Baştan ütkändär

1898 yıldıñ közöndä Troitskiğa yañınan barıp, şundağı tärtip buyınsa uqırğa kereştem.

Bında, älbittä, uqıu tigän nämä küberäk Bohara ısulında iske häreftärze häm dini äsärzär uqıuzan, bılarzı la iñ tärtiphez räüyeştä täğlim iteüzän ğibarät ine.

Bında bötä uqıusı şäkerttär uqıuzan bigeräk işan tirähenä yıyılıp, şuğa mörit bulıuzı töp maqsat itep alğandar, bötähe täsbih tartıuzan, sufıyzar mönäcäte, «Qörän» uqıuzan buşamayzar ine.

Bında yañılıq, iñ az bulğanda, dini üzgäreş yäki şul vaqıtta Rossiya mosolmandarı arahında tarala başlağan ısul yäzite haqında uylap qarağan şäkertte osratır häl yuq ine.

Min berense yıldı başqa şäkerttärgä hezmät itep, şularzan qalğan aştı aşap uqıp sıqtım.

Bında qış urtahı üteü menän bötä şäkerttär qırğız, qazaq arahına taralalar, yıldıñ 8—9 ayın şunda ütkärälär ine.

Bılar 8—9 ay qımız esep, qazılıq aşap himerep qaytqandan huñ, mäzräsägä kilep şul uq aşau-eseü menän ğümerzären ütkärälär ine.

Mine şundağı qay ber tanışıp ölgörgän häm qırğız arahına sığıp öyrängän şäkerttär qırğız arahına sığırğa dimlänelär.

Şularzıñ dimläüzäre arqahında min dä mart ayında Troitskizan 35 kilometr yırzäge ber qırğız auılına mulla (şul vaqıttıñ täğbire buyınsa) bulıp sıqtım.

Bıl — mineñ qırğızzıñ qışqı tormoştarın berense küreü ine.

Läkin bılarzıñ tormoştarı, undağı qaralıq, añhızlıq, tağı ällä nämälär miñä şul saqlı nasar täsir itte ki, min bında ber aznanan artıq tora almanım. Auırıuğa habışıp, üzemde Troitskiğa alıp barıp taşlarğa mäcbür ittem.

Troitskiğa qaytıp, tağı la şunda hezmät itep uqırğa kereştem.

Aprel esendä şäkerttär taralıp böttölär. Mäzräsälä ber-ike genä tistä şäkerttär qaldı.

Arba yulı töşöü menän bılarzıñ da bik kübehe taraldılar.

Uqıu za bötönläy tuqtaldı. Miñä eş tä, aş ta qalmanı.

Läkin şunda ber-ike sufıy häm qarıy bar ine. Ğümer buyınsa oşo mäzräsälä yatıp qartayğan bıl huqırzarzıñ his ber eştäre bulmağanğa kürä, kön uzzıra almay aptırayzar ine. Min şularğa törlö kitaptar uqırğa kereştem. Min ularğa «Säyıt Battal»dar, «Täbari tarihı» (6—7 cild), «Älfe Läylä», «Qaharman Qatil», «Salsal» vä başqalarzı bötönläy uqıp sıqtım.

Oşo hezmät bäräbärenä ular miñä könönä ber-ike märtäbä säy eserälär, aşatalar ine.

Iyun ahırzarında bılar za üzzäreneñ auıldarına qaytıp kitte.

Häzer min nisek tä berär eş tabırğa mäcbür inem.

Berär azna aslı-tuqlı torğandan huñ, Troitskizıñ Şakiryän Uçarov tigän bayzıñ zayımkalarına eşselärgä aş beşerep tororğa yallandım, hezmätkä kittem.

Bında min maşina menän besän häm igen sabıusı 6—7 yıgetkä aş beşerergä, säy qaynatırğa teyış inem.

Min barğas, arba östönä yahalğan taqta qıuış menän hıyır häm başqa nämälärze besän saba torğan yırgä küserzek.

Min ularğa aşau-eseü äzerläp, hıyırzı hauıp, bötä käräktären yıteşterep tora inem. Bılarğa buş vaqıttarında tağı la iske hikäyä kitaptarı uqırğa kereştem. Şunıñ ösön bulha käräk, bıl eşselär menän bik yaqşı torzoq. Bılar mine bik yaratalar, min ölgörmägän vaqıtta miñä teyışle eştärze lä eşläyzär ine.

Besän bötkäs, zayımkağa qaytıp igen yıyıu eştärenä kereştelär.

Bıl bayzıñ säskän igendäre dürt-biş yöz disätinä bulğanğa kürä, eşselärzeñ handarı arttı. Kürşe rus auıldarınan kilep eşläüselär zä quşıldı.

Min bılarzıñ hämmähenä töşlök äzerlärgä häm ikmäkte üzem halırğa mäcbür inem.

Şunıñ bäräbärenä calovaniye 5 humdan 7 humğa kütärelde.

Sentyabr ayına saqlı şunda eşlägändän huñ, tağı la mäzräsägä qaytıp uqırğa kereştem.

Bıyıl inde nähüzän sığıp mantiqqa töştök. Ber yıl esendä bılay kütäreleü bıl mäzräsälä bik zur muafäqiättän hanala ine. Ütkän yıl min zur häm ğalimder tip yörögän şäkerttärzeñ kübehe häzer artta qaldılar. Qay ber miñä habaq öyrätkändäre lä bıyıl minän artta qaldılar.

Min häzer yarlılıq yağınan berense bulham da, uqıu yağınan baytağın uzğan inem. Bıl eş ruhtı kütärze. Bıl äräm tamaqtar menän qarşı höyläşä başlauğa yul astı.

Min bıyıl köz ike-ös ay üz aqsam menän tora aldım.

Unan huñ tağı la bay şäkerttärgä samauır quyırğa mäcbür buldım.

Şäkerttär haman boronğo yuldarı menän mörit bulıuzı berense maqsat itep totalar ine. Işan tirähe bötönläy şular menän tulıp, bında bötä eş şul tasauuıf tirähenä qorolğan, bötä tormoştarı şul tirälä sıualıuzan ğibarät ine.

Min üzem arıu kürgän şäkerttär arahında işandan kölä başlanım. Bıl eş, älbittä, bılarğa ğäcäp toyoldo. Bılar qarşıhında işanğa tel ozatıu üzeñde hozayzıñ qähärenä dusar iteü menän ber bulğanğa kürä, bılar hayranğa qalalar, imanıbız bozolor tip minän yıraq şılıp ultıralar ine.

Oşo köz könönän (1900) başlap, bındağı uqıtıu häm uqıuzarzan yängä azıq tabıu auır keüyek bula başlanı.

Näq şul vaqıtta qayzandır «Tärceman» gazetahı qulğa töştö. Min bıl nämägä ğäcäpkä qaldım.

Elektän iske török telensä häm ğosmanlısa yazılğan äsärzär uqıp kilgängä kürä, bını añlau artıq auır bulmanı.

Min bıl gazetanı yotloğop uqınım. Üzemdän başqa iptäştärgä lä uqırğa telähäm dä, tıñlausı bulmanı.

— Inde bıl gazetanı qayzan alıp tororğa?— tigän uy kerze.

Troitskiza bıl gazetanı ös-dürt kenä keşe aldıra ikänen horaşıp beldem. Läkin min ularzıñ qapqahınan kerä alırlıq tügel inem.

Huñra oşo mäzräsälä hälfä bulıp torousı Sabir mulla (häzer Öfö mullahı) «Tärceman» aldıra başlanı. Läkin ul keşeneñ gazetanı turanan-tura miñä bireü ihtimalı yuq ine.

Min vaqıttarında Fazılyan qarıy tigän keşegä samauır quya inem. Bıl huqır qarıy bik därtle bulğanğa, huñra işan häm hälfälär qarşıhında iğtibarı zur bulğanğa kürä, gazetanı alıp kilä başlanı.

Şunıñ menän bergä här ber nomer gazetanı ikäü uqıp bara başlanıq. Şunıñ arqahında duslaşıp kittek.

Läkin şäkerttär bezzän kölöp yonsotalar ine.

Oşo arala «Sälimä»lär sıqtı. Qäyüm Nasırizıñ äsärzäre kürenä başlanı. «Şäkert häm student» basıldı. Min bıl äsärzärze üzem genä uqıp qalmay, şäkerttärze yıyıp, şularğa uqıy başlanım.

Bıl eşkä küp şäkerttär asıulanhalar za. qay beräüzäre miñä duslıq küze menän qaray başlanılar.

Min bıl äsärzärze 15—20 märtäbä uqıp sıqtım.

Işandarzan kölöügä sızay almay torğan şäkerttär üzzärensä donos yahap qaranılar.

Min kilgändän birle işandıñ yortona barmağanğa kürä, bılar şunıñ ösön dä asıulanalar ine.

Oşo tormoş menän 1900 yıldıñ yazına barıp sıqtım.

Şäkerttär tağı la taraldılar. Bez tağı ber-ike tistä torop qaldıq.

Aprel ayında tormoş tağı la auırlaştı. Troitsk menovnıyında eş barlığın işetep, ber şäkert menän şunda eşkä kittek.

Vaqiğan, bında tire kiptereü ösön näzek söyzär oslap torou eşe bar ikän. Söyzärzeñ meñ danahın eşläp bireü 25 tin bulıp, bez eşkä kereşep kittek. Ber sirek, yartı arşin samahındağı tire kirä torğan söyzärze här kön 7—8 yözzän (könönä 12—13 säğät) eşläp, 15—20 tin samahı aqsa töşörä başlanıq.

Bıl bezzeñ ösön zur käsep buldı. Läkin bıl eş ber ayzan artıqqa huzılmanı, tağı eş böttö.

Horaşa torğas, Yauışevtarzıñ torf sığarıuzarın işetep şunda barzıq. Bıl urın şähärzän 12 saqrım sittä bulıp, şunda yatıp eşläy inek. Bında la eş vaqıtı qoyaş sığıuzan qoyaş bayıuğa saqlı bulıp, könönä 30 tin genä eşläy inek.

May urtalarında bınan da qaytıp kittek.

Berzän, mäzräsälä torou ösön aşau-eseügä aqsa käräk bulğanğa, ikensenän, köz könö uqır ösön äzerlek kürergä teyışle bulğanğa kürä, Zinnätulla tigän ber şäkert menän altın priiskıhına eşkä sığıp kittek.

Bez barırğa uylağan «Vosmoy» tigän altın priiskıhı (Rämiyivtärzeñ) Troitskizan 150 saqrım yıraqlıqta ine.

Ike kön esendä yıtmeş saqrım barğandan huñ, aşarğa la bötä başlanı. Iptäş käyıfhezlänep kitte.

Aptırağas, ber qırğızğa ike küldäk birep at menän kittek.

Qay ber urında buş ultırtıp alıp barıusılar osranı.

Şulap itep, mayzıñ yıgermeläre samahında priiskığa barıp yıttek.

Bında bezzän elek kilgän, Troitskiza ikense mähällälä uqıusı ber nisä şäkert bar ikän, şular menän osraşıp, dürt keşe bergä kazarmala tora başlanıq.

Bez törlöböz törle yırzä törlö eş eşläy inek.

Min başta altın qomon yıuğan yırzä hıu tartıp torzom. Ozon qalay torbağa tığılğan yıuan ğına ağastı tartıp, qomdo yıuırlıq hıu sığarıp torou bik auır buldı. Yartı säğät esendä beläk tala, häl bötä ine. Östän qarap torousılar bulğanğa kürä, häl yıyıu za bik hiräk tura kilä ine. Läkin bara torğas öyränelde.

Bıl eşte azna-un kön eşlägäs, şahtağa töşöp, qazılğan tupraqtarzı işek aldına taşıu eşenä kerzem.

Şahta mükäyläp, tezlänep yörörlök räüyeştä qazılğan tar-tar koridorzarzan ğibarät, şäm yaqtıhında eşlärgä tura kilde.

Bında ike azna samahı eşlägändän huñ eş böttö. Tik yatırğa tura kilde.

Şul vaqıtta priiskıla küptän birle eşläp kilgän ber qartqa osrap, unda yañı kitaptar bar ikänen işettem.

Vaqiğan, bında «Tärceman» gazetahına ğiläüä itep sığarılğan keskenä yäğräfiä haritahı häm yäğräfiä, Qäyüm Nasırizıñ qay ber äsärzäre menän «Yäğräfiä kabir»zıñ Aziya qisımdarı bar ikän.

Min tik yatqan vaqıttarza irtänän kiskä saqlı şularzı uqıp ibtidai däräcälä bulha la, yır yözö menän tanışıp aldım. Bıl ihä mineñ ösön bik yañı nämälär ine.

Min bılarzı şul saqlı därt häm läzzät menän uqıy inem, bötönöhö küz aldında täcässem itä, küp nämälär häterzä qala ine.

Iyun ahırzarında bezzeñ tegä iptäştär menän Lotfulla isemle iptäştär kontora menän altın ezläp razvedkağa sığırğa höyläştelär.

Bez Şakir tigän şäkert menän, «yalsığa yalsı» kabilenän bılarğa könönä 50 tin menän eşkä barırğa kileştek.

Bezzeñ menän eş başqarıp yöröüse ber rus barasaq ine. Unıñ üzenä mahsus hezmätse malayı la bar ine.

Rus üzeneñ malayı menän tarantasqa ultırıp aldan kitte.

Bez dürtäü ike atqa käräkle qoraldarzı teyäp, Birskiy öyäzenä, Yabıq Qarağay tigän yırgä qarap sığıp kittek.

Bında bik matur urman arahı bulıp, bez şul urman arahında yalan yırzärzä altın poçvahı ezlärgä kereştek.

Ezläü eşe yırze tüp-tüñäräk itep qazıp töşöp (unıñ üzenä mahsus tuprağı bula), şundağı balsıqtı alıp yıuıp qarauzan, altın börtöktären ezläüzän ğibarät ine.

Başta altın bula torğan tupraq ös-dürt arşın (täränlektäge) yırzän sıqqanğa kürä, eştär bik şäp kitte. Bezzeñ tege iptäştär arşın başına 20 tindän alıp 30 tingä saqlı alalar ine.

Qaza torğan yır bay bulğanğa kürä, bez dürtäü dürt yırzä qazıp, könönä 30 arşın samahı yır eşläy inek.

Bıl ihä här kön 6—8 humdar aqsa tabıu tigän hüz.

Tegelär bezgä mägär 60 tindän hisap birälär. Aşau-eseügä bötönöbözgä 2 hum samahı sığır. Timäk, bılar bezzän här kön 2-şär hum aqsa artıq alalar.

Min üzemdeñ iptäşte eş taşlarğa qotorttom.

Üze bik köslö bulıp ta, añhız bulğan bıl yıget başta künmähä lä, huñınan künde.

Bez ber köndö bılarğa yallanıp eşlärgä telämägänebezze, mägär bötä fayza tigez bulha ğına eşläüyebezze, bulmaha qaytıp kiteüyebezze iğlan ittek.

Başta bılar asıulandılar:

— Bez bötä qoral häm attarzı üzebezzeñ mäsüliät astına aldıq, hezgä qoral da, ber nämä lä birmäybez, telähägez ni eşlägez,— tinelär.

Läkin bez qaytıp kitkäs, eşteñ uñayhız ber häldä qalıuın uylap, ike arağa tege rus qatışıp, mäsäläne bezzeñ teläksä häl qılırğa mäcbür buldılar.

Berense eş taşlau şäp bulıp sıqtı. Bez kön hayın keşe başına ber hum utız, ber hum ille tin aqsa qaldıra başlanıq.

Läkin bıl eş ozaqqa huzılmanı. Ikense yırgä küsep barıp eşläy başlağan yırebezzä altın tuprağı 15— 20 arşındar samahı tärän yırzä genä bula başlanı. Bındağı tärän yırzä ike keşe ber urında eşlärgä tura kilgänlektän, eş şäp barmay ine.

Berebez astan qazıp balsıqtı badyağa tultırıp tora, ikensebez östän äyländerel tartıp sığara ine. Tärändä ozaq torou tındı qısqanğa kürä, almaşlap töşöp eşläy inek.

Qazıu eşe tärän kitkän hayın taşlı urındar sığıu eşte tağı la auırlata ine.

Bara torğas, bezzeñ soqor 30 arşınğa yıtte. Tübändän qarağanda kük yözö keskenä yondoz keüyek kürenä başlanı.

Bez haman da qazıuza maqsat bulıp, (altınlı) yırgä yıtergä tırışıuza dauam itä inek.

Şulay eş barğanda tübängä töşöü näübäte miñä yıtep, min tübändä qaza inem. Ber vaqıt yuğarınan vıclap ber nämä töşä başlanı. «Ä» tigänse ber nämä mineñ arqamdı hızırıp yırgä töşöp yañğıratıp yıbärze.

Yuğarınan:

— Häläk buldı, ülde!— tigän tauıştar sıqtı. Miñä qısqıra başlanılar. Bıl töşkän nämä timer köräk ikän. Min isän qaldım. Ular mineñ isän qalıuğa bik şatlandılar.

Ikense köndö tağı şul uq räüyeştä yartı bot samahındağı taş kilep töştö. Unıhı la miñä zarar kiltermäne.

Oşo vaqiğanan huñ min bıl eşte taşlap kitergä qarar birzem dä, üzemä teyışle bulğan 35 hum aqsanı alıp, yulsılar menän «Vosmoy»ğa qaytıp kittem. Aqsanıñ 30 humın bişmätteñ yäşeren ber yırenä tegep, 5 humın rashodqa qaldırzım.

Ber yulı bıl saqlı aqsa kereü mine huñ däräcälä şatlandırğan ine. Tekkän urınımdan aqsam töşöp qalmanımı ikän tip, minut hayın härmäp qarap tora inem.

Häzer iyul ahırzarı bulğanğa kürä, uraq vaqıtı bulıp, min uraqqa sığırğa uylanım da, Troitsk yağına ğailäläre menän uraqqa barıusı başqorttarzı osratıp, şularğa ber hum aqsa birep ultırıp kittem.

Bılar yıte-higez ğailänän ğibarät bulıp, här berehe üzzäreneñ käräk nämälären arbalarğa teyäp, keskenä karuan bulıp baralar ine.

Yöktäre yaqşı uq küp, üzzäre kümäk bulğanğa kürä, küberäk vaqıtta irzäre yuldıñ sitenän yäyäü baralar, tübän taban barğanda ğına ultıralar ine. Min üzem yallanğan keşeneñ küserenä ultırıp baram, qatını türgä ultırğan, üze yäyäü bara ine. Kiskä taban ber rus auılına yıtkäs, bılar minän azıq alırğa burısqa aqsa horay başlanılar.

Min tege 5 humdıñ 3 hum qäzärehen tarattım. Şaltırap torğan kömöş aqsalarzı sığarıp birgänemde häm üzemdä tağı la qalğanın kürgäs, bılarzıñ küzzäre yaltıray başlağan keüyek buldı.

Bılar minän qayza eşläüyemde horaştılar.

Bılar bögön qayza tura kilhä, şunda qırza qunırğa baralar ine.

Qarañğı töşä başlanı. Irzäre haman sittän nämäler höyläşep baralar ine.

Qarañğı töşkän vaqıtta ber yırgä tuqtanılar za attarın tuğarzılar.

Min arbalarına ultırıp kilgän keşeneñ qatını irzäre yayına barıp kilde lä mineñ qolağıma ğına:

— Yıget keşe, min hine qızğanam, bılar hine ülterergä äytälär, aqsañ küp tip uylayzar, hin nisek tä qas, min äytkände beldermä,— tine.

Bıl qatındıñ mine qızğanıuı häm şul vaqıttağı häräkäte, möläyım täbiğäte miñä bik nıq täsir itte. Min uğa qarap:

— Min bulğan aqsanı ularğa birep böttöm. Mindä aqsa yuq. Keyımdär zä iske, mine ültereüzän ularğa ber fayza la kilmäs,— tinem.

Min qasıuzan fayza yuqlığın, ul vaqıtta bigeräk tä qurqınıs ikänen uylap qasmasqa qarar birzem.

Bıl qatın tağı la ire yanıma barıp, nämälärzer höyläne. Tağı mineñ yayğa kilde.

Min qurqıp, qasan höcüm iterzär ikän, tip ülem kötä başlanım.

Şulay za qarañğınan fayzalanıp, ular attarın aşatırğa yörögändä şundağı yaqındağı ağas arahına barıp yattım.

Bik küp kötöp yatham da, kileüse bulmay, yoqlap kittem.

Min irtän torouğa bılar säy esergä ultırğandar ine.

Bögön bik asıq yöz menän qarşı aldılar.

Bez tağı quzğalıp kittek.

Tege qatın yulda irzären bıl nasar uyzarınan qaytarırğa tırışıuın, häzer qurqmasqa teyış ikänen höyläne.

Min Troitskizan 50 saqrım yırzä 10—15 kön uraq urğandan huñ, Troitskiğa qaytıp kerzem (1900 yıldıñ közö).

Yäy buyı eşläp 40 humğa yaqın aqsa tabıu arqahında, min bıyıl qıştı keşegä hezmät itmäy, tınıs küñel menän ütkärzem.

Mäzräsälä uqılğan habaqtar östönä yañı sıqqan äsärzärze lä uqıp barzım.

1901 yıldıñ martında Troitskizan 130 saqrım yırzäge Taşlı Kül tigän yırzä, Işmöhämmät tigän qarttıñ auılına balalar uqıtırğa barzım.

Bıl qırğız auılı 7—8 öyzän ğibarät bulıp, başqa qırğızzar keüyek mal-tıuarğa bay tügeldär ine. Şunıñ östönä Işmöhämmät qart huñ däräcälä tupas täbiğätle, qara yöräkle keşe bulıp, bınıñ yanında torou bik nasar täsir iter keüyek buldı.

Şunda la min sızap torzom. Yaz yıtkäs, Urıntay tigän mäşhür haci kilep, şunıñ menän tanıştım. Ul mine bik yaratıp, tege qırğızzarğa küz aldımda yaqşı tärbiä itergä, obicat itmäskä quşıp, bik duslaşıp, üzenä qunaqqa saqırıp kitte.

Urıntay haci qazaqtarzıñ iğtibarlı keşelärenän bulğanğa kürä, unıñ hüze bılarğa nıq täsir itte. Qırğızzar miñä yaqşı qarap, bik nıq hörmät itergä kereştelär.

Qırğızzarzıñ qışqı qışlau tormoşo miñä bik nasar täsir qaldırha la, yäyläügä sığıp tora başlauzarı menän, min ularzıñ irken yäyläü tormoştarın bik yarattım.

Yäyläüzeñ iñ yaqşı täsir itkän yağı — unda küp irzärzeñ ber yırgä yıyılıp ultırıuzarı, üz-ara bik nıq mönäsäbät yahap, qımız mäclestärendä törlö hüzzär höyläüzäre häm üläñ-yır yırlauzarı buldı.

Bılarzıñ qatın-qızzarı la bik asıq bulıp, qızzarı, ularzıñ yöröş-toroştarı, höyläşeüzäre bik matur täsir qaldırzı.

Min yäyläüzä saqta qırğızzarzıñ hüzgä osta, iske yır häm mäqäldärze yaqşı beleüseläre menän tanıştım.

Ularzıñ maldarı ösön tügel, şunday mäğänäle hüzzäre, yırzarı ösön ularğa yaqınlaşıuım ularzıñ miñä iğtibar iteüzärenä, hörmät qılıuzarına säbäp buldı.

Bıl yäy şulay itep niçevo ğına küñelle ütte.

Bında 1901 yıldıñ sentyabrenä saqlı torop, Troitskiğa qayttım da, Troitskizan haldatqa qaralıu ösön, üzebezzeñ Öfö gubernahına qaytıp kittem.

Haldatqa qaralıp (alınmay qalğas), kire Troitskiğa barzım.

Läkin mäzräsälä urın birmäüzäre säbäple fatirğa sığıp, şunan yöröp uqıy başlanım.

Ber yaqtan, işan tirähendäge törlö rıyalar, aldaşıuzar, ikense yaqtan, şäkerttärzeñ huñ däräcälä yuq-bar menän sıualıuzarı, ğümerzären äräm iteüzäre küñelgä sälbi yaqtan täsir birä baralar ine.

Min häzer işan tirähendäge rıyalar haqında, şäkerttärzeñ yalqaulıqtarı turahında bik nıq höyläy başlanım.

Bıl eş ularğa törlösä täsir itte.

Läkin qoro hüz menän eş sıqmauın kürep, 1902 yıldıñ yazına taban «Işan şäkerttärenä» tigän nazımdı yazıp tarattım. Yazma köyönsä taralğan bıl nazım şäkert häm hälfälärgä bik nıq täsir itte. Bik küp şäkerttär huñ däräcälä hurlandılar.

Işan keüyek işanğa häm unıñ şäkerttärenä tel teyzereügä kafır tiyeüzän başqa hüz taba almanılar.

Mineñ şiğırımdı añlarlıq şäkerttär küserep alıp uqıy başlanılar. Ber-ike kön esendä taralıp ölgörzö.

Min mäzräsägä däres vaqıtında ğına barıp Ğabdullayan hälfänän uqıy inem, bıl keşe şiğırzı yarattı häm haqlıq menän eş kürergä täüsiä itte.

Ber kön mäzräsägä hosusi yomoş menän barğan vaqıtımda Möhämmätyän menän Şahişärif isemle haqallı şäkerttär miñä höcüm itep qıynay başlanılar.

— Hin işan häm unıñ şäkerttären hurlamaqsı bulahıñ ikän äle!— tip ayaq astında taparğa kereştelär.

Bötä şäkerttär kölöp toralar ine.

Mineñ häl bötä başlağas, ber-ike tarafdar kilep ölgöröp, mine yaqlap, tegelärzeñ quldarınan alıp fatirğa saqlı ozatıp quyzılar.

Ikense kön kis qaytıp barğanımda yulda haqlap torop, tağı la kemder huğa häm qıynay başlanı. Bında rustar kilep qotqarzılar.

Min häzer, qay ber iptäştärzeñ täüsiähe menän, bıyıl mart başında qazaq esenä kitergä mäcbür buldım.

Unda barğas, «Fäqirlek menän ütkän tereklek»te yazzım. Bında yazğan nazımdarım bulha la, ular matbuğat donyahına sıqmanılar. (Törlöhö törlö yırzä yuğalıp böttölär, şäkerttär haqındağı nazımdar yandılar.)

Mim haldat hezmätenä qaralırğa qaytqan vaqıtımda Siläbe arqırı Seber timer yulı menän qaytqan inem. Timer yuldı berense märtäbä küreüyem bulğanğa kürä, bıl miñä bik nıq täsir qaldırğan ine. Bıyıl (1902 yıldıñ közönä taban) şunan alğan täsir buyınsa, «Seber timer yulı» tigän nämäne yaza başlanım. Bıl yuldıñ miñä täsir itkän yağı unıñ is kitkes ozon häm huñ däräcälä (üz qarauımsa) yaqşı maşinalarzıñ donya yımerep yöröüye, Ural tauzarın yarıp, qısqırıp ütep kiteüye, undağı eşselär häm başqalar ine. Şunıñ tirähenä ultırğan tatar, başqort halqınıñ huñ däräcälä nazan, ber nämä añlamay, işan tirähenä barıp mörit bulıuzan buşamay, höräfät esendä yäşäüzären kürep, oşo eşte küz aldına kilterä inem.

Bıyıl mine qazaq esendä añlı häm qazaqtıñ iske äzäbiäte menän baytaq tanış, dumbırağa osta bulğan Musa häm Coma isemendäge ağay-enele ike qazaq yaratıp, üzzärenä mulla itep saqırğandar ine.

Bılarza torou bik-bik yaqşı täsir qaldırzı.

Bılar bik hör, şunıñ menän bergä işanlıqtı yaratmay torğan, saf küñelle, yöräktäre höräfättär menän bısranıp yılgärmägän keşelär ine.

Bılar menän daimä äzäbi nämälär höyläp, min ularzan üläñ menän dumbıra sirtterep kön ütkärä inem.

Min ularğa tatar, başqort yırzarı yırlay inem.

Bıl yıldıñ közönä (1902 yıldıñ közö) saqlı bılarza torop, tağı la mäzräsägä qayttım.

1902 yıldıñ huñğı yartıhı menän 1903 yıldıñ başında fatirza torop mäzräsägä yöröp uqınım.

Min bında, uqıuzan bigeräk, şul vaqıtta yañı asılğan «Hezmät» kitaphanahınan törlö kitaptar alıp uqıu menän şöğöllänä inem.

Mäzräsä häm şäkerttär menän barğan hayın ara yıraqlaşa ine.

Bıyıl şäkerttär arahına añ, feker kerä başlanı.

Min ularzıñ hüz añlay torğandarın fatirıma saqırıp, donyalağı yañı tormoş häm törlö nämälär haqında üzemsä genä mäğlümät birä inem. Şulay itep, bezzeñ tarafdarzar barğan hayın arta başlanı.

Troitskizıñ başqa mäzräsälärendä lä qay ber şäkerttär häzerge mäzräsä tormoşonan häm undağı uqıtıuzarzan zarlana başlanılar. Läkin bılarzıñ telägän islähättäre şul zamanğa nisbätän genä bulıp, bılar mantiq uqıuğa qarşı toralar, täfsir, hädis keüyek dindeñ äsastären öyrätä torğan fändärze küberäk uqıtıuzı talap itälär ine.

1903 yıldıñ başı kerze. Min häzer «Tärceman-»gazetahın rättän uqıp bara inem. Ul bıl donyanan häbärdar bulıp torou ösön berzän-ber yul ine.

Bıl gazetanıñ 3 mayza (iske stil menän) 20 yıllıq yubileyı buldı.

Min bıl yubileyğa mahsus täbrik şiğırı yazıp yıbärzem.

Bıyıl yäyze tağı la qazaq esenä barıp, yäyze şunda ütkärzem häm «Yäş ğümerem» iseme menän yazılğan şiğırzarımdıñ başındağı qismen şunda yazıp quyzım.

1903 yıldıñ közöndä täqrar mäzräsägä qaytıp üzemä fatir aldım da şunda tora başlanım.

Bındağı uqıuzar haman da ber nämägä yaraqhız räüyeştä dauam itä ine.

Bıyıl russa uqırğa teläp, ber uçiteldän 3 ayğa qäzär russa uqınım.

1904 yıldıñ yazında la qazaq arahına sıqtım. Közöndä täqrar mäzräsägä kilep fatirza torzom.

Häzer tatar mäzräsäläre donyahında, şäkerttär arahında häräkät başlanğaynı.

Bigeräk tä zurıraq mäzräsälärzä şäkerttär uqıuzıñ tärtipkä halınıuın talap itälär, nazan hälfälärze yaratmayzar ine.

Bıl yıldıñ qışında şäkerttär arahında yäşeren yıyılıştar yahap, qotortouzar başlandı.

Min bıl yıldıñ qışında bötä şäkerttärze yıyıp, ber-ike yıyılış yahanım.

Häzer hälfälär qarşı tora almay başlanılar.

Min bılarzıñ däresenä yöröüzän bötönläy tuqtanım. Häm, bıl yıldan huñ ikense ber yırgä barıu uyı menän, qırğız arahına sığıp kittem.

1905 yıldıñ yazında tağı la möğällim bulıp, mäğlüm Urıntay haciğa barzım. Bıl keşe zamanına kürä añlı bulıp, yañılıq tarafdarı, işanlıq häm sufıylıqqa qarşı ine.

Bıl keşeneñ qazaqsa yazğan şiğırzarı bulıp, yazma köyönsä tota ine. Ularzı bergäläp yıyıp bastırırğa yıbärzek.

Mineñ bındağı tormoş bik küñelle häm şağiranä ütte.

Qazaqtarzıñ moñlo köyzäre, mäğänäle şiğırzarı, matur ğına tauış sığara torğan dumbıralar, pärzähez yörögän qızzarı — hämmähe lä yängä azıq birälär ine. Şulay itep, avgust başına saqlı uqıtıp torzom da, avgust başında Troitskiğa qaytıp berär azna torğandan huñ, Bubi mäzräsähenä barıu uyı menän Siläbegä at yallap kittem.

Ul vaqıtta Bubi üzendä yañı fändär uqılıu, tärtip häm yaqşılığı menän mäşhür ine.

Siläbenän Öfögä kilep, unan parohod menän Pyanıy Borğa barzım.

Pyanıy Borğa, unan Yanağuş auılınan ber keşene yallap Bubiğa kittem.

Yulda Yanağuş auılına töştöm dä, unda Bubiza uqığan şäkerttär häm ber-ike mulla bar ikänen işetep, şular menän küreştem.

Läkin bılar, Bubiza uqıhalar za, bötönläy min uylağandıñ hilafınsa — añhız bulıp sıqtılar.

Şulay za min Bubiğa barzım. Äle bında şäkerttär az bulıp, rätle därestär başlanmağan ine.

Min bılarzıñ ähüäl ruhiäläre menän tanışıp, Ğöbäydulla Bubi menän küreştem. Bıl keşene berense küreüzä ük uylağandıñ hilafınsa taptım. Bıl bik tupas, şunıñ menän bergä uqıtıuğa därthez keşe bulıp kürende. Unıñ qaldırğan nasar täsire menän min, bında torouzı mäslihät kürmäy, şundağı ber şäkertte qotortop Qazanğa alıp kittem. Qazanğa barıp, unıñ mäzräsälären qarap yörönöm. Bılarzıñ mäslihät bulğanı Mäzräsäi Möhämmädiä kürende häm Ğalimyän mulla imtihan qılıp, ğali sinıfqa kerergä mäslihät kürze.

Bında uqılğan nämälärzeñ mineñ ösön iñ möhime — ğäräp äzäbiätenän «Mäqamäti Häriri» menän Yosof Aqçura tarafınan uqıtılğan yäğräfiä menän tarih ine.

Bıl nämälärze bik yaratıp uqırğa kereştem.

Oktyabr yıtte. Rossiyanıñ törlö urındarında, şähärzärendä eşselär häräkäte başlandı.

Bıl rezolyutsiya tulqını Qazanğa kilep bärelde. Atıştar başlandı.

17 Oktyabr manifesı sıqtı. Bınıñ bötä keşegä täsire bulğan keüyek, miñä lä bik nıq täsir itte.

Şunda uq här yırzä, şular yömlähenän mäzräsälä, mitingılar buldı. Min şul köndöñ täsire menän ber şiğır yazıp («Millätemä şatlıq» şiğırı) taşlanım. Bıl şiğırzı Yosof Aqçura häm başqalar uqıp yarattılar häm tizzän sığa başlayasaq «Kazan möhbire» gazetahında basırğa väğäzä birzelär. Tağı la yazıp tororğa täüsiä ittelär.

Mineñ bıl şiğırım oktyabr ahırında sıqqan berense nomer «Kazan möhbire»ndä basılıp sıqtı.

Oşo köndän başlap «Kazan möhbire»neñ daimi yazıusılarınan isäplänep, unda törlö şiğırzar häm mäqälälär yazıp torzom.

Yazğan nämälärem ösön miñä gonorar za birälär ine. Bıl yılda (1905 häm 1906 yıldıñ başı) yazğan nämälärem elek yazğan şiğırzarım menän bergä «Yäş ğümerem» isemendä (bıl — Şäräftär bastırğan şiğır mäcmüğäläreneñ 1-se mäcmüğähe ine) bulıp basıldılar.

Bıyıl yaz yıtkäs, küñel tağı la kiñ sahrağa talpına başlanı, şähär tormoşo küñelgä tarlıq birgän keüyek bula ine. Yaz yıtep aprel kergäs, bıl teläk bigeräk tä kösäyze.

Şuğa binaän 12 apreldä qırğız arahına kittem häm, mäğlüm Urıntay hacizıñ saqırıuı buyınsa, şul auılğa möğällim bulıp barzım.

Bınan torop, Qazan gazetalarına şiğır häm mäqälä yaza inem.

Yäy könöndä Öfölä Mäzräsäi Ğaliä asılğanın işetkän inem. Häm bıl haqta mäğlümät alıp, bıyıl köz könöndä şunda barırğa qarar birzem.

Bınan maqsat — unda fändär küp uqılıuın ihtimal totou ine.

Şul uy menän sentyabr başında Öfögä barzım. Häm Mäzräsäñ Ğaliägä kerep uqırğa kereştem.

Bıl mäzräsäneñ diqqätte yälep iterlek yıre häm başqa mäzräsälärgä qarağanda artıqlığı din haqında yañı fekerzär, başqa mödärristär tarafınan tälqin itelgän dini höräfättärze buşqa sığarıp taşlau häm «Qörän» ayättärenä yañı räüyeştä mäğänä birepn, ularzı häzerge köndäge fän häm fän isbat itkän huñğı äsastärgä tätbiq iteü ine.

Şunıñ östönä bıl köngä saqlı başqa mäzräsälärzä uqılmağan fändär östäleü bulıp, bıl nämälär şäkerttär ösön hämmähe lä yañı nämälär ine.

Şunıñ ösön dä bında 5-se yıl revolyutsiyahı tulqını menän, törlö iske mäzräsälär ostazdarına qarşı baş kütärgän häm mäzräsä islähäten telägän küzgä kürenerlek şäkerttär yıyılğandar ine.

Bıl mäzräsä ular ösön yañılıqqa, almaşınıuğa taban berense basqıslıq hezmäten itte. Min bında 1906 yıldıñ közöndä kilep, fatirzan yöröp uqınım. 1906 yılda yäyge tağtil vaqıtında huñğı märtäbä qazaq arahına barıp, Dusmail haci tigändäreneñ balaların uqıttım.

Bıl ara esendä yazılğan törlö şiğırzar (kübehe gazetalarza basılğandan huñ) «Millät möhäbbäte» iseme astında basılıp sıqtılar.

Mäktäptärzä şäkerttär uqırlıq törlö şiğırzarğa bik zur ihtıyac kürenä, häm kürgän ber möğällim mäktäp balaları ösön mahsus şiğırzar yazılıuın minän horayzar, şunıñ östönä mäktäpkä yır-köy kereteü mäsälähe matbuğatta la bik yış osray ine.

Şul täsirzär astında «Milli şiğırzar» isemendäge şiğırzarzı yazzım.

Vaqiğan, bıl nämälär bik tiz vaqıt esendä ber nisä rät basılıp, taralıp ölgörzö.

Şul yıl esendä «Yarlılar» tigän äsäremde yazıp bötörzöm.

Köz bulğas, täqrar Öfögä qayttım.

Mäzräsäi Ğaliä ni saqlı yañı belemdär birgän keüyek bulha la, unda uqıuzıñ da artıq zur hikmäte bulmas töslö kürengäs, huñğı ike yılında samiğ sifatı menän genä yöröp uqınım.

1908 yıldıñ yäyın törlö auıldarğa yöröp ütkärzem.

Bıl däüyerzärzä 5-se yıl revolyutsiyahınıñ tulqındarı hünep, Rossiyala huñ däräcälä istibdad başlandı. Bötä Rossiyanı töphöz ber qarañğılıq qaplap, tauışhız-tınhız bulğan häyät başlandı.

Gosudarstvennıy Duma häm ularğa haylauzar vaqıtındağı mönäsäbättär menän ber az talaş-tartıştar sıqha la, bıl — eş yuqtan eş bulhın tigän keüyek kenä eşlänä, eşse häm krästiän halqınıñ haylau hoquqtarı bötönläy qısılıp, haylauzarğa mal-milek eyäläre genä qatnaşalar. Şulay itep, qatlı-qatlı haylau arqahında Dumağa zur yır hucaları ğına, bayzar ğına haylanalar ine.

Bıl däüyerzärzä min «Vaqıt» gazetahına yazğılap torzom. Şunıñ menän bergä Musa Bigiyiv, Ziya Kamali häm Riza qazıy keüyek keşelär islamiätte iske hälenä qaytarıu, unı törlö höräfättärzän ärsep, ikense tös bireü ösön bötä köstären sarıf itälär. Şul mönäsäbät menän törlö vaq mäsälälärze zur itep kürhätergä tırışalar ine.

Bıl eş bigeräk tä vaqlıqqa barıp yıtte.

Musa Bigiyiv törlö vaq mäsälälärze matbuğat donyahına sığara ine.

Şul mönäsäbät menän «Yuq menän baş vatıusılar» tigän mäqälä yazıp, «Vaqıt» gazetahında bastırzım.

1908—1909 yıldıñ qışında Öfölä torop, Mäzräsäi Ğaliägä yöröhäm dä, küberäk vaqıt törlö äzäbi äsärzär uqıu, gazetalarğa yazıu menän ütte.

1909 yıldıñ yäyındä Öfölä torop, ber ayğa Yanturindarzıñ Kilem auılındağı imeniyelarına barzım. Ularzıñ tormoştarı häm krästiändär menän möğämäläläre huñ däräcälä nasar täsir qaldırzı.

Krästiändärzeñ bayar aldına kilep qul bağlap, bürek halıp torouzarı, bayar qatınınıñ ularzı tähqirle hüzzär menän hügep, qol itep torouzarı asıuzı qabarttı.

Min krästiändärgä:

— Niñä bürek halıp torahığız, niñä qul qauşırıp şul saqlı hurlıqtı kütärähegez?— tip horauğa qarşı, ular: — — Bez boronday şulay öyrängänbez: hörörgä yır, sabırğa besän käräk bulğas, şulay itmäy häl yuq, yuğihä ul bit bezgä yır birmäy,— tip äytä torğandar ine. — Iyul esendä Öfögä qaytıp tora başlanım. Möhit nasar, yañğızlıq es boşora, irken eşlärgä yul yuq ine.

Bigeräk tä tatar donyahında häyät yuq, tormoştoñ mäğänähe yuq ine.

Oşo vaqıttarza Zöhrä isemendä ber qız menän ta-nıştım.

Etem üsep, üzeneñ qul kösö menän tegeü tegep, üze tärbiä itkän eşsän bıl qız şul zamandıñ üzenä kürä asıq fekerle keşehe häm arıu ğına uqığan da ine.

Unıñ eşsän häm şulay añlı bulıuı mineñ diqqätemde yälep itte.

Min uğa üzemde täqdim ittem, häm bötä tormoşomdo höyläp, ägär zä şulay bergä-bergä eşläp kön kürergä riza bulha, üzemdeñ bik şat bulasağımdı höylänem.

Zehrä üzeneñ riza ikänen höylägäs, şul vaqıttıñ ğäzäte buyınsa, 1909 yıldıñ 16 avgusında tuy buldı.

Tuy üteü menän bez ikäüyebez ber fatirğa sığıp, tormoş qorop yıbärzek. Unıñ qul kösö menän eşläp äzerlängän nämäläre menän yort esen bizägän bulıp, yämle, tınıs häm möhäbbätle ber oya yahanıq.

Ul qul eşe eşläy, min yaza inem. Bezzeñ tormoş küñelle ber tös alıp kitte. Mal äsasenä qorolmay, bälki eş häm ısın ğailä äsasenä qorolğan bıl tormoş miñä ultırıp eşlärgä häm küp uqırğa, tärtiple räüyeştä ber häyätta yäşärgä irek birze.

Bezzeñ qayğı la, şatlıq ta urtaq ine. Unıñ küñele menän mineñ küñelemdä his ber pärzä bulmay, hämmä eştär käñäş menän eşlänä, här ber nämä här ikäüyebezzeñ telägenä muafiq bara ine.

Bıl yıldarza «Zayatüläk menän Hıuhılıu», «Qız balalar ösön mäktäp şiğırzarı» yazzım.

1910 yıldıñ 11 oktyabrendä ber ir balabız donyağa kilep, Änüär isemen quştıq.

Bıl bala bezzeñ tormoşqa tağı la ber maturlıq birze, öygä tağı la tulılıq, yänlelek kerette. Bezzeñ öyzä eş arttı. Öyzöñ tulmağan ber yıren tultırğan keüyek buldı.

Läkin bez madti yaqtı ikäü tırışıu arqahında arıu ğına alıp barhaq ta, 1911 yıldarza tormoştoñ matdi yağı yaqşı uq auırlaşıp kitte. Berzän, yazğan äsärzär ösön naşirzär gonorarzı bik hatıulaşıp birgängä, ikensenän, şul az aqsanı la bik integep alırğa tura kilgängä kürä, yazıu-hızıu, äzäbiät eştäre menän tormoşto tämin iteü auır ine.

Bıl vaqıttarza Zöhräneñ qul kösö menän tegeü tegep alğan aqsaların totop, ber az ğına bulha la tormoştoñ yıteşhez yaqtarın yalğap yıbärä inek.

Bıl däüyerzä tatar mäktäbendä uqıusılarzıñ berzän-ber eştäre — berär mäktäptä möğällimlek iteü genä ine. Min möğällim bulıuzı üzemdeñ täbiğätem menän höymäy torğan bulğanğa, huñra bıl eş bötönläy morai minnätse bayzar qulında ğına dauam itkängä, ular yanına barıp, ular qulı arqırı aqsa alıp torouzı küñelem hıyzırmay ine.

Min üzem genä berär zavod keüyek yırgä eşkä kerergä lä uylap yörönöm. Läkin, berzän, fiziçeskiy yaqtan bıl eş mömkin tügel, ikense yaqtan, sälämätlek urta ine.

1911 yıldıñ ahırında Zöhrä II klaslı Başkirskiy priyutqa äsä tele möğällimähe bulıp kerze häm unan ayğa 10 hum calovaniye ala başlanı.

Unıñ bıl eşe bezzeñ tormoştoñ matdi yağın tağı la yıñeläytä töştö.

Ay hayın mörättäp räüyeştä 10 hum aqsa kilep torou bezzeñ ösön bik şäp eş ine.

1912 yıldıñ yazında Öföläge Kärimovtarzıñ «Şäreq» matbağahına mösähhih bulıp kerzem. Bında eş vaqıtı irtänge 8-zän kiske 7-gä saqlı bulıp, aylıq vazifahı 25 hum ine.

Bında mineñ ösön eş vaqıtı ozaq bulha la, buş vaqıttarza uqıp-yazıp ultırırğa mömkinlek bulıu, şunıñ östönä eş menän üzemdeñ tormoşto tämin iteü keüyek yaqşı yaqtarı bulğanğa kürä, yaqşı bulıp sıqtı.

Eş häm eşselär arahında vaqıt ütkänen hizmäy qalıu ğäzätem bar. Bında la şulay buldı: törlö eş menän vaqıt ütkäne hizelmäy qala torğan buldı.

Bıl yıldarza (1911 —1912) «Isäphez baylıq», «Hämitteñ häyäte», «Täässoratım» tigän äsärzärem basıldı.

1913 yılda min haman tipografiyala mösähhihlek eşen alıp barzım. Yäyzärzä yıl hayın ber ayğa auılğa sığıp, häl alıp, tağı ber yıllıq kös alıp kerä inem.

1913 yılda törlö vaqıttarza (1911 —1912 yıldarza) yazılğan «Ämsal» tigän mäsäldär mäcmüğähe basıldı.

1914 yılda la haman matbağala eşlänem. Bıl yıl esendä milli şiğırzarzıñ 3-sö cözi «Moñ vä zar», «Äzäbiät kisäktäre» näşer iteldelär.

Oşo yıldıñ yäyındä mäğlüm bötä donya huğışı sıqtı.

Bıl huğıştı küñel teläp aldı. Sönki bıl huğıştıñ näticähendä inqilap bulıuı, donyala zur üzgäreştär tıuıuı yaqın ihtimal bulğanğa kürä, bıl huğıştıñ bulıuı matlup ine.

Huğış dauam itte. Eşse, krästiän qanı darya bulıp aqtı. Ularzıñ balaları, qatındarı yıtem qaldılar.

Faciğälärzeñ barğan hayın kösäyä häm arta barıuı küñelgä nasar täsir qaldıra başlanı. Bınıñ ber sigen, qan daryahı ağıuınıñ tuqtalıuın kürähe kilä başlanı.

Kazarma yandarında mähşär bulıp, balaların ozatqan ata-äsälär, ataların ozatqan yäş balalar tuldı.

Min bında säğättärsä qarap ultırzım. Şul vaqıtta «Yuqtırhıñ da, alla»nı yazzım.

Click or select a word or words to search the definition