna attanyp
ketkenine i̇eş senbeitin siiäqty. Üş-tört künnen beri qañyrap ien tūrğan
besiktiñ betindegi jamylğysyn köterip kördi. Sonan keiin bölmelerdi
aralap şyqty. Aqyry üsteldiñ üstindegi balamyzdyñ suretin qolyna
aldy. Beikünə səbi osy suretke tüskennen keiin bir ai ötpei əke-şeşesin
jylatyp keterin qaidan bilsin, tyşqannyñ mañdai tisindei i̇eki tisin
barynşa körsetip, bizge küle qaraidy. Meniñ işimde əldebir ystyq qūiyn
alasūryp, şyğar jol izdedi. Köz aldym tūmandanyp, qasyma qaitadan
kelip otyrğan Bağilanyñ iyğyn qausyra qysyp qoidym. «Öziñe berik
bol!» degen işaram. Bağila da əreñ otyr i̇eken, köziniñ jasy möltildep,
biraz tyğylyp otyrdy da, dauys salyp, jylap qūia berdi. Men onyñ
iyğynan əli qapsyra qysyp otyrmyn. Öz işimdegi jalyndy qūiyn da
janarymnan jas bolyp ağyp jatty.
– A, nu, konçaite!
– Sirə, şaidai aşyq aspanda naizağai oinap, kün kürkirese dəl mūndai
əser i̇etpes. Divannyñ üstinde ton jamylyp, i̇eki büktelip jatqan dene
töbemizden jai tüsirgendei oqys til qatty. Bağila öz ünin özi
tūnşyqtyryp, köz jasyn sürtti. Men ornymnan tūrdym. Ne üşin kinəli
bolğanymyzdy bilmekpin. Dəl qazirgi sətte balamyzdy öltirip alğannan
basqa i̇eşqandai da onyñ aldynda aiybymyz joq siiäqty i̇edi... Kərim kökem
ornynan tūrmapty. Tek tonnyñ jağasynan qyltityp basyn ğana şyğarğan
i̇eken. İeki közi əlde qatty ūiqydan, əlde artyq işken işimdikten, əiteuir,
qantalap, qūtyrğan it közdenip ketipti. Kisige qarasy tym jabaiy, tym
şataqşyl körindi. Keudesinde jüregi bar, onyñ üstine i̇egde adam mynandai
qaiğyly oqiğadan keiin basu aitar i̇edi, jūbatyp köñil aulap, saliqaly söz
aitar i̇edi. Ol men janyna taqai bergen kezde ornynan atyp tūryp, betime
ajyraia qarady.
– Qane, üiden taiyp tūryñdar! – Būl sözi jañağysynan da asyp, bükil
adamgerşilik ataulynyñ şekarasyn tas-talqan i̇etip ketken i̇edi. Jaña ğana
bir sət joğaltqan qymbatymyzdy joqtap, bir sət qaiğynyñ yrqyna
berilsek, arada birer minut ötpei-aq ol sezimnen aiyrylyp, pendege tən
jazyqsyz jazyqty bolğanym üşin bar qanymdy betime oinatyp, aşuğa
bulyğyp tūrmyn. Biraq qanşa aitqanmen, üi iesi degen aty bar adamnyñ
aldynda öz-özimdi barynşa sabyrly ūstauğa tyrysyp, syzdana til qattym.
Ünimde batpandai zil, sonymen birge syrtqa şyğuğa tepsingen aşu-yzanyñ
yzğary bar. – Kökesi, jaişylyq pa?! – Ol: «Aşulansam tūla boiym
qalşyldap, öz-özimdi ūstai almai qalamyn» deitin. Qarşadai dene
ornynan qarğyp tūryp, qarsy aldymda qalş-qalş i̇etedi. Demek,
aşulanğan. Biraq mūnyñ jyn soqqandai qalşyldai qaluyna negiz bolar
tyrnaqtai kinəm joq i̇edi ğoi! – Jaişylyq i̇emes! Vot, taiyp tūryñdar
degen soñ, taiyp tūryñdar! Meniki basqa söz bilmeidi. Köp söz – boq söz!
– Birinşiden, biz de albaty qañğyp jürgen adamdar i̇emespiz, üiiñe öz
kelisimiñmen tūrğanbyz. Sondyqtan da ket degenge kete salar sebebin aşyp
ait. İekinşiden, bizdi de qorğaityn zañ bar. Mamyr aiy tuyp, jer aiağy
keñigenşe quyp şyğuğa qaqyñ joq! – Men de tūla boiymnyñ dirildep bara
jatqanyn sezemin. Qasymyzğa kelip tūrğan Bağilağa közim tüsip i̇edi, öñi
oñğan şüberektei bozaryp ketipti. «Seni qataryñnyñ aldy i̇etpesem de,
keiin qaldyrmaspyn» dep alğan jarymdy osynşa qiynşylyqqa
ūşyratqanyma öz-özimnen qorlanaiyn. Būğan deiin tūla boiymnyñ
dirildegenin ūstap tūrsam, i̇endi ony şekteuge şamam kelmei barady.
– A, seni zañ qorğaidy i̇eken ğoi. Onda bar, zañyña qorğatyp al. Būryn
pəlen ret sottalğan adamdy seniñ aldyñda jyğyp beru oñai. Sondyqtan
men qorqatyn i̇eşteñe qalğan joq. «Meniñ balamdy öltirdi» dep aryz
beresiñ, meni qūrtyp jiberip, üiimdi basyp qalğyñ keledi! – Ol jügirip
baryp, bizdiñ jükterimizdi aşyq tūrğan i̇esikten syrtqa qarai laqtyra
bastady. Men de qūstai ūşyp kelip, qolyna jarmasa kettim. Qol toqpaqtai
adamdy tyrañdatyp kötergen küiimde divannyñ üstine əkelip, ūzynynan
sūlatyp saldym. – Əi, ağaiyn, aityp öltir, kim seni sotqa bergen? Aityp
öltirseñşi! – Ol būlqynyp, bosanyp ketuge tyrysty. – Sender
şetteriñnen aramsyñdar! Sottalyp kelgen, soğysta kontuziiä bolyp kelgen
menen de aramsyñdar. Syrttaryñ jyltyrap, perişte bolyp körinesiñder
de, i̇eldiñ üstinen kün köruge tyrysasyñdar. Jaman üiimdi senderge berip
ketkenşe, örtep ketermin. Vot, solai! Bosqa dəmelenesiñder!
– İeger seni sotqa bersem, myna jaman üiiñdi alğym kelse, qandai antsu iş
deseñ de daiarmyn, tek mağan būl sözdi kimnen i̇estigeniñdi aitşy.
Şynymenen-aq men sondai zūlymdyq jasaityn adamğa ūqsaimyn ba?
Kərim tağy biraz būlqynyp baqty. Aqyry üstinde otyrğan menen bosai
almağan soñ, juasyğandai syñai tanytqan. «İe, jarty i̇es şirkin, meniñ
kinəsyzdyğymdy əreñ ūqtyñ-au» dep oiladym da qūia berdim. Syrtqa
şyğyp qalğan zattardy kirgizeiin dep būryla bergenim sol i̇edi, Bağilanyñ
jan dausy şyqty. Jalt būryldym, qolyna bosağada süieuli tūrğan
baltany ala salyp, ūmtylyp kele jatqan Kərimdi kördim. Baltaly qol
joğary köterile berdi, dəl solai qorğanudyñ kerektigin men oilap ülgirgen
de joqpyn, əiteuir, nege i̇ekenin qaidam, tūrğan ornymnan qas qağym sətte
sekirip baryp, baltany ūstağan oñ qolynyñ bilegine jarmasyp, köz ilespes
şapşañdyqpen qaru ūstağan qolyn būrağan küiimde alyp ūrdym. Mūndai
jekpe-jekterdiñ ədis-təsilderin əbden meñgergen sportşynyñ özi de
osydan artyq əbjildik körsetpes. Qaharly qarudy jūlyp aldym da, bir
būryşqa laqtyryp jiberdim. Tağy da tizege salyp, biraz i̇ezgilegen soñ
ornynan tūruyna mūrsat berdim. Bağila i̇ekeuimiz de ağatailap, əbden
qūtyrynyp alğan Kərimdi qūşaqtap jürmiz. Men tağy da ony kötergen
küiimde divanğa əkep qūlattym.
– Vse! – dedi ol tūp-tura bala siiäqty. – Meniki aqymaq. İel sözine sengen.
Keşiriñder! Minezi dəl osyndai aumaly-tökpeli kisiniñ aşuy da, odan
qaituy da tez ğoi. Buyrqanyp-būrsanyp kelip, satyr-sūtyr öte şyğar
jaidyñ būlty siiäqty. Degenmen ağamyzdyñ basyndağy «būlttyñ» köşip
ülgirgenine senbegendei üstinen tūrğanymmen, oqys qimyl jasasa, bas
saluğa daiar tūrmyn. Biraq ol özi istegenine özi renjigendei salbyrap,
otyryp qaldy. – Seniki ondai oi oilamağan? – dedi betime bağjiiä qarap. –
Kim aitty mende ondai oi bar dep?
– Bir türli qiiästanyp, «sizdi» ūmytyp, «senge» köştim. – Mağan körşiler
aitqan. Oqyğandar zalym bolady dep. Üiiñdi tartyp alady dep. Seniñ
militsiiäda jürgeniñdi köripti.
– Qaisysy ony aityp jürgen? – dep qalşyldadym.
– Balam ölse, sen qastyq jasağan joqsyñ. Oqys boldy. Al seniñ jaman
üiiñniñ mağan qara baqyrlyq qūny joq. Nemene, öz qaiğym az bop
jürgendei, jazyqsyzdanjazyqsyz kinəlaisyñ? – Meniki aqymaq bolğan.
Vot, renjimeñder. Men ol ösekşi kempirlerge i̇endi senbeimin. Būryn olar
Zinağa meni, mağan Zinany jamandaityn. Meniki – durak, olarğa sengenin
qoimaidy. Men olarğa qaziraq barady. Ol i̇esikten apyl-ğūpyl şyğa
jöneldi. Bas kiımin de kigen joq. Söitkenşe bolğan joq, auyzğy üide
əldene satyr-sūtyr qūlap tüskendei boldy. Menen būryn şyqqan
Bağilanyñ jan dausy şyqty. – Öldi, oibai! Qaldyq i̇endi pəlesine!
– Bağila üreilene qarap tūr i̇eken. Meniñ de közim onyñ mañdaiyna
tüskende zərem ūşty. Jügirip kelip, qoltyğynan aldym. Jan joq adamdai
bylq-sylq i̇etedi. Mañdaiynyñ terisi üş būryştala jyrtylyp, bas
süieginiñ alaqandai jeri jalañaştanyp qalypty. Teri astyndağy ūsaq
tamyrlardan şyp-şyp qan körinedi. Əuelde i̇eşteñeniñ baiybyna
barmağan qalpymda: – Ne boldy, Kərim köke? – deimin abdyrap. – Qarğys
atqyr, myna bir pəleni qaidan əkelip qūia qoiyp i̇edim, – deidi ol kire beris
dəlizdiñ bosağasynda tūrğan tört būryş şoiyn temirdi körsetip.
– Sürinip jyğylğanda basym ötkir būryşyna tigeni... Jañağy özim
laqtyrğan senderdiñ körpeleriñniñ jatqanyn ūmytyppyn. Soğan
sürindim... İeh, meniki mi joq... Şamasy süze qūlağanda temirdiñ būryşy
bas terini soiyp tüsse kerek. Bağila i̇ekeuimiz ony divanğa jatqyzdyq ta,
jalbyrap qalğan bas terini ornyna qaita jauyp, jaraqatyn tañğan
boldyq. Sonan keiin ol i̇eşteñe de bolğan joq degendei səl jymiyp, bir
közin qysyp qoidy. Sūq sausağymen būryşta tūrğan tumboçkany nūsqady.
– Əkelşi! – Men baryp, tumboçkanyñ qaqpağyn aştym da, işine qaramaiaq: «Neni?» dep sūradym.
– Araqty. – Birer jüz gramdaiy ğana işilgen bir şölmek araq tūr i̇eken.
– Qūi i̇ekeumizge de! – Men i̇eki ydysqa qūidym.
– Men bilemin. İtpin ğoi men. Kisi i̇emespin. İeldiñ sözine senemin. Zinoçka
osyğan da köndi ğoi. Sen kelip, mağan basqa bireuge üilen deisiñ. Nu ladno!
Üilenu oñai. Mop-momaqan bolyp tūrğan soñ: «İe, bir jaqsy kisi i̇eken» dep
oilauy mümkin. Al üige əkelip, osy minezimdi körsetip jürsem, Zinoçka
siiäqty könip otyra ma? – Al siz «öneriñizdi» körsetpeñiz. Ol üşin
işimdikti qoiu kerek, – deimin men. Jañağy baltaly maidandy ūmytqandai.
Tağy aqylgöisip tūrğanymdy sezdim. – Bar kesir sony qūia almağannan ğoi.
Qalai işsem boldy, i̇eldiñ sözine senemin... Küle qarağannyñ bəri dosym,
alaia qarağannyñ bəri jauym bolyp körinedi... İeh, itpin ğoi, men. Sender
keşiriñder, jarai ma! «Əi, aituy da tez, qaituy da tez, baiğūsym-ai» dep
oilaimyn qoidan juas bolyp otyrğan ağamyzğa qarap. Ol ydysyndağy
arağyn bir-aq töñkere saldy. Men de söittim. – Jür, i̇ekeumiz
poliklinikağa baryp, myna jarany tañdyryp keleiik, baspen oinauğa
bolmaidy. Jağdaiym bolmai otyrğan siiäqtymyn, – deidi ol. Kərim kökem
i̇eşteñe bolmağandai keibir körşileriniñ jaqsy adamdar i̇emes i̇ekendigin,
bügingi oqiğany olarğa sezdiruge bolmaityndyğyn, i̇eger sezdirgen jağdaida
olar oqiğany ürlep-ürlep, ülkeitip alyp, bükil qalağa jaiyp
şyğatyndyğyn əñgimeleidi. Tipti myna jaraqatty bizden köruleri mümkin
i̇ekenin i̇eskertedi. Söilesuge «til joq», aiağymnyñ basyn zerttep, men kele
jatyrmyn. Bir būrylysqa barğan ol basynyñ ainalyp tūrğanyn aityp,
qaltarysqa baryp i̇eñkeie bergen. Men araqtyñ əseri bolar dep oiladym.
Dərigerge jete bere öne boiyn ter basqan ol loqsyp, jüruden de qaldy.
Jolym bolğanda qojaiynymdy süirelep kele jatqanda universitettiñ
zañ fakultetin bitirgen kurstasym Aryqbaidyñ ūşyrasa ketkeni.
Studenttik jyldardyñ qyzyq-şyjyğyn birge ötkizip, aralasqūralas
bolyp ketken. Küni keşegi qaiğymdy birge köterisken, onyñ üstine
universitetti qyzyl diplommen təməmdap, qaladağy bir audandyq
prokuraturağa qyzmetke ornalasyp ülgirgen jigit bolatyn. – Öi, senderge
ne bolğan? Özderiñ işip alğannan sausyñdar ma? – deidi betime küle qarap.
Men bolğan jaidy qysqaşa aityp berdim. Töbeleskenimizdi de
jasyrmadym. Araq işken sebebimizdi de aityp berdim.
– Kəreke, öziñiz sürinip jyğylyp, basyñyzdy jaryp alğanyñyz ras qoi.
Būğan myna jigitiñizdiñ qatysy joq qoi, – dep, ol nağyz zañger retinde
məseleniñ birden betin aşyp almaq boldy.
– İei bogu, sam, – dedi Kərim tili söileuge əreñ kelip. – Onda qazir i̇em-dom
qoldanğan soñ militsiiä qyzmetkerlerin de şaqyrtyp, tüsinikteme jazyp
berersiz, Kəreke, – dep, ol meniñ qamymdy oilai bastağanyn sezdirdi. –
Men de sendermen birge baraiyn.
Kökemizdi Aryqbai i̇ekeuimiz birde köterip, birde süirep degendei i̇emhanağa
jetkizgende onyñ hali mülde naşar i̇edi. Sudan qalğan i̇egindei sirek
şaştarynyñ özi syğyp alğandai ter boldy. Bügingi jüikesiniñ
jūqaruynan onsyz da qyp-qyzyl bolğan qos janaryna qan qūiyp
qoiğandai. Qol-aiağy bürisip, qalş-qalş i̇etedi. Özin prokuratura
qyzmetkeri retinde telefon arqyly tanystyryp militsiiä bölimşesine
qoñyrau şalğan Arekeñniñ ötinişimen qos militsioner de tez kelgen.
Kərimniñ «İeşkimdi kinəlamaimyn. Mas bolyp özim jyğylyp,
jaralandym» degen sözin militsiiä qyzmetkerleriniñ biri qağazğa tüsirip,
Kərim kökemiz qolyn qoiyp berdi. Dərigerler şaqyrtqan jedel jərdem de
tez jetip, ony auruhanağa attandyrdyq. – İerteñ i̇esin jiğan soñ sağan, pəle
jappasyn degen saqtyq qoi, – deidi Aryqbai biz tysqa şyqqannan keiin.
– Miy şaiqalğan körinedi. Üige kelsem, Bağila bar jügimizdi daiarlap,
buyp-tüiip qoiypty. «Būl üide bir qonuğa da şamam kelmeidi» deidi.
Şynynda da, aramyzğa bir syzat tüsken soñ i̇endigi būl üide qaluymyzdyñ
reti joq i̇edi. İekeuimiz Quanyşbektiñ üiine kelip, qonyp şyqtyq. Mūnda
keluimizdiñ sebebi onyñ ğana özine tiesili baspanasy bar. Onyñ üstine
basymyzğa tüsken auyrtpalyqty teñ bölisip köterisken nağyz dos i̇ekenin
osy bir soñğy künderi dəleldegen. Nəresteni məñgi mekenine attandyrudyñ
da biraz maşaqaty bolady i̇eken. Sony tize bükpei atqarğan osy Quanyşbek
pen Aqantai bolatyn. Ərine, basqa dostar da aianyp qalğan joq. Əsirese
Quanyşbektiñ bir qylyğy, qylyğy i̇emes-au, bir sözin men tirşiligimde
ūmyta almaspyn. Bala şetinegen künniñ i̇erteñine uana almai otyrğan
Bağila i̇ekeuimizdi qyz-jigitter kezek uatyp, qasymyzdan şyqpai jürgen.
Keşke taman Quanağañnyñ kelinşegi Tolqyn siñlisin taksige otyrğyzyp
küieuin şaqyryp keluge jūmsasa kerek. Olardyñ da tūñğyş qyzdarynyñ
dene qyzuy 39 gradusqa jetip, qatty auyryp qalğan körinedi. Sonda ol
bizdiñ «İendi qaita ber» degegenimizge qaramai:
– Meniñ balam əzirge tiri ğoi. Dəriger şaqyryp, bir qamyn jasasyn. Men
şetinegen nəresteni jerlep bolğanşa qaitpaimyn, – dep qozğalmai
qoiğan. Būl, ərine, keremet i̇erlik bolmasa da bizge, dostyqqa degen
adaldyğynyñ körinisi i̇edi... Bağilany sol Quanyşbektiñ üiinde qaldyryp,
özim tağy üirenşikti üi izdeu atty şaruama şyqtym. Aldymen keñsege
kelip, tağy pəter izdeuimniñ kerektigin aittym, ərine, asyğys
qozğaluymyzdyñ basty sebebin jariiä i̇etken joqpyn. Ne demekpin?
«Qojaiynymmen töbelesip qaldym» demekpin be? Jigitter özderinşe
jaqynda ğana qaiğyly oqiğağa ūşyratqan üide qalğysy kelmegen şyğar
dep oilasa kerek, anyq-qanyğyn təpiştep sūramady.
Bastyğym köñildi demdeitin biraz söz aitty. «Jaqsy söz – jarym yrys»
degen i̇emes pe, soñğy künderdegi köñilsizdikti sol sözimen-aq az da bolsa
seiiltkendei. – «Jazmyştan ozmyş joq». «Bala – bauyr i̇et». Alaida, az
kün qyzyğyn körsetip alyp, opyndyryp keter səbi jany qalğan
tirşilikteriñe tilekşi bolar. Bastaryñ jas! Üileriñde səbilerdiñ külkisi
tolğanda, jan jarasy da jazylmaq. Sondyqtan moiymağan, qaiğyğa
qaiyspai qarsy tūrğan jön, – deidi. – Sender pəterden de biraz qiyndyq
kördiñder ğoi. İendi i̇eki-üş aida üi bitse, pəter alasyñ, bəri de bir küngidei
bolmai əli-aq ūmytylady. Al bügin-i̇erteñ pəter tauyp, köşip aluyña
rūqsat. Keñseden şyqqan bette Kökbazar janyndağy pəter izdeuşiler men
pəterşi alatyndar toqailasatyn jerge kelip, bir orys kempirimen
tildestim. Jetpisterge i̇erkin i̇engen, biraq əli tyñ, şüikedei kempirdiñ syrt
poşymy tym beikünə, tym momaqan. Asyqpai, bappen söileidi i̇eken.
– Neşeusizder? – İekeu-aqpyz, əjetai. Əielimiz i̇ekeuimiz ğana. – Qaida
isteisiñ? – Men mūndai sūraq kütpep i̇edim. Sondyqtan sasyp qalsam kerek,
ne derimdi bilmei bögeldim. «Sen siiäqty zañdy köp aitatyn oqymystynyñ
keregi joq» degendi aita ma dep qysyldym. İeñ jamany pəterine almai
qūiar, nesine jasyraiyn, şynymdy aittym. – Jaraidy. Işimdik jağyna
qalai i̇ediñ? – Oğan joq i̇edim. – Reti kelgende işip qūiatyn azyn-aulağymdy
da jasyryp qaldym. Ol meni ilestirip alyp, üiine bastap keldi. Jūmystan
da alys i̇emes i̇eken. Kök bazarğa tiıp tūrmağanmen, avtobustyñ 3–4
aialdamasyndai jerdegi «Baianauyl» köşesinde i̇eken. Kempirim avtobusqa da
otyrmai jaiau jürip-aq jetkizdi. Şamasy, jiı kelip-ketetin joly bolsa
kerek. Pəterşi jaldaityn bölmesi kire beris kişkene dəlizi bar, şağyn
ğana meken i̇eken. Oty bölek, i̇esigi bölek degendei, izdegenge sūrağan. Üi
alğanşa bizge i̇erkin jetip jatyr. – Üidiñ i̇ekinşi böleginde özim tūramyn.
Būl bölmede balam men kelinim tūrğan. Qazir olar basqa pəterde. Aqyñdy
aldyn ala üş aiğa tölep qūiasyñ. Kömir, otyn degenderdi i̇erte bastan öziñ
tüsiresiñ, elektr quatyna özim töleimin. Aiyna otyz som kelisseñ sol,
kelispeseñ öziñ bil. Jəne pəter aqyny aidyñ soñynda i̇emes, basynda tölep
tūrasyñ. Ketip jatsaq tölengen aqşa qaitarylmaidy teginde. – Jaraidy,
əjetai. Tek aqşañyzdy keşke kelgen soñ bereiin, qazir janymda joq i̇edi. –
Kempir az-kem oilanyp tūryp, betime sūrauly jüzben qarady. – Sonda
qaltañda qanşa aqşañ bar? – Qalta-qaltamdy aqtaryp jürip, üş somnyñ
basyn əreñ qūradym. Ol qolyn sozdy. – Men qartaiğan adammyn. İendi
tağy baryp, pəterşi izdep jüru mağan oñai şarua i̇emes. Senderdiñ qūrğaq
uədeleriñe senuge bola ma, i̇eger təuirleu pəter tapsañdar kete beresiñder.
Ondaida men myna az aqşañ bolsa da jūbanyş qylamyn.
– Men aqşamdy ūsyndym. Ol qağaz bir somdyq i̇eki saryqūlaqtyñ şeti
myjylğandaryn tegistep, i̇eki büktedi de, tiyn aqşalardy mūqiiät sanap,
qol oramalynyñ būryşyna tüiip qoidy.
– Bügin köşip kelesiñ ğoi? Būl ai bastalğaly da köp bolğan joq,
sondyqtan būğan da tügel tölersiñ. – İə, bügin-aq, kelemin. Onyñyzğa da
kelistim. Jügimizdi əri-beride-aq jetkizip, üidiñ işin tap-tūinaqtai ğyp
jinap bolğan soñ, Bağilany bir-aq şaqyryp əkeldim. Tañerteñgilik qana
basyna qara būlt tönip, ürei bilegen adam basqa pəterdegi tūrğan jügimizdi
körip, balaşa quandy. – Qūtylğanymyz jaqsy boldy. Kiltin aparyp, özine
bereiik. Men bir tamaq jasap alaiyn. Kolia sorlynyñ soñynan tamaq
aparatyn kim bar deisiñ, – deidi ol. Qarsy bolğam joq. Kinəly bolaiyn,
bolmaiyn, biraq jaraqattanuyna özim sebepşi bolğan adamğa i̇endi tük
bolmağandai ol jatqan auruhanağa kelip, as-suyn berip otyrmyz.
Tündegidei i̇emes, öñi kirip qalğan siiäqty. – Köp keşikpei auruhanasynan
şyğatyn şyğarmyn. Alyp-jūlyp bara jatqan i̇eşteñe joq, biraq
ornyñnan qozğalma dep ketti ğoi dərigerler, – deidi ol. – Kəreke, keşegi
oqiğadan keiin sizdiñ üide qaludyñ özi qisynsyz is siiäqty. Siz ne deseñiz
de öziñiz biliñiz, biz basqa üige köşip aldyq. Biraz dəmdes boldyq, artyq
ketsek, keşirersiz... Kiltiñizdi əkelip i̇edik... – Ol bürisip jatqan küii töbege
qarady. Bir türli adamnyñ jany aşityndai, jarty təulik būrynğy
qūtyrynğan aq tütek, dülei minezdiñ biri joq, mopmomaqan.
– Süitetinderiñdi bilgenmin. Özim de i̇eşkimge syimaimyn ğoi. Biraq,
sender keşiriñder, jaman ağalaryñdy... Quarğan üiim senderdi de qaiğyğa
ūşyratyp ketti. Ol azdai, özim bolsam maidan aştym... Bağana osynda
militsiiädan tağy da kisi kelip ketti, – dedi ol osyny aitsam ba, aitpai-aq
qoisam ba degendei biraz kümiljip jatyp. – Tağy da qarğys atqyr,
körşilerdiñ biri bizdiñ tünde aiğai-şuymyzdy i̇estise kerek. «Adam
özdiginen būlaişa jaralana almaidy. Pəterşileriñnen kelgen kesir bolsa
aityñyz» dep yzdiiädy. «Men senderge «Bireuden jəbir kördim» dep ötiniş
jasadym ba? Kerisinşe senderdiñ əriptesteriñe «özim kinəlimin» dep
tüsinikteme bergenmin. Joq! İendeşe, mende neleriñ bar? Özim jyğyldym,
özim jaralandym. İ vse!» dep jatyp aldym... Vot, qandai adamdar bolady,
ə? Ol militsiiädan kelgen kisini, əlde körşilerin jazğyrdy. Onysyn aşyp
aitpady. Tek bir kezde ğana bylai dedi: – Tek itterime i̇eki künde barsañdar
da, as qūiyp ketiñder... Meniñ olardan basqa nem qaldy? Bar ötinip
sūrarym osy. Mynau jiyrma som, özim şyqqanşa solardyñ tamağyna
jetetin şyğar... – Ol jastyğynyñ astyndağy əmiiänyn alyp, aqşany
ūsyndy.
– O ne degeniñiz, keregi joq. Künde baryp, tamaqtandyryp tūramyz.
Öziñizge de kelip tūramyz. Aitqanymyzdai-aq kün saiyn Kərimge
kezektesip tamaq əkelip tūramyz. Raqmetin aityp, «Kelmei-aq qoiyñdar»
dep bezekteidi. – Menen göri üş itime barsañdar, soğan rizamyn. Men
syilauğa tūrmaityn adammyn, – deidi. Kelesi aptada Kərim auruhanasynan
şyğyp, biz kiltin özine tapsyrdyq. Qoştasarda Bağilanyñ qolynan süiip,
teris ainala berdi. Quşiğan iyqtary azdap dirildeidi, mümkin, jylap
tūrğan bolar, biz aqyryn basyp, üiden şyğyp kettik.
BESINŞI TARAU
Tūrar ağamyz ben Aqjamal jeñgemizdiñ pəlen bölmeli üiiniñ bir bölmesi
otqa şarpylğannan beri körşiniñ i̇esiginde de maza bolmai, özderi de örtke
şalynğandai öñderi köpke deiin kelispei jürgen. Jeñgemiz de bizdiñ üi
nemese sol qanattağy körşi Rafiqtyñ üii i̇emes, öziniñ üii örtengenine biz
kinəlydan jaman, sodan beri i̇esigimizdi aşpai jürgen. Biz de irgeles
otyrsaq ta jönsiz, sebep-saldarsyz bas sūğa almağanbyz. Jai uaqyt bolsa
bir səri, anandai oqiğadan keiin bir türli yñğaisyz siiäqty. Bir küni
keşkilik üiine kirudiñ sebebi op-oñai tabyla ketkeni. Jūmystan qaityp,
öleñimdi aityp degendei, kele jatsam, ülken jük maşinasynyñ tu syrtyn
podezge qaratyp qoiyp, aq jeñgemiz tağy da su jaña jihaz tüsirtip jatyr
i̇eken. – Qūtty bolsyn, igilikteriñizge ūstañyzdar, körşi! – deimin Tūrar
ağamyzğa. – İe, myna jeñgeleriñ meniñ qaltamdy taqyrlap bitirmei tün
ūiqysy tört bölinip, mazasy kete bergen soñ, alyp berip qūtyldym. – Ol
altyn tisin körsetip yrjidy. Yrjiğanmen i̇eñkeiip, öz mülkine qol
tigizbei, beldemesi synğandai, bolmasa balasy işinen tirep tūrğan
i̇ekiqabat əieldei qoqiğan küii tūr. Tağy da ana joly üidi köşirisip kelgen
jigitter jür bilekterin sybanyp tastap. – Şettiki bolar? – Meniñ būl
saualymda i̇eşqandai kekesin joq bolatyn, tek jeñgeidiñ köñilinen şyğu
üşin oilanbai qoiyp jiberdim. Peiili keñ jeñeşem köñiline dik alğan
joq. – Būl nemis ağaiyndardyñ jasağany i̇eken. Syrtynan qarağanda
təptəuir siiäqty, qaidam, būryn ūstap körmegen zatym. – Men qazir
kiımimdi özgertip kele qūiaiyn, – dep jügire basyp, üige kirsem, Bağila: –
Jaişylyq pa? – deidi.
– Körşiler ağaş-sūğaş tüsirip jatyr i̇eken. Solarğa kömekteseiin dep i̇edim.
– Bilegimdi türinip, syrtqa şyqsam, Rafih ta kelip qalğan i̇eken.
– Jür, körşi, kömektesip jiberelik, – dedim. Ərine, Tūrar ağamyzdyñ
kömekşileri az bolğannan i̇emes, irgeles körşi otyrğan soñ tatu-tətti
qarymqatynasty nyğaita tüsu maqsatynda aittym. Birneşe jigit
jabylğan soñ jaña mülikti qūtty qonysyna bir şai qainatymda
qondyryp ta boldyq. Sol küni jaña mülikti «juyp» degendei bir
qabattağy üş körşi tün ortasyna deiin duyldadyq. – Raqmet, körşiler!
Būl ənşeiin jaña dünieni juğanym ğoi, juyrda arnaiy şaqyryp alamyn.
– Aq jeñgemiz öziniñ qaşandağy ədetimen būl şañyraq astyndağy bedelin
bildiru üşin ədeii söilemniñ baiandauyşyna «myz, miz» köptik jalğauy
i̇emes, «myn, min» jekeşe jalğaudy paidalanyp söiledi. «Şaqyryp
alamyz» demei, «şaqyryp alamyn» deidi. Meili, olar şaqyrar, at
şaptyrym i̇eki bölmeni qañyratpai arzan qol ağaş-sūğaş alğan soñ biz de
şaqyrarmyz, məsele i̇eş-şəi despei barymyzdy bölip jep, tatutətti
tūrsaq bolğany da. Qūralaidy tösegine jatqyzğan soñ balkonğa şyğyp,
tüngi aspanğa qaraimyn. Aspanda samsağan sansyz jūldyzdar
jymyñdaidy. Jūldyzdar köz aldyñda aiaq-qolyn jaiyp jiberip, i̇erkin
tynystap jatqan alyp qalanyñ qūjynağan şamdary siiäqty. Qalağa
qaraimyn. Qūjynağan şamdary, aspannyñ sansyz jūldyzdary, jo-oq
ğaryş tükpirine sūğynyp jatqan qūs joly siiäqty. Aspan da, jer de
jūldyzdarğa lyqa toly. Əlde işimdiktiñ əseri, əlde mynau bir beibit
tünniñ, jalpy öz tirşiligime degen rizalyq seziminiñ əseri, meniñ de jan
saraiymda öte jaryq jūldyzdar səule şaşyp tūrğandai. Bir ədemi saumal
samal i̇esip, tūla-boiymdy aimalaidy. Anda-sanda örli-ğūrly zyr i̇etip öte
şyqqan maşinalardyñ mazañ gürili bolmasa, ədemi tynyştyq tirşilik
şirkinniñ sonşa ğajaiyptyğyn tağy-tağy moiyndatyp, qiiäl qūsyñdy
biıkke ūşyrardai. Meniñ i̇esime baiağy qojaiyndarym tüse beredi, jeke
basynyñ jaratylysy özgeden bölek körinse de, bosağasy qūtty bolyp,
basybaily öz üiim, öleñ tösegime şyğaryp salğan Tasia apaidyñ özi nege
tūrady?! «bərin de üiime şaqyryp, qonaq i̇etip jiberuim kerek» degen
oiymdy tağy da kökeiime tüiip qoidym.
TASİa APAİ
Öz şamalauymşa, jetpiske at tUiağyn ilindirip qalğan. Zeinetker. Biraq əli
tyñ. Şaruaşylyğyn döñgeletip ūstap, künine bazarğa i̇eki-üş dürkin
jaiaulap qatynağanda «şarşadym» degenin i̇estimeppin. Ūly men kelini,
i̇eki nemeresi bölek, basqa pəterde tūrady. Dinge senbeidi, işimdikti tatyp
körmepti, jalğan söz aitudy bilmeidi... Tek qana qara baqyrdyñ jolynda
qara janym qiylsyn deitin i̇erekşe dünieqorlyq, sarañdyq qasieti bar.
Tasia apaidyñ pəterine köşken soñ da taiauda ğana oida joqta soğyp ötken
tağdyr dauyly ūmytylmady. Men özim ūmytuğa tyrysqanmen, i̇ekeuimiz de
demalys küni asyğys jinalyp alyp, taudağy qalalyq qorymğa tartatyn
boldyq. Qūlpytasynyñ şañyn sürtip, gülderine su qUiamyz. Bağilanyñ
jürisi auyrlap, aiy-küni taqağan saiyn aldağy künderden küter ümitim
mol. Qūlağy qalqaiyp, qos janary qaraqattai möldiregen Mūrattai bala
bola qoimas sirə, biraq mynau apta saiyn sarsylğan jüris sirep, köñil
böliner i̇edi dep te oilaimyn. Tasia apai keremet taza, kirpiiäz adam i̇eken.
İesik aldyna köldeneñ şöp tüsirip alsaq ta, bükşeñdep jinap jürgeni.
Üiine kire qalsañ, ydysaiaqtary jaña ğana satylyp alynğandai jarqyrap
tūrady. «Meşkei degen jaqsy at i̇emes» degendei tağy bir syltau aityp,
basqa pəter izdeudiñ jöni joq i̇edi. Sondyqtan da i̇ekeuimiz aldymen Tasia
apaidyñ köñilinen şyğu üşin tazalyq məselesine qatty den qūiamyz.
Bağila üide, men tüzde. Ol künine ydys-aiağyn i̇eki-üş dürkin ysqylap,
jarqyratyp qoisa, men aulany tañerteñ, keşke su seuip sypyramyn. Ağaş
tektini kersem, qolma-qol jəukemdep, ūsağyn bir bölek, irisin bir bölek
jinaimyn. Otyn tabylmaidy-au degen uaiymnan i̇emes, apaidyñ köñilin
tabu üşin solai isteimin. Öitkeni onyñ öziniñ söitetinin talai körgenmin.
Tasia apai kemi on bes jylğa moiymai jetetin otyny i̇eki saraida tirelip
tūrsa da, üsti-üstine nyğyrlai beretin, molaita beretin. Bir küni jūmystan
kele jatyp, maşinadan tüsip qalsa kerek, bir jalpaq taqtaidy tauyp
aldym da, üige köterip əkeldim. İeki jağyn birdei üstiriktep, jyltyratyp
qoiğan i̇eken. Kem degende on şaqty samauyryn şai qainatuğa jeterlik būl
taqtaidy da kempirdiñ otyn qoryn molaita beruge i̇esil dertim əbden ausa
kerek, jap-jaqsy dünie basqa bir kədege jarar-au degendi oilanyp jatpaiaq baltany siltep qalaiyn. – Oibai, toqta! – degen terezeniñ
jeldetkişinen kempirdiñ jan dausy i̇estildi. Toqtadym. Sürinip-qabynyp
qasyma keldi. Men taqtai i̇emes, bir tiri haiuandy baltamen bir ūrğandai
öñi bozaryp ketipti. Qolymnan baltany jūlyp alyp, bir jaqqa laqtyrdy.
– Būl ne istegeniñ?.. – Köşeden tauyp aldym. Bireudiñ maşinasynan tüsip
qalsa kerek. Otyn bolsyn dep... – Şeşesiniñ aldynda aqtala söilegen
bala siiäqty sözim bojyrap şyqty. – Senderde me, senderde jürek joq!
Qalai ğana qolyñ baryp, balta sermediñ! – Jaqsylyq jasaimyn dep
pysyqsyp jürip, aiypty bolğanyma qysyldym. Ne aitarymdy bilmei,
közimmen jer şūqylap tūrmyn.
– Dünieniñ parqyn bilmeitin ğyp senderdi osylai tərbielegen kim?!
Oipyrym-ai, üstiriktelip, dap-daiar jarqyrap tūrğan taqtaidy
büldirgeniai, ə! Qūdai-au, i̇esik aldyna oryndyq jasasaq ta kerek i̇emes pe
i̇edi? Sony qalai ğana oilamadyñ? Obal-ai, obal! Qaraşy büldirip
tynğanyn. Oryndyq tügili tağy osyndai bir üidiñ i̇edenin tösep, töbesin
japsa da, dəl mūndai taqtailardyñ neşe aluany saraidyñ bir būryşynda
jinauly tūrğanyn talai körgenmin. Biraq ne dersiñ? «Sasqan üirek
artymen süñgidiniñ» kerin jasap, balğa men birneşe şege alyp keldim. –
Tasia apai, baiqamai qalyppyn. Qazir jymyn bildirmei şegelep
tastaimyn. Basqa-basqa, būl meniñ qolymnan keledi. – İə, qolyñnan kelip
tūr, – dep keketti ol kisi. – Qolyñnan büldiru ğana keletin şyğar. Otyn
əkelip, jaqsy attanam dep jürip, apaiymyzdyñ köñil küiin tekke tüsirdim.
«Ünem, ünem, tağy da ünem!» Mine, apaiymyzdyñ jan-düniesin jailap
alğan jalğyz ūran osy. Tipti bir kün qainatqan sorpasyn üş-tört kün
işip, soñğy ūrttamyna deiin əbden tauyspai, qaitadan qazan kötermes i̇edi.
Onyñ sebebin öte qarapaiym arifmetikamen tüsindiredi. Birinşiden, tamaq
beker ysyrap bolmaidy, i̇ekinşiden, ony pisiretin gaz bosqa şyğyn
bolmaidy, üşinşiden, uaqyt ünemdeledi. Ərine, apaiymyz üş künde bir
qazan kötermek tügili, piton jylany siiäqty jarty jylda bir-aq ret
tamaqtansa da onda meniñ qandai jūmysym bolmaq?! Tek qana bizdiñ işki
məselemizge jiı-jiı qol sūğyp, özi siiäqty üş künde bir qazan köteruimizdiñ
qajettigin arnauly məsele ğyp, jiı-jiı ortağa sala bergeni az uaqytta-aq
meni qajyta bastağan.
– İeh, balaqandar, balaqandar! Dünieniñ parqyn, qadirin bilesiñder me
sender! Jaraidy, qazan-oşaqtaryñ bölek, qalai işesiñder, qaitip
işesiñder – onda meniñ jūmysym joq, biraq bailyqtaryñ tirelip
tūrğandai ysyrapqorlyqtaryñdy körip otyrudyñ özi mağan azap bolyp
tūr, – deitin. Sondyqtan da biz tamağymyzdyñ özin ūrlyq jasağan kisidei
apamyzğa köp körsetpei işuge tyrysar i̇edik. Keide ol kisini tamaqty birge
işuge şaqyrğanda bizdiñ asymyzdy özinen qyzğanğandai:
– Nege şaqyra beresiñder meni? Ərine, mol asylğan i̇etti tūia jegendi kim
jek körsin, degenmen bir aiğa jetkizuge bolatyn i̇etti bir-aq asqandaryñdy
tüsinu qiyn, – der i̇edi. Öz işken tamağymyzdy özimizden, tipti özinen de
qyzğanyp jürgen kisi bizdiñ üige bireu-mireu qydyryp kelse, tipti i̇esinen
tana jazdaityn.
– Qūdai-au, quyrdaq quyryp bergen soñ i̇et asudyñ qanşa qajeti bar? Olar
nemene, sonda on kün tamaq işpei kelgen adamdar ma i̇eken? Jaraidy,
sender i̇essiz bola qoiyñdar, al kelgen kisileriñ senderdiñ jağdailaryñdy
nege oilamaidy?! Biraq olardyñ nesi ketip barady?! İerteñ i̇ekeuiñ
joqşylyq körip otyrdyñdar ma, tap sol pəlen sağat boiy
dastarqandaryñnan bas almai jep bağatyn qular bir üzim nan bermeidi, –
dep küñirengende, qara aspandy basyña qūlatardai bolatyn.
– İe, «Öle işkenşe böle iş» degen bar i̇emes pe?! – deimin men aşuyna
timestei ğana maidalai söilep.
– Bəribir i̇ekeuiñniñ qalai aqylsyz jaralğandaryña miym jetpeidi, – der
i̇edi ol.
– Aqşanyñ qadirin bilmegen adam basqanyñ qadirin bilmeidi.
Bir küni jūmystan jaiyraq kelsem, köz bailanğan uaqytta Bağila i̇esik
aldynda jür. – Meni tosyp jürsiñ be, üige şam nege jaqpağansyñ? –
deimin, oiymda dəneñe joq. Apaiymyz da i̇elbeñ qağyp, i̇esik aldynda jür
i̇eken. «Onyñ mənisin myna kisiden sūra» degendei Bağila üi iesin meñzedi.
Söitkenşa apaiymyz da būl jaryq əlemdegi i̇eñ müsəpir adamdai müləiim
söileitin üirenşikti ünine salğan.nege i̇ekenin qaidam, ol kisiniñ osy bir
müttəiim beinesi mağan qartaiyp, əbden mojyğan mysyqqa ūqsatar i̇edim. –
Balam-au, öziñ qaraşy, mynau ədildik pe?! Sender joqta men aiyna otyz
tiynnan artyqqa elektr quatyn paidalanyp körgen joq i̇edim. Mineki, i̇endi
i̇eki somnan bir-aq asyp ketipti. Meni bilesiñder, ükimet bergen pensiiäny
ünemdeudiñ arqasynda ğana qalt-qūlt i̇etip, əreñ jan bağyp otyrğan
beişaramyn. Jalğyz ūl bolsa anau, bir tiyndyq kömegi joq, qaita qatyny
i̇ekeui közim tiri tūrğanda-aq kelip üptep ketuge daiar... Olar men ölsem ğoi
jylamaq tügili quanar... Kempirdiñ sözin tyñdap tūra bersem, dəl osy üige
aqyr zaman ornap, joqşylyq deitin zūlmat əbden tūralatyp ketkendei
körinedi. Tamağyn kün barda əzirlep, tösegin kün barda salyp degendei
şamdy mülde jaqpaityn siiäqty i̇edi. Onyñ sebebi sol, ər tiyndy şaşau
şyğarmaudyñ qamy i̇ekenin jaña bilgendeimin. Apamyz bastyrmalatyp
küñirene jöneldi. – Meni aiamasañdar da, ükimettiñ elektrin aiasañdarşy,
tün balasy jarqyratyp kep otyrğandaryñ. Şydamnyñ da şegi bolady,
jeter, şyraqtarym... Ənşeiin şamdy kündiz-tüni jaqsaq ta töleitin adam
bar dep oilap jürgen şyğarsyñdar...
– Öi-bu, apai-au, ony nesine aitasyz? Siz tipti elektr quatyna tölemei-aq
qoiyñyz. Būl ne ğyp, meniñ oiyma kelmegen?! Ai saiyn i̇eki üiimizdiñ
paidalanğan elektr quaty üşin özim-aq i̇esepteseiin. Tipti biz osynda
kelgennen bergi barlyq elektr quatyna tölegen aqşañyzdy da qaitaryp
bereiin, – dedim, osymen qūtylsam, ülken olja degen oimen. – Nemene?!
«Men töleiin» deisiñ be? Qūdai-au, baiağydan-aq söitpeisiñ be? Odan keiin
tañ atqanşa şam jağyp ūiyqtasañ da, şaruam joq. Apamyzdyñ jüzine qan
jügirgenin, ərine, baiqai alğan joqpyn, solai bolğanyna tittei de
kümənim joq. Üni bir türli jarqyn i̇estildi, sonymen birge «Osy aldap
tūrğan joq pa?» degendei senimsizdiktiñ de lebi bar i̇edi. – Şyn ba? Pəter
aqynyñ syrtynda ğoi, solai i̇emes pe? – dedi qaitalap.
– Ərine, syrtynda. Siz bir aida neşe somğa paidalanğanymyzdy aityp
tūrasyz. Aqşasyn sizge berip tūramyn. Əiteuir, Tasia apai, «Balaqandar,
şamdy öşiriñder» dep tūrmasañyz boldy, – deimin, əzilge süiegen bolyp.
Öz şartymdy da aityp qalyp jatyrmyn. Bügin biraz qalamaqy alyp, üige
quanyşty oralğan i̇edim, qaltamnan ottai janğan on somdyqty suyryp
alyp qolyna ūstattym.
– Apai, mynau osyğan deiin jaqqan jaryqtyñ tölemi, – dedim.
Ol meniñ tağy bir i̇essizdigime tañ-tamaşa qalğandai betime biraz qarap
tūrdy da, jedeldete basyp üiine kirip ketip, şamyn jarq i̇etkizdi. – Mine,
məsele qandai oñai şeşildi, özi de būdan bylai qarañğylyqta
otyrmaityn boldy, – deimin Bağilağa əzildep. Biraq apamyzdyñ būl
asyğys qimylynyñ məni mülde basqa i̇eken. Meniñ «aldyñğy ailaryñyzğa
töleiin» degenimnen tanyp keter dese kerek, toq i̇esebin tirkep, jazatyn
knejkesin alyp kelipti. – Biz osy üide tūrğannan beri elektr quatyna
qanşa aqşa tölepsiz, Tasia apai. – Jeti som 88 tiyn, – dep sart i̇ete qaldy. –
Men sağan i̇eki som 12 tiyn qaitaruym kerek qoi, biraq mende ondai ūsaq
joq i̇edi...
– Joq, qajeti joq, apai. Öziñizde qala bersin. Birge tūrğan soñ ondai auystüiis bolmai tūrmaidy ğoi... Ol i̇esi şyğa quanğany sonşa, «Osynysy şyn
ba, ötirik pe?» degendei mağynasyz küle berdi. Beker obaly qane, biz būl
kisini ūrysqaq nemese mülde mazasyz adam desek dūrys bolmas i̇edi. Ras,
renişin aityp kele jatqanda kinəñdi moiyndai qoiyp, aldyna tüsip alyp
qūrdai jorğalap ketseñ nemese aiybyñdy qarajat tūrğysynan juyp-şaia
salsañ, sizge degen közqarasy birer künge bolsa da, oñai özgere salady. Būl
joly da solai boldy.
– Men qazir, – dedi ol üiine qarai tağy da jügirip bara jatyp... – men
qazir... Şamyn jaña söndirip şyğyp i̇edi, i̇endi elektr şuağy bir mezgilde
bizdiñ terezeden de, onyñ terezelerinen de appaq bolyp aulağa aqtaryldy.
«Ol az bolsa...» dedim de kempir būryn söndirtip tastağan mañdaişağa da
elektr şamyn salyp qoidym. Aula da nūrğa malyndy. Bağanadan qarañğy
üige bettei almai jürgen Bağila da öz bölmemizge kire bergen. Sol kezde
Tasia apai terezeni aşyp, meni sūq sausağymen ilip şaqyrdy. Bağanağydai
i̇emes, qağanağy qarq, sağanağy sarq. Əjim torlağan jüzinde köñildilik
deuden göri baqyttylyqtyñ izi sairap jatyr i̇edi. – Balaqan, bügin kelin
i̇ekeuiñe syi-qūrmet körseteiin, – ol men üiine kirgen bette qūlağyma
sybyrlap, qūpiiälap aitty. Jaña ğana i̇eñ müsəpir adamdai müleiimsip
tūrğan qojaiynymyz i̇endi i̇eñ bir darqan jürekti, qamqor ana bolyp
körindi. – Onyñ üstine jaña artyq tölegen i̇eki som 12 tiynym bar
degendei... İekeuimiz kire beris üidiñ i̇edeniniñ astyndağy salqyn jertöle
qoimağa tüstik. Üstindegi üidiñ kölemine jeteğabyl, keñ i̇etip-aq salynğan
i̇eken. Aiyby jer astynda degeni bolmasa əp-ədemi i̇eki bölmeli jai. Şam
janğan soñ ainaladağy «qazyna-bailyqqa» zer sala qarai bastadym.
Qoimanyñ birinşi bölmesinde neşe türli saiman, ağaş kespekter, i̇eñ aiağy
kendir arqan men ər jyldardyñ, ər razmerli aiaq kiımderiniñ biraz ülgisi
bar i̇eken. Qabyrğağa qatar-qatar şegelengen taqtai sörelerdiñ üsti syqap
tūr. Qanşasynyñ kədege asatynyn bilmeimin, biraq türleriniñ moldyğy,
saqtalu jyldarynyñ ūzaqtyğy jağynan kez kelgen ūsaq mekemelerdiñ
qoimalarymen talasa alatynyna senimim zor. Köptegen aiaq kiım keuip,
əbden kön bolyp qalypty. Bir ai maiğa malsañ da jibip, kədege asar türi
joq. Meniñ būl mol «qazynağa» sūqtana qarap ketkenimdi baiqady-au
deimin, Tasia apai: «İe, osy küngi balalar dünieniñ qadirin bile me? Anau
jalğyz ūl jaqsy bolsa, osynyñ bərine ie bolmai ma?! İes joq deseñşi. Bir
qatynnyñ i̇eteginen ūstady da, qarasyn birjola batyrdy. Men i̇erteñ öle
qalsam, osy qu dünie soğan qalmağanda, bərin körime birge ala ketemin
be?!» «İə, öle qalsañyz balañyz mynalardy şyğaryp, tazalau üşin az
azapqa tüspes-au» deimin men. Ərine, işimnen ğana. – Balaqan, mynau
kespekti bylai, bir şetke jyljytyp jiberşi.
– Ol tüpki bölmege kirer i̇esiktiñ i̇erkin aşyluyna kedergi jasap tūrğan i̇eski
kespekti nūsqady. Qaşanda pende şirkinniñ bir nərseni biluge qūmar
tūratyn ədeti i̇emes pe, kespekti būryşqa taman ysyryp qoiğan soñ,
qaqpağyn aşyp, işine üñildim. Köp zamannan beri tyşqandar meken ğyp
alsa kerek, tanau jarar külimsi iıs müñk i̇ete qaldy. İer-tūrman,
qamytsaimandar degendei əbden tozyğy jetken əbzelder i̇eken. Köpten beri
osynau kespekti qoiyp, bükil osy i̇eki bölmeli qoimadağy dünielerdi öz
mülikteri i̇etip alğan tyşqandar tisteriniñ qyşularyn qandyraiyq
degendei, əbzeldiñ qaiystaryn meiilderinşe turai beripti. «Apatai-au,
özge dünieniñ qajeti bolsa da, mynau qyryq jylğy qamyt-saiman nege
kerek?» dep, sūrauğa oñtailanyp i̇edim, apaiym oiymdy aitqyzbai tüsinse
kerek.
– İe, şalymnyñ közi ğoi. Qimaimyn, tūra bersin, – dedi. Sol kezde üidiñ
būryşynda süieuli tūrğan bir zatty körip, jüregim zu i̇ete qaldy. Mümkin
i̇emes, basqa dünie bolar. Jo-joq, əne qasynda qaqpağy da süieuli tūr.
Syrtyn qaptağan arzanqol qara matasyna deiin meniñ közimniñ
aldamağanyn aiğaqtaidy. Tabyt! – Tasia apai, mynau qaidan tūr? – deppin,
sasqalaqtap. – İe, şalym qaitqanda jasatyp i̇edim, körşidegi ağaş şeberine.
Söitsem, onyñ būrynğy jūmys istegen jerindegiler de bireuin jasatyp
əkelipti, – deidi ol i̇eleusiz ğana. – Keiin özim ölgende balalaryma jeñil
bolady. Osy zamanda bəri de udai qymbat i̇emes pe?! Tabyt jasatyp, aqşa
şyğarmaidy. Daiar tūr. Tek syrtyndağy şüberegin auystyrsa bolğany. Ol
jaqqa barğanda mağan bireu: «Tabytyñ nege jaman?» dep sūraidy deisiñ
be?! İə, mağan osy da jarap jatyr. Men osy jer astyndağy tyşqandar
men i̇egeuqūiryqtar meken i̇etken, sonan soñ atam zamanğy aruaqqa arnalsa
da, əli kədege asar künin tosyp tūrğan tabyt saqtalğan üreili jertöleden
tezirek keñ düniege şyqsam i̇eken dep oiladym. «Büitip jasağan syisyiapaty da qūrysyn!» Tüpki, i̇ekinşi bölmeniñ işine ötkende mūnan da
auzy-mūrnynan şyğyp tūrğan mol dünieniñ şeti tağy körinedi. Tek
mūndağy dünieniñ aldyñğy qoimadağydan aiyrmaşylyğy auyzdary
myqtap jabylğan öñşeñ şyny bankalar i̇edi. Ər türli jemisterden
qainatqan mūrappalar ma-au, susyndyq sūiyq qainatpalar ma-au, tūzdalğan
kökönister me-au, sanynda qisap joq. Bir internattyñ balasy jabylyp
jese bir aida, əi, əreñ tauysar-au. Köbisiniñ betin bir i̇eli şañ basypty.
Kempir ine qarağandai ər ydysqa syğalap, ūzaq üñilip, ūzaq qydyrystap
jürip, i̇eñ tömengi söreden i̇eki litrlik bir bankany suyryp alyp, şañyn
sürtti. – Balaqan, būl tañquraidyñ mūrappasy. Kelinniñ aiağy auyr ğoi,
jaryqtyq būl özi öte qasietti jemis, köp auruğa myñ da bir i̇em... İe,
jetisegiz jyl qoimada tūrğanda senderge būiyrğan i̇eken de... – Ol
şynymenenaq, osy bankany tekke berip qūia beremin be degendei qolymen
salmaqtap biraz tūrdy. – Ne deisiz, jeti-segiz jyl dediñiz be? – deppin öz
qūlağyma özim senbegendei.
– İe, balaqan, onyñ nesine tañdanasyñ? Anau i̇eñ joğarğy söredegiler
şaldyñ bar kezinde daiarlanğan. Al şaldyñ köz jūmğanyna mine biyl on
jeti jyl boldy. – Būlar būzylyp ketpei me? – deimin, jeti-segiz jyl
boiy meniñ jeuimdi sarğaia kütip tūrğan mūrappağa küdiktene qarap. –
Balaqan, kim qalai daiarlai alady būl şirkindi?! Bes künde jeuge jaramai
būzylatyn ğyp ta, jüz jyl tūrsa da baldai tətti qalpynan özgermeitindei
ğyp ta əzirleuge bolady. Bəri de daiarlağan adamyna bailanysty. Degenmen,
men jerasty üiinen şyqqanda jañağy üreidi ūmytyp, quanyşty i̇edim.
Aiağy auyr Bağila jeti-segiz jyl saqtalğan mūrappany jep, densaulyğyn
nyğaita tüssin degendikten i̇emes, bir şatyr astyndağy i̇eki əulettiñ
arasyndağy aua raiynyñ oida joqta suynyp, odan kürt jylynğany üşin
quanyşty i̇edim.
– Apyr-ai, mynau şynynda neşe jyl saqtalsa da, bankağa bir apta būryn
ğana salğandai i̇eken, – deidi Bağila. Men apamyzdyñ bailyğy turaly
tamsana əñgimelep otyrğanda üige Tasia apaidyñ özi kirdi. Biz ədettegidei:
«Otyryñyz, bizben birge tamaqtanyñyz» dep jalpyldağanmen, ol
ədettegidei üzildi-kesildi bas tartty. Ol kisini dastarqanymyzdyñ şetine
otyrğyzamyz degen būrynsoñdy talabymyz köbine maqūldanbaityndyqtan
būl joly köp qinamadyq. Ol əueli bügingi tosyn syiynyñ bizge ūnağan,
ūnamağanyn sūrady. Ərine, biz dəl mūndai dəmdi mūrappany būl
jasymyzğa deiin jep körmegenimizdi dereu moiyndadyq. Sonan keiin
apamyz baqşasynyñ keñ i̇ekenin, oğan şyqqan jemis-jidekti jalğyzilikti
bolsa da tyrbanyp jürip jinap alyp, kədege asyratynyn, sonymen i̇eptepseptep bireuden ilgeri, bireuden keiin degendei kün körip jatqanyn, biraq
jemis küiinde bolmasa, jemisten əzirlengen kei tağamdy bazarğa satqyzbai
qoiğannan beri köptegen mūrappasyn ötkize almai, ənşeiin diñkesiniñ
qūryp otyrğanyn – bər-bərin maidalap otyryp, aityp şyqty. «Sonda būl
kisiniñ qandai ötinişi bolmaqşy» dep men otyrmyn. Aqyry ol sözdiñ de
şeti şyqty.
– Balaqandar, keñseleriñde qaraqattyñ, tañquraidyñ mūrappasyn alğysy
kelgender bolsa, aitsañdarşy. Men qymbat sūramaimyn. Jemisimdi ösirip,
jinauğa ketken i̇eñbegim aqtalsa boldy. Ərine, biz jūrttyñ bərine i̇erteñ-aq
aitpaq bolyp uəde berdik, tipti özimiz de ər türinen birneşe bankasyn
satyp alatynymyzdy məlimdep, ol kisini əbden quandyrdyq. Uədemizde
tūryp, i̇erteñine-aq üş-tört türli jemis mūrappasy dastarqanymyzdyñ ərin
keltirse, Bağilanyñ dos-jar kelinşekteri de kelip, köterip ketip jatty.
Men redaktsiiädağy qyzjigitterge habarlap, olarğa da tasi tastadym. Būl,
ərine, özim üşin tym oñtaily şarua bolmady. Kün qūrğatpai tasymaldai
beru az künde-aq qajyta bastağan. Alaida apaiymyzdyñ mūrap pa,
qainatpalary üşin alatyn aqşasyn sanap tūryp, rahattanatynyn köru de
men üşin quanyş i̇edi. Beker obaly qane, Tasia apaiymyzdyñ tañ qalarlyq
dünieqorlyq minezi bolmasa, az uaqyt üiinde tūrğanda irgesi qūtsyz boldy
dei almas i̇edik. Mūratymyzdyñ ornyn basqan Qūralaiymyz sol
şañyraqtyñ töli bolyp, ortamyzğa qosyldy. Sol bosağadan özimiz de «Öz
üiim, öleñ tösegim» deitindei bir baspananyñ iesi atanyp şyqtyq.
Apamyzğa kei küni ūnap, kei küni jaqpai jürsek te, onyñ da jaqsy
qasietterin tanyp, özimşe bağalaitynmyn. Jetpisiñizge taqap otyrsa da,
meilinşe i̇eñbekşildigi men tynymsyzdyğy tañğaldyratyn. Aulasyndağy
bau-bağyn məpelep kütkende bar ğoi, ondai jansebil adamdy körgen i̇emen.
Keşke deiin qybyrlap bauyn kütedi, ərediginde irgedegi bazarğa bir
qatynap, jeñil-jelpi būiymdaryn ötkizip kele qūiady. Odan iñirde jip
iırip, birdeñesin toqityn.
– Tasia apai, bir uaqyt dem almaisyz ba? – deitinmin keide oğan janym
aşyp.
– İe, balaqanym-ai, adam ölgende ğana dem alady. Tirşiliktiñ özi – qareket
i̇emes pe. Öziñ qybyrlamasañ kim kelip, auzyña asyn tosar deisiñ? Bizdiki
somdy somğa i̇emes, tiyndy-tiynğa jamağandai tirşilik qoi, – dep uəj
aitar i̇edi. Apamyzdyñ tağy da jaqsy qasietterin i̇eske alsam, onyñ
i̇eşqaşan jalğan söilemeitinin, pikirin bükpei aşyq aitatynyn, jalpy
bir betkei minezin aitar i̇edim. Osyndai adamgerşilik, jaqsy qasietterdiñ
birazyn bir basyna jinai bilgen jan nelikten sonşalyqty dünieqor
boldy i̇eken? Būl saualğa özi de jauap bere almas i̇edi. Al i̇eger de onyñ ömir
joldarynyñ kei betterine üñiler bolsaq, mümkin, osy saualdyñ jauaby da
tabylar.
TASİa APAİ AİTQAN
Baqytty balalyğynyñ, qyzyğy tausylmas jastyq şağynyñ kuəsi bolğan
aq Neva, əsem Neva mynau qatal uaqytpen birge qatybas bolyp ketken be
nemene? Būrynğydai aq jon tolqyndary mərmər jağalaudy öbip, kün
şuağymen köz qysysyp oinamaidy. Auyr oi janyştağan adam siiäqty
tereñnen tolğap, şymyr-şymyr ünsiz ağady. Būryndary süiirlenip
baryp, tüu-u biıkke qol sozar köp şirkeulerdiñ altyn aidarly aiqyştary
da bükil qala sūlulyğyn ərlei tüskendei əsem köriner i̇edi, qazir ol da
küñgirt tartqan. Jau samoletteriniñ qala üilerine şüiligip, tym taqau
keluine kedergi jasap tūrğan alyp aerostattardyñ kittiñ qarnyndai
şermigen bauyrlary kölbeñdep, jiı qarauytady. Qanatsyz samūryq
siiäqty alyp bir maqūlyqtar aspannan salaqtap, tüsip kele jatqandai əser
beredi. Baqytty balalyq şağyn, odan keiin qyzyğy tausylmas qairan
jastyq şağyn ötkizgen aru qyzdai əsem qala büginde qaiyrymsyz jaudyñ
kündiz-tüni bir tynbai siltegen şoqparynan əbden qajyğan, söite tūra
janyna, tənine tüsken jaraqatyna qaramai, ölispei berispes qas batyrlyq
küiin tanytady. Əiel tağy da özine jəne i̇eki balasyna berilgen i̇eki
təuliktik azyğyn – asyqtai-asyqtai birneşe tüiir qara nandy tūp-tura
jüreginiñ tūsyna qysa ūstağan küii kele jatqan. Şirkin, tūşy ömirdiñ bar
tiregi de, bar altyn qainary da osy birer tüiir nanğa kep tirelerin būrynsoñdy oilap pa būl jazğan. Oilamağan. Tek qana adamnyñ uaqytynda
tamaq işpese, qarny aşatynyn, al birneşe kün boiy tamaqtanbasa,
aşyğatynyn kömeski ğana boljaityn. Tipti, ondai dünieni i̇esine alyp
körmegen siiäqty. Öitkeni qarny aşyp körse de, aşyğyp körmegen.
Jegenge – toq, işkenge – məz, mūñsyz-qamsyz sol bir künder i̇endi oilasa
birjola, qaiyra moinyn būrmastai öte bergendei. Aiaqtyñ astynda bir
japyraq nan jatsa, köterip kördi me i̇eken sol kezde. İerinetin. Aiaq astynda
jatqan bir kesek tasqa qalai qarasa, oğan da solai nemketti beijai qarar
i̇edi. Ony qoiğanda öziniñ de tün asqan tağamdar men səl tobarsyğan nandy
kədege asyrmai qoqys salatyn ydysqa atyp ūrğan kezderi az bolmapty.
Kesirlik i̇eken, sonyñ bəri, ərine, ol kezde «kepiet» degendi i̇estip te
körmepti. Dəl osylai özek jalğar bir üzim nanğa zar bolaryn bilse, öiter
me i̇edi. İes bilgennen joqşylyqtyñ zardabyn tartyp körmepti. Ras, tym
jasyraq kezinde qala şetindegi jūpyny baraqtardyñ birinde tūratyndary,
əke-şeşeleriniñ tañ bozynan jūmystaryna ketip, ymyrt üiirile şarşapşaldyğyp keletinderi, biraq sol kezdiñ özinde de tūia tamaq jemegenmen,
aşyğyp körmegeni i̇esinde. Adam janyna qajetti dünielerdiñ qaisysy joq
bolsa, i̇esten sol ketpeidi ğoi. Tipti neni oilasa da, bükil aqyl-i̇esi qalai da
tamaq məselesine qarai oiysa beredi. Sol bir şaqtağy özderi qadirqasietin bile bermegen mol dünie közden bir-bir ūşsa da, köñil şirkinnen
ketpeidi-aq. Sol bir alañsyz jyldardyñ qandai bir oqiğasyn i̇esine alsa
da, sony, sondağy dastarqan, tağam türleri köz aldyna keler i̇edi. Tipti
aldyndağy tamağyn işpei qisañdaityn būl jazğanğa şeşesiniñ: «Sen
ədemi qyz bolyp ösu üşin tamaqty jaqsylap jeuiñ kerek» dep azğyratyn
sətteri köñil tükpirinen ökiniş bolyp örekpitin... Ūly töñkeristen soñ
biraz jyldardan keiin būlar da əsem qala ortalyğyndağy zañğar üilerdiñ
biriniñ zañdy tūrğyny bolyp, tūrmystaryn birşama jöndep alğan.
Zauyttyñ birinde sirek mamandyqtyñ iesi bolğan əkesine üirenuşi şəkirt
bolyp ornalasqan Valentin deitin jigit būlardyñ üiine kelgiştep jürip,
aqyry əke-şeşelerinen rūqsat alyp, i̇ekeui jeke üi bolyp şyqqanda da
molşylyq bolmağanmen, işipjemnen taryğyp körmepti. Ötti-ketti tətti
ğūmyr osynşa asyğys bolar ma? İes jinap, ainalağa asyqpai qarap, tipti
tirşiliktiñ raqatty sətterin tanyp, olardy tūşynyp ülgirgenşe,
ökindirip, qapy qaldyryp ülgeripti... Aş adamnyñ bar armany, bar tilegi
de qu özekti jalğar bir tüiir astan ūzap şyğa almas osy bir şaqta i̇eki
balasyna degen birneşe tüiir sybağa nandy keudesine qysa ūstağan əiel
qazir de ötken ğūmyrynyñ nebir molşylyqty şaqtaryn, kezinde qadirqasietin bile almağan mol işipjemderin i̇esine alyp kele jatyp: «Ətteñ,
dünie-ai, sol bir dəuren qaita ainalyp, tym bolmasa, bir künge keler
bolsa, nan qasietin, as qadirin bir sətke de ūmytpaspyn-au! Biraq ondai
atty kün qaida? Mynau temir qūrsauğa tüsken qala i̇elmen, ülken jermen
qaşan qaita qauyşar?! Qauyşar-au, tabysar-au, biraq jūdyryqtai
balalarymmen jete alarmyn ba ol künge?!» dep tolğanady. Küzgi qara suyq
öñmeninen öterdei tym yzğarly i̇eken. Alystan talyp i̇estilgen
zeñbirekterdiñ əredik-əredik gürsili bolmasa, qala işi jym-jyrt. Əiel bir
jaq būryşyn bomba qiratyp ketken köpirden ötip, üiine qarai tötelei
tartty. «Qazir üige jetemin. Meni zaryğa kütip jatqan balaqandaryma, qos
botama nandarynan bir-bir üzim beremin. Dau joq, meniñ Valiuşama i̇es kirip
qalğan. Bügin tañerteñ öz sybağasyn tügel jemei, jarymyn inisi Antonğa
berui – sol i̇eseigendiktiñ belgisi. Şirkin, baiağydai beibit kün bolsa,
Valiuşa biyl mektepke de barğan bolar i̇edi. Aq köbelek – aq bantigi
jarasyp, jüzi bal-būl, özi gül-gül jainap, şəkirt atanar i̇edi... Oqasy joq,
birer jylda tūrğan ne bar, əli-aq, mektebine de barar, bəri de ūmyt bolar.
Tek qana sol künge öz janymdy qūrban i̇etsem de, osy i̇ekeui aman jetse
i̇eken... Al aqymaq Antoşka əli mülde səbi ğoi, men sol i̇ekeuinen barymdy
aiap otyrğandai: «Mama, mama deimin, nan jeimin» dep jandy qinaidy.
Meili ğoi, qos qūlynym aman bolsa, barlyq qiyndyq ūmytylar». Ol öz
köñilin özi demep, əlsiregen tənine jiger bergendei qarsy soqqan ökpek
jelge de qaramai, üiine qarai adymdai ūmtyldy. Soğystyñ alğaş
bastalğan betinde ğoi, maidandağy küieui Valentinnen qaraly habardyñ
keletini. Onda dəl qazirgidei tarşylyq zaman da joq. Üş-tört təulik
basy-közi könektei bolyp isip, jylap-i̇eñirep, soñynan birge ölerdei
bolğan. İeki birdei balasyn, solardyñ bolaşağyn oilap, təubesine
kelgendei i̇edi. İendi mine, jazğan ana jan jarynyñ məñgilik oralmasyna
birjola köndigip, ol az bolsa i̇eki balasy üşin öz janyn qūrban i̇etuge bar.
Bügin oilap otyrsa, «köppen körgen ūly toi» qan maidanda şehit bolğan
küieuin joqtap, sonşa i̇egilui de bas tügeldigine üirengen jannyñ küpirligi
siiäqty. Üiine qarai tötelei tartyp kele jatqan əiel qarsy aldynan
alynbas qamal şyqqandai kilt toqtai qaldy. Türi de, boiy da, jas
mölşeri de tura öziniñ Antonynan ainymağan bir bala jol şetinde tūr.
Alaqanyn jaiyp, əldene sūraidy. «Ne sūrasyn būl şirkinder, dau joq,
nan sūrap tūr ğoi!» Osy bir oi kelgen sətte ol səbidiñ jüzine qaramai,
ötip ketpek boldy. «Öz balalarymnyñ nesibesin auyzdarynan jyryp sağan
bergende ne marhadam tabarmyn?! Onan da seniñ aianyşty jüziñe
qaramağan küii-aq öz jönime keteiin». Əiel osylai oilap, balanyñ
qasynan bir qyryndap öte bergende jañağy səbidiñ mūny janarymen tese
qarap tūrğanyn tüisindi. – Mama! Ol i̇estimegen bolyp, ilgeri jüre bergen.
«Apyr-ai, üni de Antonnyñ üninen aumaidy i̇eken».
– Mama! – Əiel kilt toqtai qaldy. Dəl osy ün iesiniñ öz balasy i̇ekenine
kümənsiz sengen. Qoinyna tyqqan i̇eki-üş tüiir nandy tiri janğa sezdirmei
öz balalaryma jetkizsem dep kele jatyp, öz balasyn tanymai qala
jazdapty. Əieldiñ öziniñ de aştyqtan dərmeni qūryp, əli bitse kerek, köz
aldy tūmandanyp, öz ūlyn əreñ tanydy.
– Syrtqa neğyp şyğyp kettiñ? – Ol ūlyna qatqyldau ün qatqan. – «Bireudi
bireu bilip bolmaityn mynau alasapyranda üiden adasyp ketse qaitedi?»
degen üreili oi şoşytqan. Ūly suyqtan qyp-qyzyl bolyp dombyğyp
ketken mūrnyn tartyp qoiyp, aqtala söiledi: – Qoryqtym. – Qoryqqanyñ
ne? Valia üide i̇emes pe? – Valia tūrmai qoidy ornynan... Ne söilemeidi.
Balanyñ myna sözi köñilge ürei tuğyzardai. Qyzynyñ tañerteñ bergen bir
üzim nannyñ jartysyn ğana tolğağanynan özi de sekem alğandai i̇edi. Biraq
özinen göri bauyryna jany aşyğandyqtan tügel jemegen bolar dep
oilağan. Ol bir qolymen nanyn keudesine qysyp, i̇ekinşisimen ūlyn
jetelegen küii köşeniñ arğy betindegi üiine qarai qūstai ūşty. Kündiz
qalany jaudan qorğauşy i̇eriktilerdiñ komandirinen üige baryp qaituğa
rūqsat sūrauğa i̇eki-üş ret oqtalsa da batpağan i̇edi. Ne bolsa da üiine
i̇erterek qaitpağanyna ökinip keledi. İesik jabylmağan, aşyq qalypty. Bir
kezde, bazary tarqamağan tūsta öz qyzyğy özine jetip jatqan aqarlyşaqarly qūt mekeninen i̇endi bir suyq ta üreili yzğar i̇esetindei.
– Valiajan, qūlynym! Ün joq. Əiel syrt kiımin şeşuge şamasy kelmei
törgi bölmege qarai jan ūşyra ūmtyldy. Qyzy tañ alañ-i̇eleñde özi
ketkendegidei töseginde jatyr. İeti qaşyp, teri-taramysyna ilingen şidei
jiñişke qoly körpeniñ syrtyna şyğyp qalypty. Betin bürkep alğan. Ana
birden körpeni serpip tastap, qyzynyñ üstine qūlady. İeşqandai ün
bolmady. Betinen, közinen aimalady. İeşqandai qimyly baiqalmady.
Mūzdai suyq, i̇ernin qaryrdai, məiitke tən suyqtyq. Ana ūzaq jylady.
Kündiz-tüni osy i̇ekeuiniñ ömirin qūtqara kör dep jalynğan jaratuşydan,
jebeuşiden de i̇eş kömektiñ bolmağanyn, i̇eger, i̇eger tym bolmağanda bir
bölke nan bolsa, nəresteni ajaldan sonyñ qūtqararyn tüsindi. Əiel tünniñ
bir uağyna deiin i̇endigi öziniñ jalğyz aldanyşy, jalğyz süienişi bolyp
qalğan ūlyn bauyryna basyp, ūzaq öksidi. Küni boiğy auyr jūmys, onyñ
üstine əldi qūrtyp bara jatqan aştyq ony da əbden diñkeletip, tynyştyq
qūşağyna jetelep bara jatyr i̇edi. «Men ūlymdy tamaqtandyruym kerek,
əitpese odan da aiyrylamyn...» Osy oi oraluy mūñ, ol ūlyn qozğap ūiatty.
Tanauy pysyldap, bala ūiyqtap qalypty. Juyrmañda ūianar bolmady.
«Ūlym-ai, qūlynym-ai, tūrşy qane, nan jeiikşi. Men sağan nan
əkeldim...» dep sybyrlady ūlynyñ qūlağyna. «Nan... nan» dep qaitalady
ūly. «Berşi, nanyñnan, qarnym aşty...» Ūly ūiqyly közimen i̇et-jensiz
alaqanyn jaia ornynan tūrğan. Bir quysta şyrağdan şamnyñ tübiri
jatuşy i̇edi, sony tauyp əkelip, jaryq jaqty. Şölmek tübindegi qalğan
kerosindi kerogazğa qūiyp, azğana su qainatty. Söitti de balalary men
özine berilgen nannyñ bir tüiirin suğa salyp, köjege ūqsas tamaq jasady.
Ondağy oiy ūlynyñ boiyn jylytu bolatyn. Şyndyğynda tañ səride
jegen tüimedei nannan basqa nər syzbağan bala işinde özek jalğary bar
sudy süisine işti. Tek əieldiñ işki saraiy qanşa as tilep tūrsa da, nan
köjeden i̇eki-üş qasyqtan ary ūrttai almady. «Küni bügin ğana o dünielik
bolyp ketken Valianyñ sybağasy da bar-au» degen oi mūny mūñğa batyra
bergen. «Qūlynym sol, – dep kübirledi ol, – sen öziñ məñgi tynyş əlemge
bizden i̇erte ketip, tirşiligiñdegi soñğy sybağañdy iniñe qaldyru arqyly-aq
tuysqandyq paryzyñdy ötep barasyñ...» İerteñinde ər-ər üidegi osylai
şetinegen səbiler men qaitys bolğan adamdardy jerleuşilermen birge
Valiany bauyrlastar ziratynda jatqandardyñ qūşağyna məñgi tapsyrğan
soñ, ūlyn jetelegen küii i̇esigi aşyq qalğan üiine soqpastan qalany
qorğauşylar şebine qarai birden tartqan... Qysqa qarsy «Ömir joly»
atanğan mūz üstindegi jalğyz aiaq soqpaq arqyly jetkizilgen az ğana azyqtülik köp ömirdiñ üzilmeuine sebepşi boldy. Jalğyz ūldyñ da su işerligi
bar i̇eken, bərine tözip, aman qaldy. Neva jağasyndağy alyp qalany
qūrsaulağan ajdaha bel ortasynan kesilgen kezde ol şeşesimen birge
toiyp tamaq işer sətke de jetken i̇edi. Neva jağasyndağy əsem qala adamzat
tarihynda bolyp körmegen alapat qorşaudan azat bolysymen, būlar da öz
üilerine oralyp, beibit tirşilikke ūqsas köpten kütken tətti ğūmyr bastap
i̇edi. Ras, əiel būrynğydai tañnyñ atysynan künniñ batysyna deiin tynym
tappai zauytta jūmys isteitin. Ras, būrynğydai jalğyz ūl qarşadai
bolyp, üi bağyp qalatyn. Biraq olar baqytty i̇edi. Şegingen jaudyñ
birjola jeñilerine qaltqysyz sengen kez. Sodan keiin azyq-tüliktiñ as tatök bolmasa da aitarlyqtai molaiuy i̇eñ ülken auyrtpalyq, aşarşylyq
dertiniñ betin qaitaruy – barşa qala tūrğyndarynyñ i̇eñ ülken baqyty i̇edi.
Asyğa kütken jeñis te keldi. Barşa jūrt ainala ağaiyntuysqandarynan
joğaltqan qūrbandary sonşa köp bolsa da, tiri qalğan birli-jarymyna
şükirşilik deskendei. Əiel i̇elmen birge quanyp, qasynda qalğan jalğyz
aldanyşy bes jasar ūlynyñ bolğanyna jūbanğan. Sol künderdiñ birinde
tatar dəm jeteledi me, əiteuir, keiingi qosağymen tanysyp, qiyrdağy
Almaty qalasyna jol tartqan. Sol künge deiingi ömiriniñ aşy-tūşy
sətterine toly ülken böligin ötkizgen tuğan qalasy – Neva jağasyndağy
alyp şaharmen solai hoş-hoş aitysqan. Ötken ömiriniñ ökinişteri
sonşama köp bolğanymen, bolaşağynan küter ümiti odan da ülken boldy
ma, artyna köp qarailamai, ökinişsiz attanğan. Jaña jerde de jaman
bolğan joq. Maidan dalasyna bir aiağyn qaldyryp qaitqan qosağy auyr
jūmysqa jaramağan soñ, otyn bazyna qala jūrtyna sekseuil, ağaş tasyp
beretin arbakeş bolyp ornalasty. O basta satyp alğan kişkentai
üileriniñ qasynan jertölesi bar təp-təuir i̇eñseli üi de salyp alğan. Beker
obaly qane, küieui mūnyñ ūlyn syrtqa teuip, jatsynyp körgen joq. Biri –
tuğan əkedei, biri – tuğan baladai, üşeui birigip, tatu-tətti jürip jatty.
Biraq amal qanşa, jer tübinen alyp kelgen qosağy mūnymen jeti-segiz jyl
ğana otasyp, dünie saldy. Əiel i̇elime, jerime qaitam degen joq. «Neni,
kimdi izdep baramyn i̇endi qartaiğanda?» dep oilağan. Küieui i̇ekeui üiiniñ
jandaryna otyrğyzğan ər jemis ağaşy da būğan ystyq i̇edi. Alğaş tüiin
tastağan alma ağaştary kəmeletke tolyp qalğan ūl-qyzyndai körinetin.
Mañdai terin bes sypyryp jürip salğan üiin basqa bireuge satu degendi
oilaudyñ özi azap i̇edi. Sol boiy jalğyz ūldyñ tileuin tilep, otyryp
qalğan. Keiinirek zeinetke şyğar aldynda azamattyq boryşyn ötep
qaitqan ūlyn üilendirsin. Ərine, jalğyz tirek, jalğyz süieniş bolğan
ūldyñ bir basyn i̇ekeu i̇eterine qai ana quanbasyn. Biraq sol ūldyñ i̇ekeuiniñ
i̇eñ alğaşqy kelise almau səti de sol toi aldynda bolğan. İeş dünieniñ
qadirin biluden qalyp bara jatqan bala, bir kezde jalğyz üzim nanğa zar
bolyp ösken bala, ūlanğaiyr toi jasap, kempir baiğūstyñ ūzaq jyldar
boiy tirnektep jinağan düniesin bir keşteaq joq qylmaqşy. – Meni
öltirip baryp almasañ, bar jiğan-tergenimdi qolyña ūstata qoimaspyn, –
dep kesip aitqan būl. – Ölgende öziñmen birge körge ala ketesiñ be, menen
aiağan bailyğyñ örtke ketsin! – degen ūl da taisalmai. Ne kerek, aqyry
kemerinen asyp tögilmegen, jūrtqa taba bolardai tym jūtañ deuge de
kelmeitin toi ötip, kelin tüsken. Qandai kesirdiñ ūşyrasqanyn kempir
jazğan tüsine bermeidi, əiteuir, bir kezde sonyñ ğūmyry üşin öz janyn
pida i̇etuge daiar tūrar anasyn ūly üilengennen beri qarai jiı renjitetin
boldy. Ol azdai, birer aidan keiin kelinniñ de tili şyğa bastağan. «Jesek
özimiz tapqan as, kisek özimiz tapqan kiım.
Tirşiligimizge aralaspañyz, i̇eldiñ-jūrttyñ amanynda, it basyna irkit
tögilgen molşylyq zamanynda tarylmañyz» deitindi şyğardy. Körşiqolañğa masqara i̇etip, ūl men kelinniñ būdan böline köşetin joly ğoi bar
ūrystyñ tağy da bir japyraq nannan bastalğany. Kesirli kelin ədeii
keristi tiledi me, şai işip bolğan soñ qalğan nannyñ koqymy men synyq
japyraqtaryn alyp, qoqys salatyn şelekke atyp ūrğan. Kempir de küiip
ketti. – Obaly jibermegirler-au, mağan būl qorlyqty körsetkenşe bas
salyp buyndyryp, öltire salsañdarşy, – dep şelekke tüsken nan
qoqymyn tere bastağan. – Mama, aralaspa dedim ğoi sağan. Osynşa
dünieqoñyzdyğyñdy qazir osy köşe tūrğyndary tügel bilip boldy. Bir
kezde aşarşylyq kördim dep, jarty japyraq nan üşin janūşyratynyñ
ne?! – Ūl şirendi. Üi iesi bolyp, köşeli söileitin bolyp qalypty.
– Şeşeñmen tūra beremin deseñ, osynda qalarsyñ, menimen tūrğyñ kelse,
būl üiden menimen birge birjola şyğarsyñ. – Kelin üzildi-kesildi şart
qoidy. İesebi, osy joly bet qaratar türi körinbeidi. «Ainalaiyn, keşire
köriñder! Aşarşylyqty da, toqşylyqty da körgen bas, artyq
ysyrapqorlyqtaryña töze almağan soñ aityp i̇edim» degisi kelgen. Biraq
dünieni mol ūstap, qinalmai şaşyp üirengen kelini men ər tiyn
qaltasynan ketken saiyn qolqasynyñ bir tamyry üzilerdei sezinetin
öziniñ əzirge til tabysa almasyn bilgen. Öitkeni i̇ekeui körgen ömir sabağy
da bir-birine kereğar, sodan paida bolğan minez-qūlyqtary da jer men
köktei bir-birinen tym alşaq i̇edi. «Bəribir ölsem, osy i̇ekeui qūiar, bəribir
men jinağan qu dünie osylarğa būiyrar, qazir ketse joldary əne. Jalğyz
tūrsam da degenderine köneiin» dep şeşken. Aitqanyndai ūl men kelin
ketken küni ol biraz mazasyzdanğan. Jalğyzsyrap, daladai i̇eki-üş bölmeli
üige syimağan. Biraq arada bir apta ötpei-aq jalğyzdyqqa üirene
bastağan. Köpten beri özi tösenetin matrasynyñ işine şūlyqqa orap
tyqqan köñiliniñ quanyşy, köziniñ qūrty – bar bailyğyn köre almai
jürgen. Ūl men kelin ketken künnen keiingi aldanyşy sol qoimasy –
jiyp-tergen qarjysy boldy. İebi azaiğan borbiyñqy sausaqtaryn jalap
qoiyp, aqşa sanağannan artyq, o jalğan, raqat bar ma i̇eken, ol üşin.
Sanamas būryn, ərine, köşege şyğyp, ainalany barlaidy. Töñirekte
küdikti i̇eşkimniñ joqtyğyna köz jetkizgen soñ syrtqy qaqpany mūqiiät
jauyp, bekitedi. Sodan soñ, üişiginiñ aldynda kisi jerdei bolyp,
arpalysyp tūrğan qasqyr itiniñ şynjyryn ağytyp, kerme symğa
jalğaidy. Mülde qūia berse, bosqa qañğyp, köşege şyğyp ketui mümkin.
Bireudi qauip alyp, mūny bəlege qaldyruy, i̇eñ sūmdyğy aiyppūl
tarttyruy mümkin. Al qazirgi arqandauly küiinde aulanyñ kez kelgen
jerine auzy jetedi, syrttan bögde i̇eşkim ötpek i̇emes. Degenmen «Saqtyqta
qorlyq joq» degen ğoi, işki i̇esiktiñ de ilgekteri men qūlyptaryn salady.
İeñ soñynan terezeniñ jaqtau ağaşyn jauyp, üstel şetine kelip qonaqtar
i̇edi. Aqşasy tüskirdiñ şūlyqtyñ işinde qanşasy bar, keiingi künderi
əmiiänğa qanşa qosylyp, qanşasy ūstaldy, onyñ bərin jatqa biledi. Tek,
əiteuir, aqşağa ğana tən keremet jağymdy iısin būrqyratyp, ottai
qyzyldardy bir bölek, ər türli kögalalardy top-tobymen jinap, bölek
qoiyp sanağan... jo-joq, odan artyq raqatty bizdiñ kisimiz bilmeitin. Bir
qyzyğy, ol öziniñ qolynyñ tarlyğyn, qisynyn tauyp qisyq şegeni kədege
asyrsam degen dünieqorlyğyn özi jaqsy biletin. «Ənşeiin köz toidyrmas
qu dünie bəribir küni i̇erteñ qalar-au. Sonşa nege özimnen aiaimyn
osylardy? Ne kiıp qyzyğyn körmesem, ne işip-jep qyzyğyn körmesem, ne
üşin jinaimyn?» dep te oilaidy keide. «İerteñ olai-būlai bolyp ketsem
būl aqşa qaiyrsyz ūl men kerdeñ kelinge qalar. Sonan soñ kelin şirkin
būl aqşany əkesinen qalğandai ğyp kör-jerge şaşar-au. Sol kezde
«şeşemiz sorlynyñ tiyndap jinağan düniesi ğoi» degendi oiyna da
almas-au. Onan da özim qyzyğyn köreiin». Sol oidyñ qyzuy qaitpai
tūryp, qyzyl men kök qağazdardyñ birneşe budasyn oramalyna tüiip
alyp, köşirerdei bolyp, kiım satatyn magazinderdi aralaidy kelip. Neşe
aluan jazdyq-qystyq ədemi kiımderdi kiıp, ölşep körer i̇edi, alatyn
kisidei şar ainanyñ aldynda biraz kölbeñdeidi. «Sonda būl neşe som
tūrady?» dep sūrar i̇edi satuşydan. Ərine, «arzan i̇eken» dep aityp körgen
i̇emes. Özine sonşa ūnap tūrğan dünie bolsa da: «Sonşa qymbat bolardai
nesi bar mūnyñ?» dep, pikir aitar i̇edi. Alğysy kelmeidi i̇emes, keledi. Biraq
jemejemge kelgende: «Osy paltoğa tabany kürektei alpys somymdy
şyğyndağanşa i̇eski kök paltomdy əli bir qys kiiüge bolar. Tek jeñiniñ,
i̇eteginiñ qyrqylğan i̇erneulerin sol tüstes matamen jūryndap kömkere
salsa bolğany» degen rəuişti aldanyş oi düniege degen qyzyğuyn tūsar
i̇edi. Bir şeşimin bir şeşimi, bir oiyn bir oiy joqqa şyğaryp jürip,
aqyry sol aqşanyñ sanynyñ artuyn ğana tirşiliginiñ jalğyz quanyşy
i̇eter i̇edi. Tipti öziniñ osy bir sūmdyq qasietinen qūtylğysy kep
talpynğanmen, onysynan i̇eşteñe şyqpaitynyn soñğy kezde özi de
moiyndap jürgen. Ūl men kelin əzirge jeke pəter almağanmen, mūnyñ
kömeginsiz-aq japjaqsy tirşilik qūryp ketti. Əiteuir, aiyna birer dürkin
kelip, kempirge nemeresin bir iısketip qaitady. «Basqa pəterşini
kirgizgenşe öz üiimizde nege tūrmaimyz?» dep, ūl men kelini aitpaidy
nemese «Basqanyñ bosağasynda jürgenşe öz üileriñe nege kelmeisiñder?»
dep, şeşe de aitpaidy. Būl da sondai bir kez i̇edi.
***
Söitip, būl əñgimeniñ basty keiipkeri şañyrağy men üşin qūtty bolğan
Tasia apai i̇ekendigine şübə keltirmegen bolarsyz. Ol kisiniñ tym sarañ
aitar əñgimesin, özimşe saraptap, bylaişa aitqanda, «ədebi öñdep»
jetkizgenim osy. Apaiymyzğa söz bermes būryn ol kisiniñ nelikten i̇erekşe
sarañ, dünieqor bolğanynyñ sebebin bilermiz dep i̇emeksitip i̇edik. Ol
kemşiligin apaiymyzdyñ özi de moiyndai otyryp, nelikten osyndai
jaman qasietke duşar bolğanyn tüsindire almaityny siiäqty, biz de
«bylai da bylai» dep i̇eşteñe aita almaimyz. Tek qana keşegi qan maidan
soğys salğan ylañnyñ, adamnyñ tənine ğana i̇emes, janyna salğan
ylañynyñ bir türi bolar degimiz keledi. Jalğyz ūly Anton əieli men
balasyn i̇ertip, aiyna bir-i̇eki ret kelgende apaiymyz keremet quanyp, məresəre bolyp qalady, tek əli oiyn balasy nemeresi baqşağa kirip alyp,
tañquraidy japyryp, ağaştarğa örmelep, mazasyn alğan soñ ğana olardyñ
üilerine tezirek qaitularyna rūqsat beretin.
***
Bes-alty jyldyñ işinde köp adamdarmen dəmdes bolyppyn. Mümkin,
özimizge səti tüsip tūra ma, əlde bizge solai körindi me, osy jatqan öz üiim
– öleñ tösegime jetkenşe üilerinen oryn, köñilderinen yqylas bölgen
öñşeñ bir jaisañ jandarmen i̇etene tanysyppyn. Peiişte nūryñ
şalqyğyr, əkem jaryqtyq: «Adamdy tüsinen tanu oñai, işinen tanu qiyn»
dese de, adam tanudağy köñilimniñ kökjiegi keñi tüskendei. Özim üilerinde
tūrğan ər əulet – men oqyğan tereñ tağdyrly keiipkerleri bar bir-bir
roman siiäqty. İə, azamat atanyp, öz aldymyzğa otau tikkeli bes jyldai
uaqyt ötipti. Nebəri bes ret qar i̇erip, bes ret alma ağaşy gül tögipti. Ölide
bir, tiride bir səbidiñ əkesi atanyppyn. Az uaqytta talai tağdyrlarmen
tanysyp, syrlaryna qanyğyppyn. İeger, i̇eger... Bağila i̇ekeuimiz üi bolğan
bette: «Mynau üileriñniñ kilti i̇edi» dep, qolymyzğa ūstata qoisa, onda
tipti öz şañyrağyñnyñ qadiri degendi biler me i̇edik, onda osynşa
jandarmen tuyspağan tuys bolar ma i̇edik, adamtanu atty şeksiz əlemniñ
keibir ğana «bölşekterine» osynşa jaqyn baryp, biler me i̇edik... Ər adam
öz orbitasynda jürgen bir-bir jūldyz ğoi. Onyñ özindik i̇erekşeligin,
qasietin tanu üşin optikalyq aspaptar qajet i̇emes. Tek qana janyna,
janyna degende «qasyna» degen mağynada i̇emes, jan-jüregine jaqyn
baryp, bilu kerek. Adam qūpiiäsy ər türli is-əreketterdiñ, əñgime-
dükenderdiñ arqasynda, biraz uaqytty jūmsap baryp, aşylar dünie ğoi.
Men de bes otbasynyñ kisilerin osylai tanyppyn... İendi bügin oilap
otyrsam, bükil adamzatqa ūly nəubet bolyp tigen, milliondağan ömirdi
jalmağan qu soğystyñ jeñispen aiaqtalğanyn jiyrma jyldan astam
uaqyttan beri toilap keledi i̇eknnbiz. Jazuşy dosym Dulat aitqandai, ras
biz «Soğysty körgen joqpyz». Alaida, onyñ alystan soqqan yzğary
bolğan balalyğymyzdy ūrlattyq. Bozbala şağymyzda da, studenttik
kezimizde de qazirgi jastardai toiyp tamaqtanyp körmeppiz, bütin kiımdi
iyğymyzğa sirek ilippiz. Soğystyñ bitkenine pəlen jyl bolyp, i̇el i̇esin
jinady desek te sol zūlmattyñ salyp ketken jarasynyñ izi körinip tūrar
i̇edi. Ər otbasynan, ainaladağy qamsyz-mūñsyz siiäqty adamdardyñ
tirşiliktynysynan da ol jaranyñ dağy baiqalar i̇edi. Men üilerinde
pəterşi bolyp tūrğan bes qojaiynymnyñ ömir joldaryndağy tağdyrtəleilerindegi qiyn da qiiämetti keşulerdiñ bəri de sol bir, atyñ öşkir, qu
soğystyñ zardaby i̇eken-au. Bükil ğūmyryn jar tösegin küzetumen ötkizgen
Əminat şeşemizdiñ, sol kezeñniñ tiri qūrbandyğy siiäqty onyñ ūly
Mūhammedtiñ, qym-qiğaş tağdyrly Aleksei men Tamaranyñ, auzyn aşsa,
jüregi körinetin Jüsip pen Şaği şeşeidiñ, jetimdiktiñ qamytyn i̇erte
kiıp, öziniñ ne orys, ne qazaq i̇ekeninen jañylyp qalğan Kolia – Kərimniñ, i̇eñ
soñynda dünieqorlyğy men sarañdyğynyñ sebebin tüsinuge bolatyn Tasia
kempirdiñ – bəriniñ de soğystyñ qūrbandyqtary i̇ekenine Sizderdi, qūrmetti
oqyrman, sendirgim keldi. Onyñ üstine, kitapqa «Biz qalada tūramyz» dep
köteriñki leppen at qoiyp, aidar tağyp otyrmyn. Ziiäly qauymnyñ
qataryn toltyramyz degen jaqsy niettiñ oñaiğa tüspegenin bilgen
oqyrmannyñ: «Nemenege jetisip qalada tūrasyñ?» deitinindei-aq
qiynşylyqty bastan ötkizgenbiz. Ötken jol qiyndyqsyz bolsa qyzyğy da
bolmas i̇edi-au. İendi mine, keñ saraidai öz üiimde jatyp alyp, qiiäl teñizine
qaiyq salamyn... Əiteuir, Tasia apaiymnyñ öz basy ər türli minezdiñ
adamy bolsa da, bosağasy qūtty bolyp, jaña üidiñ kiltin aldyq. Köp
uaqyt kütken kilt qolğa tigen soñ bir sağat tūramyz ba, apyl-ğūpyl köşip
aldyq... Jaña üiimizdi – üi i̇emes, sarai dersiñ! ... Talai-talai, köşi-qoñdy
körip, būryş-būryşy qajalyp synğan, ainadai jarqyrağan betine aiğyzaiğyz syzyqtar tüsken şifoner, iağni bizdiñ i̇eñ basty müligimiz bir
būryşqa kelip qonjidy...
– Aitpaqşy, būny osy şağyn şyğarmanyñ basynda aitqan i̇ekenmin ğoi.
İendeşe...
QORYTYNDY SİİaQTY KIŞKENE TARAU jazyp, būl dünieni
təmamdaiyq.
Aitqan uədemdi oryndap, «qalai da jetiñder» dep Kavkazdağy Əminat
şeşeige, üşeuin şaqyryp şūğyl jedelhat salğanmyn. Keşe jauap hat
aldym. Osy aldağy senbide Almatyda bolamyz depti. Üşeui de keletin
bolypty. Kelesi jūma küni ūşaqpen jetedi i̇eken. Ūşaqtyñ reis nömerin,
qonar uaqytyn anyqtap jazyp jiberipti. Būdan i̇eki-üş kün būryn hat
jazyp, onda Bağilanyñ aman-i̇esen qolaiağyn bauyryna alğanyn jazyp,
Mūrat degen ūldy bolğanymyzdy süiinşi sūrap aitqanmyn. Uəde boiynşa
kindik şeşesi ğyp Əminat şeşeidiñ özin atağanymdy da jazğan i̇edim. Ol
da qūtty bolsyn aityp hat jazyp, işine tau halqynyñ balalary kietin
ūlttyq kiımderin, kip-kişkentai ğana aq señseñnen börik tiktirip salypty.
Olardy Jüsip kökemiz körgende: – Jaraisyñdar, şoşqalarym! Būrynğy
qojaiyndaryñmen de syily bolğandaryñdy baiqap tūrmyn. Özderiñ
jaqsy bolsañdar qiyspağan jandarmen tuys bolasyñdar, – dep riza bolyp
qalğan. Odan keiin biz de i̇ekiüş dürkin hat jazysyp, özderi añsap jüretin
Almatynyñ aportynan səlemdemeler jiberip tūrdyq. Biraq... biraq
kişkentai ūlymyzdan, onyñ kindik balasy Mūratymyzdan aiyrylyp
qalğan soñ, hat jazudy toqtatqanmyn. Keiuananyñ jüregin auyrtpaiyn
dedim.
«Almatyny sağyndym, – depti ol hatynda, – Rahman da əbden sağynyp
jürgenin aita beretin. İeñ bastysy, senderdiñ bizdi şaqyrğandaryñ jaqsy
boldy. Quanyşymda şek bolğan joq. raqmet senderge. Senderge
jetkenşe aitpauğa şydai almaityn i̇eki birdei quanyşym bar. Biri – meniñ
Mūhammedimniñ əbden sauyğyp qatarğa qosylğany. «Almatyny sağynyp
jür i̇edim, baratynymyz jaqsy boldy ğoi» deidi. Būryn ondaidy aitudy
biluşi me i̇edi? Tipti, quana da, renji de almaityn i̇edi ğoi. Biyl küzde
üilendirip te qalarmyz dep jürmiz. Bəlkim, onyñ tez sauyğuyna əkesiniñ
qasynda jürgeni sebepşi bolğan şyğar...
İekinşi quanyşym, Rahmanym da qazir taiaqqa süienip, təi-təi basyp
jüretin bolğan. Ağaiym Məskeuge aparyp, i̇eki aiağyna birdei protez
jasatyp bergen. Qinalsa da jansyz ağaş aiaqtarğa jan bitirgendei bolyp,
bir-i̇eki jylda qalqaiyp ornynan tūrğany, təi-təi basyp, jürudi üirengeni
bizdi şeksiz quanyşqa bölegeni ras. Bəlkim, öz otbasy janyna oralğan soñ
tətti ömirge degen qūştarlyğy artqan bolar...» Ərine, būl habarğa Bağila
i̇ekeuimiz de quanyp qaldyq. Balasynyñ aqyl-i̇esin jiiä bastağany, əkesiniñ
qaitadan qatarğa qosylyp ornynan tūrğany biz üşin de quanyş bolsa,
qarapaiym jandardyñ quanyştaryna ortaq bola alğanymyz i̇erekşe
quanyş i̇edi... Bağila i̇ekeuimiz soğan orai basqa qojaiyndarymyzdy da osy
keler senbige jinap, üi körsetip jibermek bolyp kelistik te, bizdi qatarğa
qosqan ağaiyndarymnyñ tūrağyn aralap şyqtym. Qairan Aleksei meniñ
baru qūrmetime aldyma bir jartysyn qoiğanmen, «auyz aşatyn» öz küni
bolmağandyqtan, on gramm da ūrttağan joq. Qalbañ qağyp, Sonia şeşei
kenje ūly əskerden kelgendei məz boldy. – Po çto ty zabyl-to nas? – dep
ökpe aitady. Quansa da, köñilinde bir mūñ jatqanyn bildim. Tamara bizdiñ
kelmei ketkenimizge renjise kerek, köp syr aşpady. – Bilesiñ be, Quan
ağa?! – deidi baiağy sözuar Nataşa, – əlgi bizdiñ Sereja soñğy kezde jūmys
ornynan ünemi maqtau i̇estip, köterme syiaqy aqşa alatyn keremet jaqsy
jigit bolyp i̇edi, biraq əskeri qyzmetin öteuge əketip qap, Sonia əjemiz sony
oilap, kündiz-tüni ah ūrady... Aitpaqşy, Sonia əjei meniñ de əjem bolyp
şyqty ğoi. Bilesizder me?.. – Boldy-i̇ei, qyz, sypyldama! – deidi Tamara
onyñ sözin bölip. Men balalary Serejanyñ jaqsy azamat bolğany üşin
tağy bir i̇elu gramm şarap işken soñ, olarğa būiymtaiymdy aityp i̇edim,
quanyp qaldy. Tört közi tügel olar da kelmek boldy. – Quan, men şyğaryp
salaiyn senderdi, – dep, Aleksei bizben syrtqa ilese şyqqan. – Bizde
keremet ülken jañalyq bar ğoi. Jaña Nataşa daryldauyqtyñ «Sonia əjei
meniñ de əjem bolyp şyqty ğoi» degen sözinen i̇eşteñe añğarmadyñdar ma?
– Joq, – dep bağila onyñ jüzine sūrauly jüzben qarağan. Men ündegen
joqpyn. Ol aialdamağa qarai aasyqpai kele jdatyp, əñgimesin
jalğastyrdy. – bizdiñ nataşağa əjesi oida joqta asyl tasy bar bir qymbat
jüzik syilapty. «qanşa ömirim qalğanyn bilmeimiən, köp jyldan beri
öziñe syilaimyn dep tyğyp jür i̇edim. Boijetip qaldyñ, men olai-bylai
bolyp ketsem bir i̇emes i̇eki birdei əjemnen qalğan köz i̇edi dep tağyp
jürersiñ» dese kerek. «Qaidağy i̇eki əəje, i̇ekeudi qoiyp, mende bir əje de
joq i̇emes pe? Sen bolsañ Serejanyñ ğana əjesi i̇emessiñ be?» dep Nataşka
qymbat syidy alğanymen qoimai ol kisini biraz quğyndasa kerek. Būl söz
Tomanyñ qūlağyna tiedi de kempir baiğūs biraz qyspaqqa alynady.
İerteñine anam baiğūs tört közimiz tügel otyrğanda meni asyrapjetkizgen
Liza anamnyñ aruağyna keşirim sūrai otyryp, ğūmyr boiy keudesine
jasyryp kelgen qūpiiäsyn aşyp bergeni. – Qandai qūpiiä ol Sonia əjeidiñ
aitpai kelgeni? – dep, Bağila da onyñ auzyna qarağan. Sonia şeşei jylap
otyryp: «Bir kisiden basqağa aitpağan syrym i̇edi. aitpağan küiimde ol
düniege attansam dep i̇edim, öler şağynda bar şyndyyqty jaiyp saluğa
təuekel i̇ettim» degeni... Söitip, pavel de, men de osy kisi düniege əkelgen
i̇egiz ūldary i̇ekenbiz. Demek men de tuğan ūly, Toma da tuğan kelini, Nataşa
da tuğan nemeresi bolyp şyğamyz, – dep ol şylymyn tūtatty. –
Şyndyğymdy bir kisi ğana biledi degen kisisi men bolatynmyn, – dedim
men. – Sonda qalai? – dep Aleksei betime üñildi. – Bərin de bizdiñ üige
kelgende jyr ğyp aityp beremin, – dedim. – Qalai-qalai bolyp ketti özi?
– dep Bağilanyñ közi jypylyqtady. – Sağan üige barğan soñ jyr ğyp
aityp beremin. Əne, avtobus ta kele jatyr. Bağila ökpe aitty: – Neşe
jyl boiy ondai əñgimeni menen de jasyrğansyñ ba? – Uəde – qūdai sözi.
Sonia şeşeige bergen uədem bar i̇edi. Qūstai ūşyp, Jükeñ aqsaqaldyñ
üiine jeteiin. «Əi, şoşqa, qaida jürdiñ osy uaqytqa deiin?» deitin
bolar dep oilaimyn. «Şirkin-ai, Mūratjandy öz balasyndai köruşi i̇edi,
airylyp qalğanymyzdy qalai aitsam i̇eken?!» dep qinalamyn. Ökinişke
qarai... Şaği şeşem meni körgen bette i̇eñirep kep bas saldy. Qapelimde
sasyp qalsam da, şeşeidiñ üzip-üzip aitqan sözinen bir sūmdyqtyñ
bolğanyn tüsindim. – Qūlynym-au, Quan-au, tumasañ da tuğandai i̇ediñ ğoi.
Bir kelseñ qaitedi! Aiyrylyp qaldyq qoi ağañnan! – Dauys salyp jylap
tūrğan Şaği şeşeidiñ üzdik-üzdik aitqandarynan osyny ūqtym. Tumasa da
tuğandai bolğan aqköñil ağamyzdyñ mağan qandai qymbat i̇ekenin dəl sol
sətte ūqqandaimyn. «Ətteñ-ai, aldap ketsem de, mūndai kieli adamnyñ
aiağyna jyğylyp, nege keşirim sūramadym!» dep oilaimyn şyn i̇egilip
tūryp. Bir zamanda şeşei i̇es jinady, üi işiniñ i̇esendigin sūrai otyryp,
Jükeñniñ qalai qaza bolğanyn habardar i̇etti. Marqūm ötken jazda miyna
qan qūiylyp, dünieden ötipti. Mūratymyzdan airylyp qalğanymyzdy
i̇estip, şeşei tağy bir jylap aldy. «Atasy Mūratty sağynyp jürgenin jiı
aituşy i̇edi» dedi jylap otyryp. Qūralai deitin qyzymyzdyñ baryn i̇estip,
quanyp qaldy. Men osy üige kirgen sətte öz bölmesinen inimiz Seriktiñ
kelinşegi Jəmiləni körip qaldym. Kirip səlemdesip i̇edim, közim tör
aldynda otyrğan kişkene balağa tüsti. Tanauy Serikke, joq atasyna
tartypty, təmpiıp tūr. Şaği şeşei, kelini Jəmilə üşeuimiz şai işken
boldyq. Ərine baiağydai «əi, şoşqa» dep otyratyn Jükeñniñ orny
üñireiip tūrğanda qaibir su öñeşten öte qūiar. Şeşeige basu aityp,
köñilin demdeu üşin ğana şaidy ūrttağan bolyp otyrmyn. – Bəri Allanyñ
isi ğoi, şeşei. Tumasa da tuğan əkemdei qamqorlyq jasağanyn nege ğana
ūmyta alarmyz. Men siiäqtylarğa jasağan jaqsylyğy aldynan şyğyp,
Alladan qaitsyn. İmany joldas bolyp, ağamyzdyñ beiişte nūry
şalqyryna kümənim joq.
– Adam qaiğyny kötere almağanda miyna qan qūiylady deuşi i̇edi.
Quanyştan da osyndai bolaryn kim bilgen. Ne bolğanda da ajalyna tura
kelgen dert boldy, – deidi Şaği şeşei köziniñ jasyn syğyp alyp.
«Kişkentai nemesiniñ düniege kelgenine qatty tolqyğan bolar, odan basqa
qandai quanyş boluy mümkin» degen oi kelgen mağan. Meniñ oiym
şyndyqtan şalğai ketpegenin şeşeidiñ kelesi sözi rastai tüskendei.
Nemeremiz Ardaqtym düniege kelgen soñ şal baiğūs aqyl-i̇esinen
airylğandai dalbaqtasyn-ai deseişi. Jiyrma jyldan astam uaqyt
auzyna almağan işimdikten bir apta boiy bas almady. Osy quanyşynyñ
üstine tağy bir oida joqtağy quanyşty dəl sol kezde Allanyñ özi
jibergendei oqiğa i̇edi... – Ol aitsam ba i̇eken, əlde aitpai-aq qoisam ba
degendei biraz uaqyt ünsiz otyryp qalğan. – Ardaqtymnyñ şildehanasyn
ötkizip, jūrt aiağy sirei bastağan tūsta i̇eki keştiñ arasynda bir jigit üige
kirip kelsin. Türi Jükeñe soiyp, qaptap qoiğandai, biraq ne orys deuge, ne
qazaq deuge kelmeitin poşymdy jan i̇eken. – Jüsip Təñirberdieviç degen
siz bolasyz ba? – dedi ol Jükeñe qarap.
– İə, men, – dep Jükeñ de onyñ betine sūrauly jüzben qarap. – Onda men
sizdiñ ūlyñyz, Reseiden kelgen İusuf degen bolamyn. Əkem izdemegen soñ
özim izdep keldim, – deui mūñ i̇eken, Jükeñ marqūm ornynan ūşyp türegep,
jigit ağasy bolyp qalğan azamatty qūşağyna alyp jylap jiberdi.
«Azamatym-ai, tapqan i̇ekensiñ ğoi. Jaman əkeñdi söge körme. Izdeitin de
i̇edim, iz-tüssiz ketken şeşeñnen kör» dep kemseñdeidi. İeşnərseniñ
baiybyna bara almai men otyrmyn. Söitsem, Jükeñniñ jastyq şağynan
jetken izi i̇eken...
Sol küni Jükeñ körmegen ūlynan bar jaidy sūrap bilip, mağan da bar
şyndyqty jaiyp salğan. – Degenmen, qyzğanyş siiäqty bir sezim bolğan
şyğar? – deimin. – Qaidan qyzğanaiyn, şyrağym. Qaita şalymnyñ
kindiginen jaralğan ūrpaqtyñ tabylğanyna, Serigimniñ tuğan ağasynyñ
aspannan
tüskendei bolyp kelgenine quanbağanda qaiteiin, qyryqtyñ o jaq-bū
jağyndağy jigitti bauyryna basyp, qatty tolqydym. İusuf ta jaqsy
jigit bolyp ösken i̇eken. İeki balasy bar i̇eken. Almatyğa issaparmen kelgen
soñ meken-jai biurosyna baryp, tauyp alypty. Şamasy şyn əkesi turaly
şeşesinen i̇estise kerek. Asyrap, jetkizgen əkesi qaitys bolğan soñ, şyn
əkesin izdeuge nieti ausa kerek. Kelinşegin, balalaryn keler jyly alyp
kelmek bolyp ketip i̇edi... şal baiğūs osy quanyştardy kötere almady-au
deimin.
– Bəribir Jükeñ ömirden ökinişsiz ötken i̇eken, – deimin men. Nege i̇ekenin
qaidam, qojaiyndarym bas qosatyn jiynğa Şaği şeşeidi şaqyra
almadym. Əlde tirşiligimizde bir-birimizdiñ qadirimizdi bilmei, ölgen soñ
ökinetin qasietimizge nalydym ba, əlde Jükeñnen aiyrylğanymyzdy i̇esti
salyp, onyñ ğūmyrlyq qosağyn sauyqqa şaqyrğym kelmedi me, əiteuir
kelip tūratynymdy ğana aityp, şyğyp kettim. İttiñ aty it qoi. Kərim
kökemniñ Palkanyna taqap barsam joiyp jibermek bolğandai aulany
basyna kötere baibalamdai qarsy aldy. Mopsik pen Şarik qana əu basta
deneli tūqymdastaryna i̇erip, şəuildegenderimen meni tanyp, i̇ekeui de
jərkeleştenip qaldy. Bir kezde üş köilekti biriniñ syrtynan birin kigen
Kərim kökemniñ özi şyqty şyltiyp. – Solai da solai, – deimin bərin de
ağyta söilep. Soñynda üi alğanymdy, özin şaqyra kelgenimdi aittym. – A
meniki əieldi aparuğa bolady? – deidi ol. «Men keterde kazaqşasy təptəuir siiäqty i̇edi, būrynğy əuenine salypty-au» dep oilaimyn.
– Qūtty bolsyn, Kərim köke! Baiağy kir juatyn jerde isteitin apai ğoi? –
deimin oğan qolymdy ūsynyp... – Ərine, sol. Senikin tappağan, əitpese
toiğa şaqyratyn oilağan, – deidi ol men qoştasypğ ketip bara jatqanda. –
Al men üiiñe birdeñe aparuym kerek şyğar? – deidi Tasia apaiym meniñ
būiymtaiymymdy i̇estigen soñ.
– Təñiri jarylqasyn, i̇eşteñeniñ keregi joq. Renjimeseñiz bir sauyt
tañqurai mūrappasyn ala baryñyz, – deimin onyñ jügin jeñildeteiin
degendei. – Ərine ğoi, ərine. Mindetti türde aparamyn. – Ol əldene
aitqysy kelgendei kümiljip tūrdy da, men tūrğan üidi iegimen nūsqady. –
Balalarymdy şaqyryp əkeldim. Üidi de solardyñ atyna jazdyrdym...
Bərin de solarğa... berdim... Qartaidym... İendigim Uiat bolar...
– Onyñ közi jasaurady. Men kempirdiñ būl şeşimin i̇erlikke balap,
qūptağanymmen, onyñ janynyñ jailauynan i̇el köşkendei basynan tağy
bir qiyn sətti ötkizip jürgenin tüsindim.
***
Al ağaiyn, men Əminat şeşeilerdiñ aldynan şyğaiyn. Uəde boiynşa,
keletin künderi bügin bolatyn. Sondyqtan osymen əñgimeni təmamdauğa
mağan rūqsat i̇etiñizder. Ūmytyp barady i̇ekenmin, Rafih körşim men
Tūrarçik körşilerim de din aman. Tirşilikteri, özderiñiz tanysqandai,
jaqsy. Aqjamal jeñgemiz de anadağy araby mebeli örtengende jüdep ketip
i̇edi, qazir «Balalarymnyñ sadaqasy» deidi. Senbide būl i̇eki otbasy da bizdiñ
kişkene üige syimaityn bolğandyqtan, olardy jəne tağy i̇eki-üş
körşilerimdi kelesi aptanyñ senbisine şaqyrmaqpyn. Kök üidegi körşiler
alystağy ağaiynnan jaqyn i̇emes pe. Olarmen öte tatu boluymyz kerek
qoi. Öitkeni bir şañyraq, astyna talai əuletti toptağan qala üiinde
tūramyz. Jalpy, qalanyñ zañdy tūrğynymyn deudiñ özi ülken maqtanyş
siiäqty, əsirese, halqymyzdyñ süt betindegi qaimağy, külli ziiäly qauymy
toqailasqan Almatydai ğajap qalanyñ zañdy tūrğynymyn deudiñ özi de,
bile-bilgen kisige, ülken maqtanyş i̇emes pe?! Al sol qalanyñ zañdy
tūrğyny bolu üşin sol ziiäly qauymyñ qandai maşaqatty, qandai qiiämetqaiym joldardan ötedi? Būl – ənşeiin əñgime i̇etuge kele bermeitin, mənmañyzy az i̇ekinşi məsele. Qalai bolğanda da, biz qalada tūratyn azamatpyz.
Soñy.