Nähcel-Färadis

1

Gomär utlı Gabdullah razıy allahu ganhu päygambär sallallahi galäyhi äs-sälam süzlären rivayt kılur: «Kaysı möemin vä mövähhid kırık hädisne minem hädisläremdin işetmägänlärgä tägürsä (Citkersä), belmägänlärgä ögrätsä (öyrätsä), Hak Täğalä ul keşene ğalimlär zömräsendä bitigäy (törkemenä yazar), täkıy kıyamät kön bulsa, amanna vä saddakna, şahidlär Cömläsendä ku-bargay (torgızır), täkıy kayu kem ersä min äytmägän hädisne, minem äytmägänemne belä torıp, kasıd (yavız niyät) berlä minem ÜZÄ yalgan söyläp, päygambär galäyhi äs-sälam äyde tisä, tämug-din ulturgu yirene amada kılsın (yäşäü urının tämugdin ömet itsen)»,- tip äyde.

Päygambär galäyhi äs-sälam hädislären eçenä algan möğtämad (ışanıçlı) kitaplardin, şul hädislärgä tämässük kılıp (ohşatıp), kırık hädisne Cämiğ kıldık. Yä ul hädislärgä mönasıyp (turı kilä torgan) hikäyätlär päygambär ähvalendin, täkıy höla-fai räşidin (anıñ yulınnan baruçılar) äfgaledin (eşlärennän), goläma vä şäyehlär ähvälen Cämiğ kıldık. Täkıy bu kitapnı tört (dürt) bab üzä kıldık. Täkıy tägmä ber (härber) babnı un fasıl üzä kıldık. Tägmä ber fasıl äüvälendä ber hädis kil-derdük (kiterdek), päygambär hädisläredin kem, mäCmugı (barısı) kırık hädis bulır. Äüväl babı päygambär fazaileneñ (tormışı, izge eşläre) bäyanı eçendä torır. İkinç babı höla-fa räşidin, täkıy ähli bäyt (ğailä ähelläre) häm tört imam fazaileneñ bäyanı eçendä torır. Üçinç babı Hak Täğalä häzrätengä yavungu (yakınayta torgan) izge ğamällär bäyanı eçendä torır. Törtinç babı Hak Täğalä häzrätedin yıratgu (yıragaytuçı) yavız ğamällär bäyanı eçendä torır. Täkıy bu kitapka «NähCel färadis» at (isem) birdek, mäğnäse «Ocmahlarnıñ açık yulı» timäk bulır. Ömet ul torır, kem bu kitapnı ukıgan-lar bulgay (ukısalar), bu kitap süzläre belän ğamäl kılırlar. Täkıy bu kitap anlarka Hak Täğaläneñ o>kmahlarına yulçı bulgay (bulaçak), ul ğamäl kılganlar bärkätendä bulgay, kem Hak Täğalä bu kitapnı Cämiğ kılgan, gasıy (gönahlı) vä Cafi (ga-Zaplanuçı) kolın yarlıkagay. Amin. Rabbel-ğalämin.

Äüvälkı bab
PÄYGAMBÄREMEZ GALÄYHİ ÄS-SÄLAMNEÑ FAZAİLE TURINDA

Öüvälkı fasıl

İmam Bagavi rähmätullahi «Mäsabih» atlıg kitabında bu hädisne kiltürmeş (kitergän): «Kalä Räsullallahi sallallahi Täğalä galäyvi vässälam innä Allaha Täğallä astafa Känänä min välidi İsmägılä vä astafa Koräyşä min Känänä vä ha stafa min kuräyeş bäni Haşim». Bu hädis mäğnäse ul bulır kem, päygambäremez galäyhi äs-sälam äyde: «Täñre Täğalä İsmägıyl päygambär galäyhi äs-sälam uglannarındin Känänä ^atlıg kabi-läsendin Koräyeş kabiläsen uzurdı (saylap aldı). Yänä Koräy-yış kabiläsendin Haşim atlıg keşeneñ uglanlarıdin mine uzurdı (ayırdı) çıkardı». Bu mäğnädin päygambär galäyhi äs-sälamgä Mostafa at (iseme) birelde. Mostafa garäp telençä uz~ rulmış (saylap alıngan) timäk bulur. Şäyeh imam Käläbadı rähmätullahitaläyhi «Täğrif» atlıg kitabında: «Päygambär galäyhi äs-sälam serenä hiçkem ersä metalliğ bulmadı (öyränep, törle yaktan tikşerep, hökem çıgara almadı). Mägär ul miqdar (şulkadär) - kem, mäsälä, ber mäşäk (tiredän eşlängän kapçık) tulıg su bulsa, täkıy ul mäşekneñ agızı baglıg (bäyle) bulsa, hiçkem ersä ul mäşek eçendä sunı kürmäsä, välikin tışındagı üvüşlüküne (yüeşlekne) kürerlär, täkıy bel ürlär kem bu mäşek eçendä su bar, tip. Möhämmäd Räsullallahinıñ täkıy änväre (nurı), täkıy Äsrarınıñ (sereneñ) miqdarınga hiçkem ersä mötalliğ bulu belmäde (bula almadı), mägär ul miqdar (qadären) beldelär, kem päygambäremez muzmir änväri ilahi (küñel sere) torır, tagı mänbagi äsrar (tıyuçı) räbbani torır».

Şäyeh Abu Yazidä Bostani äyde: «Päygambär galäyhi äs-sä-lamgä birelgän nurnıñ zärräse (börtege) zahir (bilgele) bulsa irde, halıkka hiçkem ersä anı tähämmel kılu bilmäz irde (kütärä, sizä almas ide), nätäk kem küze zägıysr kem ersä küngä (koyaşka) karap, anı kürmägän şikelle». Ul mäğnädin päygambäremez galäyhi äs-sälam häbär birü yarlıkar: «Li mägä allahi vaktu lä yäsägänä fihi mäläk mükarräbä vä lä näbiyu märsulu». Mäğnäse ul bulır kem: Hak Täğalä berlä miña ber vakıt bar torır, ul vakıt eçendä hiç mukarräb (yakın) färeştä sıgmas (sıymas) häm mörsäl (Cibärelgän, künderelgän) päygambär täkıy sıgmas.

Abdullah ibne Mäsgud razıy allahu ganhu äyter: «Kaçan kem bu ayat nazil buldı (iñde) irsä, «Kaulä Täğalä innä allahi vä mäläykätühü yusullünä galä än-näbi yä äyha älläzinä amnu asalu galäyhü vä-ässälämun tisilmän». Mäğnäse ul bulır kem: hakıykattä Täñre Täğalägä, päygambärgä säna (maktau) äyter, täkıy kılınmış (kılıngan) hämkıldaçı (kılınaçak)zällätlärene (hataların) yarlıkar, täkıy Hak Täğalä päygambärdin razıy bulır. Yänä färeştälär täkıy Täñre Täğalädin päygambärneñ kılmış (kılgan), kıldaçı (kılaçak) zällätlären (yalgışların) yarlıka-tu teläyürlär (telärlär), täkıy päygambärgä yari (yünäleş) birerlär: «Äy möeminlär, sezlär päygambärgä baş iyegez, buysınıgız, salavat häm sälam äytä biriñ (äytegez)»,- dip ämer kilde ersä, sähabälär äyde: «Yä Räsullallahi, sezgä sälam birmäkne beldek, hämişä (härçak) äs-sälam galäykä, yä Räsullallahi, dip äytermez, välikin salavatnı nätäk (niçek) äymäk (äytergä) belmäzmez»,- tip möräCäğat ittelär ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Äy, yaranlarım, beleñ (belegez), agäg1 bulıñ (häbärdar bulıgız), ägär miña salavat äyter bulsañız, mundag (bolay) äyteñez kem «Allahu-mu salli galä Möhämmädin vä galä ali Möhämmädin vä bärik galä Möhämmädin vä galä ali Möhämmädin kamä salläytä vä bäräk galä İbrahimä vä galä ali İbrahimä innäkä hämidü mäCidü». Kayu möemin vä mövahhid bu diruz (döres) salavatnı miña arıg iğti-kad (küñel) berlä ber kata (tapkır) äyter bulsa^Hak Täbäräkä vä Täğalä anıñ üzä un rähmät izgay (kaytarır)». Yänä belgel, agäh bulgıl (häbärdar bul): päygambär galäyhi äs-sälam räbbigul-äüväl ayınıñ unike, düşämbe kön tugdı. Hisap gıylme belgän goläma-lar (ğalimnär) andag öydelär kem, Gaysä päygambärdin altı yöz yegerme yıl kiçmeş irde (ütkän ide), Möhämmäd Räsullallahi dönyaga kilde. Täkıy päygambär galäyhi äs-sälam atası Gabdul-lah päygambär tugmazdin aşnu (tumastan elek) vafat bulıp torır irde, välikin olug atası Gabdul-Mottalip bar irde. Päygambär galäyhi äs-sälamne Gabdul-Mottalip Hälimä atlıg dayaga (söt anasına) imdermäk öçen birde. Päygambär altı yäşkä yitmeş irde (Citkändä) kem anası Äminä vafat buldı. Päygambär olug atası katında torır irde. Kayçan kem sikkez (sigez) yäşkä tägdi (Citte) ersä, Gabdul-Mottalip sökäl buldı (avırdı), täkıy päygambärne utlı Abu Talipka tapşırdı, täkıy vafat buldı. Kaçan päygambär yegerme yäşkä tiggändä (Citkändä), Abu Talip Hädiçä hatunnı päygambär galäyhi äs-sälamgä Cefetländerde. Hädiçä hatun päygambärdin sigez uglan tugurdı: dürte irkäk (malay), dürte kız iR9e- İrkäkläre - Gabdullah, täkıy Kasıym irde, täkıy Tayip, täkıy Zahir. Bu dürte narasıyda irkän vafatları buldı. Täkıy dürt bintneñ (kıznıñ) bere - Zäynäp, Rokıya, Ömmegölsem, täkıy Fatıyma. Zäynäpne päygambär Abelgas atlıg keşegä Cefetländerde. Ul Zäynäp päygambär galäyhi äs-sälamdin uza (alda) vafat buldı. Rokıyanı Gosmanga Cefetländerde. Ul yündin, Gosmanga sähabä «Zünnurayın» tir irdelär (dilär ide), yäğni päygambär galäyhi äs-sälamneñ ike nurına iyä, Cöft buldı, tip. Ömmegölsem täkıy ätisennän uza vafatı buldı. Fatıymanı Galigä Cefetländerde, välikin Fatıyma razıy allahu gan -hanıñ päygambär galäyhi äs-sälamdin altı ay soñ vafatı buldı.

Yänä päygambär kırık yäşkä yitmeş irde. RäCäp ayınıñ Cidençe köne Comga tönendä, Hira tavındagı gar (tau kuışı) eçendä irde, kem Cäbrail galäyhi äs-sälam zahir buldı (kürende). İänä şänbe (şimbä) töne häm zahir buldı, täkıy yäkşänbe tönendä häm zahir buldı. Düşänbe tön irde, kem Hak Täğalä färmanı belän Cäbrail galäyhi äs-sälam risalätne, päygambärlekne tapşırdı, päygambär galäyhi äs-sälam täkıy kabul kıldı. Täkıy ul tön irde, kem Käsri mälikneñ ayvanı (abzarı) tibrände, täkıy undürt köngeräse yıkıldı, täkıy dönyada nä kem mug-lar (siherçelär) yandurgan utlar ber irde, ul tön Cömläse sünde, täkıy Safa atlıg ilneñ däryası ul tön korıdı. Comga kön päygambär halaiklarga häbär birde kem: «Hak Täğalä miña päygambärlekne razıy kıldı»,- tip. Äüväl hatınlardin möselman bulgan Hädiçä irde, täkıy uglanlardin Gali irde, täkıy äränlärdin (ğaskärdän) äüväl möselman bulgan Abu Bäker, kollardin äüväl möselman bulgan Zäyid irde razıy allahu ganhu.

Möhämmäd Räsullallahika päygambärlek kilmeşdin soñ, Abu Talip altı yıl täkıy ike ay yäşäde, andin soñ vafat buldı. Päygambär galäyhi äs-sälam Abu Talipnıñ vafatına inkän (bik) kazgurdı (kaygırdı). Gammı (abıysı) irde köferlär andin kurkıp, päygambärgä üküş zähmät (küp Cäfa) tägürmäs irdelär. Monça (bu qadär) tärbiyä kılıp, iman kältürmädin (kitermiçä), ahirätkä barganınga üküş (çiksez) kazgurdı. Abu Talipnıñ ahır vakıtı buldı ersä, päygambär galäyhi äs-sälam bardı gıybadätkä. Bakar (karıy) Abu Cahil utırıp torır yaranları berlä. Päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Äy gammum (agam), miña tärbiy-äteñez inkän üküş (bik küp) buldı, imdi telärmen kem kälimäi şähadät äysanıñ (äytsägez), kıyamät kön bezgä şäfäğat kılmak räva bulsa (nasıyp bulsa)!» - tide ersä, Abu Cahil baktı täkıy äyde: «Gomereñezne atañız Gabdul-Mottallip dine üzä (dinendä) kiçep, ahır vakıtta kaytırmısız?» - tide ersä, ul äyde: «Yä Möhämmäd, min atam Gabdul-Mottallip dine üzä ülärmen»,- tide ersä, päygambärneñ hätere hasta häm bazman buldı ersä, ayat na-Zil (hasil) buldı: «Kaulähü Täğalä innäkä lä tähdi min ähbätä vä likinnä allaha yähdi min yäşä'u». Mäğnäse: yä Möhämmäd, sin ul kem ärsäne sävärsän (söyärseñ), kündürü bilmässeñ (künderä almassıñ). Kemne teläsä, kündergän Täñre Täğalä min torırmın. Yänä Abu Talip vafatıdin öç kön kalmış irde, kem Hädiçä ana-mız razıy allahu ganha vafatıdin soñ päygambär galäyhi äs-sälam tugız hatun aldı: Gäyşä hatun, täkıy Safiya hatun, täkıy Ömmi-Sälimä hatun, täkıy Häbibä hatun, täkıy Zäynäp hatun, täkıy Mäymünä hatun, täkıy Carirä hatun, täkıy Safiya hatun, täkıy Säüdä hatun. Täkıy ike kuması (känizäge) bar irde, bere Mariya atlıg, andin İbrahim atlıg ugıl buldı, bik yäşli vafatı buldı, bere Räyhan irde, annan ugıl-kız bulmadı. Nä kim ugıl-kız buldı, Cömlä (barısı) Hädiçä hatındin buldı, öñin (başka) hatınlardin bulmadı.

Päygambär galäyhi äs-sälam yegerme tugız gazat (izge sugış) kıldı, tugız gazatga üze täkıy käfer belän orıştı, yegerme ga-Zatta sähabälär sugıştı, üze orışmadı. Täkıy kırık yäşendä päygambärgä vahi kilde. Vahi kilmeşdin soñ, Mäkkädä unöç yıl yäşäde. Andin soñ Mädinägä bardı, Mädinädä un yıl tordı. Altmış öç yäşendä päygambär galäyhi äs-sälam dönyanı näkıl kıldı (ülde). Barlıgı unsigez kön säkäl buldı (avırdı). Räbbigul äüväl ayınıñ unberençe kön, yäkşänbe kön irde, kem ahirätkä ulandı (küçte). Vassalä allaha gala säyid nä Möhämmädin vä alihi äCmägıyn.

İkinç fasıl

PÄYGAMBÄR GALÄYC ÄS-SÄLAMGÄ VAHİ KİLMÄKENEÑ BÄYANI İMİNDÄ TURUR

İmam Saganinıñ «Mäşarikul-änvär» isemle kitabında bu hädisne kiltermeş: «Ruyi gän länä huräyrätä razıy allahu-ganha gän Räsullallahi sallallahi galäyhi väs-sälam ännähu kalä innä älläzäyni bäda gariban vä säyägudu älläzäyni bäda gariban vä säyägudu älläzäyni kämä bäda fatubi lil garaba». Bu hädis mäğnäse ul bulır kem, päygambär häbär birü yarlıkar: «Bu möselmanlık dine gariplukın (gariplek belän) hasil buldı, kıyamät itägendä täkıy gariplek belän kaytaçak. Huşlık bulsın gariplärgä (tugan ilennän ayırılıp yäşäüçelärgä)».

Gayşä razıy allahu ganha äyter: «Päygambär galäyhi äs-sälam päygambärlek kilmäzdin uza (kiler aldınnan) rast töşlär kürü başladı. Nä kem töş kürsä irde, üze täğbir kılır irde (yurıy ide). Ul töşlärneñ yurukı (yuravı) açık rast kiler ide, hiç hata kılmaz irde».

Ber kön päygambär galäyhi äs-sälam Hädiçägä äyter: «Yä Hädiçä, kükdin avaz işettem, inkän (bik) kurıktım»,- tide ersä, Hädiçä: «Yä Möhämmäd, hiç kurıkmagıl, Hak Täğalä siña zaiğ kılmagay (naçarlık eşlämäs)»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam: «Yä Hädiçä, küñelem hälvät (aulak) ultırmak teliyur (teli). Miña azık kılu birgel. Hira tagında ber gar (tau kuışı) bar, ul gar eçendä ber kaç kön (berniçä kön) hälvät ulturayın (yalgız yäşim)»,- tide ersä, Hädiçä azık kılu birde. Päygambär galäyhi äs-sälam ul azıknı alıp bardı, ul gar eçendä ber^kaç kön hälvät kıldı. AZIK tökände (bette). Yänä kilde, äyter: «Yä Hädiçä, miña hälvät ulturmak huş kiler»,- tip, hämişä azık alıp barıp, hälvätlek kılır ide. Ber kön kilde, Hädiçägä äyter: «Yä Hädiçä, kükdin bik häybätleg avaz (köçle tavışlar) işetelde, kurkar buldum, täkıy hälvät (yalgızlık) huşlıkdin kiçü belmäzmen (baş tarta almıym), nätäk (ni) kılayım?» Hädiçä äyde: «Yä Möhämmäd, hiç kurıkmagıl, bu eşneñ ahırı häyer bulgay, Hak Täğalä sine Zaiğ kılmagay (taşlamas)»,- tide ersä, azık alıp, Hira tavınıñ garı eçendä ulturdı (yäşäde). Ber kön gar eçendä olturur irkän (utırganda), ber kem ersä (keşe) päyda buldı, täkıy päygambär katınga kilde häm äyde: «Yä Möhämmäd, ukıgıl!» Päygambär ga-läyhi äs-sälam äyde: «Ukıgan ärmäzmen (ukıy almıym)». Mine tottı, täkıy katıg kıstı, andag (şulay) kem täqatem kalmadı. Yä~ nä ıza birde (Cibärde) häm äyde: «Yä Möhämmäd, ukıgıl!» Min äydem: «Ukıgan ärmäzmen»,- tidem ersä, ikençe kat mine tottı, täkıy andag kıstı, hiç yaragım kalmadı. Yänä buşadı, yänä äyde: «Yä Möhämmäd, ukıgıl!» - tide ersä, min äydem: «Vallahi, min ukıgan ärmäzmen (ukıy belmim)»,- tidem. Miña äyde: «Äytgıl, iqra'u biyemi rabbikä älläzi halak-halak äl-insana min galak iqra'u rabbukä äl-äkrämü älläzi gallamä bilkalami gallamä äl-insana malamu yaglamu». Bu yirgä qadär ukıdı irsä, min täkıy ukıdım. Bu ayatne äüväl barlıkka kilgän ayat dip äyterlär. Mäğnäse ul bulır kem: yä Möhämmäd, unsigez meñ ğalämne yarat-kan Ber häm Barnıñ ayaten ukıgıl. Ul Täñreneñ ayaten ukıgıl, kem adäm uglanların ber parä kuyug kandin (kuyı kannan) yarattı. Ukıgıl, yä Möhämmäd, täkıy sineñ pärvärdigärıñ (yaratuçıñ, tudıruçıñ) andag kärim Täñre torır, kem adäm uglannarına hatnı (yazunı) kaläm berlä ögrätte (öyrätte). Adäm uglanlarınga belmä-gänlärene belderde»,- tide. Täkıy küzemdin ğaip buldı ersä, min täkıy kurkug^vä häybät berlä ul gardin çıgıp, kurka-teträyü kilep äydem: «Yä Hädiçä, mine tunga çolgañ, täkıy yatkuruñ, kem hälem bik mötäğayyer buldı, tidem ersä, mine çolgap yatkırdı. Ber zaman yatmışdin soñ üz hälemgä kildem, täkıy ni ähväl kem ul garda kiçte, Cömläsene (barısın) äydem ersä, Hädiçä äyde: «Yä Möhämmäd, kurkmagıl, eşeñ häyer bulgay. Hak Täğalä sine Zaiğ kılmagay, anıñ öçen kem sineñ izgü ğadätläreñ bar, yak-ya-vuknı sävärsän (yarlılarnı söyärseñ), yalgan sözlämässeñ, keşelärneñ imgägen kütärerseñ, kunaklarnı agırlarsıñ (zurlarsıñ), meskenlärgä yarı birürseñ (yärdäm itärseñ), Hak Täğalä siña yamanlık birmägäy»,- tip ügetläde ersä, päygambär galäyhi äs-sälam küñele huş buldı. Andin soñ Hädiçä äyde: «Yä Möhämmäd, torgıl, baralıñ (barıyk), minem atam karendäşe uglı bar, Varka uglı Näüfäl tiyärlär. Olug yäşleg turur, ike küze kürmäs bulıp turur. Gayse galäyhi äs-sälam dine üzä torır. Üküş gıylem belür «İnCil» kitabın ukıyur»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam Hädiçä berlä bardılar, täkıy nä kem päygambär galäyhi äs-sälam kürde, Cömläsene äyde ersä, ul äyde kem: «Yä Möhämmäd, bäşarät bulsın (şatlıklı häbär), siña kem kürengän Cäbrail torır, Musa päygambärgä, täkıy Gaysä päygambärgä dä kilgän turur. Yä Möhämmäd, ahır zamannıñ päygambäre sän bulgaysıñ (sin bulaçaksıñ). «İnCil»dä sineñ sıyfatlarıñ bar, «Täürälge täkıy bar. Päygambärlärneñ hatamı (dustı) bulgaysıñ, välikin Cömlä (barlık) päygambärlärneñ olugı sin bulgaysıñ. Käşki (ägär dä) min yigit (yäş) bulsa irdem, sine Mäkkä köferläre Mäkkädän çıgarmışda, katıñda (yanında) bulsa irdem, säñayari birgäy irdem»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Varka, mine Mäkkädinme çıgargaylar?» -tide ersä, Varka äyde: «Väli (izge), yä Räsullallahi, sine Mäkkädin çıgargaylar (kuaçaklar). Köferlär üküş (küp) zähmät häm mäşäqatlär tigürgäylär (kiteräçäk). Andin soñ Hak siña nosrät (Ciñü) birgäy. Dineñ yüksäk (böyek) bulgay, ähväleñ kavi (köçle) bulgay»,- tide ersä, päygambärneñ küñele huş buldı. Andin soñ ber kaç ayyamlar küpmeder (vakıtlar) kiçte, Varka ibne Näüfäl täkıy dönyadin küçte.

Möhämmäd galäyhi äs-sälam yänä äyde: «Ber kön Hira tagında (tavında) irdem. Kolagıma avaz kilür: «Yä Möhämmäd, yä Möhämmäd»,- tiyü. Tört yanımga baktım, hiçkem ärsäne kürmädem. Üstün (öskä) baktım ersä (karasam), yirle-kökle (Cir belän kük) arasında ber ulug tähet urulmış, ul tähet üzä Cäbrail ultırmış (utırgan), yöze kün täg kumıyur (koyaştan balkıy). Kürdem ersä, küñlemgä yänä kurkug kerde, teträyü başladım. Kire yänä Hädiçä katınga (yanına) kildem täkıy äydem: «Yä Hädiçä, mine tunga çolgañ, kem küñlemgä yänä kurkug kerep torır»,- tidem ersä, mine çolgap yatkurdı. Bakarmın (karasam), havada Cäbrail yänä zahir buldı (kürende) täkıy äyde: «Ya yuha älmuddä sir kum fanzir uä rabbakä vä käbbir vä siya bäkä fata-hibbur vär-räCäzä srähiCaz vä lätämnän tästäksir vä lir-rab-bikä fasibar». Mäğnäse ul bulur kem «yä yuha älmüd sir» digäne «äy, munça (bu qadär) çolganıp yatkan päygambär galäyhi äs-sälam, urınıñnan kupkıl (tor). Koräyeş käferlärene Täñreneñ gaza-bıdin kotkargıl, Rabbıñnı oluglagıl, täkıy namaznıñ äüvälemdä «Allahu äkbär!» dip namaz başlagıl, tunıñnı (kiyemnäreñne) näCesdin arıtgıl (arındır)». İbne Gabbas razıy allahu ganhu äyter, mäğnäse ul bulır kem: «Yä Möhämmäd, täneñne yazıktin arıtgıl. «Vär-riCaza fähCür» - yaman eşlärne kuzgıl (taşla) yä täkıy şaytan väsväsäsene kuzgıl. «Vä lätämminu tästäksir» -täğat vä gıybadät kılsañ, Rabbıña minnät kılmagıl (bitärlämä) täğateñne üküş kürmägel (gıybadäteñne küpsenmä). Täñregä täğat kılmak eçendä sabır kılgıl, halıkka risalat tägürmäk eçendä (Citkerüdä) sabırlık kılgıl, Hak süzen, färmanın tägürmäk eçendä (Citkerüdä) sabır kılgıl»,- tide ersä, päygambär därhal (şunda uk) kuptı täkıy halıkka Hak Täğaläneñ färmanın tägürü (Citkerä) başladı, käferlärne tämug utın-din kurkıta başladı. Andin soñ ber kaçayamlar (berniçä kön) kiçte. Cäbrail hiç kilmäde ersä, päygambär galäyhi äs-sälam inkän kazgulug (kaygılı) buldı, şäükı (yaklauçı) Hak Täğaläneñ sälamenä täkıy kalämenä ziyada (mohtaC) buldı. Ber kön yänä bardı Hira tavınga. Üküş (bik) intizar kıldı, Cäbrail kilmäde ersä, teläde kem ÜZene tag başındin kämişsä (ırgıtsa) i hälaq kılsa. Gayatı mähäbbätedin Cäbrail kilde täkıy äyde: «Yä Möhämmäd, bäşarät bulsın (şatlıklı häbär) siña. Hak Täğalä lotıfnı (kiñ küñellelek) täkıy kärämene (märhämätlelek) sineñ hakıña kıldı, başka päygambärlär hakkına ul miqdar lotıf vä käräm kılmadı, kem sineñ hakıña kıldı». Päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Cäbrail, bäyan kılgıl, ul nätäk (nindi) lotıf vä kärämlär torır?» Cäbrail galäyhi äs-sälam äyde: «Kayu yirdä kem Hak Täğaläneñ zikre (iseme) yad kılınsa (iskä alınsa), sineñ zikreñ tagın yad kılıngay. Täkıy Hak Täğalä üzzatı berlä duruz säna (maktau) äyde (äytte) täkıy färeştälärgä boyırdı: «Minem Räsulem-gä 9URUZ säna äyteñlär (zurlagız)- Täkıy ömmätläreñä boyırdı, kıyamätkä tägrü (qadär) siña duruz vä säna äygaylar. Täkıy sineñ ömmäteñne Cömlä (barlık) päygambärlär ömmätendin artık kıldı, täkıy yir yözene sineñ ömmäteñä mäçet kıldı, kayu yirdä namaz kılsalar, Hak Täbäräkä vä Täğalä kabul kılgay»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälamneñ küñele-hätere huş buldı. Andin soñ Cäbrail galäyhi äs-sälam azakını (ayagın) yirgä ordı ersä, yirdin çişmä päyda buldı. Ul çişmädin yuındı, täkıy ike räqağat namaz kıldı häm äyde: «Yä Möhämmäd, min yuınmışım täg yungıl (yuıngan kebek yuın), täkıy min namaz kılmışım täg (kebek) namaz kılgıl»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam näq Cäbrail yuınmışı täg yuındı, täkıy Cäbrail galäyhi äs-sälam namaz kılmışı täg namaz kıldı. Ber yılga tägi ikeşär räqağat namaz kıldı, ber yıldin soñ biş vakıt namaz fariza kılındı.

Üçinç fasıl

PÄYGAMBÄR GALÄYHİ ÄS-SÄLAMNEÑ

HÄM YARANLARINIÑ İSLAM ÄÜVÄLEÑDÄ

İMGÄKGÄNLÄRENEÑ (KÜRGÄN AVIRLIKLARI)

BÄYANI İMİNDÄ TURUR

İmam Abul-Mäğali Möhämmäd İspiCabi rähmätullahi galäyhi «Täfsir»yendä «Suratul ahzab» eçendä bu hädisne kitermeş: «Kalä Räsullallahi sallallahi galäyhi vässälam min aza mueminän fäqad azani vä min azani fäqad azi allaha fähu mälgun fil -nuriya väl «İnCil» väz-Zäburi väl-Furkani vä-äğaddä lähum ga-Zaban muhinan». Mäğnäse ul bulır kem, päygambär galäyhi äs-sälam häbär birü yarlıkar: «Kem dä bulsa möeminne azar kılsa (orışsa), mine azarlar, kem dä kem mine azar kılsa, ul keşe mälgun torır. «Täürat», täkıy «İnCil», täkıy «Zäbur», täkıy «Furkan» eçendä kem ärsägä hur kılgan gazabın amada kılıp torır (äzerlär)»,-tide.

Häbbab ibne äl-Arat atlıg sähabä äyter razıy allahu ganhu: «Päygambär galäyhi äs-sälam Käğbä külägäsendä tüşäp ultırıp torır irde kem, kildem, sälam kıldım, päygambär täkıy Cavap yarlıkad. Min äydem: yä päygambär, bezgä nosrät (yärdäm) bir-mäzmeseñ, Täñredin aman (tınıçlık, iminlek) kılmazmısıñ? Niçägä tägi (qadär) bu käferlär zähmätene, mäşäqatene kürerbez? Kayu yirdä namaz kılganımıznı kürsälär, orırlar, sügärlär, hiç bezlärgä aman birmäslär. Päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Häbbab, uzakı (minnän aldagı) päygambärlärneñ ömmätlären käferlär pıçkı berlä ike parä kılur irdelär. Ul ömmätlär sabır kılır irdelär, dinlöredin kaytmaz irdelär. Täkıy bäğzelärene (kayberläreñ) timer targaklar berlä itlä-rene tarar irdelär süñüklärenä tägi (söyäklärenä qadär), täkıy alar dinläredin kaytmaz irdelär. Vallahi, minem dinem eşe andag (şulay) tämam bulgay, kem Sanga atlıg yirdin Hazramavıt atlıg yirgä tägi (qadär) atlıg yalgız baraçak, hiçkemärsädin kurıkmagay. Mägär Täñredin kurıkgay, täkıy kuylug keşe bü-redin kurıkgay. Äy ömmätlärem, sezlär täğCil kılırsız (aşıgasız)»,- tide».

Ber kön päygambär galäyhi äs-sälam evdin (öyennän) çıktı. Köferlärne: «Hak yulına öndägäyim, bulgay kem möselman bulgay-lar, tämug utındin kurtulgaylar»,- tip, evdin çıkmış irde. Ber käsrer karşu kilde. Ul käferne huş süz berlä, açuk yöz berlä Hak yulına öndäyü başladı ersä, ul käfer päygambär galäyhi äs-sälamne üküş (küp) sükte, küp Cäfalar kıldı, täkıy möbäräk başınga tuprak saçtı. Päygambärneñ hätere bazman buldı, köfergä hiçnärsä timäde, sabır kıldı, kire töndi (kayttı), tagı evgä kerde. Gayäle (kızı) kuptı, päygambär galäyhi äs-sälamneñ möbäräk başındin tupragın kitärer, täkıy zar-ZaR yıglayur täkıy äyter: «Äy baba (äti), bu käferlär sezgä ni hurlıklar kılırlar?» - tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyter: «Äy, gayyälem, yıglama, päygambärlärneñ imgäkläre katıg bulır, väli-kin savapları üküş (küp) bulır, täkıy däräCäläre artık bu-lır»,-tide.

İbne Mäsgud razıy allahu ganhu äyter: «Ber kön päygambär Käğbäneñ ber yanında MäsCüd äl-haram eçendä namaz kılır irde, kem Abu Cahil yaranları berlä MäsCüd äl-haramga kerdelär. Bakarlar (karıylar), ber möñeştä (poçmakta) päygambär galäyhi äs-sälam namaz kılır. Abu Cahil äyter yaranlarınga: «Kayu bereñez (kaysıgız) bara, fälän mähällädä tävä (döyä) bugazlap torırlar. Ul täväneñ näCasätle bagarsukların (eçäklären) kilterep, Möhämmäd säCdägä barmışta östengä bıraksa (ırgıtsa) kiyemnäre Cömlä näCes bulsa»,- tip färmanladı ersä, ber mälgun äyde: «Min barıym»,- tip. Munlar yıglışıp bakıp (karap) turur irdelär. Päygambär galäyhi äs-sälam säCdegä bardı. Ul mälgun täväneñ (döyäneñ) näCasätle bagarsukların Cemläse-ne (hämmäsen) päygambär galäyhi äs-sälam östenä kämişte. Ton-larını (kiyemnären) Cömlä näCes kıldı ersä (pıçrandı isä), Abu Cahil täkıy yaranları Cömlä köleştelär». İbne Mäsgud äyter: «Ägär kodrätem bulsa irde, päygambär üzäsendäge (östendäge) näCasätne kitärgäy irdem (alıp taşlar idem), välikin islam zägıyf irde, köferlär galib (küp) irde, yaragım (çaraç) bulmadı kitärmäkkä». Ber kem ersä bardı, täkıy Fatıymaga rähmätullahi galäyhi häbär birde ersä, Fatıyma kilde. Bakar (karıy) päygambär galäyhi äs-sälam säCdä eçendä torır, täkıy köferlär köleşep torırlar. Päygambär galäyhi äs-sälamneñ ÜZÄsendä (östendä) täväneñ näCasätläre bar. Bu hälne kürde ersä, köferlärgä sükte, täkıy päygambärneñ möbäräk arkasındin ul näCasätlärne bıraktı ersä (ırgıttı isä), päygambär säCdädin baş kaldurdı. Bakar (kürä) Cömlä näCes bulmış, hätere hasta vä bazman buldı (borçıldı). Andin älgine (kulların) kütärde tagı öç kata. «Äy Bar Hoday, sin bu köferlärne hälaq kılgıl»,- tide ersä, köferlär kurıktılar, kaçtılar anıñ öçen kem päygambär galäyhi äs-sälamneñ kargışı, älbättä, kilmädin kalmaz (kilmiçä kalmas) tip belür irdelär. İbne Mäsgud äyter: «Ul käsrerlärne Bädär tugışında küzem berlä kürdem. Hak Täğalä päygambärgä nosrät (yärdäm) birde, alar sahrada şeşep yatur irdelär. Azakla-rıdin süräp ber iske kuzugka (koyıga) kämeştelär (taşladılar), sasıgı keşelärgä tigmäsen»,- tip. Söäl kılırlar: «Uhud tukışında islam çärigen (ğaskären) köferlär galäbä kıldı (Ciñde). Päygambär galäyhi äs-sälamne Gatäbä atlıg käfer taş berlä ordı häm möbäräk teşen sındurdı. Päygambär yıgıldı, möbäräk yöze taş zähmedin yarıldı, täkıy kan aga başladı ersä, päygambär galäyhi äs-sälamgä sähabälär öydelär: «Yä Räsullallahi, bu kä-ferlärka kargagıl, Cömläse hälaq bulsınlar!» - tidelär ersä, päygambär äyde: «Hak Täğalä mine rähmät öçen ızdı (sayladı), läğnät öçen ızmadı. Täñre Täğalä rähmät kılsın atam Nuh päygambärgä, här kön dä kaveme anı un kata orır irdelär, bihuş bulır irde, hiç kargamas irde, mägär äyter irde: «Äy Ber Hoday! Kavemem mine belmäzlär, ägär päygambär tip belsä irdelär, mon-dag Cäfa kılmagay irdelär. Sin munlarnı kündergel»,- tip doga kılır irde. Välikin Cäfaları hättin kiçte örsä, anda kargadı. İmdi min täkıy andag (şundıy) doga kılayın (kılıym) sezlär «amin» tiñiz (diyegez), tip sähabälärenä boyurdı häm äyde: «Äy Bar Hoday, sin kavememne kündergel, anlar mine belmädin bu Cäfalar kılurlar»,- tide. Täkıy bu näCasät kämişkän (pıçrak ırgıtkan) köferlärgä kargadı: «Kem namaz Hak Täğalägä gıybadät häm täqat kılmak torır, köferlär gıybadät kıluga maniğ (kirtä) komaçau buldılar ersä, tahammel kılu bilmäde (çıdıy almıyça) kargadı. Välikin möbäräk teşene sındurmak (üzenä) näfeskä zähmät tägürmäk torır, ul Cähätdin sabır kıldı, savap öçen kargamadı»,- tip äymeşlär.

Päygambär galäyhi äs-sälamneñ ğaliması (ata belän bertugan kız karendäşe) bar ide. Gatikä atlıg (isemle). Ul kilde, täkıy Abu Lähäb katınga kerde, täkıy äyde: «Äy karendäşem, Abu Lähäb, bu oyamız (näselebez) ulı Möhämmädkä Mäkkä halkı artık zähmät, gazap tigerü (tigerä) başladılar. Burun (elek) karındaşımız Abu Talipdin kurkar irdelär. Ul vafatı bulgandin birü, kürermen, üküş zähmät tigrü başladılar (küp gazaplar kürsättelär). Sin täkıy Abu Talip mäñizlek (kebek) atası karendäşe torırsıñ, sin täkıy Abu Talip mäñizlek sin, täkıy saklasañ nä bulgay»,-tip därhost kıldı ersä (ütende), Abu Lähäb täkıy kabul kıldı, täkıy Möhämmädiye katınga kiltürde, täkıy çıktı, Mäkkä halkına, Koräyeş kabiläsingä iğlan kıldı: «Bu köndin soñ Möhämmädkä hiçkem ersä kagılmasın. Ägär katılır bulsalar, keşelärgä ul mundag kılgaymın, andag kılgaymın (bolay itäçäkmen, tegeläy itäçäkmen)»,- tip tähdid vä täfziğ kıldı, yanadı, kurkıttı. Bu süzlärne Abu Cahil täkıy işette. Koräyeşlärne yı-gıp-yıgıp (etep-törtep) kilde täkıy äyde: «Äy, Abu Lähäb, işettek, sin babalar dinennän yöz ävermeşsän (çöyerep), Möhämmäd dinenä kermeşsän>>,- tide ersä, Abu Lähäb äyde: «Min Möhämmäd dinengä kermädem, atam Gabdul-Motallip dinennän yöz ävermä-dem (çöyermädem), välikin kördüm bu uyam uglı (üzebezneñ tuganıbız) Möhämmädkä halıklar üküş zähmät tägrü başladılar, yak-yavukluk (tuganlık) hakın saklap katımga (yanıma) kil-terttem».

Ber kön Abu Cahil yaranları berlä mäşvärät kıldı (Cıyıp kiñäşte): «Ni eş kılgaymd (nişlätäbez)? Abu Lähäbne Möhäm-mäddin azırgaymız (ayırırga kiräk),- tip äyde.- Barıñ Abu Lähäbne öndäñ (çakırıp kiteregez), minem hateremgä(isemä) ber süz töşte, anı Abu Lähäbdin sorayın (sorarga kiräk)». Abu Lähäbne öndädelär (çakırıp kiterdelär). Abu Cahil äyter: «Yä Abu Lähäb, Möhä/pmäd sineñ atañ Gabdul-Motallipnıñ urını: «Kayu yir tip?» - äyter tide isä, Abu Lähäb äyde: «Min Möhämmädkä sor-mışım yuk»,- tide. Abu Cahil: «Bargıl hali (häzer ^k bar), sorap kilgel»,- tide ersä, Abu Lähäb bardı täkıy äyde: «Yä Möhämmäd, minem atam Gabdul-Motallip urını mäqamı kayu (nindi) yir?» Möhämmäd belde kem bu köferlär mäker-häyläse turur tip. Mö-tähäyyer (häyran) buldı täkıy äyde: «Atañ urını ber mögayin (bilgelängän) yir torır»,- tide ersä, Abu Lähäb bardı täkıy andag (şul süzlärne) äyde. Abu Cahil äyde: «Yä Abu Lähäb, yänä sor-gıl, kem ul mögayin yir, ul yirneñ atın (isemen) äygıl, nä yir torır»,- tip. Yänä kilep soradı ersä, päygambär galäyhi äs-sälam: «Ul yirneñ atı (iseme) Cähännäm torır, yäğni tämug utı torırsa) kiyemnäre Cömlä näCes bulsa»,- tip färmanladı ersä, ber mälgun äyde: «Min barıym»,- tip. Munlar yıglışıp bakıp (karap) turur irdelär. Päygambär galäyhi äs-sälam säCdägä bardı. Ul mälgun täväneñ (döyäneñ) näCasätle bagarsukların Cömläse-ne (hämmäsen) päygambär galäyhi äs-sälam östenä kämişte. Ton-larını (kiyemnären) Cömlä näCes kıldı ersä (pıçrandı isä), Abu Cahil täkıy yaranları Cömlä köleştelär». İbne Mäsgud äyter: «Ägär kodrätem bulsa irde, päygambär üzäsendäge (östendäge) näCasätne kitärgäy irdem (alıp taşlar idem), välikin islam zägıyf irde, köferlär galib (küp) irde, yaragım (çaram) bulmadı kitärmäkkä». Ber kem ersä bardı, täkıy Fatıymaga rähmätullahi galäyhi häbär birde ersä, Fatıyma kilde. Bakar (karıy) päygambär galäyhi äs-sälam säCdä eçendä torır, täkıy köferlär köleşep torırlar. Päygambär galäyhi äs-sälamneñ ÜZÄsendä (östendä) täväneñ näCasätläre bar. Bu hälne kürde ersä, köferlärgä sükte, täkıy päygambärneñ möbäräk arkasındin ul näCasätlärne bıraktı ersä (ırgıttı isä), päygambär säCdädin baş kaldurdı. Bakar (kürä) Cömlä näCes bulmış, hätere hasta vä bazman buldı (borçıldı). Andin älgine (kulların) kütärde tagı öç kata. «Äy Bar Hoday, sin bu köferlärne hälaq kılgıl»,- tide ersä, köferlär kurıktılar, kaçtılar anıñ öçen kem päygambär galäyhi äs-sälamneñ kargışı, älbättä, kilmädin kalmaz (kilmiçä kalmas) tip bel ür irdelär. İbne Mäsgud äyter: «Ul käsrerlärne Bädär tugışında küzem berlä kürdem. Hak Täğalä päygambärgä nosrät (yärdäm) birde, alar sahrada şeşep yatur irdelär. Azakla-rıdin süräp ber iske kuzugka (koyıga) kämeştelär (taşladılar), sasıgı keşelärgä tigmäsen»,- tip. Söäl kılırlar: «Uhud tukışında islam çärigen (ğaskären) köferlär galäbä kıldı (Ciñde). Päygambär galäyhi äs-sälamne Gatäbä atlıg käfer taş berlä ordı häm möbäräk teşen sındurdı. Päygambär yıgıldı, möbäräk yöze taş zähmedin yarıldı, täkıy kan aga başladı ersä, päygambär galäyhi äs-sälamge sähabälär öydelär: «Yä Räsullallahi, bu kä-ferlärka kargagıl, Cömläse hälaq bulsınlar!» - tidelär örsä, päygambär äyde: «Hak Täğalä mine rähmät öçen ızdı (sayladı), läğnät öçen ızmadı. Täñre Täğalä rähmät kılsın atam Nuh päygambärgä, här kön dä kaveme anı un kata orır irdelär, bihuş bulır irde, hiç kargamas irde, mägär äyter irde: «Äy Ber Hoday! Kavemem mine belmäzlär, ägär päygambär tip belsä irdelär, mon-dag Cäfa kılmagay irdelär. Sin munlarnı kündergel»,- tip doga kılır irde. Välikin Cäfaları hättin kiçte örsä, anda kargadı. İmdi min täkıy andag (şundıy) doga kılayın (kılıym) sezlär «amin» tiñiz (diyegez), tip sähabälärenä boyurdı häm äyde: «Äy Bar Hoday, sin kavememne kündergel, anlar mine belmädin bu Cäfalar kılurlar»,- tide. Täkıy bu näCasät kämişkän (pıçrak ırgıtkan) köferlärgä kargadı: «Kem namaz Hak Täğalägä gıybadät häm täqat kılmak torır, köferlär gıybadät kıluga maniğ (kirtä) komaçau buldılar ersä, tahammel kılu bilmäde (çıdıy almıyça) kargadı. Välikin möbäräk teşene sındurmak (üzenä) näfeskä zähmät tägürmäk torır, ul Cähätdin sabır kıldı, savap öçen kargamadı»,- tip äymeşlär.

Päygambär galäyhi äs-sälamneñ ğaliması (ata belän bertugan kız karendäşe) bar ide. Gatikä atlıg (isemle). Ul kilde, täkıy Abu Lähäb katınga kerde, täkıy äyde: «Äy karendäşem, Abu Lähäb, bu oyamız (näselebez) ulı Möhämmädkä Mäkkä halkı artık zähmät, gazap tigerü (tigerä) başladılar. Burun (elek) karındaşımız Abu Talipdin kurkar irdelär. Ul vafatı bulgandin birü, kürermen, üküş zähmät tigrü başladılar (küp gazaplar kürsättelär). Sin täkıy Abu Talip mäñşlek (kebek) atası karendäşe torırsıñ, sin täkıy Abu Talip mäñizlek sin, täkıy saklasañ nä bulgay»,-tip därhost kıldı örsä (ütende), Abu Lähäb täkıy kabul 1şldı, täkıy Möhämmädiye katınga kiltürde, täkıy çıktı, Mäkkä halkına, Koräyeş kabiläsingä iğlan kıldı: «Bu köndin soñ Möhämmädkä hiçkem ersä katılmasın. Ägär katılır bulsalar, keşelärgä ul mundag kılgaymın, andag kılgaymın (bolay itäçäkmen, tegeläy itäçäkmen)»,- tip tähdid vä täfziğ kıldı, yanadı, kurkıttı. Bu süzlärne Abu Cahil täkıy işette. Koräyeşlärne yı~ gıp-yıgıp (etep-törtep) kilde täkıy äyde: «Äy, Abu Lähäb, işettek, sin babalar dinennän yöz ävermeşsän (çöyerep), Möhämmäd dinenä kermeşsäñ»,- tide örsä, Abu Lähäb äyde: «Min Möhämmäd dinengä kermädem, atam Gabdul-Motallip dinennän yäz ävermä-dem (çöyermädem), välikin kördüm bu uyam utlı (üzebezneñ tuganıbız) Möhämmädkä halıklar üküş zähmät tägrü başladılar, yak-yavukluk (tuganlık) hakın saklap katımga (yanıma) kil-terttem».

Ber kön Abu Cahil yaranları berlä mäşvärät kıldı (Cıyıp kiñäşte): «Ni eş kılgaymız (nişlätäbez)? Abu Lähäbne Möhäm-mäddinazırgaymız (ayırırga kiräk),- tip äyde.- Barıñ Abu Lähäbne öndäñ (çakırıp kiteregez), minem hateremgä(isemä) ber süz töşte, anı Abu Lähäbdin sorayın (sorarga kiräk)». Ab^ Lähäbne öndädelär (çakırıp kiterdelär). Abu Cahil äyter: «Yä Abu Lähäb, Möhämmäd sineñ atañ Gabdul-Motallipnıñ urını: «Kayu yir tip?» - äyter tide isä, Abu Lähäb äyde: «Min Möhämmädkä sor-mışım yuk»,- tide. Abu Cahil: «Bargıl hali (häzer^uk bar), sorap kilgel»,- tide ersä, Abu Lähäb bardı täkıy äyde: «Yä Möhämmäd, minem atam Gabdul-Motallip urını mäqamı kayu (nindi) yir?» Möhämmäd belde kem bu köferlär mäker-häyläse turur tip. Mö-tähäyyer (häyran) buldı täkıy äyde: «Atañ urını ber mögayin (bilgelängän) yir torır»,- tide ersä, Abu Lähäb bardı täkıy andag (şul süzlärne) äyde. Abu Cahil äyde: «Yä Abu Lähäb, yänä sor-gıl, kem ul mögayin yir, ul yirneñ atın (isemen) äygıl, nä yir torır»,- tip. Yänä kilep soradı örsä, päygambär galäyhi äs-sälam: «Ul yirneñ atı (iseme) Cähännäm torır, yäğni tämug utı torır,- tip äyde,- täkıy kem Gabdul-Motallip mäñizlek (kebek) kä-ferlek berlä bulsa, anıñ yire dä tämug utı torır, gazap vä gu-kubat torır»,- tip äyde ersä, Abu Lähäb gazaplandı täkıy äyde: «Äy Möhämmäd, minem atam sineñ olug atañ turur. Sin nätäk (ni öçen) anı gazap häm gokubät eçendä dip äyterseñ. Min sindin bizärmen. Çıkgıl, minem katımdin kitgel. Bu köndin soñ siña yarı birmäsmen (yaklamayaçakmın)»,- tip katındin kitärde. Täkıy Gataba atlıg (isemle) uglınga päygambärneñ Rokıya atlıg gaya-lın (kızın) >Tsefetländerep torır irde (öylängän ide). Aña färmanladı kem: «Möhämmäd kızını buşagıl (buşat), täkıy Möhämmädne azarlagıl!» - tide ersä, Rokıyanı buşadı (ayırdı), päygambärka üküş sükte, azarladı (açulandı) ersä, päygambär: «Äy, Bar Hoday, etlärendin ber etne musallat kılgıl, bu mälgunne hälaq kılsun»,- tide ersä, atası işette. Möhämmäd kargışı halıkka, älbättä, tägmädin (töşmiçä) kalmas, imdi ulımnıñ bu ähväle nätäk (niçek) bulır, tip kazgurdı (borçıldı). Möhämmädiyeñ bu kargamakı din vä islam öçen irde. Ber kaç ay-yamdin (berniçä könnän) soñ kafilä ittifak kıldılar (atlı-döyäle Cıyıldılar) Mökkädin Şamga barmakka tiCarät öçen. Bu Gataba täkıy atası Abu Lähäbkä äyde: «Şamka mäña täkıy iCazät bärsäñez, barsam, tiCarat kılsam»,- tip äyde ersä, atası Abu Lähäb äyde: «Bargıl, likin, zinhar, yulda katıg saklangıl. Möhämmäd siña kargap torır, anıñ kargışı yitmäsen»,- tip küp vasıyatlar (kiñäşlär) birde. Uglı kabul kıldı täkıy çıktı. Yulda barırda ber tag başında ber säümaga (gıybadäthanä) bar irde. Ul säümaga eçendä tärsa (hristian) zahidlärdin bere gıybadät berlä mäşgul ide. Bu kärvan ul tag töbendä kundılar ersä, Zahid säümagasındin (gıybadäthanäsennän) töşte täkıy katınga kilde. Munlar aña agırladılar (hörmät kürsättelär). Ul zahid äyter: «Min sezlärgä anıñ öçen töştem, kem bu yirdä kem kundı-ñız, monda arıslanlar ükeş (bik küp). Monda kunmak kiräkmäz irde. İmdi kem kunduñuz (tuktagansız ikän), zinhar, bu käçä (tönne) yatmañ (yoklamagız) uyag torıñ, arıslanlar sezlärgä yä täkıy külikläreñezgä (yök töyägän hayvannarıgızga) zähmät tägürmäsen (zıyan kitermäsen)»,- tide ersä, Gataba teträyü kurka başladı. Kärvan halkı äyde: «Äy, Gataba, yözeñ mötäğayyer buldı (kitte), kaltırıy başladıñ»,- tidelär ersä, ul äyde kem: «Min Möhämmädne azarlap torırmın (mıskıl itkän idem), ul miña kargap turur. Ägär bu käçä (tönne) mine saklamasañız, min hälaq bulırmın»,- tide ersä, Gatabanıñ tört yagına yöklärne yıgdı-lar (tezdelär), kılıçlar berlä ul yöklär üzäsendä (tiräsendä) uyag (uyau) ultırdılar. Hak Täğalä uyku (yokı) birde, uydılar (yoklap kittelär). Ber arıslanga färmanladı: «Bargıl, Gatabanı hälaq kılgıl»,- tip. Ul arıslan kilde, halıklarnı yızlayu (aralap) Gatabanı buldı (ezläp taptı), täkıy parä-parä kıldı (kisäklärgä özgäläde). İrgä kuptılar, baktılar kem Gataba parä-parä bulmış.

Abu Lähäbkä bu häbärne kiltürdelär ersä, täkıy gazabı ziyada (kaygısı çik-çamasız) buldı. Käsrerlärneñ Möhämmädkä kitergän gazapları belän çagıştırırlık tügel irde.

Ber kön Abu Bäker razıy allahu ganhu barur irde, täkıy Abu Lähäb karşu kilde, täkıy äyde: «Yä Abu Bäker, atalarıñ dinen kuzıp (kuyıp), Möhämmädkä uydıñ (avıştıñ), nişä (ni öçen) mun-dag kıldıñ (bolay eşlädeñ)»,- tip äyde ersä, Abu Bäker äyde: «Yä Abu Lähäb, sin munça yıl buldı hiç yalgan süz işetmişeñ barmı?» - tip. Abu Lähäb äyde: «İuk». Abu Bäker äyde: «Andag ersä (alay bulgaç) min Möhämmädkä uyganımka (iyärtüemä) nişä mälämat kılursän (nigä açulanasıñ). Mälämat säña kılmak kiräk, sin atası karendäşe bulgaysän, atası yirendä bulgaysän, iman kiltersän dönyada täkıy ahirättä dä hörmät bulgay irde. Uş (şuşı) karendäşläreneñ Gabbas, Hämzä iman kilterdelär, Möhämmäd nä kem (närsä) äyter, Cömläse rast torır, üküş päşi-man, nädämat Oigäysen (ükenerseñ) dönyada imansız çıksañ»,-tide. Abu Lähäb täk kaldı (tik tordı) täkıy kayttı, evenä (öyenä) kilde kazgu berlä. Hatını bar irde, Ömmi Cämil atlıg (isemle). Ul äyde: «Abu Lähäb, bu kön sine inkän (bik) kazgulı kürermen»,-tip äyde ersä. Abu Lähäb: «hiç belmäzmen nätäk (niçek) kılmak kiräk, uyam utlı (tuganım). Möhämmäd dinenä kersämme yä täkıy kermäsämme yahşırak, hiç belmäzmen»,- tide ersä, Ömmi Cämil föryad kıldı (kıçkırıp yıladı): «Ägär sin Möhämmäd dinenä kersäñ, minem tüşägem siña haram torır. Min sineñ berlä ber evdä (öydä) tormagaymın. Kürmädeñme, uglım Gatabanı kargap ülterde»,- tide ersä, Abu Lähäb äyde: «Kayttım ul raydin (fikerdän)»,- tide ersä, Ömmi Cämil tayandı.

Ber kön Cäbrail nazil buldı. Päygambärgä Hak Täğalä sälamen kilterde, täkıy bu ayatne äyde: «Kaulä täğalä vänzil-gaşirä-tikä äl-äkräbina vä ähfiz Canahak limän ättäbäğakä min äl-mue-minä». Mäğnäse ul bulır: «Yä Möhämmäd, yak-yavuklarınnı (tugannarıñnı) tämugtan kurtgargıl (kotkar) möeminlärgä alçaklık kılgıl (açık yözle bul)!» - tip äyde ersä, päygambär galäyhi äs-sälam tag başına mende, katıg avaz berlä çakırdı: «Ya sabahah»,-tşü (dip). Garäp ğadäte ul irde, kaçan kem ersä çärik (ğaskär) nägäh (kötmägändä) kilgänen kürsä, mundag çakırur irdelär. Kaçan kem Mäkkä halkı mundag avaz işettelär ersä, C§mlä, kurkıp-örkep, yıglışu (Cıyılıp) kildelär täkıy äydelär: «Yä Möhämmäd, bu ni eş belgürde?» - tidelär ersä, päygambär äyde: «Ägär min sezgä häbär birsäm, bu tag töbendä çärik bar, sezne hälaq kıl-makka kilep torır tisäm, miña inanırmısız?» - tide ersä, Cömläse äydelär: «Yä Möhämmäd, nätäk inanmagalıñ (niçek ışanmıyk)». Päygambär äyde: «Andag ersä (alay bulsa) min sezgä äytermen iman kitereñ, Täñre Täğaläne berläñ (tanıgız), mine Hak Täğaläneñ räsule tip inanıgız. Ägär iman kiltermäsäñez, tämug atlıg utı berlä, Hak Täğalä sezlärne, gazap vä gukubat kıltay (ut belän gazaplayaçak)»,- tide ersä, Abu Lähäb äyde: «Täbbän läkä ilhaza Cämäğtänä». Garäplär ğadäte ul torır, kem ber keşene yigrä-nep (näfrätlänep) süksä, «täbbän läkä» dip äyter. Mäğnäse: hälaqlek bulsın siña. «Bu süz öçen munça halaiknı (bu qadär keşene) bu yirgä yıgdıñmı?» - tip, ike ilgenä (kulına) taş alıp attı ersä, Cäbrail galäyhi äs-sälam bu süräne iñderde: «Kaulä Täğalä tabbat yada Abu Lähäbin vä tabba mä ağna ganhu mälühü vä mä käsäbä». Mäğnäse ul bulır: Möhämmädkä taş atkan ike älgi (kulı), üze täkıy >Tsömlä näfese (gäüdäse) - Cömläse hälaq buldı, hiç fayda kılmadı Abu Lähäbkä malı, uglkızı, kolı-kara-vaşı, täkıy yılkı-karası. «Säyäsli narazata Lähäbin abra». Mäğnäse: Lähäb keygäy täkıy söglüngäy (kızdırılaçak) utka. «Vä amra atuhu hamälätäh ü äl-hatibi» - ul hatını Ömmi Cämil täkıy söglüngäy (yandırılaçak) tämugnıñ yalıñlıg utına.

Abu Lähäb hatını Ömmi Cämilneñ ğadäte ul irde kem, käçä (tönlä) karavaşları berlä sahraga çıgar irdelär, täkıy timer tikänne (çäneçke) yıgar (Cıya) irdelär, täkıy hörmä yibengä (Cebenä) baglap (bäyläp) üze kältürür irde, täkıy Möhämmäd päygambärneñ mäçetkä barur yulınka kämişür ärdi (çäçä ide). Ul yandin (bu eşläre öçen) Hak Täğalä Ömmi Cämilgä «hammatul hatab» tide. Garäp telençä hammatul-hatab yäki tiken (tigänäk) kiltergängä äyterlär. Bäğzeläre äymeşlär, bu Ömmi Cämil päygambär galäyhi äs-sälamneñ hatını Ömmi Häbibä katınga (yanına) kerer irde, täkıy Ömmi Häbibä Ömmi Cämilneñ ir karendäşe Sufiyannıñ kızı irde. Ul yündin hämişä (härçak) kerer irde, täkıy päygambärneñ häl-ähvällären sorar irde, täkıy barıp köferlärgä gammazlık kılıp (arttırıp) häbär birer irde. Garäplär yalgançı, gaybätçe kem ärsägä dä «hammatul habab» tip äyter. Nätäk kem utın säbäp torır ut yanmakga, bu gammazlık (yalgan süz) täkıy säbäp torır - ike keşe arasında doşmanlık utı yanmakga.

Bu säbäptin ötrü Hak Täğalä Ömmi Cämilgä «hammatul habab» tide tip. Bäğze mösafirlar äymeşlär: «Ya kıyamät kön bulsa, Hak Täbäräkä vä Täğalä Abu Lähäbne, hatını Ömmi Cämilne tämugka kämşikäy (kertäçäk). Välikin hatını Ömmi Cämilgä tämug ärklige färeştälär buyurgaylar (boyırırlar): «Zakkum (agulı agaç) tikänläredin ber bag (bau kılıp) kiltürgel (taşı)». Täkıy buynınga (muyınına) zänCir (bogaular) baglagaylar, täkıy tämug eçendä sürägäylär kem: «Sin dönyada tigänäkne arkaña hörmä yibe berlä baglap (bäyläp), päygambärneñ yulınga kämişür irdeñ (çäçär ideñ), anı azarlar irdeñ (bitärlär ideñ). Bu anıñ Cäzası täkıy gukubatı torır»,- dip äymeşlär».

Andag rivayat kılurlar kem, ber käçä (töndä) Ömmi Cämil bardı, täkıy tigänäkne arkasına yükläde (astı), buyına hörmä kabıdin işelmeş (ürelgän) yipne kämişte (kide). Cäbrail galäyhi äs-sälam şul yip berlä bugazını bugdı (budı), täkıy Ömmi Cämil andag hälaq buldı: irtäse Abu Lähäb estäyü bardı. Bakar (karasa), şeşep, gauräte açılıp, fazıyhät (mäshärä) bulıp ya-tar. Gabbas äyter: «Abu Lähäb dönyadin barmışta (kitkännän son) töşemdä kürermen ut eçendä torır. Min öydem: «Ni buldı siña, kem mundag gukubat (mondıy gazaplar) eçendä torırsıñ?» -tip. Abu Lähäb äyde: «İmansız çıkkanım şomlıgı, täkıy päygambärne azarlaganım (intekterüem) şomlıgı torır». Min äydem: «Bu gazaplar sindin äksülürme (kimerme)? - tidem ersä, Abu Lähäb äyde: «Möhämmäd tugmışta (tugaç), mäña häbär birdelär kem karendäşeñ hatını Äminä hatun düşänbe kön Möhämmäd atlıg ul kiterde,- tip.- Min gayät sävendem (söyendem), ber karavaşnı azat kıldım. Ul säbäbdin, düşänbe kön gazabım kitär»,- tip äyde».

Törtinç fasıl

PÄYGAMBÄR GALÄYHİ ÄOSÄLAMNEÑ MÄKKÄDİN MÄDİNÄGÄ ÇIKMAK BÄYANI İMİNDÄ TURUR

İmam AbulTalai Uşi razıy allahu «Nisabul-ähbär» atlıg kitabında bu hädisne kitermeş: «Kalä Räsullallahi sallallahi galäyhi vässälam män mätä gariban vä kadämät şahidin vä vufi män gazabi äl-kabiri». Bu hädis mäğnäse ul bulır kem, päygambär häbär birü yarlıkar: «Kayu möemin vä mövähhid gariplektä ülär bulsa, Hak Täbäräkä vä Täğalä ul kolga şahidlär savabı razıy kılır, täkıy gür gazabıdin saklayur (saklar)».

Ber kön Abu Cahil Koräyeşlärne yıgdı (Cıydı). Ber ev (öy) bar irde, ul evgä «darun-nadva» tilär irde. Kaçan kem ber mäş-värät kılmak bulsa (mäsäläne häl itärgä teläsälär), ul evdä yıg-lur irdelär. Bu arada iblis üz^n ber abuşka (kart) surätenä ohşatıp, bolar arasına kerde ersä, bolar äydelär: «Äy, abuşka (kart), sin kem bulırsıñ?» - tidelär ersä, iblis äyde: «Min şäyeh NäCdimen, NäCed illeg (ilennän) abuşkamın (ber kart). Sezlär-ne işettem kem ber mäşvärätläre bar tip, min anlar arasında bulayım (bulıym) süzlären tıñlap añlagayın (añlıym), tip kildem»,- tide ersä, Abu Cahilgä huş kilde. Andin soñ Abu Cahil äyter: «Äy, Koräyeş kabiläse. Bu Möhämmäd eşe köndin-kön Ziyada bulup turur. Kurkırmın munıñ katınga halık küp yıg-lıp, bezgä zähmät (naçarlık) tigürgäylär. Kiräk kem imdidin soñ (monnan soñ) eşne ber Oansı kılsak tidelär ersä, Cömläse savap kürdelär. Andin soñ Abu Cahil häşşam atlıg köfergä äyde: «Yä häşşam, sineñ rayıñ (uyıñ) nätäk (niçek) torır Möhämmädiye hälaq kılmak eçendäme?» - tide ersä, häşşam äyde: «Minem ray-ım ul torır kem bu Möhämmädiye totsak, täkıy ber tävägä baglasak, başın azakıga töş, täkıy bu täväne (döyäne) sahraga ızsak (kuıp Cibärsäk), ul anda hälaq bulsa»,- tide ersä, ul şäyeh
NäCdi äyde kem: «Bu rayıñ batıyl (buş) ray (kiñäş) torır!» Öydelär kem: «Nätäk (ni öçen) batıyl ray torır?» - tidelär ersä, ul şäyeh NäCdi äyde: «Anıñ yaranları bar, kabiläse bar. Bu eşne alar belgäylär (beläçäk), täkıy bargaylar, Möhämmädne halas kıl-gaylar (kotkaraçaklar)»,- tide ersä, savap kürdelär. Andin soñ täkıy ber käfer äyde: «Minem rayım (fikerem) ul torır kem, Möhämmädiye ber evgä katsak, täkıy ul evneñ kapugını, täkıy tönlegene bärk kılsak (öy işegen, tönlegen bikläsäk), bu Möhämmäd ul ev eçendä açlıkdin ülsä»,- tide ersä, şäyeh NäCdi äyde: «Bu täkıy savap ermäs (döres bulmas) yaranları belgäy, täkıy kapugnı (işekne) açgaylar»,- tide ersä, Abu Cahil äyde kem: «Minem rayım (isäbem) ul torır kem, tägmä (başka) kabilä-din ber yeget çıksa, täkıy käçä (tönlä) berlä yatur yirendä barsalar, yalıñ kılıç berlä barçasını ursalar». Şäyeh NäCdi äyde: «Vallahi, bu ray inkän savap ray torır»,- tide. Täkıy takıldı-lar, tägmä ber kabilädin ber yeget hasil kıldılar. Täkıy yalıñ kılıç berlä kilep ültermäkkä itgifaq kıldılar ersä, Cäbrail galäyhi äs-selam kilde täkıy Möhämmädkä äyde: «Köferlär sine bu käçä (tönne) kilep hälaq kılmak (üterergä) telärlär. Siña işarät andag (bolay) torır. Kem bu käçä (töndä) çıksañ, täkıy Mädinä tarafınga barsañ, täkıy köferlärne islamga däğvat kılsañ»,- tip äyde ärsä^päygambär täkıy Abu Bäkergä bu ähvälne äyde ersä, Abu Bäker: «Yä Räsullallahi, sez nätäk (niçek) yalgız kitäsez. Min täkıy siziñ berlä barayın (barıym)»,- tip äyde ersä, päygambärneñ küñele huş buldı. Ul käçä (töndä) täkıy Abu Bäker ikägü (ikese) çıktılar, täkıy yördelär irtägä tägi. İrtä buldı. Köferlär bakarlar kürdelär, Möhämmäd täkıy Abu Bäker yuk torır. Beldelär kem kaçılar tip. Abu Cahil nida kıldırdı (sörän saldı): «Kem dä kem Möhämmädne täkıy Abu Bäkerne kil-terer bulsa, yöz tävä (döyä) söyençe biräleñ (birergä)»,- tip. Öç köngä tägi sahra-kormadin estädelär bulmadılar (tapmadılar).

Ul käçä (tönne) Abu Bäker ber säğat päygambärneñ sag (uñ) yan (yagında) yüriyür irde, ber säğat sul yanında y üriy ür irde, täkıy ber säğat ilägendä (aldında), ber säğat artında yüriyür irde (yöri ide). Möhämmäd äyde: «Yä Abu Bäker, tört yanımda tizgenü (tiräläp) yüriyürseñ, nişä (ni öçen)iber tarafka gına yürü-mässeñ?» - tide ersä, Abu Bäker äyde: «Yä Räsullallahi, doşman-lardin kurkarmın, negah (kötmägändä) uk atsalar, doşman ugı miña tigsen, sezgä timäsün, tip yüriyürem». Päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Abu Bäker, hiç kurkmagıl, kem Täñre Täğalä biziñ berlä torır»,- tide ersä, Hak Täğalä Abu Bäker küñelendä aramluk (tınıçlık) iñderde. Andin soñ päygambär bakar, ber at-lıg kem ersä kürende. Atlıg kaçan kem tsavuk kilde ersä (yakınlaştı isä), beldelär, kem ul atlıg bezgä kilä, tip. Päygambär äyde: «Yä Rabbım, anı totgıl!» Atnıñ tört azagı da yirgä kümelde. Ul kem ersä çakırdı: «Möhämmäd, mine kuzgıl, siña zähmät tigürmäyem (naçarlık kılmam)»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Rabbi, ägär rast äytsä, sin ıza birgel (Cibär)»,-timeş irde. Atnıñ azakları yirdin çıktı häm ul kem ersä kayttı. Andin soñ ul ikägü ança (şulkadär) yöredelär, kem päygambärneñ möbäräk azakı (ayagı) hasta buldı, yüriyü belmäz (yöri almas) buldı. Abu Bäker razıy allahu ganhu päygambärne arkasında kütärde. İrtägä tägi (qadär) yöredelär. İrtä buldı. Bakarlar, yöz atlıg tag töbenä iştelär. Ul tag töbendä ber gar(kuış) bar irde, ul garga kermäk telädelär ersä, Abu Bäker äyde: «Yä Räsullallahi, min burun (aldan) keräyen, bakayın (karıym), adämine azarlagan Canvarlar bulmasın»,- tip. Kerde, baktı (karadı). Andin soñ päygambär kerde. Abu Bäker razıy allahu ganhu baktı, ber tişek bar irde, azagın ul tişekkä kuztı (tıktı). Bulmasun ke bu tişektin yılan çıgıp, päygambärgä zähmät tigermäsen, timeş irde. Ber yılan kilde, tişekdin çıkmakga kasıd kılıp (teläp), Abu Bäkerneñ azagına başın tigerde, yul birmägäç, ayagın çaktı, zähäre atı äsär kıldı, ämma Abu Bäker yul birmäde ersä, azakına suktı ersä, zähre katıg äsär kıldı, Abu Bäker azakını kitärmäde, päygambär galäyhi äs-sälamgä zararı tigmäsen, tip. Päygambär: «Ul yılan päygambär galäyhi äs-sälamgä sälam bir-mäk öçen çıkar»,- tip äyde. Bäkerneñ küzennän gıybarät vä ka-tarat yäş agar. «Nişä yıglarsän»,- tide ersä, Abu Bäker äyde: «Yä Räsullallahi, uşbu tişekdin ber yılan azakımga (ayagıma) katıg Zähm kıldı». Päygambär äyde: «Yä Abu Bäker, azakıñnı kiter-gel (ayagıñnı al) yılan-çayadin kurıkmagıl. Hak Täğalägä täväkkäl kılgıl, Hak Täğalä bizim berlä torır kem»,- tide.

Köferlär päygambärneñ ezen ezläyü kildelär gar agızına tägi (kuış avızına qadär). Hak Täğalä färmanı berlä ürümçük (ürmäküç) gar agızına ävene tukıdı (pärävez ürde). Köferlär öydelär: «Ägär Möhämmäd bu garga kermeş bulsa, bu ürümçük eve (päräveze) bozılgay irde, monda bulmagay»,- tip kayttılar ersä, Abu Cahil äyde: «Minem häteremgä andag kiler kem Möhämmäd bu yavuk (aulak) urında torır. Bezgä siher kılıp torır, kürä almabız,- tide.- Bargıl garga kergel»,- tip, ber käfergä boyırdı ersä, Ömmäyä bin Häläsr äyde: «Möhämmäd tugmazdin aşnu (tugançı) bu ürümçük bu ävene (oyasın) tukımış bulgay. Monda kersä, bu ürümçük eve bozılmagaymu irde»,- tip äyde ersä, Abu Cahil yaranları berlä kayttılar.

Andin soñ päygambär berlä Abu Bäker öç kön bu tarda tordılar. Öç köndin soñ çıgıp, Mädinä tarafına gazm kıldılar (yul tottılar). Azıkları tökände. Ber garäp kabiläsenä kildelär häm öydelär: «Sezdä satlık hörmä barmı, satgın altay irdük (satıp alır idek)»,- tidelär ersä, häymädin (çatırdan) ber hatın çıktı. İseme Ömmi Mugid irde. «Nämä yahşı kunuklar sez! Sezne kunuklagay irdem (kunak itär idem), välikin kaht (kıtlık) yıl torır, evemdä (öyemdä) hiçnärsä yuk torır. Cefetem Abu Mugid täkıy kuylarnı utlagka ilätep turur (alıp kitte). Kuylar monda bulsa irde, sezgä söt birgäy irdem»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam: «Yä Ömmi Mugid, bu häymä (çatır) Oanında yatkan ni kuy torır?» - tide ersä, Ömmi Mugid äyde: «Bu kuy bik arık kuy torır, hiç söte yuk torır. Kuylar belän baru bilmädin (bara almaganga) monda yatar»,- tide. Päygambär äyde: «Yä Ömmi Mugid anı sakmakga dästur birürmüsän (savarga röhsät biräseñme?)» Ömmi Mugid: «İnkän dästur birürmen (bik riza) ägär söte çıksa, sagız (savıgız)»,- tide.- Ul kuynı miña kiltereñlär»,- tip boyır-dı ersä, kilterdelär. Päygambär: «Bismillahir-rahmänir-ra-him»,- tip, möbäräk kulın ul kuynıñ yilenenä tigermeş irde, därhäl (şunda uk) yilene olıgaydı, tagı ul kuy simerde. «Yä Ömmi Mugid, ävendä kärsan (savıtın) bar ersä, kiltürgel (alıp çık)»,-tide. Ömmi Mugid ber kärsan (savıt) kilterde. Möhämmäd möbäräk ilge (kulı) berlä sagdı, ança kem kärsan tuldı, ul ike älgi berlä kütärde, Ömmi Mugidka eçerde, ança eçte kem kandı (tuygançı eçte). Andin soñ Abu Bäkergä eçerde. Andin soñ üze eçte. Yänä päygambär ikençe kat sagdı, täkıy ul kärsannı (savıtnı) tultır-dı. Ömmi Mugid ävendä kuydı, täkıy küçtelär, bardılar.

Kiç evgä Abu Mugid kilde, bakar (karıy), evdä ber kärsan söt bar. TäğaCCeb kıldı (gaCäplände), äyde: «Yä Ömmi Mugid, bu ni ähväl torır? Kuylar yırak irde, ävendä satar kuy yuk irde, bu söt kandin (kayan) kilde?» Ömmi Mugid äyde: «Bezgä ber kunuk (kunak) kilde, inkän (bik) möbäräk kunuk, kürekleg yözleg, süçüg (tatlı) süzleg, urta buzlug (buylı). Kem ersä irde bu arık kuyga möbäräk älgine (kulın) tigermeş irde, bu kuy şundag (şulay) kem kürersen, täkıy yilene ulug buldı (zuraydı). Üz älgi (kulı) berlä sagdı, ber kärsan tuldı. Anı Cömlägä (barıbızga) üz älgi (kulı) berlä içirde, andin soñ üze içte. Yänä ikençe kat sagdı, ber kärsan (savıt) tuldı, anı evdä kuztı (kaldırdı)».

Abu Mugid äyde: «Min işettem kem, Mäkkädin ber päygambär çıktı, tip, Möhämmäd atlıg, halaiknı hak yulınga öndär, tip äyterlär irde. Mögayın, bu äyganıñ (söylägäneñ) bu bulgay. Munuñ täg mogCşa päygambärdin üzgädä (başkada) bulmaz- Ägär gomer birsä, bargaymın,- tide.- Miña ul keşeneñ sıyfatın yah-şı bäyan kılgıl. Ägär barsam, yañılmagaymın (yalgışmaslık bulsın) yeget^keşeme torır yä karimı (kartmı)»,- tide. Ömmi Mugid äyde: «Yeget torır, mähasine (sakalı) kara torır. Açık yözle torır, avazında häybät bar, inkän (bik) ozın buzlug ärmäz, aşak (kıska) buzlug ärmäz, urta buzlug (buylı) torır, açık kaşlıg torır. İnkän (bik) simez täkıy ärmäz (tügel), inkän arık täkıy ärmäz urta tänleg turur, tüläk (tınıg) turur, üküş häräkätleg ermäs. Teşläre siräk torır. Yöze tulun ay täg (ayday) kumıyur (balkıy). Süz sözläsä, açık, ayrı sözliyür bulgaşuk sözlämäs (avız eçendä bolgatmıy), ayası (uç töbe) kiñ torır. Küze aşakka üküşräk (kübräk) bakar, yirgä bakar (karıy), beraz täkıy başın kaldurur (kütärep) kükkä bakar. Mähasine (sakalı) urta mähasin-leg turur (urtaça ozınlıkta) uzun täkıy ärmäz, kısa täkıy ärmäz. Katıg (tiz) yöregän täkıy ärmäz, yüriyur bulsa akru (akrın) yörer, ärkän (tiz) yitär»,- tide.

Päygambär Mäkkädin çıkmışda Abu Bäkergä mäşvärät kılmış irde (kiñäşer ide), Mädinägä nätäk barmak kiräk, tip. Abu Bäker äyde: «İke tävä (döyä) satgın alırmın, sigez yöz iaR~ makka (akçaga). Berenä sez mengäysez (menärsez), tagı berenä min mengäymen, täkıy baralıñ (barırbız)»,- tide. Päygambär äyde: «Bezgä ber kulavız (yul kürsätüçe) kiräk». Abu Bäker äyde: «Ab-dullah atlıg keşe bar. Ul Mädinä yulların yahşı beler». Ul Ab-dullahnı terk tottılar (tiz taptılar). Tagı Abu Bäkerneñ azadı (ışanıçlısı) bar irde, Ämir atlıg, aña äyde kem: «Sin ike tävä berlä Abdullahnı alıp, Savır atlıg tag töbendä bezne kötärseñ. Bez çıkmışdin soñ öç köndin anda kilgäyseñ (kilerseñ)»,- tide. Anlar täkıy andaguk öç köndin soñ kildelär. Abu Bäker belän Möhämmäd päygambär ber tävägä (döyägä) ul ikese täkıy ber tävägä mendelär, täkıy bardılar. Mädinägä yavuk (yakın) kildelär. Ber yähüdi päygambärka satgaştı (karşına kilep bastı), täkıy Mädinä halkına häbär birde. Mädinädä üküş sähabälär bar irde, bäğzese mädinälek, bäğzese mäkkälek. Gomär Razıy allahu gan-hu täkıy Mädinädä irde. Cömlä sähabälär sävendelär (söyendelär). Möhämmäd päygambärneñ Mädinägä kilgänlegengä berberenä häbär birdelär. Täkıy Cömlä silah kizdelär uruşka barur täg (sugışka bargandagı kebek sugış kiyemnären kidelär), päygambärka istikbal kıldılar (hörmätläp karşıladılar). Päygambär sahrada ber yıgaç (agaç) külägäsenä kunıp torır irde, Mädinädin çıkkaylar anda Möhämmäd galäyhi äs-sälamgä satgaş-tılar (oçrattılar), küreştelär: «Bezdä kunsagız bulgaymı? Bak-çalarımız, yirläremez kiñ torır»,- tidelär. Päygambär: «Bu Kas-va atlıg tävägä menäyim. hiçkem ersä zömamını (yögänne) totmasın. Bu tävä kayu kapugda çüksä, min ul evdä kunarmın»,- tide ersä, barça sähabälär razıy buldılar.

Comga kön irde. Kem päygambär Kasva atlıg täväsenä mende, Cömlä sähabälär täkıy atlandılar, üküş yazaglar (küp Cäyäülelär) täkıy çıgıp torır irde. Mädinä şähärendä päygambär galäyhi äs-sälamneñ Camalınga möştak bulganlar (kürergä telägännär) üküş irde. Päygambärne körmädin (kürmiçä) sähabälär katınga iman kilterep torır irdelär. Halık Mädinägä täväACih kıldı (yünälde). Päygambär tägmä ber kabilädin kiçär bulsa, olugı çıgıp, päygambärdin därhost (ütensä), päygambär anlarga häyer häm bäräkät berlä doga kılır irde häm äyter irde: «Bu minem Kasva atlıg täväm (döyäm) kayu kapugda çüksä, min andag kunak bulgaymın». Cömlä Mädinäneñ olugları täkıy möeminläre arzu kılur irdelär (teläk telärlär ide) täväse bezneñ kapugda çükkäyme (çüksä yarar ide dip), hiç çükmäs irde, aşıp kiçär irde. Ançaga tägi bardı Äyubi Änsari kapugında çükte ersä, päygambär täkıy tävädin (döyädän) töşte häm mäçetkä kerde. Cömlä sähabälär kerdelär Comga namazı kılmak öçen. Päygambär mönbärgä aşıp, hötbä ukıdı, mönbärdin töşep, ima-matlık kıldı. Cömlä sähabälär iqtida (anıñça eşlädelär) kıldılar. Namazdin çıgıp, päygambär Äyubi Änsariga kerde ersä, Äyubi Änsari şat buldı, sävende (söyende).

Cömlä sähabälär evlärenä barıp, köçläre yitärençä, päygambärgä hädiyä (büläk) äzerli başladılar. Zäyed İbne Sabit äyter: «Min altı yäşär irdem, kem anam ber çanak (savıt) içinä ätmäk (ikmäk) tugradı, üzäsingä (östenä) sag (may) kämiş-te (yaktı), täkıy ber parä söt kämişte, çınak üzäsengä närsä örtte (kapladı) häm miña äyde kem: «Uglım, bargıl, Äyubi Änsa-rinıñ evenä kergel, päygambärgä sälam kılgıl. Täkıy äygıl (äyt), anam sezgä bu täğamne hädiyä ıza birde (küçtänäç itep Cibärde), tigen. Min täkıy andag kıldım. Päygambär miña äyde: «Täñre Täğalä bäräkät birsen siña». Sähabälär rizıknı tänavel kıldılar (avız ittelär)».

Äyubi Änsarinıñ anasına zägıyfälär (hatınnan) kilep sorar irdelär: «Kem päygambär galäyhi äs-sälam kaysı täğamne sävär (yaratır). Bez Ul täğamne (rizıknı) kılıp kilteräleñ (ilter idek)»,- tisälär, Äyubi Änsarinıñ välidäse (hatını) äyter irde kem: «Päygambär bezgä fälän täğam peşereñtip, boyırmışı yuk älingä (aldına) kayu täğam kilsä, hiç gayeplämeşe yuk. Ägär kiräk bulsa, tänavel kılur (aşıy), ägär kiräkmäs bulsa tatır, täkıy yaranlarına äyter: «Sezlär tänavel kılıñlar (aşagız)». Ber kön täğam peşerdek, hiç tatmadı. Uglım berlä inkän (bik) kazgurdık (kaygırdık). Min äydem: «Yä Räsullallahi, hämişä rizık peşersäk, tänavel kılır irdegez, kalgan täğamne sezneñ möbäräk älgi-ñiz (kulıgız) tigde tip täbärrük kılıp (qaderläp) yiyär irdük (aşıy idek). Bügen ni buldı kem bu täğamne yimädeñez (aşamadıgız)»,- tip äydem ersä, miña äyde: «Äyubi anası, bu täğamdä borınıma sarımsak yızıgı (ise) bärelde. Min Hak Täğalägä mönäCät kılırmın. Atıdımdagı is berlä nätäk (niçek) mönä>Tsät kılıym. Ul täğamne uglıñ Äyubi berlä tänavel kılıñ»,- tide.

Andin soñ Mädinä eçendä küpme möemin möselmanlar bar, Cömläse päygambärgä kilep, sälam kılıp, bäyğat birdelär (anı tanıdılar). Päygambär üz älgi (kulı) berlä ul bäyğat birüçeneñ älgine totar häm äyter irde: «Hak Täğalä färmanındin çıkma-gaysıñ, täkıy Hak Täğaläneñ Räsule Möhämmäd Räsullallahi färmanıdin çıkmagaysıñ. Kayu eşkä boyırsa, kılgaysın, kayu eşdin yıgsa (tıysa), yıglıngaysın (tıyıl). İke çärik añlaşmış täg (kebek). Bäyğat birgänlär «kabul kıldık»,- tip äyter irdelär. Andin soñ ahşam belän yatsıg arasında hatınlar Äyub anası hatınga kildelär, täkıy äydelär: «Päygambärgä dästur telägel (röhsät sora), bezlär täkıy päygambärneñ möbäräk Camalın (maturlıgın) küräleñ (kürik), Cefetläremez bäyğat birmeş täg (kebek) bezlär täkıy bäyğat biräleñ (birik)»,- tidelär. Äyub anası täkıy dästur (röhsät) teläde ersä, päygambär galäyhi äs-sälam dästur birde. Äyub anası bu hatunlarnı başlap kerde, äüväl Ömmi Sägıyd atlıg hatın päygambärgä sälam kıldı ersä, päygambär täkıy Cavap yarlıkadı, andin soñ äyde: «Äy, zägıyfä, atıñ ni torır (isemeñ niçek?)». Ul äyde kem: «Yä Räsullallahi, isemem Ömmi Sägıyd torır»,- tide ersä, päygambär äyde: «Atañ atı ni turur?» Ul äyde kem: «Atam atı Räfiğ torır»,- tide. Päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «HäCäteñ ni torır»,- tide ersä, Ömmi Sägıyd äyde: «Yä Räsullallahi, Täñre Täğaläne Ber häm Bar torır dip inandık, täkıy sezne Hak Täğaläneñ Räsule tip bittek. İmdi Cefetläremez sezgä bäyğat birdelär, bezlär täkıy kildek sezgä bäyğat birmäkkä»,- tide ersä, päygambär äyde: «Sezne islamga kündergän ul Täñregä şöker. Äy zägıyfälär, Cömlä kileñ (barıgız, kilegez) ilägemdä ulturuñ (yanıma utırıgız)»,- ti9e ersä, Cömläse (barısı) ilägendä utırdılar. Päygambär ilägenä (yanına) sulıg kadah (sulı savıt) kuydı, möbäräk kulın ul suv içinä kattı täkıy äyde: «İränlärdin (irlärdän) bäyğat alsam, äliglärene (kulların) totıp alırım, välikin sez hatınnarnıñ äliglärene totmak bulmas. Kaçan kem min kulımnı bu kadahdin (savıttan) algaç, sez katgaysıç. Äy, Zägıyfälär, Täñre Täğaläne berlämeşdin (tanıgannan) soñ. Täñregä urtak katmagaysız. İrläregez malların ogurlamagız (urlamagız), täkıy zina kılmagız, uglanlarıgızı ültermägäy-sez. Täkıy üzgä tugurmagan (tudırmagan) uglannı äränläreñezgä (irläregezgä) «min tugurdım» tip äymäğaysız (äytmisez). Täkıy yak-yavuk ülmeştä, nävaha kılmagaysız, ton yırtmagaysız, saçlarıgıznı yulmagaysız, yözläreñezne yırtmagaysız, täkıy yat äränlär berlä hälvät yirdä sözläşmägäysez»,- tip äysä («yakınnarıgız ülsä, kiyemnäregezne yırtıp, çäçläregezne yolkıp, yöz läregezne tırmap, kıçkırıp yılamagız,yat ir-at belän aulak Cirdä oçraşıp söyläşmägez»,- dide isä), zägıyfälär äydelär: .«Cömläsen kabul kıldık»,- tidelär. Kadahdin (savıttan) älgine çıgardı, täkıy zägıyfälär (hatınnar) kulların ul kadahka katar irdelär, yözlärenä sörtär irdelär. Andin soñ päygambär dästur birde ersä, çıktılar.

Andin soñ Mäkkädin üküş (küp) sähabälär kilä başladı ersä, päygambär Mädinä halkına äyde kem: «Mäkkädin kilgänlärne agırlañ (hörmät itegez). Yiren-yortın kuyıp, bezneñ sahbatımız-ga gariplekne ihtıyar kıldılar. Kiräk munlarga lotfı vä käräm (yaktı yöz belän) karşu alsalar»,- tide. Mädinädä torganlarnı Mäkkädin kilgänlärne karendäş kıldı. Mäkkädin hiCrät kılıp kilgänlärgä möhaCir tinur (diyeler). Mädinä halkı kem Mäkkädin kilgänlärgä yarı (yärdäm) birdelär, karşu aldılar, alarga änsarilar tinür (diyeler).

Bäşinç fasıl

PÄYGAMBÄR GALÄYC ÄS-SÄLAMNEÑ MOGCİZATINIÑ (MOGCİZALARI) BÄYANI İMİNDÄ TURUR

İmam Bagavi «Mäsabih» atlıg kitabında bu hädisne kilter-meş: «Gan gäläyyä bin Abu Talibin razıy allahu ganhu ännäh ü kalä küntü mägä än-näbiyi sallallahu galäyhü vässälam bimäkkätä fähäräCnä fi bäğzi nävahiha fämä istaqbälähü Cäbälü vä lä mäCärü illä hua yakulü ässälämu galäykä yä Räsullallahi». Bu hädisneñ mäğnäse ul bulır kem, Gali razıy allahu ganhu äyter: «Min päygambär berlä Mäkkädä irdem. Mäkkäneñ sahrasınga çıktık. Tagta (tauga) karşu kildek ersä, ul tagdin avaz kilde: «Äs-sälamu-galäykä, yä Räsulullahi»,- tip, täkıy darahtka (agaçka) karşı kildek ersä, ul darahtdin (agaçtan) avaz kilde. «Äs-säla-mu-galäykä, yä Räsullallahi»,- tip».

Päygambär Mädinädä irde, kem Haybar Cühüdläre (yähüdlä-re) täkıy Bänu Kurıyza Cühüdläre Mäkkägä bardılar, täkıy Mäkkä köferlärengä äydelär: «Bez sezgä yarı birmäk öçen kildek. Bez Cömlä (barıbız) ittifak kılıp (berläşep): agır çärik berlä barsak, täkıy bu Möhämmädiye aradin kitärsäk. Siziñ (sezneñ) dinegezne täkıy batıyl (döres tügel) tip äyter, biziñ (bezneñ) dä dinemezne täkıy batıyl (döres tügel) tip äyter. Sez täkıy anıñ telendin, zähmätendin kotılsañız»,- tidelär ersä, Mäkkä köferlärenä bu süz huş kilde. Çärik istiğdadı kıldılar (ğaskär tuplap), täkıy yähüdlär çärige berlä Mädinägä kildelär. Kaçan kem bu häbär päygambärgä tägde (Citte) ersä, ul säha-bälären yıgdı, täkıy mäşvärät kıldı (kiñäştelär). Sälmani Farsi äyde: «Bezneñ Fars ilendä handak (tranşeya) bulır. İl tig-räsendä ulug, tirän arık kazırlar. Ğaskär höCüm itmäsen, kem çärig türt yandin kermäsen»,- tip. Mäslihät bulgaymı, kem Mädinä tiräsendä handak kazısak? Köferlär dürt yandin kermäsä, ber yandin uruşmak asan (Ciñel) bulgay»,- tide ersä, päygambär täkıy sähabälär bu süzne mäslihät kürdelär: «İnkän savap torır»,- tidelär ersä, päygambär buyurdı, Cömlä sähabä Mädinäneñ tigräsendä handak kazıy başladılar. Mädinä eçendä açlık irde. Çärigkä istiğdad kılmak (ğaskär tuplau), bu handak-nı kazımak sähabälärgä agır (avırga) kilde. Sabir äyter: «Barlık sähabälär bu handaknı kazır irde, ulug taş çıktı. Niçämä kuätle äränlär balta berlä ursalar, hiç äsär kılmaz irde (ber dä selkenmi ide). Päygambärgä äydelär ersä, ul älgingä (kulına) balta aldı, täkıy öç märtäbä: «Bismillahir-rahmanir-rahim»,- tide täkıy urmış irde (sukkan ide), bu ulug taş parä-parä buldı. Min päygambärgä yakın irdem. İke älgine kaldurdı, balta berlä taş ÜZÄ urmak öçen (kulın balta belän sukmak öçen kütärde isä), möbäräk karınına taş baglamış açlık säbäbedin. Bu ähvälne
kürdem ersä, kündem hasta vä bazman buldı. Kildem, Cefetemä äydem: «Äy, Cefetem, päygambär bu ähväl üzä kürdem. Ägär päygambär mundag imgäk berlä bulsa, bez täkıy kazgusın yimäsäk (aña bulışmasak) nätäk ömmät bulgaymız»,- tidem ersä, Cefetem äyde: «Evdä (öydä) dürt batman arpa täkıy ber uglak (bärän) bar. Sin ul uglaknı bugazlagıl (bätine suy), min täkıy aş peş-kençä arpanı ögügäyen (tartıym), täkıy ätmäk yapayın (yabıym). Sin bargıl, päygambär kolagına ahästä (äkren) äygıl (äyt), keşelär işetmäsenlär. Päygambär täkıy katınga ber-ike keşe berlä kilsenlär»,- tip ittifaq (kiñäş) kıldı».

Kaçan aş peşte ersä, Sabir razıy allahu ganhu bardı, ahästä (şıpırt kına) äyde ersä, päygambär: «Yä Sabir, täğameñ nikadär torır?» - tide ersä, Sabir äyde: «Yä Räsullallahi, ber uglak (bärän) täkıy^ürt batman arpa ätmäge torır»,- tidem ersä, päygambär äyde: «İahşı torır. Hak Täğalä üküş bäräkätlär birsen, in-şallahu Täğalä»,- tide. «Sabir, min bargança ul küväçkä (savıtka) hiçkem ersä, çämçä (çümeç) katmasun (kagılmasın), itmäklär-ne tandurdin (miçtän) çıgarmasınlar»,- tide. Täkıy nida kıldur-dı (häbär itterde): «Sabir ävendä täğam kılmış, barıgız iCabät kılıñız (çakıruın kabul itegez)». Handak kazıganlar öç meñ keşe irde, Cömläse iCabät kıldılar ersä, Sabir äyter: «Min möhtähäyer (bik aptıradım) buldım. Ber uglak (bärän) iten öç meñ keşegä nätäk (niçek) yitürgäymen (Citkerermen), tip endi-şä kılıp (bik borçılıp) evkä bardım, Cefetemä bu ähvälne äydem ersä», mäña äyde: «Yä Sabir, päygambärgä täğamneñ miqdarın äytmädeñme?» Min äydem kem: «Päygambärgä miqdarın äydem ersä, päygambär äyde, min bargınça ul täğamka kem ersä älig (kul) tigermäsen, tip äyde. Cefetem äyde: «Andag ersä, Sabir, hiç haCälät kılmagıl (borçılma), barın ilägengä (karşına) kuz~ gıl. Nä kem kılsa ul belgäy»,- tide ersä, küñelem huş buldı, haC-älätem (borçuım) kitte. Ber säğat kiçte. Bakarmın ^karıym) öç meñ sähabäne başlap, päygambär kilde, täkıy äyde: «Yä Sabir, bu halık üküş turur, evgä sıgmaslar (sıymaslar), sahrada yiteşär ultırsınlar»,- tip buyırdı. Üze evgä kerde. Ul küväçne açtırdı «Bismillahir-rahmanir-rahim» tide, täkıy bäräkät berlä doga kıldı, täkıy älgine ul küväçkä urdı. Andin soñ boyırdı: «Tägmä (här) yite (Cide) keşegä ber kärsan (savıt) aş täkıy yite ätmäk bireñlär (biregez)»- tip. Andag kıldılar. Niçämä kem bu küväçtin (savıttan) aş çıgarırlar, täkıy bu tandurdin (miçtän) itmäk çıgarır irdelär, hiç küväçneñ (savıtnıñ) aşı äksilmäz (kimemäs), täkıy tandur (miçtä) itmäk äksilmäz iR9e- Öç meñ keşe Cömläse tuydılar, täkıy küväç aşı, täkıy tandur itmäge hiç tökänmägäy (kimemägän ide). Päygambär äyde: «Yä Sabir, ahşamga tägi (qadär) bu küväç (savıt) aşı, täkıy tandur (miç ikmäge) tökänmäs. Mädinä eçendäge barlık därvişlärgä häbär birgel, Cömläsene (barısın) yidergül (aşat), täkıy kilgän-barganga, yak-Oavukga Cömlägä bu aştin häm ätmäktin hiç täqsir kıl-madin (Cällämiçä) birgel». Ahşamga tägi (kiçkä qadär) Mädinä eçendäge Cömlä därvişlär kildelär, täkıy yidelär (aşadılar). Ahşam bulmışta käzin (savıtta) täkıy küväçtä ber ança (berkadär) täğa kaldı.

Sälmani Farsi äyter: «Kayçan kem Sabirnıñ täğamene täna-vel kıldık (rizıgın aşap), handak kazımakka bardık, minem öleşemä tigän yirdä täkıy ber olug taş belgürde. hiçkem ersä anı kubarmakka köçe Citmäde, balta täkıy ütmäde. Päygambär galäyhi äs-sälamgä häbär birdek ersä, kilde, täkıy möbäräk älgingä (kulına) bir ulug balta aldı, «Bismillahir-rahmanir-rahim» tide, täkıy täqbir äyde ersä, Cömlä sähabälär dä täq-bir äydelär. Andin soñ päygambär galäyhi äs-sälam baltasın kütärde, täkıy kuät berlä taşka urmış irde (sukkan ide), ul taşdin yıldırım mäñizlek (yäşen kebek) ut çıktı, täkıy Şam (Siriyä) tarafına bardı.- Sälmani Farsi äyter.- Ul nurga nazar kılmış irdem (karagan idem), Şamnıñ köşkläre (yortları), sarayları kürende. Yänä Päygambär ikençe kata (märtäbä) täqbir^ kılıp urmış irde, yänä ber yıldırım mäñizlek ut çıktı. Yämän tarafınga bardı. Ul nurga nazar kılmış irdem, Yämän ileneñ köşkläre, sarayları mäña kürende. Yänä öçençe kat täqbir kılıp, ul taşka urmış irde, yänä burunkı täg (başkalarındagı kebek) ber yıldırım nur çıktı, täkıy mäşriq tarafına bardı. Ul nurga nazar kıldım ersä, Gıyrak ileneñ, täkıy Farsı ileneñ sarayları kürende. Min äydem: «Yä Räsul-lallahi, nä nazarlar kem ğalämgä möntäşir buldı (Cäyelde)?» -tip äydem ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Sälmani, belgel, agäh bulgıl (häbärdar bul): bu nurlar kayu tarafka bardı - ul tarafta islam açılgay, möselmanlar zahir bulgay»,-tide. Gomär täkıy Gosman razıy allahu ganhu hilafatında (hälifäläre idarä itkändä), päygambär galäyhi äs-sälam äytkän illärdä islam zahir buldı.

Andin soñ köferlär Cühüdlär (yähüdlär) berlä kilep, Mädinäneñ türt yanında kundılar, möselmanlar berlä öç kön orıştılar, törtinç (dürtençe) könne katıg orıştılar, andag kem päygambär ikende, täkıy ahşam namazın kılu belmäde (ukıy almadı). Päygambär ul köferlärgä kargadı: «Äy Bar Hoday, bu köferlärneñ küzlärendä ut berlä gukubat kılgıl (Cäza bir)!» -tip äyde. Andin soñ Hak Täbäräkä vä Täğalä päygambärgä nosrät (yärdäm) birde. Ber käçä (tönlä) katıg suık yil ıza birde ersä (Cibärde ersä), Mädinäneñ tört yanına tuktagan Mäkkä köferläre, Cühüdlär berlä kunıp torır irdelär. Ul suık yilgä täqatläre kalmadı. Äydelär kem: «Bezgä Möhämmäd siher kıldı, suık yil ıza birde»,- tip Cömläse kayttılar.

Huzäysrä razıy allahu ganhu Kufä ilengä kerde. Päygam-bärdin soñ Cömlä Kufä halkı päygambär galäyhi äs-sälamgä sohbät kıldı (iptäş buldı) tip Huzäyfäne b^ik agırlar irde (hörmätli ide). Berkem ersä Huzäyfägä äyter: «Yä Abu Gabdullah, sez päygambär berlä nätäk (niçek) mugalimat kılır irdegez (aralaşa idegez)?» Huzäyfä äyde: «Päygambär hezmätendä ka-tıglanır irdek, ni eşkä boyırsa kılır irdek, hiç täqsir kılmaz irdek». Soragan kem ersä äyter: «Vallahi, ägär min päygambär galäyhi äs-sälam katında bulsa irdem, päygambärne yazag yöretmäkgä kuymagay irdem (Cäyäü yörtmäs idem), kütärep yöretgäy irdem»,- tide ersä, Huzäyfä äyde: «Handak tukışında ber käçä (tönlä) katıg suık yil kuptı. Barça sähabälär tonlar (kiyemnär) kidelär, kiyizlär örtündelär (börkändelär), evlärenä barmakka hiç iCazät (mömkinlek) yuk irde. Päygambär namaz kılur irde. Öküş (ozaklap) namaz kılmışdin soñ avaz kıldı: «Äy, yaranlarım, kayu ber kem ersä bulgay kem urınındin tor-gay, täkıy köferlärgä bargay, täkıy alardin miña häbär kiter-gäy. Min anı Hak Täğalädin telägäyen, kem ul kem ärsäne^Hak Täğalä saklasın, hiç köferlärneñ zararı aña tigermäsen. Yänä Hak Täğalädin telägäyin ul keşene oCmahda minem kuldaşım kılsın tip»,- nida kıldı (häbär itte), hiçkemärsä iCazät kılmadı (teläk beldermäde), ul mäğnädin, otrü kem katıg açlık irde, köferlärneñ hävefe katıg irde häm katıg suık irde. Bu öç mäğnä bar öçen sähabälär kahillek kıldılar (kabul itmädelär). Päygambär galäyhi äs-sälamka iCabät kılmadılar ersä, minem atım berlä nida kıldı (atadı). Meña zarurät buldı iCabät kıl-makga. Ägär tıñlamasam, päygambär gasıylık kılmış (gönahlı bulırmın) tip, yiremdin kuptım täkıy äydem: «Läbbäykä, yä Räsullallahi». Mäña äyde: «Yä Huzäyfä, bargıl, käferlärdin häbär kitergel, kem nä torırlar, välikin hiçkem ärsägä zähmät kitermägel»,- tide. Min täkıy uk, yäyä (Cäyä) aldım, täkıy bardım. Bakarmın, Hak Täğaläneñ birmeş suık yile ul köferlärne pärişan kılmış (taratkan), häymaların (çatırların) yıgmış (audargan), utların sündermeş, atları ber yanga barır, täväläre (döyäläre) ber yanga barır, särgärdän (aptırap), häyran bulıp torırlar. Olugları Abu Sufiyan haymadin (çatırda) çıktı, äyde: «Äy çärik (ğaskär) Cömlä küçüñ, kitäleñ (kitäbez). Ägär bu käçä (töngä) monda kalsak, hälaq bulırmız, atlarımız, täkıy tävälä-remez hälaq bulır»,- tip iğlan kıldı ersä, Cömlä köferlär täğCil üzä (aşıgıp) kittelär. Ägär päygambär miña äymämeş bulsa irde hiçkem ärsägä dä zarar kitermägel tip, Abu Su-fiyanka uk berlä ursam, hälaq bulgay irde, çönki andag yavuk (yakın) kilmeş irdem. Välikin päygambär süzen sakladım, kılmadım. Päygambärgä häbär birdem ersä sävende (söyende), Hak Täğalägä hämd vä säna (maktau häm şöker) kıLdı, Cömlä halıkka iCazät (röhsät) birde, evlärenä kayttılar.

Yänä ber kaç köndin son, päygambär galäyhi äs-sälamgä Abu Sufiyannıñ bitige (hatı) kilde. Ul bitig eçendä yazılmış kem:

«Yä Möhämmäd, belgel, bu näübät kem kildem, ul iğtikad (ışanıç) berlä kildem, kem sine hälaq kılsam, yaranlarınñı päri-şan kılsam (pır tuzdırsam), välikin kürdem, kem Mädinä tigrä-sendä handak kazıtkansıñ. Garäp ilendä handak kılmak yuk irde, monı kandin (kayan) ögrändeñ? İmdi Lät vä Gazzä belän ant-yad kılırmın, kem ikençe kaytmışında Uhud tukışında nätäk kıldım ersä (nişlätkän bulsam), andag kıltaymıy»,- tip äytmeş.

Päygambär kaçan kem anıñ bitigen ukıp, mäğnäsen zabıt kıldı ersä (töşengäç), Ubay bin Käğbäne öndäde täkıy äyde: «Bitigel (yaz), yä Ubay! Äy, Abu Sufiyan, bu kilmeş (kilüdä) sine hälaq kılmadin (kılmıyça) kaytmagaymın timeşsen. Sine kaytargan Hak Täğalä torır, täkıy handak kızımaknı ögrätkän dä Hak Täğalä torır. İkençe näübät kaytgaymın, täkıy Uhud tukışındagı täg (kebek) sezlärne häzimät kılgaymın (Ciñäçäkmen) timeşsen. Anı täkıy Hak Täğalä beler, kuät birgän täkıy ul torır, häzimät kılgan täkıy ul torır. Välikin Hak Täğalä miña ber kön razıy kılgay, öç kön eçendä ul Lät vä Gazzä berlä ant-yad kıldıñ, ul Lät vä Gazzäne täkıy Cömlä potlarnı sındurgaymın (vataçakmın) inşallahu täğalä»,- tip äyde.

Yänä kaçan kem köferlär Mäkkägä, täkıy Cühüdlär üz evlärenä kayttılar, päygambär täkıy Gayşä evenä kerde, gosel kıldı, täkıy başını yudı, täkıy çıktı. Üzläk (öylä) namazın kıldı. Bakar Cäbrail galäyhi äs-sälamgä katir menep, kalın barçın kizep kilde täkıy äyde: «Yä Möhämmäd, färeştälär yarık-yaşıkların (köbä häm baş kiyeme) kitärmädin (salmıyça) torırlar. Nişä (nişläp) sähabäläregezne kitärdeñez (tarattıgız). Bez Cömlä färeştälär köferlärne Hämräul - Äsäd atlıg yirgä tägi (qadär) kudık, kitärdek. İmdi siña täkıy yaranlarıña Täñre Täğalädin färman ul torır, yarık-yaşıklarıñıznı kiz-säñez (köbäläregezne kiyep) täkıy Banu Kurayza Cühüdlärengä barıp harap kılsañız- Uş (şuşı) min häm färeştälär başlap barırmın. Minem artımça (artımnan) tärk kileñ (tiz kilegez)»,-tide täkıy Cäbrail galäyhi äs-sälamgä bardı. Kaçan päygambär galäyhi äs-sälamgä bu s üzne işette ersä, Galine öndätte häm äyde: «Ğalämne algıl, täkıy bezgä kilgel, kem. Bezgä färman buldı, kem Banu Kurayza Cühüdläre berlä harb kılmak (sugışırga) kiräk. Gali ğalämne aldı, täkıy Bilalga färmanladı, kem Cömlä sähabä ikende namazın Banu Kurayzada kılsınlar, tip». Cömlä sähabä atlandılar, barıp Cühüdlärne harap kıldılar, yänä Mädinägä kayttılar.

Ul Cühüdlär hatınlarıdin ber hatın päygambär Mädinägä kilmeşdin soñ, ber kuynı sügülde (suydırdı), täkıy sähabälär-din berengä sordı, kem päygambär kuy itedin kayu yiren sävär, tip. Ul kem ersä äyde: «Päygambär kuy itedin kul iten täkıy yagrın (kalak söyäge) iten sävär»,- tide. Ul sugılmış itkä agu sörtte, yagrın itenä kübräk sörtte, täkıy ahşamdin soñ päygambärneñ evenä kilterde. Päygambär, ahşam namazın kılıp, evenä kerde, bakar ber zägıyfä (hatın) ultırıp^torır. Zägıyfä (hatın) päygambärgä sälam kıldı täkıy äyde: «Yä Räsullallahi, ber kuy sügüldem (suydırdım), sezgä hädiyä (küçtänäç) kilterdem»,-™^ ersä, päygambär boyırdı, sähabälär kildelär, sofra yädelär (tabın Cıydılar). Ul arada ul zägıyfä çıktı täkıy kitte. Kaçan kem päygambär ul itdin ber parä (kisäk) aldı täkıy çäyni başladı irde, ul kuldin avaz kilde kem: «Yä Räsullallahi, mindin yimägel (aşama), min agulıg». Päygambär agızındaknı (avızındagı) itne bıraktı (tökerde), sähabälärenä äyde: «İaran-larım, bu itdin yimäñ (aşamagız) kem agulıg torır»,- tip äyde ersä, Cömlä sähabälär äliglären (kulların) tarttılar. Välikin Bäşir atlıg sähabä ber lokmanı (kisägen) yottı, bu häbärne belgänçe, täkıy niçämä kem katıgladı, kire kataru belmäde (almadı). Ul säğat eçendä baktılar, Bäşirneñ yöze kap-kara buldı, täkıy ul käçä (tönlä) vafat buldı. Sähabälärdin öç kem ersä ul rizıknı çäynäp bırakıp torır irdelär, päygambär alarga ha-Camät kılırga (kannarın^ aldırırga) boyırdı, üze täkıy ha-Camät kıldı, sihät buldı. Yänä öç köndin soñ ul yähüdiyäne buldılar (taptılar) täkıy päygambär galäyhi äs-sälamgä kilterdelär: «Äy yähüdiyä, ni öçen mundag (bolay) eş kıldıñ?» - tide. Ul yähüdiyä äyde: «Minem atamnı, täkıy atam karendäşene, täkıy Cefetemne, täkıy ir karendäşemne Cömläsen (barısın) ülter-den. Ul yandin min bu agulıg kuynı kilterdem»,- tip iqrar kıldı. Anı täkıy ülterdelär. Ul kuy iten ber etkä birdelär, ul et yirde (aşadı) ersä, ul säğat ülde. Bardılar, ber çokır kazıdılar häm ul etne anda kümdelär.

Päygambär galäyhi äs-sälam dönyadin näkıl kılmışta (ülär aldınnan) kem sökäl (avıru) buldı. Ömmi Bäşär atlıg kari Zägıyfä (äbi) bar irde. hämişä päygambär zähmäte bulsa, ul zä-gıyfäne öndäter irde. Ul kilep, päygambärneñ äğzaların basar irde, sıkar irde (sılıy ide). Bu näübättä täkıy öndätte ersä, ul Zägıyfä täkıy äğzasın bastı, sıkadı täkıy äyde: «Yä Räsullallahi, bu näübättä sökällegegezneñkatıgrak kürermen, inşallahu Täğalä şifa birgäy (birsen)»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Ul vakıtta kem agulıg itne çäynäp bıraktım (ırgıttım) irde, andin birü berär zähmät birer irde miña. İmdi (häzer) andag sizärmen, kem bu sökällegemdä (avıruımda) ul agunıñzähäre tamırlarımnı kiskäy, välikin sabır kılmak kiräk. Päygambärlärgä bäla kat-kat bulır, savaplar da kat-kat bulmak öçen».

Ber käçä (tön) päygambär galäyhi äs-sälam bu köferlärne islamka öndäde ersä, bu köferlär öydelär: «Yä Möhämmäd, sineñ dineñ haklıgın ul vakıt belgäymez (tanırbız) kem bu tulun (tulgan) ayga işarät kılsañ, bu ay ike parä bulsa, täkıy här paräse törle yanga barsa, annan soñ yänä ike parä ber-berenä kavuşsa, burunkı (elekkeçä) bulsa, bezlär belgäymez, kem dineñ Hak turur tip belgäymez»,- tidelär ersä, päygambär ayga işarät kılmış irde, ay ike parä buldı, bere ber yanka bardı, yänä bere ber yanka bardı, yänä ikese bere-berenä kavıştılar. İbne Mäsgud äyter: «Min kürdem Hira tagını, ike ay arasında kaldı, yänä ikese kavıştılar (ike ay kire bergä kuşıldı). Kaçan bu ähvälne käfer-lär kürdelär ersä, äydelär: «Bu Möhämmäd nä olug Cadu (siherçe) torır, katı siher torır». Täñre Täğalä häbär birü yarlıkar: «Kaulä Täğalä iktarabatis-säğatu vä änşäkka äl-kamärü vä innä yarua ayatän yugri zua vä yukulu isharu musgamirra vä käzzäbäua vä ättäbägu ähuähum vä küllä ämrin mustakirran». Mäğnäse ul torır: «İktarabatis-säğatu» - kıyamät yavudı (yakınlaştı). «Vä änşäkka älkamöru» - ay yarıldı. «Vä innä yarua vä äyyätan yugri Zua» - ägär bu köferlär päygambär galäyhi äs-sälamneñ rastlı-gın ber nişan (bilge) kürsälär, ul nişandin yöz çävdürlär (çöyererlär). «...Vä yukulu äsharu mustamirra» - täkıy äyterlär, kem bu Möhämmädiyeñ kürgüzgän (kürsätkän) nişanı katıg siher torır, ulaşu (äüvälgelärdän) kilgän siher turur»,- tip äyterlär. «Vä käzzäbäuä» - täkıy bu köferlär päygambär galäyhi äs-sälam-ne yalgan tidelär. «Vä ätbägu ähuahum» - tagı üz havalarına (teläklärenä) uydılar, üz näfesläre, teläklärenä ittibag kıldılar (buysındılar). «Vä küllä ämrin mustakirran» - härber eşne karar kılgan torır, yäğni hak eşeñ täkıy gakıybatı (ahırın) zahir bulgan torır, batıyl (yalgan) eşeñ täkıy gakıybatı (ahırı) zahir bulgan torır. Bu köferlär monıñ täg küp mogCizalar kürdelär, täkıy iman kiltermädelär, päygambärne Cadu (küz buuçı) tidelär. Ber kön täkıy ber käfer susmar (kältä) kilterde häm äyde: «Yä Möhämmäd, ägär susmar sineñ päygambäreñä tanıklık birsä, min siña inanırmın»,- tide. Päygambär äyde: «Äy, susmar, min kem torırmın, bäyan kılgıl»,- timeş irde, susmar fäsıyh tel berlä (kileşle tel belän) äyde: «Äşhädü ännä lä-illallahü vä äşhädü ännä Möhämmädin gabduhu Räsullallahu». Yänä ber garäp ber kön ıvuk (gazäl) kilterde. Ul täkıy andaguk (şundıy uk) tanıklık birde. Yänä ber kön köferlär äyde: «Yä Möhämmäd, bu hörmä yıga-çı (agaçı) yirendin kuñrılıp (kubarılıp) kilsen, täkıy siña sälam birsen»,- timeş irde, täkıy ul darahtnı öndämeş irde (agaçka däşkän ide), ul daraht (agaç) yirendin kuñrılıp kilde, täkıy päygambär galäyhi äs-sälamgä täväzzug berlä (tübänçelek belän) sälam kıldı. Sähabäläre üküş (küp) buldı ersä, päygambärgä väğaz kılmak öçen mönbär kılu birdelär. Kaçan päygambär ul mönbärgä aştı ersä, möbäräk arkasın tayagan (terägän) örädin (baganadan) iñrämäk avazı çıktı. Barlık sähabälär dä işette.

Päygambär galäyhi äs-sälamneñ mogCizası üküş (küp) torır. Barlık päygambärlärgä mogCdzat birelde. Kamugı (barısı) Möhämmäd Mostafaga birelde. Yänä öñin (başka) päygambärlärgä tigmäde. MäCmugın (barısın) kitermädek. Kitab motauväl (ozın) bulmasın, tip.

Altınç fasıl

PÄYGAMBÄR GALÄYHİ ÄS-SÄLAMNEÑ MÄKKÄGÄ KERMÄGENEÑ BÄYANI İMİNDÄ TURUR

İmam Bagavi rähmätullahi galäyhi «Mäsabih» atlıg kitabında bu hädisne kiltermeş: «Gan abi Sagid äl-hadri razıy allahu ganhu ännähä kalä Räsullallahi galäyhi vässälam änä säyidu vä-lädi adämä yaumä äl-kıyamäti vä lä fähär vä biyäddi livä äl-hämädi vä lä fähärü vä mä min näbi yäüvamiyäzi adämä vä män suäh illä tähtä liväyi vä lä fähäzä vä änä äüväl min ganhu älara-Zi vä lä fähärä». Bu hädis mäğnäse ul bulır kem, päygambär galäyhi äs-sälam häbär birü yarlıkar: «Min kıyamät kön bulsa, adäm uglanlarınıñ bige bulgaymın (bulaçakmın). Täkıy bu süzne kuanu äymäsmen, välikin Hak Täğaläneñ lotıf käräme (märhämäte) minem üzä (miña) mundag torır tip, anıñ lotıfnı (kiñ küñel-lelegen) izhar kılıp beldermäk öçen äytermen. Täkıy kıyamät kön bulsa, Cömläneñ ğaläme minem älgimdä (kulımda) bulgay (bulaçak), bu süzne täkıy kuanu äymäsmen, välikin Hak Täğaläneñ lotıfnı (märhämäten) izhar kılmak (kürsätü) öçen äytermen. Täkıy kıyamät kön bulsa, tägmä ber (härber) olug kem ersä, kem halaik (halık) aña ittibağ kılırlar (buysınırlar). Anıñ äli-gendä (kulında) bar ğaläm (dönya) bulaçak. Garasat halkı mäğlüm kılgaylar, kem bu ersä, bu mäğnälek irmeş (ikän) tip. Kiräk ul mäğnä häyer bulsın, kiräk şär (yamanlık) bulsın. Täkıy hiç täkıy mäqamät (däräCäse) vä kärämät (hörmäte) eçendä, Hak Täğaläneñ hämde (maktau) täkıy sänası (hörmäte) eçendä irde. Ul Cähätdin päygambär galäyhi äs-sälamgä hämdeneñ ğaläme birelde. Yänä äyde päygambär galäyhi äs-sälam: «Kıyamät kön bulsa, Adäm päygambär täkıy Adäm päygambärdin soñ kilgän päygambärlär Cömläse minem ğalämem astında bulgaylar. Bu süzne täkıy kuanu äymäsmen. Täkıy kıyamät kön bulsa, Cömlä halaikdin burun äüväl gür yarılıp, gürdin baş kaldurgan (kütärgän) min bulgaymın. Bu süzne täkıy kuanu, möfähhirät (maktanıp) äymäsmen, välikin Hak Täğalä minem üzä nämä (nindi) olug lotıf-lar täkıy kärämlär kılıp torır, anı izhar kılmak (kürsätü) öçen äytermen»,— tide.
Ber kön päygambär galäyhi äs-sälam yaran vä sähabälärgä äyde kem: «Kem bu kiçä (tön) töş kürdem, min yaranlar berlä Käğbägä tävaf kılırmın (tiräli äylänep yörermen), täkıy Käğbäneñ kilidene (keläsen, açkıçın) alırmın, täkıy äfgali haCnı tämam kılmışdin soñ, başımnı yolarmın (azat itäm),- tide.- An-dag (şulay) sizärmen, kem haC, kılgaymın (kılaçakmın). Kemneñ kem räğbäte bulsa (teläge) haC, kılmakka, minem berlä barsın»,-tide ersä, üküş (küp) sähabälär räğbät kıldılar (teläklären belderdelär). Cömläse meñ täkıy altı yöz keşe buldı. Täkıy päygambär tuksan tävä (döyä) nişan kıldı (aldı), Käğbädä korban kılmak öçen. Täkıy sähabälärgä äyde: «Uruş silahı älätmäñ (sugış kiyemnären kimägez) Mäkkä köferläre belsenlär, kem Käğbägä ziyarat öçen barırbız, uruşmak öçen barmazmız, vä-likin kılıçlarnı alu barıñ»,- tide täkıy üze çıktı häm Zölholäyfä atlıg yirdä üzläk (öylä) namazı kıldı. Täkıy tun-larını (kiyemnären) saldı, ihram (haCilar öslärenä kiyä torgan yapma) kizde (kide), täkıy: «Läbbäykä, läbbäykä lä şiriklik läbbäykä ännä älhämdü än-niğmätlik vä älmälik lä şiriklik»,-tide. Mäğnäse ul bulır kem: «Äy Bar Hoday, iCabät kılırmın siña. «Läbbäykä lä şiriklik (läbbäykäneñ mäğnäse), menä min sineñ alda (Mäkkädä haC vakıtında äytelä torgan süz), «lä şiriklik» - küp allalık yuk iCabät kılırmın siña yalgız, Ber vä Bar sin, siña urtak yuk. Siña üküş iCabät kılmak täkıy hakıykattä ögdü (maktau), hämdü (maktau), vä sänä (hörmät) siña layık torır. Täkıy Cömlä (barça) niğmät siña torır, kemgä niğmät birsäñ sin birerseñ. «Vä älmülik lä şiriklik» - täkıy mölek sineñ torır hiç urtak yuk. Ägär söäl kılsañ, kem iCabät kılmak kaçan hasıyl buldı kem şkabät kılırmın tip. Tälbiyä (ezlänüçe) äyter, Cavap ul torır kem Hak Täğalä Cäbrailgä färmanladı: «Kem bargıl İbrahim päygambärgä täkıy İsmägıyl päygambärka boyırgıl, minem öçen Käğbä bina kıl-sınlar Bäytül-Mäğmur yirendä». Bäytül-Mäğmur ev (öy) irde, kızıl yakuttin irde. Hak Täğalä yaratmış irde üz kodräte berlä uştmahnıñ (oCmahnıñ) kızıl yakutıdin. Kön tugışı (könçıgış) tarafında ber kapugı (işege) bar irde, täkıy könbatışı tarafında täkıy ber kapugı bar irde. Bu ike kapug yäşel Zömärrädin (zöbärCättän) irde.

Kaçan kem Adäm päygambär galäyhi äs-sälamneñ täübäse kabul buldı ersä, Adäm^päygambär Hak Täğalägä mönäCät kıldı (yalvardı) täkıy äyde: «Yä Rabbi, ul vakıtın (vakıtta) oCmahda irdem, hämişä häterem telämeş garşka (Allahnıñ tähetenä) tavaf kılır (bagar) irdem. İmdi andin mährüm buldım. Lotıf vä kärämüñdin därhost kılurmın (märhämät häm yumartlıgıñnan ütenermen), bu yir yözendä miña ber möbäräk vä arıg hörmätle ev (öy) bulsa, min aña hämişä (härçak) tävaf kılur irdem»,- tip, mönäCät kıldı ersä, Hak Täbäräkä vä Täğalä Bäytül-Mäğmurnı inderde (töşerde). Adäm päygambär hin-dustandin Bäytul-Mäğmurga kırık (märtäbä) ziyarat kıldı. Kaçan kem Hak Täbäräkä vä Täğalä Nuh päygambär galäyhi äs-sälamneñ kavemen hälaq kıldı tufan berlä, ul Bäytül-Mäğmurnı yitmeş färeştälär kütärdelär, yitinç (Cidençe) kat kükdä kuydılar. İmdi här kön ul Bäytül-Mäğmurga yitmeş meñ färeştä tävaf kılurlar, kıyamätkä tägi, ber tävaf kılgan, ikençe tävaf kılmas.

Kaçan kem Cäbrail galäyhi äs-sälam Hak Täğaläneñ färmanın kilterde ersä, «Käğbäne bina kılıñ (kılıgız)»,- tip' İbrahim galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Cäbrail, kayu yir torır ul kem Bäytül-Mäğmur anda irde?» - tip äyde ersä, Hak Täğalä ber bolıt ıza birde (Cibärde). Ul bolıt Käğbä urınında ikelände ersä (tuktaldı), anda küligä (külägä) kıldı ersä, Cäbrail galäyhi äs-sälam äyde: «Bu bolıt külägäsendä kiräk kem kılsañ, hiç ziyada täkıy kılmañ,- tide.- Täkıy hiç äksük kılmasañ, täkıy bu Käğbäneñ taşların biş tapnıñ (taunıñ) taşlarıdin bina kılsañ. Äüvälene Hira tagındin kılsañ kalganın Tauri Sina tagıdin (tavınnan), Lubnan tagıdin, täkıy Ciddä tagıdin kılsañ». Kaçan kem haCaral-äsvad (haCar - taş, äsvad - kara) yirenä tigdelär ersä (Citkäç), Cäbrail galäyhi äs-sälam oC-mahdin ber ak taş kilterde häm İbrahim galäyhi äs-sälamgä: «Bu taşnı Käğbä señerendä (üzägendä) kuzgıl (kuy), kem taş hör-mätleg taş torır. Monıñ eçendä gahendnamä (kileşü yazuı) bar torır»,- tip äyde ersä, İbrahim päygambär täkıy Cäbrail äyganı täk (äytkänçä) señerdä kuydı.

Cahiliyät (islamgaça däver) vakıtında häyez gaurätlär (kürem kürüçelär) kulların sörttelär, täkıy uñin (başka) yazıklı kem ersälär äliglärene (kulların) sörttelär isä ul ak taş kap-kara buldı, tip öydelär.

İbrahim galäyhi äs-sälam bina kılur irde, İsmägıyl päygambär taş sonar irde, Cäbrail galäyhi äs-sälam täkıy uñ-din altı färeştä yarı birür (yärdäm itär) irdelär. Kaçan kem Käğbä tämam buldı ersä, Hak Täğalädin färman kilde: «Yä İbrahim, nida kılgıl (halıknı öndä), kem Hak Täğaläneñ färmanı berlä kılınmış Käğbägä ziyarat kılıylar (kılıgız), tip. İbrahim päygambär äyde: «Bu yirdä hiçkem ersä yuk^ kemgä nida kılayın»,- tide ersä, Hak Täğalädin färman kilde: «Yä İbrahim, sindin nida kılıp öndämäk, bezdin täkıy anı möeminlärneñ Cannarına tägürmäk (Citkerü)»,- tide ersä, İbrahim galäyhi äs-sälam Abu Kubays tagıga (tavına) mende täkıy nida kıldı: «Äy, Täñre kolları, Hak Täğalä färmanı berlä ev kubardım (öy kordım), kiliñ (kilegez), bu Hak Täğaläneñ evenä ziyarat kılıñ». Hak Täğalä İbrahim galäyhi äs-sälam nidasın ärvahlarga işetterde. Ärvahlarnıñ bäğzese (kayberläre) üküş (küp) iCabät kıldılar, bügen haCilar «Läbbäykä allahuma» tip, tunlarını suçlup (kiyemnären çişenep), başların açıp, tälbiyä äytep iCabät kılur. İbrahim galäyhi äs-sälamneñ Hak Täğalä färmanı berlä öndägänengä iCabät kılmak torır tip Cavap äymeşlär. Täkıy bäğzese ber kat haC kılur, bäğzeläre üküş (küp) haC kılırlar, ul täkıy ärvah iCabät kılganı (teläge) miqdarınça torır, tip äytmeşlär.

Kaçan kem Möhämmäd päygambär galäyhi äs-sälam tunın suçlıp (kiyemnären çişep), möbäräk başın açıp, ihram kiyep, «Läbbäykä allahuma» tide ersä, Cömlä sähabälär ihram kizdelär, täkıy «Läbbäykä» öydelär häm Käğbägä gazem kıldılar (niyät kılıp, yulga çıktılar). Kaçan kem Käğbägä yavuk (yakın) iştelär ersä, Mäkkä köferlärenä häbär tigde, kem Möhämmäd çärik (ğaskär) berlä kilde, tip. Halid bin Älvälid ul vakıtta iman kil-termämeş irde. Ul täkıy Gakirmä kem Abu Cahil uglı torır, täkıy Söhäyel atlıg kem örsä bu üçägü (öçäü) çärig başlap çıktılar.

Abu Sufiyan kem Mäkkäneñ ulugı irde, ul Şamga barıp torır irde tiCarät Öçen. Kaçan kem päygambär galäyhi äs-sälamgä yakın kildelär täkıy turuktılar ersä, päygambär ber kem ärsäne ıza bide (Cibärde) kem: «Bez orışmak öçen kilmädek, välikin Käğbägä ziyarat kıluga kildek. Ägär destur (röhsät) bärsäñez, Käğbägä ziyarat kılalıñ (kılıyk), korbanlar bogauzlagalıñ (bugazlar idek)»,- tidelär ersä, anlar (alar) äydelär: «Bu yuldan destur (röhsät) birmäzmez, ägär Käğbägä ziyarat kılu kildeñez ersä, kiler (kiläse) yıl ziyarat kılgaysız, bu yıl iCazät yuk»,-tidelär ersä, päygambär yaranları berlä mäşvärät kıldı (kiñäşte), barça sähabälär äydelär kem: «Yä Räsullallahi, härab kılalıñ (sugışıyk). Bu yirgä tägi (qadär) kem kildek, mondin kaytır bulsak, bezgä hurlık bulgay». Bu arada üzläk (töş) vakıtı buldı. Päygambär Bilalga boyırdı kem: «Bangi namaz ukıgıl»,-tip. Kaçan kem Bilal bangi namaz ukıdı, päygambär imamatlık kıldı, Cömlä sähabälär iqtida kıldılar (anıñ kebek namaz ukıdılar). Halid bin äl-Välid täkıy Gakrämät, täkıy Söhäyel Mäkkä köferläre berlä bakıp torır irdelär. Halid bin äl-Välid äyde: «Yä Gakrämät, nätäk (niçek) bulgay (bulır) kem bolarnı namaz eçendä hälaq kılsak?» - tip äyde ersä, Gakrämät äyde: «Bu namazdin soñ täkıy ber namazları bar, bez täkıy Cömlä yaran-larka iğlam kılalıñ, barça istiğdadımız, ittifakımız tämam bulıp, ber kata hämlä kılıp hälaq kılalıñ»,- tip ittifak kıldılar, täkıy ikendegä tägi s üz berlä igländelär (kiñäştelär). Cäbrail galäyhi äs-sälam nazil buldı, täkıy Hak Täğalädin färman kilterde: «Yä Möhämmäd, ägär çirektä (ğaskärdä) namaz kılır bulsañ (bulsagız), halaiknı ike taif (törkem) kılgıl, berse berlä namaz ukıgıl, ber taifnı doşmanga karşı kuzgıl (kuy), täkıy ber taifä berlä ber räkäğat namaz kılgan törkem doşmanga karşı barsın, namaz kılmagan taifä sineñ berlä ber räkäğat namaz kılsın, sin sälam birgel». İkende namazın andag kıldılar ersä, ul käsrerlärneñ mäkre-häyläse batıyl buldı (barıp çıkmadı). Andin soñ päygambär irtäse küçte, täkıy Huzäyfä atlıg yirgä tigde ersä, täväse (döyäse) çükte, härgiz (hiç) kupmas, niçämä kem sähabälär katıglandılar ersä, hiç kupmadı. Päygambär äyde: «Äy, yaranlar, bu täväneñ ğadäte mundag ärmäz irde (tügel ide), välikin Äbrähäneñ filen çüktergän Täñre Täğalä monı çügerde, barmakka (barırga) iCazät (röhsät) yuk torır»,- täkıy üze tävädin töşte, täkıy sähabälärgä
färmanladı, sezlär täkıy bu Cirdä kunuñlar (kunıgız) tip. Cömlä sähabälär ul Hüzäybiyädä kundılar. Äbrähätneñ filen iñdür-gän (çüktergän) Täñre Täğalä bu tävämne tiñdurde (çükterde) tigäntäg (digän kebek) mäğnäse ul bulur. Kem İämän ileneñ padişahı bar irde NäCaşi atlıg. Päygambär galäyhi äs-sälamneñ olug atası Gabdul-Mottalip vakıtında irde, päygambärdin kırık yıl uza (elek) irde. Yänä Sänga atlıg il bar irde Yämän viläyä-tendä. Ul ilgä Äbrähä atlıg keşene bäk kılıp torır irde. Ul Äbrähä äyde NäCaşi mälikkä kem: «Mäkkädä ber ev bar Käğbä atlıg. Ul ev İbrahim päygambär kubarmış (saldırgan) tip äyterlär. Täkıy här yılda nä kem garäp bar, Cömläse kilep, ul evgä Ziyarat kılırlar, tävaf kılırlar, täkıy tävälär, kuylar, sıgır-lar (sıyır) korban kılırlar, andag torgan därviş meskenlärgä birerlär. Seziñ (sezneñ) iCabäteñez berlä (röhsätegez belän) min Sängada anıñ täg ber ev bina kılsam, täkıy Cömlä halıkka buyursam, yıl da ul evgä kilep, ziyarat kılsalar bulgaymı?» - tip mäşvärät kıldı (kiñäşte). NäCaşi mälik täkıy äyde: «İnkän (bik) mäslihät torır, andag (şulay) kılgıl»,- tip iCazät birde (rizalıgın birde) ersä, bu Äbrähä üküş (küp) mal harC kılıp (totıp), ber olug gimarat (tözeleş) kılıp, aña Kulays at (iseme) birde. Täkıy ildin ilgä nida (häbär) kıldırdı kem: «Bu evgä yılda Ziyarat kılıñlar (kılıgız)»,- tip- «Ägär ziyarat kılmasañız, sezlärgä üküş zähmät kılgaymız»,- tip, tähdid vä täfriğlär kıldı (yanadı). Mäkkädin bazargän (säüdägär) bardı tiCarät mäğnäse (säüdä eşläre) üzä, täkıy Kulays katında (yanında) kundılar. Täkıy kaytmışda Kinänä kabiläsendin ber kem ersä Kulayska kerde, täkıy anıñ eçendä näCäsat kıldı, çıktılar, täkıy kittelär. İrtä baktılar kem (karasalar), Kulays eçe näCes bulmış. Bu süzne Äbrähägä äydelär ersä, Äbrähä inkän gazaplandı, täkıy ant eçte kem: «Min barıp alarnıñ Käğbälären harap kılmasam, Äyrä uglı bulmagaymın (bulmayaçakmın)»,- tide.

Yänä ber näübät garäp kilde tiCarät (säüdä) eşe berlä. Kulays katında kundılar, ut yandırdılar täkıy küçtelär (kittelär). Yil utnı Kulayska tigürde. Ul olug gimarat (korılma) Cömläse utta hälaq buldı. Bu süzne Äbrähä işette ersä, gazabı Ziyada buldı. NäCaşi mälikkä äyde täkıy andin çärig teläde, Mäkkägä kasıd kılmak (naçarlık eşlär) öçen, Käğbäne väyran kılmak öçen. Ul täkıy çärik birde. Ul çärik eçendä meñ fil bar irde. Ul fillärdä olugragı bar irde Mähmüd atlıg. Ul fil üzä tähet orıp, aña Äbrähä menär ide. Kaçan kem Mäkkägä yavudılar ersä (yakınaydılar isä), Mäkkäneñ olugı Gabdul-Mottalip irde. Anıñ täväläre bar irde. Sährada çärik kilde, täkıy ike yöz täväsen aldılar ersä, täväçese Mäkkägä kilde ersä, Mäkkä halkı kurıktılar. Gabdul-Mottalip uluglar berlä çıktılar, täkıy Äbrähägä kildelär. Äbrähä äyde: «Sezlär hiç kurıkmañ, min uruşmak öçen kilmädem, välikin bu Käğbäne harap kılmak öçen kildem»,- tide ersä, Gabdul-Mottalip äyde: «Andag ersä (şundıy eş), siziñ çärik minem ike yöz tävämne almışlar, kiräk kem miña ul täväläremne birsäñez»,- tide ersä, Äbrähä äyde: «Min sine andag sakındım (şulay uyladım), kem bu Käğbäne mindin därhost kılgay (ütenä) tip, sin Käğbäne därhost kılmadıñ, täkıy täväläreñne därhost kılırsıñ»,- tide ersä, Gabdul-Mottalip äyde: «Bu tävälär minem torır, anıñ öçen ul mölkemne taläp kılırmın, täkıy Käğbä minem mölkem ärmäz (tügel), anıñ mälige bar, ärklige bar, ul beler. Ul teläsä saklagay (saklar), teläsä kuygay»,- tide ersä, Äbrähä buyırdı, Gabdul-Mottalipka tävälärne kire kaytardılar. Gabdul-Mottalip çıktı, täkıy Käğbä kapugına (işegenä) kilde häm äyde: «Äy, Bar Hoday, bu ävenne (çista öyne) doşmanlar yakmakka kilep torırlar, bu arıg ävenne doş-manlardin saklagıl. Doşmanlarnı bu haramıña kigürmägel (Citkermä), sin anlarnı hälaq kılgıl»,- tip kargadı. Kaçan Äbrähä Käğbägä yavuk (yakın) Kilmäkkä kasıd kıldı (teläde) ersä, ul Mähmüd atlıg fil çükte, hiç tormas. Niçämä kem timer ırgaklar berlä orırlar, hiç yirindin kupmas. Kaçan Yämän tarafına kubarsalar, kubar, yögerer, välikin Käğbä tarafına kasıd kılsalar, çügär, hiç kupmas. Şul arada irdelär, bakarlar (karıylar), havada Cämäğat koşlar oça başladılar, kem hiç monıg täg (mondıy) koşlar hiç kürmeşläre yuk irde. Ak koşlar torır, oluglı-kı (zurlıgı) karlıgaç ändazınça (kebek). Tägmä (här) koşnıñ tomşıgında ber taş bar, täkıy ike azakında ike taş bar yasmıktin ulugrak, nuhutdin (borçaktan) keçegräk. Kaçan kem bu koşlar çärik üzäsengä (östenä) mukabil kildelär, bu taşlarnı attılar ersä, tägmä (här) keşegä ber taş töşte, başındin kerde, dubur-din (tabannan) çıktı, andaguk (şunduk) Cömlä çärik hälaq buldı. Mägär ber kem ersä bar irde - Abu Yäkş üm tir ärdilär (dilär irde). Ul NäCaşi mälikneñ väzire irde. Aña taş tigmäde, ul kaçtı, täkıy NäCaşi mälik tarafına barır irde. Başı üzäsendä bu koşlardin ber koş oçar irde. Kaçan kem Abu Yäkşüm NäCa-şi mälik katına kilde, ul täkıy, ul çärik (ğaskär) ähvälene tämam äyde irde (söyläde isä), NäCaşi mälik äyde: «Ul koşnıñ uluglu-kı ni miqdar irde?» - tip sorar irde. Ul arada tönlekdin ber koş oçıp kerde. Abu Yäkşüm äyde: «Uş (bu) ul koş torır»,- tide irde, ul azakındagı (ayagındagı) taş berlä Abu Yäkşümne urmış irde, Abu Yäkşüm şul mäldä hälaq buldı. Välikin Abu Yäkşümne çärik berlä Hak Täğalä^hälaq kılmaganı ul mäğnä öçen irde kem, NäCaşi mälikkä Abu Yäkşüm häbär tigersen tip. Täñre Täğalä päygambär galäyhi äs-sälamgä häbär birü yarlıkar: «Kaulähu gizza vä äl-matara käyfä fägälä rabbäkä bisahabi älfili». Mäğnäse ul bulır: kem yä Möhämmäd, belmädeñme kem Rabbıñ äsbah (sähäbä) filgä ni eş kıldı? «Elmi yäCgal Käydähum fi tazlinin» - kürmädeñme, yä Möhämmäd, Rabbıñ alarnıñ käyed-lärene (häylälären) batıyl kıldı (yukka çıgardı). Täñre Täğalä ul köferlärne urılmış igenneñ uşak (keçkenä) yapragı täg (yafragıday) hälaq kıldı.

Päygambär galäyhi äs-sälam sähabälärgä andin häbär birer: «Kem Huzäybiyädä minem tävämne çügürgän (çüktergän) tänd ürgän ul Täñre torır, kem filne tändürde çügürde (çükterde)»,- tip häbär birde. Kaçan päygambär yaranlarga, kunuñ (kunıgız), tip färmanladı ersä, Cömlä sähabä kundılar. Ul yirdä su az irde, anı eçtelär, täkıy hava esseg irde, susadılar, täkıy päygambärgä kildelär, täkıy äydelär: «Yä Räsullallahi, hava esseg torır, bez susadık, Canvarlar täkıy susadı»,- tidelär ersä, päygambär su teläde, kilterdelär. Yänä päygambär ul su belän yuındı, abdäst kıldı. Ber rivaiattä äyde kem, barmakları arasındin su çıktı, tidelär. Täkıy ul abdäst kılgan sunı kuzugka (koyıga) tügär irde. Kaçan kem Cömlä äğzası ul suvnı kuzugka tükmeş irde, koyı agızındin aştı. Cömlä halık eçte, Cömlä Canvarlar eçtelär. Andin soñ ber kaç ayam (berniçä kön) päygambär yaranları berlä Huzäybiyädä tordılar. Mäkkädin Gurva atlıg kem ersä kilde, äyde: «Yä Möhämmäd, bu Mäkkäneñ olugları ittifak kılıp torırlar (kiñäşerlär), bu yıl siña iCazät birmäslär. Käğbägä Ziyarat kılmakka, rayıñ nätäk torır (kararıñ niçek bulır)?» -tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Bezlär orışmak öçen kilmädek, Käğbägä ziyarat öçen kildek. Ägär bezgä röhsät bir-mäsälär, orışırbız (sugışırbız)»,- tide. Gurva närsä dä timäde. Karadı ul yaranlarga, päygambär hezmätendä andag (şulay) torırlar, ägär berär eş boyırsa, Can berlä ul eşne kılırlar. Ägär päygambär töfkersä (töçkersä), äyaların (uçların) totarlar, töçkeregen yirgä kämişmäzlär (töşermäslär), kay berseneñ ayasınga (uçına) töşsä, yözenä sörter, vä ägär yuınır bulsa, ul yuıngan sunı ber-bersennän kuanışıp alırlar, täkıy eçärlär, yözlärenä sörterlär, täbäräk kılır irdelär. Vä ägär söylär bulsa, Cömläse tik torırlar, hiç süz katmaz irdelär.

Abu Hänifä mäzhäbendä yuınmış (yuıntık) su ber, yirgä yıgılır (Cıyılır), aña mustagmal (kullanılgan) tänür (diyärlär). Päygambär, ul su näCes turur, tide, anıñ öçen, kayu möemin vä mävahhid ber namaz vakıtında abdäst kılsa, täkıy farıyza namaz kılsa, namazga tägi (qadär) äğzalarıdin ni yazık kilsä, ul abdäst kılmışta, abdäst suı ul äğzadin kilgän yazıknı kitärer. Ya-Zık - näCes torır, kiräk kem ul yazıknı kitärgän su täkıy näCes torır, tip, Abu Hänifä äyter: «Rähmätullahi galäyhi, bu süz ömmätlär hakında torır, päygambär galäyhi äs-sälam hakında ermäs (tügel), anıñ kem päygambärneñ yazıgı yuk irde, abdäst kılgan suı täkıy arıg (çista) irde, ul Cähätdin sähabälär täbäräk kılıp eçär irdelär, täkıy yözlärenä sörter irdelär»,- tip äyde. Kaçan kem Gurva bu ähvällärne kürde ersä, inkän täğaCCeb kıldı (bik gaCäplände), bardı Mäkkäneñ oluglarına, kürgän ähvällärene Cömläsen äyde. Täkıy äyter: «Min Farsı ileneñ mälige - Käsri mälikne kürdem. Täkıy Yämän mälige NäCaşi mälikne kürdem, tagı Rum mälige Närkul mälikne kürdem. Min monıñ tig (mondıy) kavem kem mäligenä mutiğ bulgan (buysıngan), täkıy mälikkä Cannarın dariğ tutmagaylar (Cannarın kızganmagan) hiç kürmädem. Vallahi, bu Möhämmäd mälik ärmäz, bel, hod päygambär torır (päygambär üzeder), kileñ (kilegez) moña mutiğ bula-lıñ (aña buysın), şunıñ dinenä keräleñ (keregez)»,- tide ersä, Cömlä Mäkkä olugları çugladılar (açulandılar), tähdid vä täfziğ kıldılar (yanadılar), ul täkıy tik kaldı.

Andin soñ Söhäyelne ıza birdelär (Cibärdelär). Söhäyel kilde, kürer, päygambär yaranları berlä ultırıp torır. Gabbad atlıg sähabä, täkıy Sälim atlıg sähabä päygambär arkasında yarık-yaşık üzä (köbä külmäk, başlık kigän) torırlar. Söhäyel äyde: «Bu yıl Mäkkägä kermäkkä iCazät yuk. Kiler yıl iCazät biräleñ ul şart berlä, kem aramızda un yılga tägi (qadär) orış bulmasın, solıh bulsın»,- tide ersä, päygambär täkıy razıy buldı, kaçan kem päygambär razıy buldı ersä, Gomär razıy al-lahu ganhü sabır kılu belmäde (sabır bula almadı), kuptı (bastı), äyter: «Yä Räsullallahi, bez möselman bulgaymız bolar möşriklär (küp allaga tabınuçılar), bezlärgä ni hurlık, bu qadär yir kilmeşdin soñ, Käğbä Cämale (maturlıgı) berlä möşärräf bulmadin (hozurlanmıyça) kaytırbız»,- tide ersä, päygambär äyde: «Yä Gomär, min Täñre Täğaläneñ kolı torırmın, täkıy Räsul torırmın, Hak Täğalänä kem färmanlasa, andin çıga belmäzmen (almam),- tide,- täkıy Täğalä mine zaiğ kılmagay (taşlamasın)»,- tide. Gomär tik kaldı. Andin soñ Gomär bu süzne Abu Bäkergä äyde ersä, Abu Bäker äyde: «Yä Gomär, päygambär ÜZäyeingä yabuşgıl, yäğni hezmätendä bulgıl, monıñ täg süz äytmägel. Min tanıklık birermen, kem Möhämmäd Täñre Täğaläneñ Hak Räsule torır, tagı ni eşkä boyırmış bulsa, ul eş täkıy hak torır. Täkıy päygambär Hak Täğaläneñ färmanına hilaf kılmaz»,- tide ersä, Gomär ul süzne äyganınga (äytüenä) täübä kıldı, täkıy istiğfar kıldı (gafu ütende), kol azat kıldı, üküş (küp) ruzälär (uraza) tottı.

Andin soñ päygambär galäyhi äs-sälam Äves atlıg sähabägä äyde: «Yä Äves, solıhnamä bitigel (yaz)!» - tide ersä, Äves äyde: «Nätäk bitikäyen (niçek yazıym), yä Räsullallahi?» - tide. Päygambär äyde: «Bitigel (yaz), bismillahi är-rahmani är-rahim!» Söhäyel äyde: «Bezlär är-rähimne belmäzmez, ğadätemezçä bitesen (yazsın)». «Bismiki allahuma»,- tide ersä, möselmanlarga bu süz agır (avır) kilde. Päygambär äyde: «Yä Äves, «bismiki allahuma» bitigel, täkıy Täñreneñ Räsule Möhämmäd Mäkkä halkı berlä solıh kıldı, tip». Söhäyel äyde: «Yä Möhämmäd, ägär bezlär sine Täñreneñ Räsule belsäk, sineñ berlä mondag eşlärme kıltay irdek, siña hilafmı kıltay irdek? Atañ atıdin (isemennän) nişä (nigä) yöz çävürürsün (çöyererseñ), Möhämmäd bine Gabdulla tip bitisen (yazsın)»,- tide ersä, bu süz täkıy sähabälärgä^inkän agır (avır) kilde, sabır kılu belmädelär (almadılar): «Yä Räsullallahi dip bitisen»,- tidelär ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Min Möhämmäd Räsullallahi, min häm täkıy Möhämmäd bine Gabdullahmın. Zıyan kılmaz, Möhämmäd bine Gabdullah bitesen»,- tide ersä, sähabälär tik kaldı. Kaçan kem solıhnamä bitide (yazdı) ersä, Gomär äyde: «Yä Räsullallah, sez töş kürdü-ñüZ erde (kürgän idegez), kem Mäkkägä kergäymez, tävaf kıl-gaymız, Käğbäneñ kilidine (açkıçın) algaymız, tip äydeñez». İmdi Mäkkägä kermädin (kermiçä) nätäk kaytarmız»,- tide ersä, päygambär äyde: «Yä Gomär, Hak Täğalä tägürsä (yazsa), kiler yıl Mäkkägä kergäymez, täkıy kaçan kem Hak Täğalä nosrät birsä (yärdäm itsä), Mäkkägä kerep, Käğbä kiliden (açkıçın) algaymız (alırbız), inşallahu täğalä»,- tide, täkıy yaranlarga äyde: «Täñre Täğalä rähmät kılsın ul kolga, kem başın yulıtsa (yalanbaş kalsa), korbanın bugazlasa (çalsa), täkıy tunlarını (kiyemnären) kizsä (kisä) täkıy Mädinägä kaytsa»,- tide ersä, Cömlä sähabä başların yuldılar, bäğzeläre (kayberläre) täkıy päygambär galäyhi äs-sälam dästurı (röhsäte) berlä saçlarınıñ (çäçläreneñ) oçın kistelär, täkıy tävälären korban kıldılar, täkıy tunlarını (kiyemnären) kidelär, bu Huzaybiyädä yegerme kön tormışdin soñ, Mädinägä kayttılar. İkençe yıl bayagı tik istiğdad kıldılar (häzerländelär). Täkıy Käğbägä tävaf kıldılar, kaçan kem päygambär Mäkkägä kerde tävaf kılmak öçen, Cäbrail nazil buldı (päyda buldı). «Yä Räsullallahi, bu köferlär sezne zägıyf kürmäsün, tävaf kılmışıñızda ike saf arasında rämel kılıñ (pählevändäy yör)»,- tide. Yäğni pählevanlar täg ike saf arasında üzene hasımga (doşmanga) nätäk kem kuvät kürgüzü (şulkadär kuätleräk kürsätep) yöresenlär»,-tide ersä, päygambär yaranlarga äyde: «Täñre Täğalä rähmät kılsun ul kolga, kem üzene tävaf kılmışta çalak kürgüzsä (Citez kürsätä)»,- tide. Päygambär ridasıdin (yapmasınnan) sag (un) kulın çıgardı, iñnären sikertü tävaf kıla başladı ersä, sähabälär tagı andag tävaf kıldılar, bügengä tägi (qadär) ul sönnät kaldı.

Andin soñ päygambär sähabälär berlä Mädinägä kayttılar, täkıy Mädinädä ber kaç (berniçä) yıl igländelär (köç tupladılar), üküş (küp) keşe möselman buldı, çärik yıgıldı (ğaskär tuplandı). Hak Täğaläneñ färmanı berlä Häybar atlıg ilgä bardılar, Hak Täğalä nosrät (yärdäm) birde, Häybarnı aldılar. Yänä Fadäk atlıg ilgä bardılar, anı täkıy aldılar, yänä Mägtä atlıg ilgä bardılar, Hak Täğalä nosrät birde, anı täkıy aldılar. Andin soñ Mäkkägä möselmanlar tiCarät tarihı (satu-alu eşläre) berlä bardılar irde. Mäkkä köferläre ul möselmanlarnıñ bäğzelären ülterdelär, täkıy malların aldılar, täkıy bäğ-Zeläre Mädinägä kaçıp kildelär ersä, päygambär galäyhi ässälam kazgırdı, täkıy Cäbrailgä intizar kılır irde. Ul arada Mäkkäneñ bäge Abu Sufiyan kilde, täkıy Ömmi Häbibä katına kerde. Ömmi Häbibä Abu Sufiyannıñ kızı irde, päygambär ga-läyhi äs-sälamneñ hatını irde. Kaçan kem Abu Sufiyan kiçep (uzıp), päygambär utırgan yirgä ultırayın (utırıym) tide ersä, Ömmi Häbibä mäng kıldı (röhsät itmäde). Abu Sufiyan äyde: «Äy gayälem (kızım), monda ultırmakdin nişä mäng kıldıñ (baş tarttıñ)?» - tide ersä, Ömmi Häbibä äyter razıy allahu ganhu: «Bu yirdä päygambär ultırır yir torır, bu tüşäk anıñ tüşäge torır. Sin möşrik (potlarga tabınuçı) torırsañ, siña räva bulmas (yaramas) päygambär yirendä ultırsañ»,- tide ersä, Abu Sufiyan çıktı, päygambär katına bardı täkıy äytte: «Solıhnı ber taza kılalıñ (kılıyk), bizim (bezneñ) keşelär berlä siçiñ (sezneñ) yaranlar ädäpsezlek kılmışlar. Solıhnı, gahedne (kileşüne) bozmışlar, bizim (bezneñ) häbärebez bulmadı. İmdi yaña gahed kılsak (kileşü tözesäk) bulgaymı?» - tide ersä, päygambär hiç Cavap birmäde ersä çıktı, Abu Bäkergä bardı, andin därhost kıldı kem päygambärgä äysäñez, solıhnı taza kılsak, tip. Ul hiçnärsä timäde ersä, ayat nazil buldı kem: «Kaulä Täğalä yä äyha än-näbi ättäkıy allahu vä lä tutıygıy iläl-käfirinä vä äl-munafikıynä». Mäğnäse ul bulır: «Äy, päygambär kem, äy, Täñredin kurıkgıl, täkıy köferlärgä, monafıyklarga (ikeyözlelärgä) buy birmägel (buysınma)». Päygambär Gayşä katına kerde, täkıy äyde: «Äy, Gayşä, çärik istiğdadı kılgıl (sugışka äzerlän), silahlarımnı (korallarımnı) yaraştırgıl.- Täkıy Abu Bäkergä äyde.- Kem Cömlä sähabä çärik istiğdadı kıl-sınlar. Belmädelär berkem päygambär kayu yanga barır. Kaçan kem çärik istiğdadı (häzerlege) tämam buldı ersä, unike meñ ir (sugışçı) hasil buldı. Päygambär yaranlarga äyde kem: «Miña färman buldı, Mäkkägä barmakka»,- tip. Barça sähabä täkıy sävendelär.

Hatıyp atlıg sähabä ber hatınga bitik (yazu) birde: «Sin bu bitikne kizlägel (yäşer), täkıy Mäkkägä bargıl, täkıy Mäkkä halkına äygıl, kem, Möhämmäd un meñ keşe berlä sezlärgä kiler»,-tip. Ul hatın bitikne alıp bara başladı irde, Cäbrail galäyhi äs-sälam nazil buldı (kürende) täkıy äyde: «Yä Räsullallahi, Hatıyp bitik (yazu) birde ber hatınga Mäkkä ählengä häbär iltsen tip. Keşe ıza birgel (Cibär) ul bitikne kaytarsınlar!» - tip. Päygambär Gali berlä Zöbäyerne ıza birde (Cibärde). Anlar bardılar, täkıy ul gaüratka (hatınga) öydelär, täkıy bitik telädelär ersä, ul tandı ersä. Gali razıy allahu gıynnahu kılıç çıgardı: «Bitikne çıkargıl, yuk isä sine ülterermen»,- tide ersä, gaurät saçı (çäçe) arasındin bitikne çıgardı täkıy birde. Kaçan bitikne kilterdelär ersä, päygambär Hatıypka äyde: «Nişä (ni öçen) mundag kıldıñ?» - tide ersä, Hatıyp äyde: «Yä Räsullallahi, min hiç möselman bulmışdin soñ köferlek kılmadım, möhlis (ışanıçlı) bulmışdin soñ, hiç mönafiklık (ışanıçsızlık) kılmadım. Välikin Mäkkädä urugım - kazaşım (tugannarım) bar, täkıy sez agıR çärik (korallı ğaskär) berlä bara torırsız, anlarga zähmät tigmäsen tip ızdım (Cibärdem)»,- tide ersä, Gomär äyde: «Yä Räsullallahi, miña dästur (röhsät) birgel, kılıç berlä mönafıyknıñ (ışanıçsıznıñ) başını kisäyeñ (kisim)»,- tide ersä, päygambär äyde: «Yä Gomär, bu Hatıyp Bädär tukışında (sugışında) hazıyr (bergä) irde. Ni belerseñ. Kem Hak Täğalä Bädär tugışındagı sähabäne yarlıkamış bulsa, täkıy gomerläre eçendä ni kem täqsir (gönah) kılsalar, Cömläsen gafu kılgan bulsa, ni belerseñ»,- tide ersä, Gomär tik kaldı. Andin soñ päygambär galäyhi äs-sälam Mäkkä kırıgınga kilde ersä, andin soñ häbär birdelär, istiğdad kılmakka forsatları bulmadı. Abu Sufiyan päygambärgä karşı çıktı ersä, Gabbasnı kürde. Gabbas äyde: «Yä Abu Sufiyan, päygambär un meñ ir (sugışçı) berlä kilde, hiç karşı tormakka yaragıñ yuk. Mäslihät bu torır: kem möselman bulsañ, yuk ersä (yugıysä) hälaq bulırsıñ»,- tide ersä, Gabbas Abu Sufiyannı päygambärgä ilätte (alıp bardı). Päygambär Abu Sufiyanga nazar kıldı ersä (karagaç), Abu Sufiyan äyde: «Äşhädu ännä ilahä illlallahu vä äşhädü ännä Möhämmädin gäbduhu vä Räsullallahu»,- tip, möselman buldı ersä, Gabbas äyde: «Yä Räsullallahi, bu Abu Sufiyan häm kaynıñız torır häm täkıy Mäkkäneñ bige torır, aña hörmät kılgıl!» - tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Kem-kem Abu Sufiyan ävengä kersä, minem kılıçımdin ämanda (sak) bulsın»,- tide ersä, Gabbas äyde: «Yä Räsullallahi, täkıy ziyada bähşiş kılıñ (büläklägez)»,- tide ersä, päygambär äyde: «Kem-kem kapugını baglap, ävendä torsa, minem kılıçımdin ämanda bulsın (gafu itelsen)»,- tide ersä, Abu Sufiyan atına mende, çabıp Mäkkägä kerde, täkıy çakırdı: «Äy, Mäkkä halkı, Möhämmäd kilde un meñ ir (ğaskär) berlä, Cömlä silahlıg äränlär (korallangan sugışçı), hiç kem ärsäneñ karşı tormak yaragı yuk. Uş (şuşı)- min möselman buldım. Kılıçdin kortıldım, kemgä kılıçdin kur-turmak (kotılu) kiräk ersä, möselman bulsın, yuk ersä kapugın baglap (işegen bikläp) evendin çıkmasın, yuk ersä hälaq bulgay»,-tip, Mäkkä halkına häbär iğlan kıldı (Citkerde isä), Mäkkä köferläre Cömläse kurıktılar, bäğzeläre ildin kaçıp çıktılar, bäğzeläre möselman buldılar. Andin soñ päygambär Gabbasnı öndäde: «Äy, gammem (abıyım), Abu Sufiyannı ber tarrak yirdä totgıl, bu çärik gazamatını (köçen) kürsen, täkıy munça (bu qadär) halaik islamga kergänne kürsen, täkıy öñinlärgä (başkalarga) da ragbät kıldırsın (islamga kündersen). Mäkkä köferläre mine ültermäkkä kasıd kılmış irdelär. Mäkkädin tönlä Abu Bäker belän kaçıp çıktık, imgäk vä mäşäqat berlä, täkıy hurlık berlä. İmdi Mäkkägä kerermez hörmät vä gıyzzät berlä, ulug çärik berlä 1zur ğaskär belän)». Bar halaik belsenlär, kem gıyzzät birgän täkıy Täñre Täğalä torır, imgäk täkıy hurlık birgän Täñre Täğalä torır. Häbär birü yarlıkar: «Kaulä Täğalä kulli ällähümä mälikä äl-mäliki tugti älmülkä min taşagu vä tänzigu älmülkä mimmän taşagu vä tugizza män taşagu bidik äl-häyer innäkä gali kulli şiin kadirun». Mäğnäse ul bulır: eytgel, yä Möhämmäd: «Äy, Ber Hoday, mölekneñ äriklege (köçe) Täñre sin torırsıñ». «Tavati äl-mülük män taşavatu» - mölek birerseñ kemgä teläsäñ, «vä tänzig mimmän taşagu» - mölekne alırsıñ kem-din teläsäñ, «vä tugizzu män taşagu» - gaziz kılırsıñ kemne teläsäñ, «vä tüzikkü min näşä» - hur kılırsıñ kemne teläsäñ, «bidik el häyer» - izgelek sineñ tarafıñda torır, «innäkä galä kulli şini kadiru» - äy, Ber Hodaya, sin kamug (barlık) närsä üzä (äyberdän) qader torırsıñ.

Kaçan kem Gabbas Abu Sufiyannı ber yirdä ulturgızdı (utırttı). Tikmä ber kabilä kiçsä (uzsa), Abu Sufiyan sorar irde: «Bu kemneñ kabiläse torır»,- tip. Gabbas äyter irde kem: «Fälän kabilä torır»,- tip. Andin soñ ber olug ğaläm kürende, katında çärik inkän üküş (bik küp) irde. MöhaCir vä änsar (ğaskär) tört meñ ir tämam silahlıg (korallı), päygambärgä yavuk (yakın) yöri irdelär. Abu Sufiyan äyde: «Yä Gabbas, bu ğaläm ni ğaläm torır, bu kemneñ kabiläse torır, kem inkän kavurt yüryüyür?» - tide ersä, Gabbas äyde: «Bu^Möhämmäd Räsullallahi torır»,- tide ersä, Abu Sufiyan äyde: «Yä Gabbas, oya uglıñ (tugannıñ) nämä (nindi) olug mälik buldı»,- tide ersä, Gabbas äyde: «Yä Abu Sufiyan mälik timägel, päygambär tigel»,- tide. Andin soñ päygambär bu gazamatlıg (köçle) çärig berlä Mäkkägä kerde, täkıy Käğbägä bardı, Käğbäneñ kilidine (açkıçın) aldı. Ber rivayattä kiler: päygambär Gali berlä ikägü Käğbägä kildelär. Päygambär äyde: «Yä Gali ayagıñ özäñgegä kuygıl, täkıy bu kapugnı açgıl»,- tip äyde ersä, Gali äyde kem: «Min päygambärdin köçleräkmen»,- tip küñelennän kiçte, päygambär äyde: «Yä Gali töşgel, mindin köç-leräkseñ»,- tip äyde ersä, Gali töşte, päygambär ber azagın kuzdı irde, Galineñ borınındin kan kilde. Gali täübä kıldı. Käğbäne açtılar. Käğbä eçendä potlar bar ide, Cömläsen (barısın) çıgardı, täkıy Käğbädä tört räkäğat namaz kıldı häm bu ayatnı ukıdı: «Kaulä Täğalä vä kullä Ca'a älhaku zähak äl-batıyl innä äl-batıyl känä zähukän». Mäğnäse ul bulır kem: äygıl (äyt), äy, Möhämmäd: «Hak din kilde, batıyl (bozık) dinlär hälaq buldı. Hakıykattä batıyl hälaq bulgan torır». Andin Käğbä kapugınga çıktı. Bakar (karıy), Mäkkäneñ olugları kul kuşırıp, hezmät mäqamendä tormışlar. Päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Lä ilähä illalahu vä hudahu lä şärik lähü älhämdülillahi älläzi sadaka väğdähü vä nasar gabdähä vä häzämä älähzäbä vä hudahu vä läşä bäğdähü». Mäğnäse ul bulır kem: Täñre Täğalä Ber vä Bar torır, aña urtak räva ermäs, şöker ul Täñregä, kem väğdäsen rast kıldı, täkıy kulıña nosrät birde (yärdäm birde), täkıy Cömlä Mäkkä köferlären yalgız hazimat kıldı (Ciñde). Andin soñ äyde: «Äy, Koräyeş kabiläse, äy Mäkkä halkı, sezneñ ul Cahiliät vakıtındagı oluglarıgıznı Hak Täğalä kiterde, täkıy mallarıgıznı minem azakım altında (ayak astına) kıldı. Hak Täğalä Cömlä halıknı Adäm atamız täkıy hava anamızdin yarattı, täkıy Adäm päygambärne tupraktin yarattı»,- tide häm bu ayatnı ukıdı: «Kaulä Täğalä yatuCä än-nas änä halkina kim zäkärin vä änsä vä Cäğlänä kämä şugubä vä kabail litagıyr fua innä äkrämkäm Gabdullahi ätkıyküm innä ğalimän häbirä». Mäğnäse ul bulır kem, Täñre Täğalä äyter: «Äy, halıklar, min sezlärne Adäm täkıy havadin yarattım, täkıy sezlärne olug kabilä täkıy kiçig (keçkenä) kabilä kıldım, ber-bereñezne belsäñez, tip. Hakıykattä sezlärdä hörmätlegläreñez Täñre Täğalä sezneñ ähvälegezne belgän torır, täkıy sezneñ serläregezne». Andin soñ äyde: «Äy Mäkkä halkı, minem hakta sezneñ sizegeñez (uyıgız) niçek torır? Min sezgä ni kılgayın (kılıym) tip sakınursız (uylarsız)?» -tip äyde ersä, barçalar öydelär: «Yä Möhämmäd, sin kärimseñ (rähimle), tagı kärim urugı - sin. Bez sineñ hakıña üküş (küp) hatalar kıldık. İmdi Hak sine gaziz kıldı, bezgä ni häl kılsañ irkeñ bar»,- tip meskenlek kıldılar. Möhämmäd äyde: «Äy, Mäkkä halkı, min sezgä anı äytermen, kem Yosıf päygambär karendäş-lärenä äyde. Karendäşläre Yosıf päygambärne atasındin yal-gan süz belän sahraga çıgardılar, täkıy üküş Cäfalar kılmış-din soñ, kuzugka ^koyıga) kämiştelär (saldılar). Kärvan halkı su almakka kilep, Yosıf päygambärne koyıdan çıgardılar ersä, yänä karendäşläre bu bizim kaçguçı (bezneñ kaçuçı) kolımız tip, ul kärvan halkınıñ berenä sattılar. Hak Täğalä Yosıf päygambärgä patşalıknı razıy kılmışdin soñ, oyaları açlıkka imgänep, Yosıf päygambärgä bardılar ersä, Yosıf päygambär anlarga äyde: «Äy, karendäşlärem, haCälät kılmañ (oyalmagız), min gafu kıldım. Hak Täğalä sezlärgä üzene belderde, anlar inkän haCälättä buldılar ersä, Yosıf päygambär anlarga täkıy rähmät kılsın, timeş täg (digän kebek) min täkıy äy, Mäkkä halkı, sezlärgä gafu kıldım»,- tide. Vässälam.

Yitinç fasıl

PÄYGAMBÄR GALÄYC ÄS-SÄLAMNEÑ MİĞRACINIÑ BÄYANI İMİNDÄ TURUR

İmam Bagavi «Mäsabih» atlıg kitabında bu hädisne kilter-meş. Hädis bu torır: «Gan Änäs bin Mälik razıy allahu gıynnahu än-näbi sallä allahu galäyhü vässälam ati bilburaki läylät usri bihi muläCCämän musarräCän fästisgabä galäyhi fikalä lähü Cäbrail äb-Möhämmädin täfgal häzä fähä räkibäkä ähädä äkräm galä allahi täğalä minhu färfaza gadakan». Hädis mäğnäse ul bulır kem: Änäs ibne Mälik rivayat kılır. Päygambär galäyhi äs-sälamgä miğraC tönendä Cäbrail burak kilterde, yögän urulmış (kigergän), iyär urulmış (iyärlängän). Kaçan kem päygambär burakka menmäk teläde ersä, burak çalıklık kıldı. Cäbrail äyde: «Äy burak, Möhämmädkäme çalıklık kılırsıñ, hiç kem ersä menmäde siña Möhämmäddin gazizräk Hak Täğalä katında, Möhämmäddin hörmätleräk»,- tide ersä, burak tülände (tözälde), täkıy tire aga başladı.

Mälik atlıg sähabä rivayat kılır. Gali razıy allahunıñ kız karendäşe Ömmi hanidin. Ömmi Hani äyter: «Päygambär ber kiçä (tön) bezgä kunuk buldı. Cefetem hubäyrä täkıy hazer irde». İrtä buldı ersä päygambär äyter: «Ömmi Hani, siña ber/acäyep hikäyät äytü biräyenme?» - tide ersä, min äydem: «Yä Räsul-lallahi, äytü birgel (söyläp bir)»,- tidem. Päygambär äyde: «Bu käçä (tön) Cäbrail täkıy Mikail kildelär, tagı ber Canvar kilterdelär. Ul canvar atı burak irde. İzäre (iyäre) täkıy yögäne uruglug. Katıyrdin (muldan) keçeräk, işäkdin zurrak, yöze adämi yöze mäñizlek (kebek) kozrıgı (koyrıgı) täkıy tıyakı (toyagı) inäk (sıyır) kuzrukına vä tıyakına mäñzär (ohşaş). Ägär yöremäkkä kasıd kılsam (teläsäm), ber adımı monda basar, täkıy ber adımı küz oçı yitärdä basar. Vä ägär üstün (yugarıda) barmakka kasıd kılsam (teläsäm), koş täg havada oçar. Ränge (töse) ak torır. Bez öçägü bardık Bäytül-Muqdiska. Mäsçedül-Aksaga kerdek ersä, bakarmın (karıym) cömlä päygambärlär häzer bulmışlar». «Äy, Möhämmäd, sin imamlık kılgıl, bez Cömlä siña iqtida kılalıñ (iyärik)»,- tidelär ersä, min täkıy imamatlık kıldım, cömlä päygambärlär miña iqtida kıldılar.

Andin soñ havaga aştık. Elek (berençe) kat kükkä iştek ersä, Cäbrail äyde: «Äy kük kapugın saklagan färeştälär, kapugnı açgıl!» - tide ersä: «Sin kem sin?» - tidelär. «Min Cäbrail torırmın, täkıy katımda Möhämmäd Räsullallahi bar torır». Kük kapugın açtılar, öydelär: «Huşlık bulsın Möhämmädkä, nämä yahşı kunuk kilde». Kaçan kem elek kat kükkä kerdek ersä, bakarmın (karıym) ber şähes torır. Cäbrail äyde: «Yä Möhämmäd, bu atañ Adäm päygambär torır, moña sälam kılgıl (bir)»,- tide ersä, min täkıy sälam kıldım. Adäm päygambär täkıy cavap yarlıkadı, äyde: «Huşlık bulsın izge ugılga, päygambär ugılga». Andin soñ bakarmän (karıym), Adäm päygambärneñ sag (un) yagında närsälär kürermen. Täkıy Adäm päygambär galäyhi äs-sälam sag (uñ) yagına bakar, täkıy şadiman bulır (şatlanır) kölär; sul yagına bakar kazgulug (kaygılı) bulıp yılar. Min äydem: «Yä Cäbrail, bu ni ähväl torır kem Adäm päygambär kılır?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Adäm päygambärneñ sag (uñ) yagındagı änbiyälär täkıy äüliyälär, täkıy izge kollar ärvahı torır, alarga bakar (karar), küñele huş bulır, täkıy kölär: sul yagındagı käsrerlär, täkıy zalimlär, täkıy möşriklär ärvahı torır, alarga kazgırıp täkıy yılar»,- tide.

Andin soñ aştık. İkençe kat kük kapugına iştek. Cäbrail ikençe kat kük kapugın saklagan färeştälärgä äyde, ul täkıy cavap birde, täkıy kük kapugın açtılar, bez täkıy kerdek. Bakarmın, ike şähes bar. Cäbrail äyde: «Bu ike şähesneñ bere Gaysä päygambär torır, täkıy bere İahya päygambär torır. İke kız karendäş oglanları torırlar. Bolarga sälam kılgıl (bir) tide ersä, min täkıy sälam kıldım, alar sälamenä cavap kaytardılar, täkıy öydelär: «Huşlık bulsın karendäşemez Möhämmädkä, huşlık bulsın karendäşemez izge päygambärgä»,- tidelär.

Andin soñ aştık. Öçençe kat kük kapugına tigdek ersä, Cäbrail kapugnı saklagan färeştälärdin kapugnı açmak teläde ersä, ul färeştä sordı: «Kem sezlär?» - tip. Cäbrail borıngılarga (aldagılarga) cavap äymeşe täg (kebek) äyde ersä, ul täkıy kaput açtı, täkıy miña «märhäbä» tide. Bakarmın (karıym) - ber şähes bar, kem hiç kem ersä anıñcamalına (maturlıgına) yitmäs. Tolun ay mäñizlek (tulgan ayday) yöze kumıyur (balkıy). «Cäbrail, bu^kem torır?» - tip äydem ersä, Cäbrail äyde: «Bu karen-däşeñ Yosıf päygambär torır»,- tide ersä, min täkıy sälam kıldım, ul täkıy sälam kaytardı häm äyde: «Huş kildeñ, karen-däşem. Väğdä kıldık irde kem Möhämmäd Räsullallahi kilgäy, kürägäybez, tip. Şöker ul Täñregä, kem siziñ möbäräk Camalıgıznı bezgä körgüzde (kürsätte)»,- tide.

Andin soñ aştık. Täkıy törtençe kak kük kapugına tigdek ersä, ul kaput saklagan färeştä bayagı täg (kebek) söäl kıldı, Cäbrail bayagı täg cavap birde. Ul täkıy kapugnı açtı, täkıy märhäbä tide (isänläşte). Bakarmän (karıym), ber ak mahasinlıg (sakal-mıyıklı) şähes kürdem, min äydem: «Yä Cäbrail, bu kem torır?» - tidem ersä. Cäbrail äyde: «Bu İdris päygambär torır»,- tide. Min täkıy sälam kıldım, İdris täkıy cavap kaytardı, täkıy äyde: «Huş kildeñ, karendäşem Möhämmäd. Bezgä väğdä kılıp torır irdelär, kem bu käçä (tön) Möhämmäd Rä-sullallahinı kürgäy sez (küräçäksez), tip. Şöker Täñregä, kem möbäräk Camalıgıznı kürdek»,- tide.

Andin soñ aştık. Bişençe kat kük kapugına tigdek ersä, ul kapug saklagan färeştägä Cäbrail bayagı täg cavap äyde, ul täkıy kapug açtı, täkıy «märhäbä» tide. Bakarmın, ber şähes bar, mahasine (sakal;mıyıgı) yarısı (yartısı) ak torır, yarısı kara torır. Äydem: «Yä Cäbrail, bu kem torır?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Bu Musa galäyhi äs-sälamneñ karendäşe Harun torır». Täkıy ul mäña sälam kıldı, täkıy märhäbä kıldı ersä, min täkıy cavap äydem. Harun katında halık bar, bäğzese ak tunlıglar (kiyemlelär), bäğzese ala tunlıglar. Alnında (aldında) ber arık agar. Kaçan kem bu ala tunlıglar bu arıkka kersälär, täkıy ul suga çumsalar, tunları ak bulır. Min äydem: «Yä Cäbrail, bu ni kavem torır?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Bu bäni İsrail kaveme torır, Musa päygambärneñ ömmätläre torır. Ul ak tunlıglar anlar torırlar, kem imanlarını zolım belän karıştırmadılar (katnaştırmadılar), paq tereldelär, täkıy dönyadin mäğ-siyatka bulaşmadılar (gönah kılmadılar), arıg çıktılar. Täkıy ala tunlıglar kem ersälär torırlar, kem imanların zolım berlä karıştırdılar, täkıy täğatlären mäğsiyat berlä (gönah belän) karıştırdılar, välikin dönyadin täübä berlä çıktılar»,- tip äyde.

Andin aştık. Altınçı kat kük kapugına tigdek ersä, kapug saklagan färeştälär bayagı täg (kebek) söäl kıldı ersä, Cäbrail bayagı täg Cavap äyde, ul färeştä täkıy kapugnı açtı. Bakarmın, ber köşek (saray) bar, ul köşek üzäsendä (yanında) ber keşe bar, inkän (bik) tökleg (yonlı) torır, katında üküş kem ersälär bar. «Bu kem?» - tip soradım. Cäbrail: «Bu Musa päygambär torır»,- tide. Musa miña märhäbä kıldı, täkıy äyde: «Äy, miña şäfkatle karendäşem Möhämmäd huş kildeñ». Kaçan kem Cäbrail miña işarät kıldı kem aşgıl tip, Musa päygambär yıglayu başladı ersä, Cäbrail äyde: «Yä Musa, ni-şä (nigä) yıglayursän (yılıysıñ)?» Musa päygambär äyde: «Min andag sakınur ärdim (şulay uylıy idem), kem Cömlä päygam-bärdin minem däräCäm mäqamem yükäy (böyek) tip, täkıy ömmätem üküş (küp) tip. Bu Möhämmäd mindin soñ kilde, anıñ däräCäse mindin aştı (arttı), anıñ ömmätläre minem ömmät-läremdin üküş (küp) buldı, täkıy anıñ ömmätläre minem ömmätlärdin burun (alda) oCmahka kergäy ^(keräçäk)»,- tide ersä, Hakdin Musa päygambärgä vahi kilde: «Yä Musa, min sine täkıy ömmäteñne firgavendin kotkarmadımmı, siña täkıy ömmäteñä däryanı yarıp, sezlärne däryadin sälamät kiçerep, doşmanıñız firgavenne hälaq kılmadımmı, täkıy sine külimüm (yakınım) tip, ğalämdä Cälvä kılmadımmı (danlamadımmı)? Birgänemgä nişä (ni öçen) şöker kılmazsän»,- tide.

Andin soñ aştık. Yitençe kat kük kapugınga iştek. Kapug saklagan färeştä äyde: «Kemlär sez?» ~ tide ersä, Cäbrail äyde: «Min Cäbrail torırmın, täkıy Mikail, täkıy Möhämmäd Räsul-lallahi torır»,- tide ersä, ul färeştä äyde: «Ul Möhämmädme kem Cömlä halıkka mäbgus (ilçe) torır»,- tip äyde ersä, kapug saklagan färeştä Cömlä färeştälärgä häbär birde: «Kileñlär (kilegez), Möhämmäd Räsullallahi Camalı berlä möşärräf bulıñ-lar (maturlıgına soklanıgız)»,- tide ersä, Cömlä sräreştälär Cämiğ buldılar (Cıyıldılar), täkıy yitençe kat kükneñ kapu-gın açtılar, täkıy Cömlä färeştälär miña bäräkät berlä doga kıldılar. Kürermen: ber adım urını hali ärmäz (buş tügel) kük ÜZÄse färeştälär berlä tulıg torır. Burunkı (aldagı) küklär täkıy andaguk (şulay uk) färeştälär berlä tulug (tulı) irde.

Andin soñ aştık, täkıy Bäyt ül-Mäğmürga tigdek (Cittek). Bakarmın: ber olug yäşlek abuşka (kart) - saçı (çäçe) täkıy mähasine (sakal-mıyıkları) Cömlä agarmış, zöbärCätdin mönbärdä utırmış, arkasın Bäytül-Mäğmurga tayamış (terägän), täkıy katında halık üküş torır. Min äydem: «Cäbrail, bu kem torır?» - tidem ersä, Cäbrail: «Bu atañ İbrahim päygambär ga-läyhi äs-sälam torır»,- tide ersä, bardım, sälam kıldım, ul täkıy Cavap kaytardı, täkıy äyde: «Huşlık bulsın uglıma»,- tide. Cäbrail galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Möhämmäd, sineñ mäqamıñ (urının), täkıy ömmätläreñ mäqame bu yir torır»,- tide. Andin soñ kürermen ike törleg halık bar: yarımınıñ tunları (kiyemnäre) kagid mäñizlek (käğazdäy) ak torır, yarımınıñ ala torır. Min äydem: «Yä Cäbrail, bu keşelär kemlär torır?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Bu halaiklar sineñ ömmätläreñ torır»,-tide täkıy äyde: «Yä Möhämmäd, siña dästur buldı (röhsät birelde) bu Bäytül-Mäğmurga kersäñ, täkıy ziyarat kılsañ, kem bu Bäytül-Mäğmurga yitmeş meñ sräreştä ziyarat kılırlar. Ber kön kılgan ikençe kön kılmas»,- tide ersä, min täkıy Bäytül-Mäğmurga kerdem. Minem ömmätlärem kem ak tunlılar torırlar, anlarga täkıy Cäbrail dästur birde, sezlär täkıy päygambär berlä Bäytul-Mäğmurga kereñ, tip. Välikin ala tunlıglarga dastur bulmadı ersä, anlar kerü belmädelär (kerä almadılar).

Andin soñ aştık, Sidrätül-Müntähägä tegdük (tidek). Sidrä-tül-Müntähä ber olug daraht (agaç) torır, kem anıñ misle (tösle) yuk. Botaklarınıñ bäğzese zöbärCätdin, täkıy bäğzese yin-Cüdin (enCedän) torır. Cäbrail äyde: «Yä Möhämmäd, bu minem makamım torır. Mindin östen uştmahka (oCmahka) hiç kem ärsägä iCabet yuk. Täkıy yir yözendäge mählükatnıñ gıylme täkıy moña tägär (tiyär), mondin aşmaz- Bu darahtnı (agaçnı) Hak Täğalä üz kodräte berlä yaratıp torır. İapurgakları (yafrakları) fil kolakları mäñizlek (kebek), täkıy mäväläre (Cimeşläre) NäCär atlıg ilneñ siñäkläre (çebennäre) mäñizlek (kebek) torır. Täkıy bu darahtnıñ töbendä tört çişmä çıgar, täkıy tört arıkka kerer. Ul ike arık aşkärä (açık) agar, täkıy ul ike arık örtüglüg (kaplangan, yabık) agar. Ul ike aşkärä akkan bere Nil torır - Mısır şähärendin agar, täkıy bere Furat torır - kem Küfä şähärendä agar. Täkıy ul ike arık kem ärtüglüg akar, bere Sälsäbil torır - oCmahka agar, täkıy bere Käüsär havzına (çıganagına) agar, ukdin katıgrak (tizräk) akar, suvı sötdin agrak torır, täkıy gasäldin (baldan) süçüg (tatlı) torır». Kaçan kem Sidrätül-Müntähägä tigdem ersä, färeştälär miña isşqbal kılu, karşı kildelär täkıy sälam kıldılar. Öç kadah (savıt, bokal) kilterdelär: bereneñ eçendä hämer bar irde, täkıy berendä gasäl (bal) bar irde, täkıy bereneñ eçendä söt bar irde. Bu öç kadahnı miña karşı tottılar ersä, min söt kadahnı (savıtnı) aldım, täkıy eçtem, hämer häm gasel kadahnı almadım ersä, ul färeştä äyde: «Yä Möhämmäd, nämä (niçek) yahşı kıldıñ, bu söt kadahnı ihtiyar kıldıñ. Ömmetläreñ dönyada iman berlä terelgäylär (tereläçäklär), täkıy dönyadin çıkmışda iman belän çıkgaylar»,- tide ersä, min täkıy sävendem. Andin son bakarmın, Cäbrail üz surätenä kilmeş, altı yöz kanatın yäymeş, ber iñe Mäşriqta torır, ber iñe Mäğribta torır. Min äydem: «Yä Cäbrail, bu ni surät?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Bu minem surätem torır, kem Hak Täğalä mine^bu surät üzä yara-tıp torır»,- tide. Andin soñ Cäbrail äyde: «Yä Möhämmäd, kor-bat (böyek) mäqameñä bargıl, täkıy anda säCdä kılgıl»,- tide ersä (äytsä), min korbat makamıma bardım, Hak Täğalägä säCdä kıldım ersä, Hak Täğaläne küñlem berlä kürdem, küzem berlä kürmädem. Hak Täğalä andin soñ häbär birer: «Kaulä täğalä mä käzibä äl-fuad mä rai». Hak Täğalädin miña vahi kilde ersä: «Yä Möhämmäd başıñ kaldırgıl (kütär), täkıy mäña säña (maktau) kılgıl»,- tip vahi kilde ersä, başımnı kaldırdım täkıy äydem: «Ättähiyät allahu vä ässalavatu vä at-tıyyabat». Mäğnäse ul bulır kem: «Ni kem tel berlä gıybadät kılınur hämd vä säna mä-ñizlek (maktau kebek) täsbih vä tählil mäñizlek (kebek) Cömläse Täñregä torır, täkıy nä kem tän berlä gıybadät kılınır, namaz, ruzä, vä haC mäñizlek, anıñ täkıy Cömläse Täñregä torır, täkıy nä kem gıybadät vä täğat kem mal berlä kılınır, zäkät vä sadaka, korban mäñizlik (kebek), anıñ täkıy Cömläse Täñregä torır»,- tidem ersä, Hak Täğalädin hitap kilde (möräCäğat kilde), dönyada täkıy ahirättä sälamätlek bulsın, ahirät gazabınnan kurtulmak (kotılu) sineñ üzä (yanda) bulsın, Täñre Täğaläneñ rähmäte vä bäräkäte, izgelege sineñ üzä (yanda) bulsın, äy päygambär, tip, Hak Täğalädin hitap kilde ersä, min täkıy äydem: «Äs-sälam galäynä vä galä gıybadi allaha ässalihinä, yäğni Hak Täğaläneñ sälame bizim üzä (bezneñ belän) bulsın, täkıy izge kollar üzä bulsın»,- tip äydem ersä, Cömlä (färeştälär bu kärämät (zurlau) vä hörmätne kürdelär ersä, tägmä bere (härbere) öydelär: «Äşhädü än lä ilahi illalahu vä äşhädü ännä Möhäm-mädin gabdüh ü vä räsülühü, yäğni tanıklık birermez kem, Täñre Ber häm Bar torır, andin öñin (başka) Tänre yuk torır, täkıy tanıklık birermez kem Möhämmäd anıñ kolı torır, täkıy Rä-sule torır».

Andin soñ Hak Täğalä hitap kıldı: «Yä Möhämmäd, siña ellig (ille) namaz srarşa kıldık tön-kön eçendä. Bargıl, bu ille namaznı ömmäteñä färmanlagıl»,- tip, hitap kilde ersä, min kabul kıldım, täkıy Musa päygambär katına kildem. Musa äyde: «Yä Möhämmäd, ni eşkä boyırıldıñ?» - ttsde ersä, min äydem: «Ellig (ille) namazga». Musa päygambär äyde: «Yä Möhämmäd, ömmäteñneñ yaragı yitmägäy kön-tön eçendä ille namaz kılmakka. Min sin-din uza (alda) kilep torırmın, halaiknı üküş (küp) täCribä kılıp torırmın, täkıy Bäni İsrail berlä küp zähmät vä mäşäqat kürermen. Zinhar vä zinhar, bargıl, Hak Täğalädin asan (Ciñellek) telägel»,- tide ersä, min Hak Täğalägä bardım, Hak Täğalägä üküş zarilık kıldım ersä, yänä Hak Täğalä hitap kilde: «Yä Möhämmäd, un namaznı siña kuydık (sinnän aldık), kırık namaz belän bargıl»,- tide ersä, kırık namaz berlä Musa päygambär katına kildem täkıy äydem: «Hak Täğalä miña un namaznı bagışladı, kırık namaz berlä kildem»,- tidem ersä, Musa päygambär äyde: «Yä Möhämmäd, yänä kaytgıl, därhost kılgıl (üten), bu täkıy üküş (küp) torır». Yänä bardım, Hak Täğalägä Zarilık kılıp därhost kıldım (ütendem). Hak Täğalä käräm vä lotıf kıldı, täkıy un namaz bagışladı, utız namaz berlä kayttım. Täkıy Musa päygambärgä kildem, täkıy häbär birdem, kem Hak Täğalä miña lotıf vä käräm kıldı. Täkıy un namaz bagışladı, tip äydem ersä, Musa päygambär äyde: «Yä Möhämmäd, ömmätläreñä şäfäğat kılgıl, yänä kaytgıl. Hak Täğaläneñ lo-tıfı-käräme bigayät torır, därhost kılgıl, bulgay kem kabul kılgay»,- tide ersä, yänä kayttım. Hak Täğalä häzrätendin därhost kıldım ersä, un namaznı bagışladı. Yegerme namaz berlä kayttım, täkıy Musa päygambär galäyhi äs-sälam katınga kildem täkıy äydem: «Hak Täğalä yänä käräm kıldı, un namaznı bagışladı, yegerme namaz kaldı»,- tidem ersä, Musa päygambär äyde: «Yä Möhämmäd yänä kaytgıl, Hak Täğaläneñ bahşişı (büläge) üküş torır, rähmäte binihaya torır, täkıy kolınıñ zarilık vä meskenlegen sävär (söyär), meskenlek kılgıl». Yänä bardım, üküş meskenlek kıldım ersä, yänä häbär kilde: «Un namaznı täkıy gafu kıldım»,- tide ersä, şöker kıldım. Täkıy un namaz berlä kayttım isä, Musa päygambär äyde: «Yä Möhämmäd, yänä kaytgıl, bu un namaz täkıy üküş torır (küpter). Ägär ömmätläreñ tön-kön eçendä un namaz ütäyü belmäsälär (üti almasalar) täqsirlek (gönahlı) bulgaylar, kıyamät kön gukubatka müstäüCip (gazapka duçar) bulgaylar. Mäslihät bu torır, kem täkıy kaytsañ, täkıy Hak Täğaläneñ häzrätengä üküş zarilık kılsañ, bulgay kem Hak Täğalä lotıf vä käräm kılsa, un namazdin ber ançasını (öleşen) kodsa (kuysa)»,- tide ersä, oyalu (oyalıp) Hak Täğalä häzrätenä bardım. Üküş zarilık kıldım ersä, biş namaznı täkıy gafu kıldı. Kayttım biş namaz berlä Musa päygambärgä bardım, äydem: «Yä Musa, Hak Täğalä lotıf vä käräm kıldı, biş namaznı kuydı, biş namaz kaldı. İmdi bu biş namaznı kabul kıldım, öñin (başka) därhost kılmasmın (ütenmäm), oyalırmın»,- tidem ersä, Musa päygambär äyde: «Yä Möhämmäd, sin belerseñ, ägär bu näübät täkıy barsa irdeñ, Hak Täğalä sine märhüm kaytarmagay irde. İmdi kem kabul kıldıñ ersä, Hak Täğalä ömmätläreñä täüfiq birgäy (birsen) bu biş namaznı tön-kön eçendä ada kılmakka (ütärgä)»,- tide ersä, Hak Täğalädin hitap kilde (häbär kilde): «Yä Möhämmäd, kem bu biş namaznı kabul kıldıñ, ömmätläreñä äytgel, kayu möemin vä mövahhid bu biş namaznı arıg abdäst berlä (täharät belän) Cämäğattä kılır bulsalar, min ul kolga illeg (ille) namaz savabın razıy kılgaymın, täkıy ömmätläreñä äytgel, kayu möemin vä mövahhid ber izgelekkä nasıyp kılsa (niyät kılsa), ul izgelekne kılmazdin aşnu (kılmas borın), färeştälärgä boyırırmın, kem bu kolım divanında ber savap bitiñiz (yazıgız), tip, vä ägär ul izgelekne kolım kılır bulsa, färeştälärgä boyırırmın, kem bu kolım divanında un savap bitiñiz, tip. Vä ägär kolım ber yavız eşkä kasıd kılsa, divanında hiç närsä bitimäñ tip äytermen, vä ägär ul yavız eşne kılır bulsa, ber yaman eş kıldı tip bitiñ (yazıgız), tip färmanlarmın, vä ägär iğtikad berlä (ışanıp) täübä kılsa, Cömlä kılınmış yazıkların yar-lıkarmın»,- tip, hitap kilde».

Täkıy belgel, agäh bulgıl (häbärdar bul), kem bu miğraC, kıys-sasını işetep, küñelenä andag töşmäsen, kem Hak Täğalä garş östendä (tähettä) torır tip. Ber kavemne muşbihi tirlär (tiñläşterüçe, ohşaş digän süz). Alar Hak Täğalägä surät äyterlär (surätlärlär). Ul mäzhäb batıyl (buş, faydasız) mäzhäb torır. Hak Täğaläneñ zatı bar, välikin zatına käyfiyt (sıyfatlau), nätälik (niçeklegen) äymak räva bulmas (töpçenü döres bulmas), surät äymak räva bulmas, Hak Täğaläne ulturur timäk (utıru diyü) räva bulmas, yöriyür (yöri), dimäk, täkıy räva bulmaz. Ber mäqamdä torır timäk täkıy räva bulmas. Bu närsälär Cömläse gacizlek nişanı torır (köçsezlek bilgese), täkıy Täñre Täğalägä gacizlek (köçsezlek) räva bulmas. Vä ägär Korändä yä hädistä bu närsälär kilmeş bulsa, golämä äyter: Hak Täğalä kürgän torır, välikin kürmäge küz berlä ermäs (tügel), täkıy işetkän torır, välikin işetmäge kolak berlä tügel. El (kul) täkıy adak (ayak), küz tagı kolak cömläse gacizlek nişanı torır, Täñre Täğalägä gacizlek räva irmäs. Päygambär galäyhi äs-sälamne Hak Täğalä agırladı (hörmätläde), kük ğalämenä aşur-dı, färeştälärne kürgüzde (kürsätte). Täkıy päygambärgä kob-rat üz gazamatın (päygambärne zurlavın) täkıy kodräten, ocmahnı täkıy tämugnı kürgüzsä (kürsätsä), ul cähätdin mäqame (urını) - Hak Täğalä yavuklıgı (yakınlıgı) - hörmät yanındin täkıy gıyzzät yanındin torır.

Säksinç fasıl

OCMAHKA TÄKIY TÄMUGKA TÄFÄRRÜC KILMAKI (SÄYÄHÄTE) BÄYANI İMİNDÄ TURUR

İmam Bahavi «Mäsabih» atlıg kitabında bu hädisne kilter-meş. Hädis bu torır: «Gän Änäsi Mälik razıy allahu ganhu ännähu kalä. Kalä Räsullallahu sallallahu galäyhi huffati älcännäti bilmikärähi vä huffati älcännäti bilmikärähi vä huffati ännaru bilşähävät». Mäğnäse ul bulır kem: ocmah kapsandı (uratıp alıngan) küçäy işlär berlä (mäşäqatle vazifalar belän) cihad mäñizlege (köferlärgä karşı sugış kebek), hacga mäñiz-lek, ruzä mäñizlek, namaz mäñizlek (kebek) ni kem imgäk küçäylek (avırlık) bar ersä, cömläsen kılmak kiräk, annan soñ ocmahka kersä bulır. Täkıy tämug kapsandı näfes teläkläre berlä, näfes Oimäk (tuygançı aşau), eçmäk, tänäğgem (küñel açu), kazgusızlık-nı telär (kaygı-borçusız bulırga teläü), şuşı näfesenä uysa (iyärsä), soñı tämug torır.

Päygambär andag (şulay) yarlıkar, kem Hak Täğalä kayçan kem ocmahnı üz kodräte berlä yarattı, täkıy cömlä änvagi nigam (törle rähätleklär) belän bizäde, täkıy Cäbrailgä hitap (häbär) kilde: «Ocmahka nazar kılgıl (küz sal), täkıy täfärrüC, kılgıl (säyähät kıl)»,- tide ersä, Cäbrail bardı, nazar kıldı. Kürer -Hak Täğalä kollarına tänäğgum kılmış (rähätleklär kılgan) -hiç küz berlä kürmeşe yuk, kolak işetmeşe yuk, hiç küñelenä töşmeşe yuk (küñelenä kerep tä karamagan). Kaçan kem Cäbrail bu närsälärne kürde ersä, äyter: «Ya Rabbi, sineñ gıyzzäteñ berlä ant-yad kılırmın, kem bu ocmahnıñ sıyfatın işetsä, kermädin kalmagay (kermiçä kalmas)»,- tide ersä, Hak Täğalä bu ocmahnıñ dürt yanın kapladı katıg eşlär berlä (katı, avır eşlär belän): cihad, haC, teg (kebek), gumrä teg, ruzä teg, namaz teg' täkıy teğat vä gıybadät bar, cömläse imgägene vä mäşäqatene tartmadin kersä bulmas (tartmıyça kerergä yaramas) tip. Yänä Cäbrailgä hitap kilde: «Yä Cäbrail, bargıl täkıy nazar kılgıl»,- tide ersä, ike kat nazar kılgan ide, bakar dürt yanında agır (avır) eşlär, üküş imgäklär, teğat vä gıybadät belän katlanmış (uratılgan). Kürde ersä äytte: «Ya Rabbi, gıyz-Zäteñ berlä ant-yad kılırmın, hakıykat kurıktım, hiç kem ersä ocmahka kermäs»,- tip.

Kaçan kem Täñre Täğalä tämugnı yarattı ersä, yänä Cäbrailgä hitap kilde: «Yä Cäbrail, tämug yarattım, nazar kılgıl»,-tip. Cäbrail bardı, tämugka nazar kılmış ärdi, kürer kem tör-leg gukubatlar (gazaplar) hiç kem ersä, anı sıyfat kılu belmägäy (kıla belmäs). Kaçan kem bu gukubatlarnı, (gazaplarnı) kürde ersä, Cäbrail äyde: «Yä Rabbi, gıyzzäteñ belän ant-yad kılırmın kem kayu kem ersä bu gukubatnı işetsä, hiç kermägäy (kermäyäçäk)»,-tide. Andin soñ Hak Täğalä tämugnıñ dürt yanın näfes arzuları, tän teläkläre berlä: hämer eçmäk, zina kılmak, riba almak (rişvät alu), zolım kılmak, käyef-safa kılmak kebek küñelgä huş kiler monıñ täg närsälär berlä kapsadı (äyländerep aldı). Täkıy Cäbrailgä hitap kilde, ikençe kat bardı ersä (isä) äyde: «Yä Rabbi, tämugka bu tänäggumga (rähätleklärgä) kızıgıp, hiç kem ersä kalmagay moña kermägençä (kermiçä)».

Kaçan Hak Täğalädin päygambär galäyhtsäs-sälamgä biş namaz fariza buldı ersä, Cäbrail kilep äyde: «Yä Möhämmäd, Hak Täğalädin «färman kilde, kem dustım Möhämmädiye ilätgel (çakır), möeminlär öçen amada kılmış (häzerlängän) ocmahka nazar kılsın»,- tide ersä, «Hak Täğalä siña Käüsär hauzını (çişmäsen) ruzıy kılıp torır, äüväl aña täfärrüc kılgıl (säyähät kıl)»,- tide. Bardık Käüsär hauzına. Kürerem, ike kırıgında (yarında) yinCüdin (encedän) kubbalar (gömbäzlär) bar, täkıy yakutdin kubbalar bar, täkıy zöbärCätdin kubbalar bar. Täkıy ul Käüsär çişmäseneñ balçıgı yıpardin (muskus, huş isle möşkättän), eçendäge uşak (keçkenä) taşlar Cömläse kızıl yakuttin torır, täkıy eçendäge su sötdin ak torır, gasäldin (baldan) süçüg (tatlı) torır, täkıy yızıgı (ise) yıpardin tatlıg torır, täkıy hauznıñ (çişmäneñ) oluglıgı (ozınlıgı) ber aylık yirgä teş (qadär) torır. Täkıy kırıglarında (kırıylarında) ibriqlar bar (kuvşin, çülmäk) altındin, täkıy kömeştin küktäge yoldızlar sanımça. Kem-kem ul hauzdin (çişmädän) ber kat içär, aña hiç susaulık kilmägäy. Tänre Täğalä häbär birü yarlıkar: «Kaulä Täğalä innä äğtäynä käl Käüsär fassali liräbbükä vä änhar innä şäikä hua äl-äbtär». Mäğnäse ul bulır: yä Möhämmäd, bez sina üküş häyer-lär birdek, vä täkıy Käüsär hauzını birdek, «fassali liräbbükä» - päygambäreñ öçen namaz kılgıl, «vä änhar» - korban kıl-gıl, «innä şäikä hua äl-äbtär» - hakıykattä sine yigrängän (avırlıklar kürsätkän) soñsuz (näselsez, dävamçısız) torır, sin irmässäñ (tügel).

Hädiçädin Gabdulla atlıg ugıl buldı, täkıy narasıydalık hälendä (sabıy çakta) vafat buldı. Gas atlıg kem ersä päygambärgä kilde, täğziyät tägürde (kaygısın urtaklaştı). Kaytmış Ko-räyeş köferläre bu Gaska satgaştılar (oçradılar) täkıy öydelär kem: «Gas, kayda irdeñ?» Gas äyde: «Bu äbtärgä täğziyät tägürdem»,- tip äyde. Garäp ğadäte ul irde, kayu ber kem ärsäneñ irkäk (ir) oglı tormasa, narasıyda irkän (sabıy kileş) vafat bulsa, aña «äbtär» tip äyter irdelär. «Äbtär» mäğnäse «soñsız» timäk bulır. Kaçan kem päygambär köferläreneñ «äbtär» tigänen işette ersä, küñele hasta vä bazman (kaygılı) buldı. Cäbrail galäyhi äs-sälam nazil buldı, täkıy bu süräne päygambärgä kiterde häm äyde: «Äy Möhämmäd, bez siña Käüsär hauzını (çişmäsen) birdek. Sin bezgä şöker kılgıl, namaz kılgıl täkıy korban. Kem-kem siña «äbtär» tip äyde ersä, ul äbtär torır, dönyada hörmätsez, hur torır, ahirättä tagı hur torır. Sin äbtär ermässeñ, sineñ çikreñne bez tögäl kıldık, bez sine Ga3i3 kıldık. Kıyamätkä tägi (qadär) möezinlär bäñi (irtänge) namazda minem isememne äyt-meşdin soñ, sineñ atıñ äygaylar (äytäçäklär), hatiblar hötbada minem atım äytmeşdin soñ sineñ atıñnı äygaylar (isemeñne äytäçäklär), namaz eçendä täşähhüddä minem atımnı äygaylar, andin soñ sineñ atıñnı äygaylar, golämalar, väğıyzlär minem atım äytep, sineñ atıñnı äygaylar»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälamneñ küñele huş buldı. Andin soñ Cäbrail äyde: «Yä Möhämmäd, bu Käüsär hauzıdin (çişmäseneñ) äüväl içkän sineñ yaranlarındin ul kem ersälär bolgay (bulaçak), kem käferlär sine Mäkkädin çıgarıp, Mädinägä kilmeşeñdä sabırları kalma-din (sabır itä almıyça), sineñ mähäbbäteñdä hatınnarın, ugılkızların, yir-yortların salıp (taşlap), Mäkkädin Mädinägä hiCrät kılgan möhaCirlär içgäylär (eçäçäk); yänä ul därviş, mesken sähabälär, kem tunları çapan bulıp, yözläre möCahidädin sargarıp (sargayıp), başları örpärep (tuzıp), azakları kabarıp, hiç kem ersä anlarga iltifat kılmadin kilsälär, alarga açılmas, anlarnıñ maksudı (teläge) dönyadin irmäs (dönya eşlärendä bulmas), anıñ teg (şundıy) kem ersälär Käüsär çişmäsennän äüväl eçäçäklär. Yänä bu Käüsär çişmäseneñ tört señere (tarmagı) bar. Ber señerendä Abu Bäker razıy allahu ganhu bulgay, täkıy ber señerendä Gomär razıy allahu ganhu bulgay, täkıy ber señerendä Gosman razıy allahu ganhu bulgay, täkıy ber señerendä Gali ra-Zıy allahu bulgay. Kayu kem ersä, Abu Bäkerne sävgäy (söyär), täkıy Gomärne sävmägäy (söymäs), Abu Bäker aña su birmägäy. Täkıy kayu kem ersä Gomärne sävgäy, täkıy Abu Bäkerne sävmägäy, Gomär aña su birmägäy. Täkıy kayu kem ersä, Gosmannı sävgäy, täkıy Galine sävmägäy (söymäs), Gosman aña su birmägäy. Täkıy kayu kem ersä Galine sävgäy, täkıy Gosmannı sävmägäy, Gali aña su birmägäy».

Andin soñ Cäbrail galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Möhämmäd, imdi oCmahka täfärrüC, kılgıl!» Bardık oCmahka täfärrüC kılmakka (säyähät itärgä, gizärgä). Kürermen Hak Täğalä möemin kolları öçen şundıy mäqamlär amada kılmış (äzerlägän) kem hiç adämineñ küz küremeşe yuk, täkıy kolagı işetmeşe yuk, täkıy adämineñ häm küñeleneñ töşmeşe yuk. OCmahtin ber kamçı yulı bu dönyanıñ Cömlä milkendin, barlık mal-tuarlarındin yahşırak torır. OCmah hurlarıdin ber hur yir yözenä ber kata (märtäbä) nazar kılsa, mäşriqdin mäğribkä tägi (qadär) huş yızıg (is) bulgay, hurlarnıñ kigän dastarlarıdin (çalmalardan) bir dastanı (çalmanı) dönyaga kitersälär, dönyanıñ äüvälennän ahırına tägi küpme mal-tuar bar ersä, Cömläse anıñ bähäsenä yitmägäy. Bu oCmah eçendä tört arıg bar: bere sudin, bere sötdin, bere hämerdin, täkıy bere gasäldin (baldan). Yänä ber saray kürdem kömeşdin, tiräsendä bostanlar (bakçalar) bar, yızıgı huş yızlıg (ise huş isle) arıkları bar, agar arıkları. Bu saray kapugında ber kem ersä utırıp torır. Kaçan ul keşegä yavuk (yakın) kildek, ul kem ersä bezgä märhäbä kıldı (isänläşte), äyde: «Huş kildegez. Bezgä väğdä kıldılar irde, kem bu käçä (tön) sezgä Möhämmäd Räsullallahi kilgäy tip, älhämdülillah, sezne kürdek»,- tide irsä, min: «Sez kem torırsız?» UL äyde: «Min Daud päygambär uglı Söläymanmın»,- tide. Täkıy bezgä iCazät (röhsät) birde kem kereñ tip, min kerdem. Bakarmän, mörabbağ (dürt poçmaklı) saray torır, ozını täkıy unöç yıgaç (agaç - ülçäü berämlege), iñe täkıy unöç yıgaç torır. Bu saray eçendä evlär bar, bäğzese zöbärCätdin, täkıy bäğzese yakutdin, täkıy bäğzese yinCüdin. Andag evlär torır, kem hiç adämi anıñ kürken täkıy Zinnäten sıyfat kılu bilmägäy (almayaçak). Cäbrail täkıy Mi-kail äydelär kem: «Yä Möhämmäd, Rabbıñ siña mondıy saraylar täkıy öylär birsä bulgaymı?» Min äydem: «Minem räğbätem täkıy mähäbbätem Rabbıma torır, sarayga ermäs»,- tidem. Andin çıktık. Yänä bardık, küräm ber mugazzälü (däräCäle) saray kı-Zıl altındin ilägendä (tiräsendä) çimänläre (alannarı), kürenekle darahtları (agaçları) bar koşları berlä. Saray ilägendä (yanında) ber kem ersä ultırır, aña yavuk (yakın) bardık ersä, ul märhäbä kıldı täkıy äyde: «Bezgä väğdä kılıp torırlar irde, kem bu kiçä (tön) sezgä Möhämmäd Räsullallahi kiler, tip. Huş kildeñez». «Sez kem torırsız?» - tidem ersä, ul äyde: «Min Daud päygambär torırmın»,- tide ersä, min äydem: «Bu saray kemneñ sarayı torır?» -tidem ersä, ul äyde: «Bu saray Hälilullah İbrahim päygambär sarayı torır». Ul sarayga kerdek. Bakarmın oglan-lar avazı kiler. Min äydem: «Yä Cäbrail, bu ni oglanlar torır?» -tidem ersä, Cäbrail äyde: «Bu oglanlar möeminlärne narasıyda-lık hälendä vafat bulgan oglanlar. Cömläsen Hak Täğalä İbrahim päygambär katına Cämiğ kılıp torır. İbrahim päygambär galäy-hi äs-sälam munlarga tärbiyä kılır»,- tide. Yänä oCmahka täfär-rüC kılu yöriyür irkän (yöregändä), kürekle köşek (saray) kürdem, kapugında ber Cariyä (kol hatın-kız) torır. «Bu köşek kemneñ köşege torır?» - tip sordım irsä, ul Cariyä äyde: «Yä Räsullallahi, bu köşek Gomär ibne Hattabnıñ köşege torır». Min kasıd kıldım (telädem) kem, bu köşekkä keräyem, tip. Yänä Go-märneñ gayräte, künilämäge (könläşüe) küñelemä töşte ersä ker-mädem»,-tide ersä, Gomär häzer irde, yıgladı häm äyde: «Yä Räsullallahi, min sezgäme künilärmen (sezdän könläşermen)?» - tide. Yänä oCmahta yüriyür irkän (yörgändä) Tälhanıñ hatını Rämi-Zanı kürdem. «Yä Rämiza, sin mondamı?» - tidem ersä, Rämiza äyde: «Yä Räsullallahi, Hak Täğalä miña oCmah razıy kıldı, monda torırmın»,- tide ersä, sävündem (söyendem). Yänä ber Cariyä kürermen, bigayät kürekleğ«Sin kemneñ Cariyäse?» - tip soradım ersä, ul Cariyä äyde: «Yä Räsullallahi, min sezneñ yaranla-rıgız Zäyed ibne Harisäñnıñ karavaşı (kolı) torırmın»,- tide. Yänä söäl kıldılar: «Yä Räsullallahi, oCmah ähleneñ buyları nätäk (niçek) bulgay?» - tidelär ersä, päygambär äyde: «OCmah ähle Adäm päygambär galäyhi äs-sälam buzlıg (buylı) bulgaylar. Adäm päygambär galäyhi äs-sälamneñ buyı altmış arşin irde. Täkıy Gaysä päygambär galäyhi äs-sälam yäşle bulgaylar, täkıy Gaysä päygambär utız yäşär irde. Täkıy Yosıf päygambär >Tsämallıg (çibär) bulgaylar, täkıy Möhämmäd Räsullallahi holıklı bulgaylar. Tännärendä tök bulmagay, sakalları bulmagay, küzläre sörmäle bulgay, yözläre undürtençe tönge tulun ay täg bulgay. Küñellärendä kinä, hösed bulmagay. OCmahta sökällek (avıru) bulmagay, tusrkürkäm (töçkerü), borın arıtmak (çistartu), bävel kılmak bulmagay. Hurlar andıy sasri (ütä kürenmäle) bulgaylar, kem niçä üküş (küp) tun (kiyem) kizsälär, Cömlä tunları bere-bere ilägendä kürener, tunları iñindin tänläre kürengäy, täkıy tunları altındin (astınnan) süñükläre (söyäkläre) kürengäy, täkıy süñükläre altındin, yilekläre kürüngäy. hiç aralarında kinälek bulmagay. Mägär ber möeminneñ ber häymäse (çatırı) bulgay yinCüdin (enCedän). Oluglıgı altmış mil bulgay, dürt meñ adım Cirgä garäp mil dip äyter, anıñ eçendä ike bostan (bakça) bulgay ber-berenä karşı. Bereneñ izişläre (kuvşinnarı) Cömlä ak kömeşdin bulgay.

Andin soñ päygambär galäyhi äs-sälamgä Cäbrail täkıy Mikail äydelär: «Yä Möhämmäd, dustıñ sarayınga täfärr üC kıldıñ, imdi Hak Täğalä doşmanlarınıñ saraylarına kılgıl»,- tidelär isä, öçägü (öçäü) bardık. Küräm tämugnı inkän (bik) olug, häybätlig (kurkınıç). Hak Täğaläneñ gazabınıñ äsäre (köçe) bar. «Äy ömmätlärem, tämug kurkıgıdin (kurkuınnan) üküş yıglañ (yılagız), täkıy kazguruñ (kaygırıgız) kem tämug gazabı vä gukuba-tı inkän olug torır. Täkıy tämugnıñ tiränlege ul qadär torır, kem yir täkıy kük arası kem biş yöz yıllıg iiR torır. Ägär ber keşe başına ber parä taşnı ärtä (irgä) kämişsälär (ırgıtsalar), ahşamnan borınrak (soñrak) yirgä töşkäy. Täkıy tämugka ul ändazalig (ülçämdäge) taşnı ızar bulsalar (ırgıtsalar), kırık yılga tägi (qadär) töşsä, tämug töbenä yitmägäy. Hak Täğalä färeştälärgä boyırdı, tämugnı yandıruñ, tip. Meñ yıl tämugta ut yandırdılar, tämug kızardı, täkıy meñ yıl yandırdılar, tämug agardı, yänä meñ yıl yandırdılar, tämug karardı (karaldı). Tämugka kergän käferlärneñ tireseneñ kalınlıgı kırık ike arşın bulgay, tirese Uhud tagınça (tavıday) bulgay. Mäkkä belän Mädinä arasınça yirne ber käfer totgay. Tämug ähle tämugka kersä, ança (şulkadär) yıglagaylar, yözläre yap teg (yarday) bulgay, andin soñ küz yäşe kiselgäy, küzläre kan aga başlagay, ança (şulkadär) kan akgay (agar), ägär köymälär ıza bulsalar (Cibärsälär), kan üzä yözgäy. Päygambär äyde: «Tämugta ber ögür (öyer) halaiknı (halıknı) kürermen. Färeştälär utdin (utlı) sındu (kayçı) berlä ul halaiklarnıñ tellären kisärlär, ul tellär bütä torır (üsär). Yänä kisärlär, yänä bütär (üsep çıgar). Niçä kissälär, ança bütä torır». Min äydem: «Yä Cäbrail, bu keşelär, ni ğamällegeg keşelär torırlar, kem mondag gazaplar berlä möbtalä torırlar (Cäfa çigärlär)?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Bu ul ğalimlär torır, gıylem berlä ğamäl kılmagan, dönyada halıkka äyter irdelär kem: «Zina kılmañ, kem Hak Täğalä zinanı häram kılıp torır»,- tip äyter irdelär, täkıy üzläre zina kılır irdelär. Täkıy halıklarga äyter irdelär: «Hämer eçmäñ, Hak Täğalä hämerne häram kılıp torır»,- tip, üzläre eçär irde. Nä kem fisık vä füCür (fähiş häm bozık) eşlär bar ersä, halıknı yıgar (tıyar) irdelär, üzläre yıglamadin (tıyılmıyça) kılır irdelär. Bolar şunıñ torır kem monıñ täg gukubatlar (gazaplar) kiçererlär»,- tide.

Yänä ber kavemne kürermen kem, färeştälär ul keşelärneñ itlären kisärlär häm üzlärenä ük lokma kılıp birerlär. Bolar yimäsälär (aşamasalar), üküş gukubatlar (bik gazaplarlar) kılur-lar, yigränü-yigränü üz itlärene Oiyarlar (Ciränä-Ciränä üz itlären aşarlar). Min äydem: «Yä Cäbrail, bu kavem nä kavem torırlar, kem monıñ täg gukubat berlä möbtalä torırlar?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Yä Möhämmäd, bu ul kavem torır, kem mösel-manlarnı yubulaguçılar (intekterüçelär), mäshärä kılguçılar torırlar, täkıy keşe artında gaybät kılguçılar torırlar».

Yänä ber kavem kürdem, korsakları inkän ulug torır, hiç karıyların kütärü belmäslär (almaslar), yözen süräp täkıy ya-nın süräp yörerlär. «Bolar ni kavem?» - tip sordım ersä, Cäbrail äyde: «Bu riba (rişvätçelär) yigüçelär (aşauçı) torırlar»,-tide. İänä ber kavemne kürdem, kem färeştälär alarnı sönge berlä sançırlar häm tämug eçenä ızarlar (taşlarlar). «Cäbrail bu nä kavem?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Bu kavemlär gammaz (yala yaguçılar) torırlar, möselmanlarnı zalimlärgä çagarlar, ul Zalimlär ul möselmanlarnıñ malların alırlar, gazap vä gukubat kılırlar. Yä tagı ike möselman arasında gammazlık kılıp (yala yagıp), orış-kırış, üküş fetnälär kubarlar».

Yänä ber kavemne kürdem, tämug eçendä tübän asılıp torırlar. Min äydem: «Bu ni kavem torır?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Riya (ike yözlelek) berlä tagat (kündämlek) kılguçılar. Halık katında namaz kılırlar, täkıy hälvättä (aulakta) hiç namaz kılmaslar. Täkıy Maksudları (maksatları) Haknıñ rizası öçen ärmäz, täkıy garacları (teläkläre) ul torır: kem halaiklar bezlärgä zahid tip (gıybadät belän şögıllänüçe) agırlasınnar, hezmät kılsınlar tip, yuk tagatların (kündämleklären), kılmagan izgeleklären kıldık tip, yalgan sözlärlär. Maksatları dönya faydası torır, ahirät savabı ärmäz (tügel)».

İänä ber zägıyfäne kürermen tämug eçendä, saçındin (çäçennän) ^asılmış, dimagı (eçke äğzaları) kaynayur irde. Min äydem: «Yä Cäbrail, bu ni ğamälleg zägıyfä torır?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Yä Möhämmäd, bu ulzägıyfä torır, kem dönyada dästarındin çıgarır irde (çäçen Cıymas ide), nämährämnärgä ul saçen kürgüzür (kürsäter) irde. Ul nämährämnär täkıy anıñ sa-çen kürep, añar mäyel kılır irdelär (yaratırlar) ide, aralarında yavız eşlär kiçär ide. Täkıy ber zägıyfäne kürermen: ike älege (kulı) baglıg (bäylängän), ike ayagı baglıg, yılanları täkıy çay-anlar sokar (çagar). «Yä Cäbrail, bu nindi zägıysrä torır, kem monıñ tik gukubat berlä möbtalä torır (gazaplar belän integer)?» - tidem ersä, Cäbrail äyde: «Yä Möhämmäd, bu ulzägıyfä torır, kem namaz kılmas ide. hämişä näCes (şakşı) yörer irde, tänläre täkıy tunları (kiyemnäre) näCes (pıçrak) irde, vä ägär yunar, yunugnı (yuınunı) täkıy belmäs irde häm täkıy soramas irde, din kaygısın yimäs (uylamas) hämişä arıgsızlık berlä gomeren kiçergän zägıyfä irde». Yänä ber zägıyfäne kürermen, utdin tabut eçenä kuymışlar (kuygannar), ike küze yuk, ike kolagı yuk. «Yä Cäbrail, bu ni zägıyfä torır»,- tidem ersä, Cäbrail äyde: «Yä Möhämmäd, bu ulzägıyfä torır, kem zinadan uglan kil-derer, täkıy ^1renä äyter irde kem, bu sindin bulgan torır»,- tip äyter irde. Yänä ber zägıyfäne kürdem, kem tämug eçendä te-lendin asıglıg (asılgan) torır irde. Bugazına zäkqüm (agulı Cähännäm agaçı) kuyarlar. Min äydem: «Yä Cäbrail, bu ni zägıyfä torır, kem mondag gukubat berlä»,- tidem ersä, Cäbrail äyde: «Bu ulzägıyfä torır, kem tele berlä Cefetne azar kılır, täkıy Cefetedin däsgursız (röhsätsez) evdin çıgar irde, yavız eşlär kılır irde. Andin soñ päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Hak Täğaläneñ rizası täkıy oCmah ul zägıyfäneñ torır kem Hak Täğaläneñ färmanın yirenä yitkersä, täkıy Cefeten azar kılmasa»,- tide. Äy, Bar Hodaya, Cömlägä sineñ rizañnı bulmak-ka, täkıy sineñ färmanıñnı yirenä kiltermäkkä sin täüfıyk birgel, täkıy tämugdin äman birep (kotkarıp), sigez oCmahka şa-istä kılgıl (layıklı kıl).

Toksınç fasıl

PÄYGAMBÄR GALÄYHİ ÄS-SÄLAM HUNÄYENDÄ

GAZAT (İZGE SUGIŞ) KILMAGINIÑ BÄYANI

İMİNDÄ TURUR

İmam Abu äl-Galai Uşi rähmätullahi galäyhi «Nisabu eh-bär» atlıg kitabında bu hädisne kiltermeş (kitergän). Hädis bu torır: «Kalä Räsullallahi sallallahi galäyhi vässälam vä min katratin ähäbbu illallahi täğalä min katratin dämgin min ha-şyätin allah täğalä au katratin dämin aharikıyn fi sabili allallahi täğalä». Hädis mäğnäse ul bulır kem, päygambär galäyhi äs-sälam häbär birü yarlıkar: Täñre Täğalä häzrätendä şul sävüklügräk (söyekleräk) torır, kem Hak Täğalä hävefendin (kurkuınnan) gasıy (gönahlı) küzendin katra (tamçı) yäş agıtsa (agızsa), täkıy gazi kol (izge sugışta katnaşuçı) Hak Täğalä yulında şahid bulıp, tänendin katra (tamçı) kan aksa. Bu ike katradin (tamçıdan) sävükleräk (söyekleräk) yuk Hak Täğalä häzrätendä.

Kaçan kem päygambär galäyhi äs-sälam Mäkkäne açtı ersä, Taif ilenä häbär tägdi (Citte), kem Möhämmäd çärik berlä (ğaskär belän) kilde, täkıy Mäkkäne aldı, tip. havazin kabiläse olugları, täkıy Säkıyf kabiläseneñ olugları yıgıldılar (Cıyıldılar), täkıy möşavärät kıldılar (kiñäştelär). «Bu yıl Möhämmäd Mäkkäne aldı, yären bezlärgä kilgäy (kiläçäk), täkıy Zähmät (azap) birgäy. Näğah (kötmägändä) istiğdad (täväkälläp) bezlärgä kilsä, täkıy bşiñ (bezneñ) istiğdad bulmasa, sezlärne hälaq kılaçak, nätäk (niçek) Mäkkä halkına negah kilde, täkıy anlarnı aldı. İmde mondin yahşırak yuk, kem bez Ü3ebez istiğdad kılsak, täkıy ul bezlärgä kilmäzdin burun (kilgänçe), alarga barsak»,- tip ğaskär tupladılar, dürt meñ orış (sugış) aranlarıdin (ğaskärennän) amada kıldılar.

havazin kabiläseneñ olugı Mälik atlıg irde, täkıy Säkıyf kabiläseneñ olugı Gabdul-Väli atlıg irde. Mälik äyde: «Minem rayım (uyım) andag turur (şundıydır) kem, Cömlä mallarımız-nı, yılkı-karanı, ugıl-kıznı, hatınlarımıznı Cömläne (barısın) alıp baralıñ (barıyk), hiç Taifta närsä kozmagalıñ (kalmasın) anıñ öçen kem, orışkan kem ersälär kaçmakka iğti-kadı (teläge) bulmasın, tänläre, Canları berlä orışsınlar, häm ÜZ Canları öçen, häm täkıy malları-tavarları öçen orışsınlar, häm täkıy uglı-kızı, hatınları öçen orışsınlar»,- tide ersä, Cömläse: «Nämä yahşı ray, savap ray uy torır»,- tidelär. Yänä Mälik äyde: «Täkıy ber rayım ul torır, kem kaçan ike saf karşı orışsalar, orışmakka kasıd kılsalar, sezlär kiräk kılıçlarıñıznı kınnarıñızdin çıgarsañız, täkıy ul säğat eçendä kınlarnı sındırsañız, täkıy bıraksañız (ırgıtsagız). Kılıçnı kınga katmak (tıgu) tämagı (mömkinlege) bulmasa, ülgänçe orışmakka iğtikad totıp (küñel berketep), Cömläñez (barıgız) beryulı hämlä kılsañız (höCüm itsägez) bulır»,- tide irsä, Cömläse (barısı) kabul kıldılar.

Yänä Taif ilendä ber abuşka (kart) bar irde Düräid atlıg, olug yäşleg, yöz yegerme yäşäyer irde, küze kürmäs irde. Öydelär: «Bu D üräidne älätäliñ (çakırtıgız) härb eşene yahşı beler, üküş härblär kılıp torır (sugışlarda katnaşkan)»,- tip, anı täkıy alıp bardılar. Äutaş atlıg yirdä kundılar ersä, bu Düräid äyde: «Bu ni eş torır, kem tävälär avazı täkıy kuylar avazı işetermen»,- tip äyde irsä, anlar äyde: «Mälik hökeme andag (şundıy) buldı, kem ersä uglını, kızını, hatunını malı-tavarı, yılkı-karasını ildä kuzmasın (kaldırmasın), Cömlä-sene alıp çärigkä (ğaskärgä) çıksınlar»,- tip äyde tidelär ersä, bu Düräid äyde kem: «Ul Mälikne miña öndäyü biriñ (çakırıgız)»,- tide ersä, Mälikne öndädelär, alıp kildelär. Bu Düräid äyde: «Yä Mälik, ni hökem kıldıñ? Väli, min munça çärikdä (sugışta) yördem, monıñ tik hiç kürmädem. Monıñ tik eş hiç keşe kılmışı yuk kem sin kıldıñ. Bu mal-tavarlarnı at azakın-da täkıy köksingä iläterseñ, hiç mäslihät ermäs. Ägär sin täkıy çärigeñ galib (Ciñüçe) bulsa, hiç zıyan bulmagay, vä ägär Mö-hämmäd galib bulsa (Ciñsä), bu ugıl-kız, mal-tuarlar pulun bulmasın (äsir töşmäsen)»,- tip äyde ersä, Mälik äyde: «Yä Düräid, bu raynı anıñ öçen kıldım kem, bu orışkanlarnıñ ugıl-kızla-rınga, mal-tavarlarınga kaytmak tämägläre (ömetläre) bulmasın, katı orışsınlar, doşmandin yöz çävürmäsenlär (çöyermäsennär) tip kıldım»,- tide ersä, Düräid äyde: «Yaman kıldıñ, bu ray izge ray ermäs (niyät bulmas), bu raynı bozgıl!» Mälik äyde: «Bu ray (niyät) yahşı ray torır, anı bozmam, täkıy sineñ gaklıñ äksük (kim) bulıp torır, rayıñ zägıyf bulıp torır, üzeñ täkıy hä-rif (yomşak keşe) bulıp torırsıñ»,- tip äyde ersä, Düräid tik kaldı, ziyada (artık) närsä timäde. Täkıy kasıd kıldılar, baru başladılar. Kaçan bolar gazem kıldılar ersä (täväkkällädelär isä), bu häbär päygambärgä zahir buldı, täkıy päygambär galäyhi äs-sälam Cömlä sähabälärgä iğlam kıldı (häbär itte). Cömlä sähabä istiğdad kılıp (Cıyınıp) atka atlandılar. Päygambär galäyhi äs-sälam yarık-yaşık (köbä, başlık) kide, Döldöl atlıg katire (mulı) bar irde, Mukaukis mälik hädiyäten ıza birep torır irde (büläk itkän ide), anı mende häm çärigenä nazar kıldı, unike meñ är (sugışçı) irde, täkıy ike meñ silahlıh orış äränlär (korallı sugışçı) bar irde, un meñ är sugışçı Mädinä-din kilgänlär, ike meñ Mäkkädin çıkkanlar irde. Kaçan kem päygambär galäyhi äs-sälam çärikneñgazamatın (küplegen) kürde ersä, küñelenä huş kilde. Sälimä atlıg sähabä äyde: «Bu kön bez azlıktan yiñdürmägäybez (Ciñdermäbez). Barçalarınıñ istiğ-dadları andag irde, kem bezlärne kem ersä galabä kılu (Ciñä) belmägäy (almas)»,- tip. hämişä (härvakıt) päygambär köferlärneñ galäbäsene (Ciñüen) işetep, Täñre Täğalägä tazarrug vä za-riflık berlä (yalvarıp), meskenlek berlä çıgar irdelär. Bu näübät andag kılmadılar, üz çäriklärengä üküşlekengä (küplegenä) iğtimad kıldılar, täkıy päygambär galäyhi äs-sälam Gattab atlıg sähabäne Mäkkädä bäk kıldı, täkıy Mugaz ibne Cäbäl sähabäne olug kıldı. Täkıy Mugazga äyde kem: «Bu Mäkkä halkına fiqhe (islam dine mäsäläläre turındagı belem) gıylmen ögrätgel (öyrät), minem sönnätläremne bäyan kılgıl»,- tide täkıy çıktı. Bardılar ançaga tägi (şulkadär) kem, Hunäynä atlıg yirgä tegde-lär (Cittelär), päygambär galäyhi äs-sälam Änis atlıg (isemle) sähabägä boyırdı kem: «Bu kiçä (tön) irtägä tägi (qadär) uzıma-gıl (yoklama), atlanıp tag başında torgıl, bakgıl, käferlärdin kem ärsäne kürsäñ, bezgä häbär birgel». Ul täkıy irtägä tägi tag başında uyag tönäde (uyau çıktı), hiç kem ärsäne kürmäde. Mäkkä käferlärendin äşrarlarıdin (usallık) berlä çıktılar, väli-kin päygambärgä yarı (yärdäm) öçen çıkmadılar. Välikin baka-lıñ (karıyk), bu ike çärigdin (ğaskärneñ) kayu bere galaba kıl-gay (Ciñär) tip, nazzärä kılmak (küzätü) öçen çıktılar. Alar arasında Safuan atlıg ber kem ersä bar irde. Päygambär ul Safuandin yarıklar (köbä, sugış kiyeme) teläde ersä (soragaç), ul Safuan äyde: «Yä Möhämmäd, ni yün berlä tiläyürsän (teliseñ), köç berläme, yuk ersä gariyätme (burıçmı)?» - tide ersä, päygambär: «Gariyattiläyürmän (burıçka alam), ägär zahiğ bulsa, tävan (kuät) kılgaymız (kılaçakbız)»,- tide ersä, Safuan yöz yarık birde. Kaçan kem Hunäynädä tünädelär (tön çıktılar) täkıy irgä kuptılar, kol arasındin (borılışta) ber kara kürende. Bakarlar (karıylar), dürt meñ ir, Cömlä (barısı) tämam silahlıg (korallı) äränlär. Päygambär çäriglärene (ğaskären) safların tezde, halıknı orışka kondurdı (därtländerde), monlarga fäteh (Ciñü teläü) berlä bäşarät birer ide. Kaçan kem ike saf ras buldı ersä (kürengäç), köferlär kılıçlarnı çıgardılar, kınnarın sındırdılar, täkıy uk atmakka, sönge sançmak-ka mäşgul bulmadin (çäneçmiçä) ber yulı kılıç berlä hämlä kıldılar (öslärenä atıldılar). Sähabälär niçämä kem katılandılar (karşı tordılar), bulmadı, sabır kılu belmädelär (kıla almıyça) kaça başladılar. Üküş sähabälär şähid buldılar. Kal-ganları mötäfärriq buldılar (bülendelär), köferlärneñ katıg hämlälärengä (höCümenä) täqatläre kalmadı, häzimät buldılar. Päygambär galäyhi äs-sälam çakırır irde, kem sähabälärgä «kaç-mañ» tip, Cömlä kaçtılar. Päygambär galäyhi äs-sälam yalgız täkıy berniçä keşe kaldı, üzgäläre barça mötäfärriq (bülem) buldılar. Çärig töşmeşdin soñ, köferlärneñ bäğzese kem möselman buldı, äyde kem: «Cömlä (barlık) çärikne takıtmışdin (tarkatkannan) soñ ber un keşe kaldı. Aralarında ber ak katıyr mengän bar irde. Bezlär beldek kem ul Möhämmäd torır tip. Niçämä kem kasıd kılsak, anlarga karşı ber kem ersä kiler irde, ak tunlıglar, yäşel gıymalalıglar (baş kiyeme), Möhämmädkä barmakka kuymas irdelär, bezlär anlarga karşı tormakka kur-kar irdek, tip öydelär».

Päygambär galäyhi äs-sälam katıyreneñ yögänen Gabbas totar irde. Täkıy Gabbas ulı Fazıl, Abu Bäker, täkıy Gomär, Gali bar irde. Täkıy Abu Sufiyan kem päygambärlärneñ çıkanı (yarlısı) irde, anıñ karendäşe Räbiga, täkıy Usama, täkıy Usamanıñ ka-rendäşe irde. Sähabälär arasında monafiqlar (ikeyözlelär) täkıy bar irde. Kulada atlıg beräü Safuanga äyter: «Möhämmäd atlıg kem ärsäneñ sihre nä batıyl (yalgan) buldı»,- tide ersä, Safuan ul vakın käfer irde, köferlek berlä sävär (söyär) irde. Hak Täğalä aña islam ruzıy kıldı. Ul äyde: «Yä Kulada, Täñre agzıñnı sındırsın. Bizim (bezneñ) Koräyeş kabiläsendin bezgä olug bulsa, yahşırak ärmäzmü (bulmasmı), kem nä (nindider) kabiläleg olug bulgançı»,- tide. Kaçan päygambär galäyhi äs-sälam bu hälne kürde ersä, hätere bazman buldı, küñele kazgulug (kaygılı) buldı, täkıy Hak Täğalä häzrätenä zarilık berlä doga kıldı, äyde: «Al-lahumma, läkä vä älhämd väläkä äl-muştaka vä äntä äl-mustagas». Mäğnäse: «Äy, Ber Hoday, sıgıngumız (sıyınuçıbız) torırsıñ, mikayät kılgu yiremez sin torırsıñ. Bu mesken kollarıñ siña sıgınıp çıkmak (sıyınıp çıgarga kiräk) irde, belmädelär. Çärik (ğaskär) üküşlegenä (küplegenä) baktılar, siña iğtimad kılmadılar (tayanmadılar, sıyınmadılar). Yaman kıldılar, sindin isti-ganä teläyü (yärdäm itüne ütenep) çıkmak kiräk irdelär, belmädelär. Sin kiçergel, bu meskenlärgä nosrät (yärdäm) birgel»,- tip Zarilık kıldı ersä, Cäbrail galäyhi äs-sälam nazil buldı meñ färeştä berlä ala atlıg, ak tunlıglar, adämi surätenä kildelär päygambär galäyhi äs-sälamgä yarı (yärdäm) öçen. Sähabälär an-larnı kürmädelär, välikin köferlär kürer irdelär. Sähabälär berkem ersä äyde: «Kani (kaya) sizin arañızda ala atlıg ak tunlıg äränlär (ğaskärlär). Cömlämezne ültergän, hälaq kılgan anlar irde, arañızda anlarnı hiç kürmäzmen (kürmim)»,- tide ersä, päygambär äyde: «Anlar färeştälär irde, kem Hak Täğalä bezlärgä yarı (yärdäm) itmäk öçen birep torır irde». Cäbrail äyde: «Yä Möhämmäd, bu doga kem kıldıñ, Musa päygambär galäyhi äs-sälam dä kılgan irde ul kön kem, Firgaven agır çärik (korallı ğaskär) berlä Musa päygambäremezne kuıp çıktı. Musa päygambärneñ yaranları az irde, Firgavenneñ çärige üküş irde. Musa päygambär därya kırıgına kilde yaranları berlä, täkıy artınça (artınnan) Firgaven kilde çärik berlä. Musa päygambär inkän kazgulug (bik kaygılı) mötähäyir buldı (aptırap kaldı), täkıy Cömlä yaranları kurıktılar. Musa päygambär galäyhi äs-sälam bu sin ukıgan doganı şul hälendä ukıdı, täkıy üküş zarilıklar kıldı erde. Haktin färman kilde: «Yä Musa, gasañnı (tayagıñnı) däryaga urgıl (ırgıt)». Kaçan Musa päygambär Hak Täğalä ämere berlä däryaga urmış irde, su Hak färmanı berlä açıldı, yullar päyda buldı örsä, Musa päygambär yaranları däryadin kiçtelär. Artlarında Firgaven bakar, därya ike parä bulmış, tau-tau su yıgılmış (Cıyılgan), därya eçendä yul bulmış. Firgaven täkıy çärige berlä däryaga kerdelär. Kaçan kem däryaga tämam kerdelär irde, Hak Täğalä färmanı berlä därya burunkı (elekke) buldı. Firgaven çärige Cömläse gariq buldılar (suga battılar). Hak Täğalä Musa päygambärne kaveme berlä kotkardı, nosrät birde (yärdäm itte). İmdi siña, yä Möhämmäd, doga äytep, zarilık kem kıldı. Hak Täğalä dogañnı möstäCib kıldı (kabul itte). İmdi äshabläreñne yıggıl (sähabäläreñne Cıy), täkıy hämlä kılıñ (höCüm itegez). Kem Täğalä anlarga häzimät kıldı (Ciñelü) birde, sezgä nosrät (yärdäm) birde sähabälärneñ küñelendin korkugnı torır (urnaşkan), andag (şundıy) möhkäm (nık) bulıp torır, kem niçämä olug bäla vä mihnät kilsä, sezlär sabır kılu belersez, täkıy imannı ıçgınmazsız (saklarsız), välikin bolar yaña möselman bulıp torırlar. Ägär monlarga mondag (şulay) kılmasa irdem, möselmanlıktin kaytgay (kaytaçak) irdelär, täkıy olug fäsad (fetnä) bulgay irde tip, bu eşne kıldım. Äy, änsarilar, sezlär küñelemä andag sävekleg (söyekle) torırsız, kem Cömlä halık ber yulga kersälär, min ul halıknı kuzıp (kaldırıp), änsarilar yulına kergäymen (keräçäkmen). Sezlär Cömlä möselman yulın belmäs irdeñez. Hak Täberäke vä Tägelä minem berlä sez~ lärgä yul kürgäzde (yul kürsätte). Aragızda duslık täkıy ölfät (berdämlek) yuk irde, Hak Täğalä arañızda ölfät kämişte (duslık urnaştırdı),- tide, änsarilarnı üküş ögde, täkıy mädeh kıldı (maktadı) täkıy äyde: «Äy, änsarilar, Mäkkä köferläre mine kudılar, min sezgä bardım irsä, sez mine sıgındırdıñız (sıydırdıgız). Min sezgä bardım kurka, sez miña kurkugımdin äman (iminlek) birdeñez, täkıy miña nosrät (yärdäm) birdeñez». İke äligen (kulın) kütärde, täkıy änsarilarga doga kıldı. Äyde: «Äy, Bar Hoday! Änsarilarnı sin yarlıkagıl, rähmät kılgıl, täkıy änsarilarnıñ oglanlarına sin rähmät kılgıl!» - tide ersä, Cömlä änsarilar yıglaştılar (Cılaştılar), mahasinlardin (sakal-mıyıklarınnan) kan yäşläre agar ide. Änsarilar kuptılar täkıy öydelär: «Yä Räsullallahi, niçek kıysmät kıldıñ ersä (bülsäñ), kıysmäteñä razıy buldık. Bezneñ maksudımız, yä Räsullallahi, sineñ mähäbbäteñ torır, dönya malı ermäs (tügel). Nä kem kılsañ, bez razıybız»,- tip, Cömlä yıglaşıp päygambärgä gozerlär öydelär ersä, päygambär täkıy gozerlären kabul kıldı, täkıy Safaların (käyefläre) ziyada buldı (kütärelde). Täkıy Mäkkägä kayttılar, täkıy ihram bagladılar (kidelär), zölkağdä ayı tuğmışta Mäkkägä kerdelär, täkıy haC kıldılar, täkıy ihram berlä Mäkkädä ber kaç zaman tormışdin soñ (küpmeder torgannan soñ) yänä Mädinägä bardılar.

Onınç fasıl

PÄYGAMBÄR GALÄYC ÄS-SÄLAMNEÑ VAFATINIÑ BÄYANI İMİNDÄ TURUR

İmam Bagavi rähmetullahi «Mäsabih» atlıg kitabında bu hädisne kiltermeş. Hädis bu torır: «Män äbi höräyrä razıy allahu ganhu kalä. Kalä Räsullallahi sallallahi galäyhi vässälam välläzi näfse Möhämmäd bidihi äl-yätinnä galä ähädi küm yaumu vä lä yarabbi, summa yarabbi ähäbbu gäläyhi mäğahüm». Bu hädis mäğnäse ul torır kem, päygambär yarlıkar: «Ul Täñre belän yad kılırmın, kem Möhämmädneñ ruhı anıñ tasarrafında (kulında) torır, här ayna (ayırım) ber kön kilgüse (kilüçe) torır bereñez üzä (härberegez yanına). Ul kön eçendä mine kürmägäysez (kürmässez), min ahirätkä näkıl kılmış bulgaymın (ülgän bulırmın). Sezlärdin bereñezgä sävekleräk bulgay: eve-barkıdin (öye-milkennän), uglı-kızıdin, täkıy nä kem katında mal-tauarın-din, Cömlädin, (barısınnan) säveklegräk bulgay». Päygambär galäyhi äs-sälam ällärin (kulların) Hak Täğaläneñ nosräte berlä (yärdäme belän) açtı ersä, teläde ätraf ğalämdäge (törle tarasrta-gı) Mäliklärgä, patşalarga ilçe ıza bärsä (Cibärtsä), täkıy ul ilçe berlä bitiglär (hat) ıza bärsä, ul bitiglär eçendä (hatlarda) ÜZeneñ päygambärlegen bäyan kılsa, beldersä häm Mäliklärne islamga däğvät kılsa (öndäsä). Kaçan kem mondag (mondıy) ändişä (uy) kıldı ersä, sähabälär äydelär: «Yä Räsullallahi, ilçelär ızmakını (Cibärüneñ) ğadäte ul bulır, ilçelärgä birelgän bitik üzä (hatta) möher nişan kılu bulırlar. Ul mäliklär möherne kürsälär belerlär, kem bu bitigkä iğtimad kılırlar (ışanırlar)». Päygambär boyırdı kem: «Kömeş yözek kıldırıñız». Ul yözekneñ üzäsengä (östenä) boyırdı kem: «Möhämmäd Räsullallahi bitiñtsz (yazıgız)»,- tip. Ul yözek kılguçı osta täkıy andaguk (şundıy itep) kıldı. Päygambär galäyhi äs-sälam ul yözekne sul älgineñ (kulınıñ) kiçig (keçe) barmagına katar irde (kertte), täkıy kaşın eç yanka kuyar irde. Päygambär galäyhi äs-sälam-din soñ bu yözekne Abu Bäkergä birdelär. Cömlä sähabälär äydelär: «Sez päygambär yirendä ultırdıñız, kiräk kem päygambär yözegen äliñizgä katsañız (kulıgızga kisägez)»,- tidelär ersä, Abu Bäker täbärrek tota (härkem öçen gaziz sanap) älingä (kulına) kide. Abu Bäkerdin soñ Gomär razıy allahu hälifä buldı ersä, sähabälär täkıy äydelär: «Sez täkıy päygambär yirendä ultırdıñız, kiräk kem yözekne sez äliñizgä (kulıgızga) katsañız»,- tidelär ersä, ul täbärrek totıp, älginä (kulına) kattı. Andin soñ Gosman hälifä buldı ersä, yözekne Gosman razıy alla-huga birdelär, täkıy älgingä (kulına) kattı. Ber kön Gosman kuzug yakasında (koyı östendä) koyıga bakıp torırda (karap torganda), älgindäge yözek kuzugka töşermeş (koyıga töşergän). Gosman üküş (bik) kazgırdı, päygambär galäyhi äs-sälamneñ yädkäre tip inkän (bik) gıyzzät (qader) kılır irde, Cömlä sähabälär täkıy ul yözekkä gıyzzät kılır irdelär, päygambär galäyhi äs-sälamneñ möbäräk barmagında torgan yözek tip. Kaçan kem kuzugka (koyıga) töşte tip işettelär irsä, Cömlä kazgırdılar. Gosman boyırdı, ul kuzugnıñ (koyınıñ) suın çıgardılar, bulmadılar (taba almadılar). Andin kuzugnıñ balçıgın täkıy çıgardılar, anda zaiğ buldı (yugaldı).

Päygambär galäyhi äs-sälam teläde, Yämän patşası NäCaşi mälikkä bitig da birsä (Cibärsä). Gammineñ tuganınıñ uglı Cäğfärgä boyırdı kem: «Yä Cäğfär, ber kaç (berniçä) kem ersälär berlä kiräk Yämängä barsañ, täkıy Yämän patşası NäCaşi mälikkä bezneñ sälamebezne tägürsäñ (Citkersäñ), täkıy anı islamga däğvät kılsañ»,- tide ersä, Cäğfär kabul kıldı. Päygambär bitigüçegä boyırdı kem: «Yämän patşası NäCaşigä mindin bitig bitigel (hat yaz)!» - tide ersä, ul bitigçe äyde: «Yä Räsullallahi, nätäk bitigäyen (niçek yazıym)?» Päygambär äyde: «Bismillahir-rahmanir-rahim. Täñreneñ Räsüle Möhämmätdin, täkıy Täñreneñ sälame ul kemärsägä bulsın, kem küni (döres) yulga uymış bulsa (borılsa). Äy Nä>Tsaşi mälik, ägäh bulgıl (belep tor), min ul Ber häm Bar Täñrene yegärmen (maktarmın) kem andin öñin başka Täñre yuk, mälik torır, mölkengä noksan yuk täkıy kiräkmäz sıyfatlardin arıg, paq torır. Yänä tanıklık birermen kem Märyäm uglı Gaysäne üz kodräte berlä atasız täkıy anasız yarattı. Täkıy sine ul Täñreneñ dine üzä öndärmen, kem Ber häm Bar torır, täkıy aña şärik, urtak yuk torır. Miña Cömlä halaik üzä (arasında) päygambärlekkä ña birde, täkıy Cäbrail galäyhi äs-sälam miña küktän Furkan (izge kitap - Korän) iñderde. İmdi kiräk kem Ber häm Bar Täñregä bütsäñ (ışansañ), täkıy mine päygambär tip inansañ, täkıy miña iñgän Korängä inansañ, täkıy miña uysañ (iyärsäñ), täkıy süzemne kabul kılsañ. Siña ittibağ kılıp (iyärep), kem-kem möselman bulsa, Cömläsenä ni savap ersä (bulsa), sineñ yalgızıña ul savap bulgay, vä ägär möselman bulmasañ, siña kürä kem dä kem möselman bulmasa, Cömläsenä ni gıykab (Cäza, gazap) bar ersä, yalgız siña ul gıykab bulgay (bulaçak) tide. «Kaçan kem päygambär galäyhi äs-sälamneñ bitige kilde ersä, NäCaşi mälik aldı, ukıdı, eçendäge süzlärneñ Cömläsen (barısın) belde. Üze Gaysä päygambär dine üzä irde, «İnCil»ne beler irde. Andin soñ Cäğfär äyde: «Üzeñä iñgän Koränne belermeseñ?» Cäğfär razıy allahu: «Belermen»,- tide ersä, äyde kem: «Ukıgıl, işetäyen (işetik)»,- tide. Cäğfär ike teze üzä (tezenä) çükte täkıy huş avaz berlä başladı: «Ägüzü billähi minäş-şäytanir-raCim, bismillahi är-rahiminä är-rähimi kähyagas zikri rähmäti räbbükä gabduhu zäkärriyyä izanädä räbbahu nidayn hafiyyan». Bu süräne Zäkäriyä täkıy Märyäm kıyssasın tämam ukıdı irde. Bakar (karıy) NäCaşi küzendin katarat vä gabarat küz yäşläre aga başladı. Andin soñ sabırı-kararı kalmadı, barmagın kütärde täkıy äyde: «Äşhädü ännä lä ilaha illallahi vä äşhädü ännä Möhämmädin gabduhu vä räsuluhu». Täkıy äyde: «Gaysä päygambär bezlärgä bäşarät (häbär) birep torır kem: mindin soñ Ähmäd atlıg päygambär kilgäy (kiläçäk), zinhar vä zinhar, ittibağ kılgaysız (buysınırsız) tip, «İnCil» eçendä äyde. Yirne, kükne yaratkan Täñre berlä ant kılırmın, kem bu ul päygambär torır, Gaysä päygambär äygandin hiç ziyada kılmadin torır»,- tide. Täkıy Cäğfärne vä katındagı (yanındagı) yaranların agırladı (hörmätläde), hilğatlär (yugarı däräCäle keşelär tarafınnan büläk itelgän ös kiyeme) birde. Täkıy üze päygambär galäyhi äs-sälamgä altmış habäşi (Efiopiyäle) kol, täkıy üküş näfis tunlar (kiyemnär), hädiyälär (büläklär) ıza birde (tapşırdı), täkıy bitig bitip ña birde (Cibärde). Bitig eçendä andag (şulay) bitip torır irde kem: «Bismillahir-rahmanir-rahim. Täñre Räsule Möhämmäd päygambärgä NäCaşidin sälam. Şöker ul Täñregä kem mine islamga künderde. Tanıklık birermen, Täñre Täğalä Ber häm Bar torır, täkıy sin anıñ Hak Räsule torırsıñ. Ni kem äydeñ, hak torır. Siña iñgän Korän hak torır». Bitig bitip ña birde (Cibärde). Välikin yulda därya bar irde. Ul däryadin kiçärdä (kiçkändä), Cömlä mal anda gariq (suga battı), sähabälär täkıy bäğzeläre anda vafat buldılar, bäğzeläre (kayberläre) yalıñ (yalangaç) çıktılar. Golämälär äymeşlär kem: «Köferlär äygaylar irde (söylilär ide). Möhämmädiyeñ eşe köndin-kön ziyada bulıp (artıp), ähväle huş buldı. NäCaşi malı berlä anıñ gıynayäte (bulışlıgı) berlä tip. Şul Cähättin Hak Täğalä ul malnı gariq kıldı (batırdı)»,- timeşlär.

Andin soñ päygambär Rum (Vizantiyä) mälige härkol atlıg mälikkä Dähbä atlıg sähabäne ña birde (Cibärde), täkıy Nä-Caşiga bitmeş (yazgan) bitig bitide. Kaçan kem bu bitig härkol mälikkä tägdi ersä (Citkäç), Cömlä batriqlarnı (patriarhlarnı), törsälär olugların (hristian velmocaların) yıgdı (Cıydı) täkıy äyde kem: «İnCil» dä bar torır Ähmät atlıg päygambär çıkgay (çıgaçak),- tip.- Bez munça vakıtdin (şul vakıttan birle) kötä irdek, kaçan çıkgay (çıgaçak) tip. Uş (ul) çıkmış, bezgä bitige kilde»,- tide, täkıy ul bitigne ukıdı täkıy äyde kem: «Äy, batriqlar (patriarhlar), äy, oluglar, Cömlä ittifaq kılıp, ul Ähmätkä ittibağ kılılıñ (buysınıgız), dönyamız aba-dan bulgay (Citeş bulaçak), gokbamız (ahirätebez) täkıy abadin bulgay»,- tide ersä, Cömlä batriqlar beryulı färyad kıldılar (kıçkıra başladılar), başların açtılar, sakalların yuldılar ersä (yolıktılar), bu härkol äyde: «Färyad kılmañ (häsrätlänmägez), min sezlärne täCribä kılu mondag (şulay) äydem, bakay-ın (karıym), munlar (bolar) dine eçendä tülänepme (tögäl, ışanıçlı) torırlar, yä tülänmädinme (ışanıçsızmı) dip sezlärne sınadım. Beldem, kem sezlär dinnäregez eçendä inkän (bik) sa-bit (nık toruçı) torırsız»,- 't^p^ munlarnı ügüp (maktap) hilğatlär (kıymmätle ös kiyemnäre) kiderde. Annan soñ äyde: «Äy, batriq-lar, bu bitig kitergän keşene alıp Mugatıyrka (başlıkka) barıgız». Mugatıyr Cömlä batriqlarnıñ olugı, kazıysı irde. härkol täkıy nä kem Rum şähärendä bar, anıñ süzendin çıkmas irdelär. Kaçan Dähbäne ul Mugatıyrka ilttelär täkıy äydelär: «Kem Mäkkädin bitig kilde härkol mälikkä, ul bitigne sezgä ıza birde (Cibärde)»,- tide ersä, Mugatıyr bitigkä baktı, täkıy ul bitig eçendäge süzlärne ukıdı häm Dähbädin soradı: «Bu Ähmädneñ sıyfatların miña äytü birgel (äytep birçe)». Dähbä täkıy päygambär sıyfatların tämam bäyan kıldı ersä, Dähbä tordı, evgä kerde, tupların çıkardı (kiyemnären saldı), ak tun-ların kide, älginä (kulına) gasa (tayak) aldı, täkıy çıktı häm äytte: «Äy, batriqlar, beleñ, agäh bulıñ (häbärdar bulıgız), bu Ähmäd Hak päygambär torır, «İnCil»däge sıyfatlar Cömläse monda bar torır. Sezlärgä «İnCil» eçendä Gaysä päygambär bäşarät kılıp torır, ul päygambär bu torır»,- tide. Täkıy barmagın kütärde äyde: «Äşhädü ännä lä ilahä illallahi vä äşhädü ännä Ähmädä Räsullallahi»,- timeş irde. Cömlä batriqlar sikerdelär, aña bastılar, ança (şulkadär) urdılar (kıynadılar), ul gaziz anda şähid buldı. Dähbä kayttı, härkol katınga bardı, bu serne äyde irsä, härkol inkän (bik) kazgırdı, täkıy Dähbägä äyde: «Siña mäğlüm bulsın, kem, ul Ähmäd hak torır, välikin iman kiltergäy (kiterer) irdem, ägär Rum halkınıñ hävefe bulmasa irde, ägär min iman kitersäm, Cömlä halık gauga kılıp, mine hälaq kılgaylar (kılaçaklar)»,- tide. Dähbägä üküş mal birde, täkıy gozerlär kıldı, täkıy ozattı.

Andin soñ Gabdulla atlıg sähabäne Farsı mälige Käsri mälikkä bitig berlä ıza birde (Cibärde). Kaçan kem bu Gabdullah Käsri mälikkä tägdi (Citte) ersä, bitigne birde, Käsri aldı täkıy ukıdı ersä, gazabı kilde täkıy äyde: «Bu dönyada andagmı (şundıy) keşe bar, kem anıñ atı minem atım (isemem) üzäsendä (yänäşäsendä) bitilgäy?» - tip, ul bitigne parä-parä kıldı (yırttı), täkıy Gabdullahka nazar kılmadı (iğtibar itmäde). Gabdullah kaytıp, päygambärgä bu häbärne äyde ersä, päygambär galäyhi äs-sälam: «Ul Käsri mälik kem minem hatımnı yırttı, Täñre Täğalä anıñ tiresen yırtsın, anıñ mölken harap kılsın»,- tip kargadı. Ber kaç äyyamdin soñ (berniçä könnän soñ), Käsridin ilçe kilde päygambärgä Banuh atlıg. Kaçan kem päygambär hezmätenä kerdelär ersä, päygambär bakar, bıyıkların kismädin torırlar (kismiçä), sakalların yulıp (yolkıp) torırlar. Päygambär munlarnı (alarnı) kürde, täkıy yigrände (Cirände). «Minem Rabbem miña andag boyırdı, kem bıyıklarnı kissäm, sakallarnı krzsam (kırsam)»,- tip. İlçelär: «Bezgä mäligemez Käsri mondag (şulay) boyırdı»,- tidelär. Päygambär galäyhi äs-sälam: «Ni eşkä kil-deñez?» - tide ersä, Banuh äytte: «Käsri mälik bezlärne ıza birde (Cibärde) kem ul keşe kem bezgä bitig ıza birde, anı miña alıp kileñ (kilegez) tip. İmdi bez kildek, kem sezne Käsri mälikkä ilätäleñ (iltik) tip»,- tidelär ersä, päygambär äyde: «Bu kön monda ägläneñ (äylänegez, bulıgız). İrtä Täñre Täğalädin miña kükdin häbär kilsä, sezlärgä Cavap äygaymın (äytermen)».

İrtä kildelär ersä, päygambär galäyhi äs-sälam anlarga äyde: «Käsrineñ sarayı ilägendä (karşında) ber olug tak (gömbäz) bar irde. Ul tak (gömbäz) ayırasında (astında) tähet kılıp, ul tähet üzäsendä Käsri ultırır irde. Nagäh (kötelmägändä) bu tak ike parä (kisäk) bulıp yıgıldı. Täkıy ileneñ kaçusı (bua yäki damba) bar irde, ul kaçu täkıy bozıldı (Cimerelde), Käsri ilen su aldı, harap kıldı ersä, Käsri ile eçendä ni kem mönäCCim (yoldızlarga bagıp küräzä itüçe), siherçe bar irde, Cömläse yıgıldı-lar (Cıyıldılar). Käsri äyde: «Nazar kılıñ (töşenegez, fiker yörtegez) bu haraplıklar nidin kilde»,- tip. Cömläse baktılar, täkıy äydelär kem: «HiCazdin (Sogud Garäbstanınıñ ölkäse) kilgän bitigne kem parä-parä kıldıñ, ul bitig izäse (iyäse) siña kargadı, bu haraplıklar Cömläse andin torır»,- tip äydelär. «Andin soñ fälän ayda, fälän töndä, fälän säğattä Käsrineñ utlı kerde, atası Käsri uyur irkän (yoklaganda) pıçak berlä ordı, täkıy karnını yardı»,- tide ersä, bolar inkän täğaCCüb kıldılar (gaCäpländelär). Täkıy äydelär: «Ägär bu süzlär rast bulsa buldı, vä ägär bulmasa, sezgä yaman bulagay»,- tidelär ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Bu süzlär Cömlä rast torır, hiç hatası yuk torır»,- tide. Täkıy ul Banuhka bir kur (kuşak, kayış) birde. Ul kurnı Mukaukıys mälik päygambärgä ber ak katıyr (mul) berlä ıza birep torır irde (Cibärgän ide). Yänä berenä täkıy ber tun kiderde häm anlarnı kaytardı.

Andin soñ päygambär sahrada torgan garäp kabilälärenä ilçelär ıza birde (Cibärde): «Cömlä kileñlär (kilegez), möselman buluñlar (bulıgız). Vä ägär möselman bulmasañız, bezgä buy birep (buysınıp), yıllık mal biriñlär (biregez). Vä ägär mundag kılmasañız, agır çärik (korallangan ğaskär) ıza birermen (Cibärermen), Cömläñezne harap kılırlar, hatınlarıñıznı, ugılkızlarıñıznı, Oılkı-karañıznı (terleklärne) Cömläsen alırlar, ganimät kılırlar (kulga töşererlär)»,- tip, dürt yanga ilçelär ıza birdelär (Cibärdelär) ersä, nä kem kabilälär bar ersä, Cömläse kilep, möselman buldılar, täkıy şağıyrläre päygambär galäyhi äs-sälamka mädeh äyterlär. Kırık kabilä halaigı (halkı) kilde, täkıy möselman buldılar irde.

Andin soñ päygambär Mäkkägä gazem kıldı (niyätläde) haC kılmak öçen. Bu haCga «HaCCätulvidag» tinur (diyärlär), anıñ öçen kem päygambär galäyhi äs-sälamneñ soñ haC kılganı bu irde. Ul yündin bu haCga «HaCCätulvidag» dip äydelär. Bu haC eçendä täşrif (baru) könnärendä bu surä nazil buldı: «Bismillahi är-rähmani är-rähim iza Cää nasru allahi vä äl-fäthu värääytä ännäsä yädhulünä fi dini allahi äfvaCan fäsäbih Möhämmädi räbbikä vä ästäğfirhä innähü känä tävväbän». Bu süräneñ mäğnäse ul bulır kem: kaçan kem Täñreneñ nosräte (yärdäme) kilsä, täkıy Mäkkäneñ fäthe, yäğni açılmagı täkıy halaik-larnıñ möselman bulmagı kilsä, yä täkıy Taif ileneñ açılmagı kilsä, värä äytä ännäsä yädhülünä fi dini allahi äfvaCan, täkıy, yä Möhämmäd, kürsäñ halaiklarnı Täñreneñ dinenä kererlär ögür-ögür (öyer-öyer), Täñre Täğaläneñ hämde berlä täsbih kılgıl, yäğni Hak Täğalägä üküş hämed vä sänälär (maktaular) kılgıl, täkıy tälim (küp) şökerlär birgän niğmätläreñä «vä ästäğfirhü» täkıy Täñre Täğaläneñ mäğfiräten (yarlıkavın), gafunı telägel. Sänase (maktavı) vä täsbihe (ohşatuı) berlä bulgıl. Hak Täğalä berlä satgaşgu (oçraşu) vakıt buldı (Citsä), arıglıg berlä, paqlek berlä satgaşgıl (oçraş). «İnnähü känä tävväbän» - hakıykattä Täñre Täğalä täübäne kabul kılgan torır. Kaçan bu sürä iñde ersä, päygambär galäyhi äs-sälam hämişä (härkayçan) bu täsbihne äyter irde, ultururda (utırganda), to-rırda namazlar soñında hiç kuymas äyter irde: «Söbhanäkä allahum vä bähmädikä äşhädü ännä lä ilahä illalla äntä väğdäkä lä şärikä läkä ästäğfirukä vä ätübü iläykä allahum äğfiru-li». Bu täsbih mäğnäse ul bulır: arıglık (saflık), paqlek siña torır, äy, Bar Hodaya, «vä bihämdikä» - täkıy sineñ arıg sıyfatlarıñ berlä siña hämed vä säna kılırmın, täkıy tanıklık birermen kem hiç Täñre yuk, mägär sin Ber häm Bar Täñredin öñin (ayırılıp torasıñ). «Väğdäkä lä şärikä läkä» - yalgızlık säña räva torır (yaraklıdır), täkıy siña urtak räva ermäs (layık tügel). Yazıgımnı sindin yarlıkatu telärmen, täkıy sineñ häzräteñä kaytırmın. Äy bar Hodaya, mine yarlıkagıl, tip hämişä äyter irde. Hak Täbäräkä vä Täğalä päygambär galäyhi äs-sälamneñ kil-meş (bulgan) häm kildäçe (bulaçak) yazıkların yarlıkamıştin soñ, mundag (şundıy) täzarrıg (tübänçelek belän yalvaru) vä za-rilık berlä hämişä Hak Täğalädin mäğfirätene (yarlıkavın) teläsä, ömmätenä säza (yaraklı) torır.

Kaçan kem bu surä nazil buldı ersä, päygambär galäyhi äs-sälamneñ gammı (ata belän bertugan) Gabbas yıglayu başladı. Päygambär äyde: «Ni öçen yıglarsıñ?» - tide ersä, Gabbas äyde: «Yä Räsullallahi, bu sürä eçendä siziñ (sezneñ) darelfänadin (dönyadan yäki «betä torgan yort») därelbakaga (ahirätkä yäki «mäñgelek yort») rihlät kılmakıññ (ülü, dönyadan küçü), Hak häzrätenä barmak (baru) häbäre bar»,- tide ersä, päygambärgä äyde: «Yä Gabbas, äytmeşeñ (äytüeñ) täg (şulay) torır. Andin soñ garäfä kön Cömlä haCilar Garafat tavında vökuf kılganda (tuktalganda), päygambär mönbärgä mende, täkıy Täñre Täğalägä üküş hämed vä säna kıldı, täkıy halaikga väğaz vä näsihat kıldı, täkıy üküş (küp) vasıyatlär kıldı. Andin soñ äyde: «Äy, ömmätlärem, Hak Täğaläneñ färmanın sezlärgä tägürdemme (Citkerdemme)?» - tide ersä, Cömlä halaiklar: «Bezgä tägür-deñez»,- tip äydelär. Andin soñ äyde: «Äy, ömmätlärem, Täñre Täğalä üz kolına ihtıyar kuydı»,- täkıy äyde: «Äy, kolım, dönya-da tormaknı (yäşäüne) teläsäñ, sin belerseñ, vä ägär täkıy miña satgaşmaknı (kavışunı) teläsäñ, sin belerseñ, ihtıyar sindä kuztım (kuydım),- dip äyde ersä, ul Hak Täğaläneñ bakasını (mäñgelegen) özürdä (sayladı)»,- tide ersä, barça halık beldelär kem päygambärneñ barur vakıtı yavudı (yakınaydı) tip. Andin soñ Abu Bäker yıgladı täkıy äyde: «Yä Räsullallahi, näfäsläremez (sulışıbız) täkıy oglanlarımız, täkıy Cömlä mal-tavarlarımız sezgä yulug (yolım) bulsın, täkıy sez aramızda bulıñız»,- tide. Andin soñ päygambär galäyhi äs-sälam Mädinägä kilde.

Täkıy säfär ayınıñ ahırında päygambär galäyhi äs-sälam-gä ig (çir) tigde. Äüväl başı agrıyu (avırta) başladı, annan Zägıyf buldı, toru bilmäz (tora almas) buldı. Cefete Mäymünä ävendä bulsa (öyendä ide), täkıy telär irde kem Gayşä ävendä bulsa. Cömlä hatınlarıdin däsgur (röhsät) teläde kem: «Gayşä ävendä ultırsam (yäşäsäm)»,- tip. Cömläse däsgur birdelär irsä, päygambär galäyhi äs-sälam kuptı, täkıy ber kultıgındin Gali tottı, täkıy tayayu (tayanıp), Gayşä evenä kildelär. Kaçan kem Gayşä evenä kerde täkıy bihuş (huşsız) buldı, zamandin soñ gakılına kilde. Kaçan kem namaz vakıtı buldı irsä, Bilal razıy allahu kapugka (kapkaga) kilde täkıy «äs<älatu yä Räsullallahi» tide ersä, Fatıyma çıktı täkıy äyde: «Yä Bilal, päygambär üze berlä mäşgul torır»,- tide ersä, Bilal kayttı. Yänä zamandin soñ kapugka kilde täkıy «äs-sälatu yä Räsullallahi» tip çakırdı ersä, päygambärgä äyde: «Yä Bilal, min zägıyf bulıp torırmın, Abu Bäkergä boyırıñ, imanatlık kılsın»,- tide irsä, täkıy ike älgine (kulın) başına kuyıp yıglayu (yılap) mäsCedkä bardı, täkıy Abu Bäkergä äyde: «Yä Abu Bäker, päygambärneñ namazga çıkmak-ka yaragı bulmadı, sezgä imamlık kılsın tip boyırdı»,- tide ersä, Cömlä sähabälär kazgırdılar. Namaz kılmışdin soñ, ka-pugka kildelär ersä, päygambär teläde kem sähabälärgä vasıyat-lär kılsa. Başına gusaba (baş bavı) bagladı täkıy äyde: «Mine kötürüñ (kütäregez), täkıy mäsCedkä iläteñ (iltegez), täkıy menbärgä menderep, vasıyatlärem bar, halaikga äytäyen»,- tide. Päygambär galäyhi äs-sälam zägıyf avazı berlä Hak Täğalägä hämed vä säna kıldı, kiçkän sähabälärgä doga kıldı, kalganlar-ga doga kıldı äyde: «Äy, yaranlarım, min sezgä nätäk (nindi) päygambär irdem?» - tide ersä, sähabälär öydelär: «Yä Räsullal-lahi, sez bezgä ata-anadin şäfkatleräk päygambär ideñez- Täñreneñ färmanın bezgä izgelek berlä, märhämät berlä tägürdeñez (Citkerdegez). Bez Cömlä sezdin hoşnudbız (kanäğatbez). Hak Täğalä sezgä häyer Cäza birsen»,- tidelär. Andin soñra päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Äy, yaranlarım, kayu bereñezgä minem telemdin, yä täkıy älgimdin (kulımnan) azar (ärläü, sugu) tigmeş bulsa, gafu kılıñız, vä ägär gafu kılmasañız, zinhar vä zinhar, ahirätkä kuymañ, bu dönyada kıysas kılıñ (Cäza biregez)». Öç kat äyde ersä, barça sähabälär öydelär: «Yä Räsullallahi, sezdin bezgä izgelektin üzgä (başka) tigmäde, vä ägär tigmeş bulsa, gafu kıldık»,- tidelär. Ul arada Gukaşäh atlıg sähabä kuptı (tordı) täkıy äyde: «Yä Räsullallahi, Bäder tukışındin (sugışınnan) kaytmışda, min sezgä yakın yöriyür irdem (yöri idem). Sez kamçı tävägä (döyägä) orayın (orıym, sugıym) tip, miña ordıñız. Andag kiräk ersä kıysas kılsam»,- tide ersä, päygambär Gukaşähkä doga kıldı täkıy äyde: «Hak Täğalä sine yarlıkasın, kem kıysasnı ahirätkä kuymadıñ»,- tide. Täkıy: «Yä Bilal, bargıl, ul kamçı Fatıyma ävendä torır, ul kamçını alıp kilgel!» - tide ersä, Bilal täkıy Fatıymaga bardı, täkıy ul kamçını teläde ersä, Fatıyma äyde: «Babam (ätiyem) zägıyf torır, çärik (ğaskär) vakıtı irmäs (tügel), bu kamçı berlä ni kılır?» - tide ersä, Bilal äyde: «Päygambär Bädär tukışında ber kamçı berlä Gukaşähne belmädin (belmiçä) urmış. İmdi päygambärgä kıysas kılır». Fatıyma äyde: «Gukaşähneñ küñele niçek tüzär päygambärgä ormakka. Ägär urır bulsa, yä Bilal, päygambär öçen uglım Häsänne täkıy Hösäyenne orsın, päygambärne ormasın»,- tip, Häsän berlä Hösäyenne mäsCedkä ıza birde (Cibärde). Kaçan kem Bilal kamçını kiterde, täkıy Gukaşähkä birde ersä, Abu Bäker vä Gomär, vä Gosman, vä Gali Cömlä kuptılar, täkıy öydelär: «Yä Gukaşäh, päygambär zägıyf torır, päygambär öçen bezne urgıl»,- tidelär ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Räva (yaraklı) bulmas, yazık kılgan min torırmın, sezlärne yazıksız urmak nätäk (niçek) bulır»,- tide ersä ultırdılar. İänä äyde: «Yä Gukaşäh, kil, kıysas kılgıl»,- tide. Gukaşäh äyde: «Yä Räsullallahi, sez mine urmışıñızda minem tänem yalıñ (yalan) irde, im-di siziñ (sezneñ) tunuñuz (kiyemegez) bar, nätäk (niçek) bulır?» -tide ersä, päygambär tänen açtı. Kaçan päygambär tänen açtı örsä, Gukaşäh kamçını bıraktı (ırgıttı), täkıy päygambär galäyhi äs-sälamneñ möbäräk tänenä yözen, küzen, kulın sörtte täkıy äyde: «Yä Räsullallahi, minem ni zähärem bulgay kem sezne ur-makka. Välikin häteremä andag (şulay) töşte kem min gasıy vä Cafıy (gönahlı) tänemne päygambär galäyhi äs-sälamneñ möbäräk tänenä sörtsäm, kem kıyamättä tänemä tämug utı tigmäsä tip iğtikad kıldım (küñelemä berkettem)»,- tide ersä, sävende (söyende) täkıy Gukaşähkä doga kıldı.

Andin soñ äyde: «Äy, yaranlarım, täqva vä pärhiz (dinle bulıp, saklanıp) berlä tereleñ, täkıy, zinhar, biş namaznı saklañız, täkıy kol-karavışlarnı artık imgätmäñez, şäfkat kılıñız»,-tide täkıy menbärdin töşte.

Kaçan kem räbigul-äüväl ayınıñun berençe kön, yäkşänbe kön irde kem päygambär galäyhi äs-sälamneñ ige (avıruı) inkän ka-tıg (bik katı) buldı irsä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Mine ulturguzıñ (utırt)» - tide. Päygambär galäyhi äs-sälamne ultırt-tılar, Gayşäneñ köküse (kükrägenä) başın kuzdu täkıy äyde: «Bu kön - dönyadin soñ könem torır, ahirättä äüväl könem torır»,-tide ersä, Cömlä halaiklar yıglaşa başladılar. Täkıy Galigä äydi: «Yä Gali, sin mine yugaysıñ (yuarsıñ), täkıy Gabbas su kämiş-käy (salır), täkıy Cäbrail sezgä yarı birgäy (yärdäm itär). Kaçan kem Cenaza üzä kuzsañız, Cömlä çıkgaysız (çıgarsız), mine hali (yalgız) kozgaysız (kaldırıgız) Hak Täğaläneñ rähmäte miña na-Zil bulgay. Andin soñ Cäbrail üzemdä (yanımda) namaz kıltay, andin soñ Mikail namaz kıltay, andin soñ İsrafil namaz kıltay, andin soñ färeştälär Cämäğat-Cämäğat namaz kılgaylar (kılaçaklar), andin soñ sez namaz kılgaysız»,- tide.

Andin soñ Hak Täğalädin vahi kilde Gazrail galäyhi äs-sälam-gä: «Yä Gazrail, bargıl, dustım Möhämmädiye bezgä kavuştır, yänä kersäñ, däsgur telägel (röhsät sora), Canın kabz kılmakka (alıp kitärgä) täkıy däsgur telägel. Ägär dästur birmäsä, kabz kılma-gıl, ägär däsgur bärsä, kabz kılgıl (alıp kit)». Gazrail galäyhi äs-sälam äğrabi (dala garäbe) surätendä bulıp, kapugka kilde, täkıy äyde: «Äs-sälamu galäyküm, yä ählä baytin-nübüvati vär-risaläti» (sälam bulsın sezgä äy nöb üvät (päygambärem) vä risalät (päygambärlek, ilçelek) ähle bäyte (öye), dästur barmı kermäk-kä?) - tide ersä, Gayşä äyde Fatıymaga: «Yä Fatıyma, bargıl, ul kapugka gozer berlä kilgänne kaytargıl». Fatıyma äyde: «Yä Täñreneñ kolı, päygambär galäyhi äs-sälamne sorap kilgäneñez öçen sezgä Hak Täğalä üküş savaplar birgäy, päygambär galäyhi äs-sä-lam mäşgul torır»,- tide täkıy kayttı. Ber zaman kiçte (küpmeder vakıt ütte), kapugtin avaz kilde. «Äs-sälame galäyküm, yä ählä bäyti nübüvati vär-risaläti»,- tip. Gayşä äyde Fatıymaga: «Yä Fatıyma, mägär ul keşeneñ kolagı agırrak bulgay, katıgrak äyt!» -tide ersä, Fatıyma katıgrak äyde (kıçkırıp äytte) täkıy kayttı. Yänä ber zamandin soñ, kapugdin öçençe kat avaz kilde. Päygambär «kapugdin çakırgan kem torır?» - tide ersä, Fatıyma äyde: «Yä Räsullallahi, hiç belmäsmen, ikençe kat gozer kılırmın, hiç kaytmas»,- tide. Päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Äy küzem yarugı (yaktısı), ul Gazrail torır, hatınlarnı tol kılgan, oglanlarnı üksez kılgan, abadanlarnı (şähär, avıllarnı) harap kılgan, Cämäğatlärne pärişan (harap itkän, hälaqätkä töşergän), mäzälärne (läzzätlärne) yıkkan mäläk ül mävet (ülem färeştäse) torır. Kaçan anıñ avazı kolagıma kerde ersä, Cömlä ändamlarım (äğzalarım) teträyü başladılar. Aña dästur bir-mädin (birmiçä) çara yuk, dästur (röhsät) birgel, kersen»,- tide ersä, ul täkıy kerde, päygambär galäyhi äs-sälamgä sälam birde. Päygambär Cavap birde. Andin soñ kilde, täkıy päygambärneñ katında ultırdı. Päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Gazrail, Ziyarat kılumı (häl belüme) kildeñ yä täkıy Canımnı kabz kıl-mak öçenme?» - tide ersä, Gazrail äytte: «Yä Räsullallahi, hämziy-arat kılu kildem, täkıy dästur bärsäñ (röhsät itsäñ) möbäräk Canıñıznı kabz kılmak öçen kildem»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Gazrail, Cäbrailne kayda kürdeñ?» -tide ersä, Gazrail äyde: «Cäbrailne elek vakıt küktä kürdem kem färeştälär Cäbrailgä täğziyäteñezne (yakınnarın yuatuın) tägrür (Citkerer) irdelär, alar berlä mäşgul irde. Hali (buşagaç) kilgäy»,-tide. İänä ber zamandin soñ, Cäbrail galäyhi äs-sälam täkıy kilde. Päygambärgä äyde: «Yä Cäbrail, bu kön dönyadin säfär kılır könem torır, ahirätkä rihlät kılır (küçenü) könem torır. Miña ni bäşarät berlä kildeñ?» - tide ersä, Cäbrail galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Räsullallahi, Cömlä kük kapugları açılıp, färeştälär ällärindä (kullarında) tabaklar üzä nisarlar (çäçü öçen akça) alıp, intizar kılıp bakıp torırlar. Sineñ ruhıñ kilmäkeñä Cömlä oCmah kapuglarında
hurlar äliglärendä (kullarına) tabaklar alıp, amadä kılıp (äzerlänep), sineñ ruhıñ kilmäkeñä bakıp torırlar»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Cäbrail, min siña söäl kılmazmın, öñin (başka) bäşarät (häbär) birgel»,- tide ersä, Cäbrail äyde: «Yä Räsullallahi, kıyamät kön bulsa, yir yarılıp, äüväl gürdin çıkkan sin bulgaysıñ, täkıy halaiklarga, gasıy vä Cafilarga (gönahlılarga) äüväl şäfäğat kabul kılgan sez bul-gaysız»,- tide ersä, päygambärgä äyde: «Yä Cäbrail, min siña an-din söäl kılmazmın. Andin (andıy) söäl kılırmın kem, kıyamät kön bulsa, minem ähvälem nätäk (niçek) bulgay. Minem kazgım, häsrätem ul gafıy vä Cafıy (gönahlı) ömmätlärem öçen torır, miña anlar ähvälendin bäşarät (häbär) birgel»,- tide. Cäbrail äyde: «Yä Räsullallahi, Hak oCmahnı Cömlä päygambärlärgä ha-ram kıldı. Sin kermädin kaçan kem oCmahka sin kersäñ, andin soñ öñin (başka) päygambärlär kergäylär. Yänä oCmahnı Hak häram kıldı Cömlä ömmätlärgä sineñ ömmätläreñ kermädin (kermiçä). Kaçan kem sineñ ömmätläreñ Cömläse oCmahka kersälär, andin soñ öñin (başka) ömmätlär kergäylär»,- tide ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Yä Cäbrail, imdi küñelem huş buldı ömmätlärem kazgısındin»,- tide. «Yä Gazrail, imdi kilgel, täkıy Canımnı kabz kılgıl (al), dästur birdem»,- tide ersä, Gazrail täkıy päygambär galäyhi äs-sälamneñ möbäräk Canın kabz kılu başladı. Kaçan kem möbäräk Canı tezenä yitte ersä, päygambär galäyhi äs-sälam äyde: «Lä ilahä illahi vahdähü, lä şirikä lähü. Nämä katıg irmeş (ikän) bu Can birmäk»,- tide ersä, Fatıyma yıglau başladı. Päygambärgä äyde: «Yä Fatıyma, nik yıglarsıñ, ataña bu köndin soñ imgäk timägäy, ni imgäge bar, bügen torır»,- tide, täkıy katında ber kadah (savıt) su bar irde, ul suga älgine (kulın) katar (tıgar) irde, täkıy möbäräk yözenä sörter irde, ançaga tägi kem möbäräk Canı kendegenä yitte. Anda tagı ber kat «Lä ilahä illallah» tide.

Ul arada Gayşä razıy allahu ganhanıñ karendäşe Gabdrahman kerde, älgindä (kulında) misväk (teş çistarta torgan tayakçık) bar irde. Päygambärgä bakar irde (karadı). Gayşä belde kem päygambär galäyhi äs-sälam misväkne katıg sävär (bik yarata) irde, äyde: «Yä Räsullallahi, misväkne agzıñızga sörtäyenme (avızıña sörtimme)?» - tide ersä, päygambär möbäräk başı berlä işarä kıldı kem sörtgel tip. Misväk başı korıg irde, Gayşä izde, täkıy päygambär galäyhi äs-sälamneñ möbäräk teşlärenä sörtte. Päygambärdin soñ möfähirrät kılıp (söyenep, maktanıp) äyter irde: «Minem köksüm üzä (kükrägemdä) Can birde, täkıy soñ hälendä minem yarımnı üzeneñ yarı berlä Cämiğ kıldı»,- tip küvänür (kuanır) irde.

Andin soñ päygambärneñ Canı möbäräk köksinä (kükrägenä) kilde täkıy ber kat «Lä ilahä illallah» tide. Can çıktı ersä, äligläre (kulları) töşte, täkıy möbäräk başı salındı ersä, päygambär galäyhi äs-sälamne yatkırdılar. Mädinä eçendä häbär buldı, Cömlä sähabälär yıgıldılar (Cıyıldılar), yıglaşu başladılar. Karañgı buldı, Fatıyma äyter: «Yä päygambär atam, yä Täñreneñ dustı atam, Täñreneñ özründe (saylangan) kolı atam, yä oCmah berlä bäşarät birelmeş atam, yä ömmäteñä şäfkatleg, miherbanlı atam!» - tip yıglar irde. Gomer yıglayu äyter irde: «Yä Räsullallahi, ul kön sähabälär äydelär, halaik üküş buldı, sezneñ väğaz vä näsihätegezne Cömlä halık işetü belmäz (işetä almas) dip öç teşleg mönbär kıldılar, kaçan kem ul mönbärgä sez meñdeñez ersä, möbäräk arkañıznı tayagan örä (bagana) fi-rakıgızga (ayırıluga) täqat tota belmädin (çıdıy almıyça) iñräyü başladı. Cömlä sähabälär anıñ iñräven işettelär. «İmdi bez Se39in firakıñızga (ayırıluga) nätäk täqat totgaymız (totarbız)?» - tip yıglayu irde, täkıy äyter irde: «Äy, olug, hörmätleg Räsul atam, sezgä fida Canım»,- tip. Täñre Täğalä Korän eçendä kem häbär birer: «Kaulä Täğalä män yatugi är-räsu-lu fäqad ataga allaha», yäğni kem dä kem Räsul färmanıñça bulsa, yöresä, aña buyı birsä (buysınsa), Täñre Täğalä färmanıñça yörede, täkıy Täñregä buyın birde (buysındı) tip yıglar irde, täkıy çärik (ğaskär) susalık tigmeştä, barmaklarındin çişmälär çıgıp, Cömlä çärigne (ğaskärne) kandurgan (tuygançı eçergän) päygambär tip yıglar irde. Täkıy äyter irde: «Köferlär taş berlä möbäräk teşen sındırmışta». Sähabälär äydelär: «Yä Räsullallahi, bu köferlärgä kargagıl, hälaq bulsın»,- timeşlä-rendä (digändä), köferlärgä kargamadin, izge doga kılgan päygambär tip yıglar irde. Äy alçak (açık yözle) päygambär, äy hälim (sabır) päygambär tip yıglasa, sähabälär bodasındin (balasınnan) ayırılgan tävä täg (döyädäy) iñräşer irdelär. İnnä lillahi vä innä iläyhi räCigunä.