Şiğırlär - Muhammed Gali Gabdelsalih ulı Çokrı Al Bulgari

Şämsetdin Zäki turında



Tärcemä

Üze toma sukır küzgä, –

Ziräklege çıkkan yözgä,

Ğalim häm osta süzgä.

Küze yuktan yazalmadı,

Ähel irlär[1] tabalmadı,

Sorarga da bazalmadı...


[Şihabetdin Märcani turında]


Çınança sahibe şöhrät, Şihabetdin gali fikrät,

Ukıptır çuk fönün, hikmät, hadilar kem bezem sazdır.

Kazandır mäsküne vatan, kabiläse anıñ – Märcan,

Näselläre bilä äğyan, hadilar kem bezem sazdır.

Räfiğdır hale zi tämkin, atasıdır Bahavetdin,

Yänä tugması Sadretdin, hadilar kem bezem sazdır.

Yazıptır küp risailne, açıp törlük mäsailne,

Hafizdır küp dälailne, hadilar kem bezem sazdır.

Tärcemäse:

Çın-çınnan şöhrät iyäse, Şihabetdin böyek fiker iyäse,

Küp fän, fälsäfä ukıgan, bezne turı yulga salgan

Torgan cire-Kazan, näselläreneñ çıgışı – Märcan,

Bik ataklı näselläre, turı yulga salgan bezne.

Atasıdır Bahavetdin, häm tuganı Sadretdin-

Şulay uk bezne turı yulga äydägän ähellärdin.

Törle mäsälälär açıp, küp kitap häm hezmät yazgan,

Kup dälillärne kiterep, bezne turı yulga salgan.


Borıngı Bolgar turında


Menä şähri Kazannan kup mökatdäm2 şähri Bolgar hup[3],

Darelislam ide mähbüp[4], mägär täkıy harap sazdır[5].

Lätıyf cayda bulıp mäğmür6, lätıyf hällär tabıptır ul,

Ki mäscedlär itep mähsul[7], mägär täkıy harap sazdır.

Möselman hannarı torgan, möselman(g)ä hisar8 bulgan,

Tatar, başkort, mişär tulgan, gali cayda bina sazdır9.

Dähi anda kitap, Korän, uku-yazu barı bulgan,

Tämam din asare[10] tulgan, darelislam eşen sazdır.

Läimnärdän läim[11] täkıy, kem ul Aksak Timer bagıy[12],

Möselman hädmenä[13] sägıy bulıp[14], şähri harap sazdır...

Läimnärneñ yöze kara, niçek tupka kulı bara?!

Atarga – şähri Bolgarga, niçä äbrar mäqam sazdır[15]...

Ricalene[16] kırıp salmış, hatınnarın äsir almış,

Tämam Bolgar yanıp kalmış, iman ähle fäğan sazdır...[17]


Kazan häm anıñ halkı turında


Mona şähri Kazannı, yar, karasañ kärrä gär unar18,

Nazar sayın[19] nazı täkrar, haman fazle gayan sazdır[20].

Çıgar andin kiyem-salım, çitek-başmak bulıp mänzum[21],

Zifalık vasfida mäğlüm[22], cihan halkı mädeh sazdır[23].

Dähi anda hatın-kızlar çigü-çänçü näkış däyär[24],

Cihan halkı sanınça bar siyäp-särpüş gayan sazdır[25].

İñ äüväl, yortları bik saf, ikençe, irläre bik saf,

Öçençe, cırları bik saf, ämerläre nazar sazdır26.

Läbiblär[27] küplege berlä, ädiplär küplege berlä,

Tabiblar küplege berlä tämam ilgä gayan sazdır...

Azançılar, hatıypçılar, karıy-hafiz, väğazçelär[28],

Sufıy-zakir[29], namazçılar tämam urman kebi sazdır.


Faslı kış


Suıtdı kış könen, karlar yagırdı,

Akızdı su itep yaz aylarında.

Tämam dönya yöze ak kar bulubän,

Totar boz su yözen här caylarında.

Sulu alırga takat totmaz insan;

Suıklık häddin aşar caylarında,

Hämmä tag-taş ilä sahra vä äşcar[30]

Alır kar tabgıne[31] här caylarında.

Niçä taglar kebi kar kalkanını

Akızır su itep yaz aylarında.


Faslı yaz


Tärcemä

Aprel tudı, yaz buldı,

Tönnär köndezdäy buldı,

Könnän-kön maturlandı,

Hämmä tereklek uyandı.

Bizände cir niyäz belän[32],

Tuldı törle naz belän,

Kuandı kilgän yaz belän,

Yäşellektän yämlände.

Ägär yortta yöresäñ dä,

Yäki tauda yöresäñ dä,

Yalannarda yöresäñ dä,-

Hodaynı maktau avazı!

Bu vakıt härtörle canvar

Cir beterep yöri, sayrıy.

Bolarda da dälillär bar:

Gıyşık cırın cırlıy alar.

Kügärçen, karlıgaç uynıy,

Yaznı maktap gomre uza,

Saban turgay niçä törle

Moñı belän cırın suza.

Büre, tölke, yılan, kuyan,

Balıklar häm küpme hayvan,

Maktau äytep, avaz birä,

Bar da yöri şul därt belän.

Bakalar su buylarında

Bata-çuma sikereşä,

Bakıldıy, bugazın yırta,

Huş tavışların bireşä.

Kaysı-yafrak belän göllär

Arasında ukıy şiğren,

Kaysı kükkä kütärelä,

Cırlıy-cırlıy gıyşık cırın.

Kaysı-cirdä, kaysı-suda,

Kaysı-köndez, kaysı-töndä,

Kaysı berözleksez yöri,

Kaysı utırıp köyen köyli...

Kiçlärendä tıñlar bulsañ,

Fiker yörtep uylar bulsañ,

Gacäpmeni, därtkä tulsañ, –

Barı bezgä hörmät cırlıy.

Kilep bılbıl, bakça kürä,

Soklangıç, dip, kuna gölgä,

Meñ törle cır cırlıy aña,

Göl tıñlıy, seren belä.

Kilim min dä üz eşemä,

Huş, dimen dus-koşıma,

Bulsam ide koş kebek yaz da, kış ta:

Maktau cırlıy ul hönärgä, eşkä!


________________

[1] Ähel irlär – şağıyrneñ äytep torganın yazıp baruçılar, küçerüçelär.

[2] Mökatdäm – elek.

[3] Hup – güzäl, matur.

[4] Darelislam ide mähbüp – söyekle islam yortı ide.

[5] Harap sazdır – harap itelgänder (sazdır – şiğır yulları azagında şağıyr kullanırga yaratkan yärdämlek süz, şulay bulgan mäğnäsendä).

[6] Lätıyf cayda bulıp mäğmür – matur urında tözelgän bulıp.

[7] İtep mähsul – hasil itep, tözep.

[8] Hisar – krepost.

[9] Gali cayda bina sazdır – yugarı, biyek urında salıngan şähärder.

[10] Asare – äsärläre, kitapları.

[11] Läimnärdän läim – kabahätlärneñ kabahäte.

[12] Aksak Timer bagıy – urta ğasırlarda yaulap aluları belän tanılgan, kansızlıgı belän dan totkan ilbasar (1336-1405). 1391-1395 yıllarda İdel buyı şähärlären, şul isäptän Bolgarnı cimerep, talap, yandırıp kitä.

[13] Hädmenä – yıgıluına, beterelüenä.

[14] Sägıy bulıp – tırışş.

[15] Niçä äbrar mäqam sazdır – nikadär izgelär torgan, yäşägänder.

[16] Ricalene – irlären.

[17] Fäğan sazdır – zar yılagannar.

[18] Karasañ kärrä gär unar – ägär unar märtäbä karasañ.

[19] Nazar sayın – karagan sayın.

[20] Fazle gayan sazdır – kürkämlege, kamillege açık kürenep tora.

[21] Bulıp mänzum – tukılıp, eşlänep.

[22] Zifalık vasfida mäğlüm – üzläreneñ maturlıkları belän bilgele.

[23] Cihan halkı mädeh sazdır – dönya halkı aldında maktaulıdır.

[24] Näkış däyär – bizäü eşendä bik ostalar.

[25] Siyäp-särpüş gayan sazdır – anda eşlängän kiyemnärneñ häm käläpüşlärneñ sanı.

[26] Ämerläre nazar sazdır – eşläre karap tuygısız yahşıdır.

[27] Läbiblär – akıl, belem iyäläre.

[28] Karıy-hafiz, väğazçelär – Koränne yattan ukuçı, väğaz söyläüçelär.

[29] 3akir – dogalar ukuçı, Allanı maktap ziker äytüçe.

[30] Äşcar – agaçlar.

[31] Alır kar tabgıne – kar belän kaplanır, basılır.

[32] Niyäz belän – telägän qadärle, kirägençä.