Bik Gadi Dä, Serle Dä Sin, Tormış

Min üzemne belä başlagannan birle tübän oçka – yırak babakaylarga töşärgä yarata idem. Minem äni un baladan berüze isän kalgan. Ä ir balalarınıñ tugızı tiñ mantımagannar, törlese törleçä çirläp vafat bula torgannar. Bälki isän dä kalırlar ide – elek şifahanägä yörü ğadäte bulmagan. Häyer, anısı yazmış eşeder inde.

Biş-altı yäşläremdä änineñ kış köne karşı ärämädän utın taşıy torgan bäläkäy çanası belän tau şuarga ğadätlänep kittem. Üzem tau şuam, üzem babakaylarnıñ morca tötenen küzätäm. Töten tuktauga, borınnı tartıp (öşegänemne sizderäsem kilgän bulıp) anda barıp keräm. Alar miçlären äle genä tomalap bäräñge şäñgäse aşarga utırgannar. Min dä bilbau astın bäräñge şäñgäse belän nıgıtkaç, ber karış üsep kitkändäy bulıp, üzebezneñ Tau uramına kaytıp kitäm.

* * *

Minem babakay eşkä bik osta ide. Kün iteklär dä tegä, kiyez kataga oltan da sala, miç tä çıgara, balta eşen äytep tä torası yuk. Bervakıt öçençe sıynıflarda ukıganda, iptäş malaylarım Dänif belän Nadil: “Väris, babañnıñ kiyez kataga niçek oltan salganın öyränäsebez kilä”, – dip ütengäç, alarnı da alıp barıp kürsätkän idem.

Äbekäy süs cegerläp cep yasıy. Ä babakay şul cepne böterep-sumalalap tişek katalarga oltan sala. Alarnıñ ikäüläp, irenmiçä, bik centekläp añlatuları üzenä kürä hezmät därese kebek buldı. Ul däreslärneñ sabak soragan duslarıma närsä birgänen äytä almıym, minem üzemä faydası tide, bik tide. Elekke avır yıllarda da, bügenge añlayışsız, mäğnäsez zamanda da.

Şulay bervakıt, küptän kötkän yazlarnıñ bersendä, babakay sıyırçık oyası yasıy. Min dä yanında kaynaşam. Bulışam, yänäse. Oyanı uram yakka karatıp, kolgasın nıklı kirtä kazıgına timerçıbık belän şartlatıp bäyläp tä kuygaç, minem avız biyäläy buldı.

Babakay törepkäsen tartıp betergäç, utın kisä başladık.

– Ulım, agaçka bervakıt ta arkılı çapma, baltañnı kıygaçlap çapsañ ciñel kiselä ul, – di babay.

Bez eşne beterep kerügä, äbekäy ötelgän bozau tiresennän koyka aşı peşergän. Täme – teleñne yotarlık!

Nişläp ul tämnär ozak saklana da, bala çak üze şulay tiz ütä ikän?! Keşe gomere kıska – ber saplam cep kebek dilär şul.

* * *

Yämle cäylär citte. Urakka töşär aldınnan Tau uramındagı Möşkä Häsän (üze küptän märhüm) yortında balalar yäslese açıldı. Mine kabul itmädelär: “Sin yäsle yäşennän uzgansıñ inde, buyıñ da ozın”, – didelär. “Mıyık ta çıgıp kilä bugay”, – dip köleştelär. Tuganda uk kart çıraylı bulıp tugaç, alarga üpkäläp tä bulmıy inde.

Äti sugıştan kaytmadı. Ätile balalar yäsledän aşap-eçep çıkkançı, kapka töbendä kom belän väräkämäç kilep utıram. Aç keşe açulı bula digändäy, kapkorsak Foatnı beraz täpälim dä, tagın babakaylarga eldertäm.

Alar Peçmän yılgası buyına peçängä barırga äzerlängännär. Min bik “yärdämçel” bäläkäy arbaga menep tä utıram. Äbekäy tal töplärennän mal-tuar yaratıp aşıy torgan käreşkälärneñ çemçekli. Uragı ütken. Babakaynıñ çalgısı açık urınnarnı kıra.

Yök tä töyälä, küñel dä kütärelä. Minem urın – huş isle peçän östendä. Babakay arbanı ciñel tarta. Äbekäy arba tägärmäçe çokır-çakırga töşkändä genä bulışkan bulıp kılana. Härhäldä, miña şulay toyıla.

Sabıy çaknıñ ul mizgelläre töştä kürgän sımak kına bulıp kaldı...

* * *

Köz. Altın köz. Sarı sargan agaç yafrakların talgın cil koya. Bäräñgelär alınıp betep, eşlär sayıkkaç, babakay avırıy başladı. Altmış sigez yäşlek babam berkönne miña äytä:

– Väris ulım, Kürkädän (Yugarı Gäräydän) Gabdulla mullanı çakırıp töş äle.

Bezneñ Aktanış rayonında Gäräy avılları ikäü – Tübän Gäräy (bezeneñ avıl) häm yugarı Gäräy. (Öçençese – Küçkän Gäräy – Başkortstannıñ Kaltası rayonında dip söylilär.) Yugarı Gäräy tau başına urnaşkan. Kürkä koş biyekne yaratkangamı, ul avılnı kölep “Kürkä Gäräy” dip tä yörtälär. Cavapka aptıramas kürkälelär gorur gına bolay dilär:

– Bez Kürkä Gäräy tügel, Kürkäm Gäräy bulabız...

...– Babakay, läfkä kırındagı goñgortık Rahman kartnı gına çakırsam? Ul da mulla bit, yakınrak ta?

– Yuk, aña riza-bähillegem yuk. Çönki ul rayonnan kilgän upalnamuç Bädıykovnıñ al telenä aldanıp, kürşedäge Çalmanarat avılınıñ mäçet manarasın kiseşte. Gomereñ bulsa kürerseñ – ülgändä iza çigep üläçäk.

...Babakay belän Gabdulla mulla baytak gäpläşep, yäş çakların, german sugışın iskä töşerep utırdılar. Babakay min uylagança bik ük yomıkıy keşe dä bulmagan ikän. İke Georgiy tärese, akçalata büläklär dä algan bulgan.

Babakay Oktyabr bäyräme aldınnan comga irtäsendä vafat buldı. Yugarı Gäräydän, Bursıktan häm Çalmanarattan da tanış kartları cenazasına kildelär. Kaber urını da bik yomşak turı kilde. Köz buluına da karamastan, cılımsa yañgır sibäläde.

Yıllar ütte. Mäçet manarasın kiskän Rahman kart avıl başındagı taşlandık munçada asılınıp ülde. Anı kırlaç suıgında ziratnıñ ber poçmagına kümdelär. Yazga çıgu belän kabere ubıldı, tözätkän-mazar itkän keşe bulmadı.

ŞÄBEZ YaRINDA

1951 yılnıñ may azakları. Kiçtän kük kükräp, yäşen yäşnäp, köçle yañgır yaudı. İgennär uñarga bulsın.

Bez Tübän Gäräy avılınıñ başlangıç mäktäben tämamlagan berniçä bala, ukıtuçıbız Dänfirä apa Kamalova belän kürşe avılga – Çalmanarat cideellık mäktäbeneñ bişençe sıynıfına sınau birergä barabız.

Et çaba dip bet çaba digändäy, ayaz könnärdä sikerep çıgarday urınnarı baytak bulgan Şäbez yılgası tönge köçle yañgırdan soñ kotırınıp aga. Ukıtuçı apabız ayak kiyemnären salıp kuydı da, bezne beräm-beräm koçtırıp, yılga arkılı taşıdı. Annarı bez argı yakta kalkurak urın tabıp, bärhettäy çiräm östenä utırıp yal ittek.

Dänfirä apa ber çittäräk ös-başın tärtipkä kiterep kilde dä, bezneñ yanga çügäläde.

– Ya, balalar, – dide, – ukıp çıkkaç kaysıgız kem bulırga teli?

Arabızdan iñ kıyuıbız Kamil:

– Min traktorçı bulam, apa! – dip yarıp saldı.

– Minem bik tä kibettä eşlisem kilä, – dide Fäydä, öşegänlegen sizdermäskä tırışıp. Üze mäk çäçägedäy kıp-kızıl buldı.

– Ä sin, Baris (anısı min bulam inde), kem bulırga teliseñ?

Apanıñ üz itep yılmayuınnan başta ni äytergä belmädem. Üzemne belä-belgännän birle ayırılmas ğadätemçä, teşemne beraz suırıp tordım da:

– Minem yazuçı bulasım kilä şul, – didem. ...Ä küzlärem zäñgär kükkä töbälgän...

Çirat gel “5”le bilgelärenä ukıgan Nadilga citte. Anıñ:

– Apa, minem sezneñ kebek ukıtuçı bulasım kilä, – diyüenä apabıznıñ yözendä nur balkıdı. Bolay da sılu gäüdäse tagı da sılulanıbrak kitkändäy buldı.

...Yıllar ütte. Küplärebezneñ teläkläre tormışka aştı. Ostazlarıbıznıñ yözenä kızıllık kitermädek. Cir kükrägenä ike ayagıbıznı da irken basıp yörerlek keşelär bulıp citeştek şikelle.

Tege çakta Dänfirä apabıznıñ yözenä şatlık iñdergän sabaktaşıbız Nadil, çınnan da, ukıtuçı buldı. Vengriyädä öç yıl hezmät itep kaytkaç, Alabuga pedagogiyä institutınıñ fizika-matematika fakultetın tämamladı. Äti-äni cilkäsenä salınmadı, kürşe Başkortstanda neftçe bulıp eşlägän kileş, çittän torıp ukıdı. Diplom yaklıysı yılnı Nugay avılında urta mäktäptä ukıta başladı. Tormış iptäşe Lyutsiyä belän öç bala tärbiyäläp üsterdelär.

Nadil äfändeneñ üzebez ukıgan Taktalaçık urta mäktäbenä eşkä kaytuına da inde küp yıllar ütte. Anıñ kebek totaştan yegerme biş yıl buyı ber mäktäptä direktor bulıp eşläüçelär Aktanış rayonında gına tügel, böten Tatarstanda da barmak belän genä sanarlıktır.

Şunlıktan meñ tugız yöz tuksan tugızınçı yılnıñ berençe ğıynvarında Nadil Äğläm ulı Gazetdinovka 60 yäş tulgan könne, aña rähmät äytep baş iyüçelär dä bihisap bulgandır, şät.

CİЋEP BULMIY İKÄN ÜLEMNE...

I

Häterem yalgışmasa, 1951 yılnıñ iyül ayı ide bugay. Miña unber yäş. Bolında çümälä tarttırgan çagım. Bezne, çümälä tarttıruçı malaylarnı, çiratlap avılga munça kerergä kaytaralar ide. (Bolın bezneñ avıldan unike çakrım yıraklıkta.)

Çirat miña citkäç, avılga kaytunıñ ikençe könendä, “bulgaç-bulgaç bulsın” didem dä, üzebezneñ avıldan öç çakrımda urnaşkan Bursık avılındagı tütilärgä kunakka kittem. Anda bargaç Mirkasıym isemle malay belän tanıştım. Bergä uynap yalıkkaç, bu miña äytä:

– Mäsäde avılına yazuçılar kilgän, barabızmı?

– Kemnär kilde ikän? Mirsäy Ämir abıy da yuk mikän? – dim. Çönki, ul vakıtta min anıñ “Agıydel” povesten bik yaratıp ukıgan idem. Şundıy povest ta yazgaç, Agıydel yılgası yanına yal itärgä kilmi kalmas dip uyladım üzemçä.

– Kemnär kilgänen belmim, bargaç kürerbez, – di Mirkasıym.

Mäsäde avılı Bursıktan ike çakrım çaması yıraklıkta. Bez barıp citkändä, koyaş töşlekkä citkän ide inde. Kön şulhätle kızu, hätta suluga kaba.

Yılga buyınnan ozın torıklı yäşüsmer belän 50-55 yäşlär tiräsendäge, şadrarak ber abzıynıñ menep kilüen kürdek. Yäşüsmerneñ kulında zur gına ber çurtan. Abzıyga beraz tekälep karap torgannan soñ, min anıñ “Çatkılar” pesası avtorı Taci Gıyzzät ikänlegen tanıdım. Anıñ kırındagı üsmer – ulı ide mikän, ällä onıgımı? Ul çagında belä almadım. Taci aga kilä-kileşkä avıl malaylarına:

– Yegetlär, kaysıgız miña sualçan kitergän ide, şuñarga karmaklar biräm, – dide.

Şulvakıt, Mäsäde malaylarınıñ berse:

– Änä, Äpsälämov abıy köymädä bu yakka çıga, – dip sörän saldı. Bez Mirkasıym belän şunda taba yögerdek. Gabdrahman abıynıñ “Ak tönnär” povesten ukıgan, “Altın yoldız” romanın kulga töşerergä hıyallanıp yörgän çagım ide bu.

Köymä yar çitenä kilep tuktadı. Gabdrahman abıy:

– Yegetlär, tege yakka çıgası kilgännär, köymägä utırıgız! – dide. Bezgä şul gına kiräk tä ide inde, töyäldek. Ul işkäkne kayırıp-kayırıp işä, ä üze köymädäge hatın-kızlarnı:

– Nikter bügen sezneñ käyef yuk äle, – dip şayarta. Min anı, ak yözle bulgaç, gel tegermänçegä ohşattım. Häyer, tatar yazuçıları arasında iñ küp romannarnı da “tartkan” keşe bit ul. Köymädä hatın-kızlar berniçä ide. Şularnıñ berse bälki hatını bulgandır. Berseneñ kompozitor Cäüdät Fäyzi hatını buluı da ihtimal. Yıllar ütkäç, “Kazan utları” curnalınıñ kaysıdır sanında märhüm Cäüdät Fäyzineñ istäleklären ukıgan idem. Üze ekspeditsiyä belän folklor cıyarga kitkändä “hatınım yonçımasın” dip, ul anı Agıydel buyındagı ber avılda yazuçılar yanında yal itärgä kaldıruı turında yazgan ide.

Agıydelneñ tege yagına çıgıp citkäç, köymädäge ber hanım:

– Şuşında kupatsya itkändä platogımnı yugalttım, tapkan malayga premiyä biräm, – dide. Menä ni öçen alarnıñ käyefläre bulmagan ikän. Bez, dürt malay, suga kat-kat çumıp ezläsäk tä, yaulıknı taba almadık. Nişliseñ, yazmagannı yalap bulmıy. Ämma barıber ükenmädek. Tere yazuçı belän köymädä yörü – üze bik zur bähet bit ul.

II

1970 yıl. Başkortstannıñ Neftekama kalasında yäşägän çagım. Şähär gazetasında kürenekle şağıyr, cırlar avtorı Mähmüt Hösäyenneñ kilüe turında yazılgan ide. Küp uylap tormıyça, “Kama” kunakhanäseneñ işegen şakıdım. Min kilep kergändä ul, şar kebek tüp-tügäräk keşe, “Kızıl tañ”nıñ mahsus häbärçese, ozın buylı Eduard Äğzämov belän kärt uynap utıra ide. Tanışu-añlaşudan soñ, min dä uyınga katnaşıp kittem. Başka hönärlärem çamalı bulsa da, kärttä yahşı uynıym ikän. Gönah şomlıgına karşı, yazuçını nık “hörmätläp”, dürt altılık çäpädem. Üpkälämäde tagın:

– Ägär kırımda konyagım bulsa, cällämäs idem, yöz grammnı salıp ta birgän bulır idem, – di, üze kölä. – Baş miyen şäp eşlätä ul.

Min dä anıñ salpı yagına salam kıstıram:

– Avıl sähnäsendä sezneñ “Buy bälase” digän şigıregezne söylägänem bar.

– Ällä sin dä kıska buylı ideñme? – di, gacäplänep.

– Äye. Tik, sezneñ şiğırlärne sähnädän söyli torgaç, üsep kitüemne sizmi dä kalganmın, – dip yılmayam. Üzemneñ dä gazetalarga az-maz mäqalälär yazuım turında äytkäç, ul miña adresın da birde. Şunda Eduard Äğzämov äytep kuydı:

– Gadi eşçelär arasında da ädäbiyätka ğaşıyq keşelär yış oçrıy häzer.

Soñınnan bez Mähmüt aga Hösäyen belän ike-öç märtäbä cılı gına hatlar da alıştık. Kızganıçka karşı, hatları saklanmagan.

III

Öçençe mayda redaktsiyädän gonorar alıp çıgıp kiläm. Karşıga balalar yazuçısı Räşit Bäşär oçradı. Anıñ da kaläm hakı alıp yöreşe ikän. Berazdan süz iyärä süz çıgıp, Räşit Kadıyr Sibgatullinnı iskä töşerde:

– Berkön söyläşep tordık äle. “Töştä äti-änilärne küräm, üzläre yanına çakıralar, ozaklamam inde, ahrı”, – di Kadıyr. Ällä şayarta, ällä çın.

Ozak ta ütmäde, iyün ayında yaratkan şagıyrebez dönya kuydı. Şağıyrlär häm yazuçılarnı izge canlı keşelär disäm, ber dä yalgışmamdır. Alarda sizemläü, intuitsiyä köçle.

Şulay bervakıt Kadıyr Sibgatullinga “ike bäräñge” digän şigıremne ukıp kürsätkän idem. Kadıyr:

– Baris, monda bernindi şiğriyät tä yuk, luçşı sin anı hikäyä itep yaz, – dip kiñäş birde. Şunnan soñ, ul kıska hikäyägä äverelde häm “Tañ yoldızı” gazetasında basılıp çıktı.

Fatirınnan çıgıp kitkändä, şağıyr miña “Tañnar, kiçälär” digän kitabın büläk itte. Anda mondıy süzlär yazılgan ide:

“Boriska. Gomer buyı şulay üzeñ bulıp kal, tuganım!

21 fevral, 1992 yıl.”

Bu yazmalarımnı Nur Bayannıñ Hadi Taktaş ülemenä bagışlap yazgan şiğır yulları belän tämamlıysım kilä:

“Här tarmakta ciñep çıkkan kebek,

Eh, ciñäse ide ülemne.”

NEFTÇE YaZMALARI

“Çannı urlagannar”

Räfis äle yäş malay, armiyägä dä barmagan. Şulay da, ikençe däräcäle operator bulıp eşli. Vahtanı kabul itep algannan soñ, östäl artına utırıp yoklap kitmäs öçen ber detektiv kitap ukıy başladı. Täräzägä küz töşerep alırga da onıtmıy. Undürt kubometr sıydırışlı ike çan da, anda menä torgan baskıç ta akka buyalganlıktan, ak kar yaktısında küz yavın alıp cemeldilär.

Neft tulgaç, çannarnıñ avtomatı üz eşen tögäl ütäp nasosnı eşkä cigä. Nasosnıñ suırganın belderep, signal lampoçkası yana. Tik menä bermälne, gönah şomlıgına karşı, elektr motorınıñ şkiv gaykası sütelep, valdan çıgıp ıçkınmasınmı! Motor ciñeläyep, buşka äylänä başladı. Nasos eşlämi, ämma signal lampoçkası gamsez genä yanuın dävam itä.

Neft aga da aga, häm üz yulın tabıp kar astına töşep yugala...

Nihayät, romannıñ iñ kızık ciren uzgaç, Räfis täräzädän karıysı itte. Karasa – çannar kürenmi (neftkä buyalıp, kara kük yöze belän kuşılgannar). Yegetneñ çäçläre ürä tordı. Häm ul tizräk kizü operatorga şaltırattı:

– Fälän-Fäläniç, nişlim? Çannarnı urlagannar bit!

“Mäçe”

Yıllar ütte, Räfis tä öç yıl hezmät itep kayttı. Beraz yal itte dä, tagın yaratkan eşenä, operatorlıkka barıp kerde. Menä ul bügen tagın tönge smenada. Kiçlären kızlar yanında kübräk çualgangadır inde, tagın yokısı kilä başladı. Baytak kına poşırgalangannan soñ, kizügä şaltıratası itte:

– Fälän Fäläniç! Abhut yasadım, barlık skvacinalar da äybät eşli, neft alu normal bara, barsı da tärtiptä!

Şulay dide dä, mazutka katkan küfäykesen baş astına salıp, tatlı yokıga taldı...

Kizü operator, olı yäştä buluına karamastan, barlık korılmalarnı tikşerep çıktı. Beruñaydan Räfisneñ vagonçıgına da sugıldı. Karıy: yeget vagon poçmagında kaplanıp yoklıy. Kizü ipläp kenä Räfisneñ ayagına kagıldı. Läkin yeget selkenmäde dä, fäqat sul kulınıñ imän barmagın öskä kütärde:

– Tss, şaulama! Kürmiseñmeni, tıçkan sagalıym...

Menä şunnan soñ birdelär dä inde aña “Mäçe” kuşamatın.

Saranlık

Neftçelär tulay toragında öçäü bergä torabız: Nadil, Räfis häm min. Ay azagında Nadil belän minem akça bette. Burıçka berkemnän dä taba almadık. Yördek-yördek tä, aşhanädä berär tanış oçramasmı dip ömetlänep, şunda kerdek. Kersäk, Räfis tirläp-peşep berüze ber östäl artında kükrägen kiyerep aşap utıra. Faydası yuklıgın sizensäm dä, anıñ möherdäy küzlärenä karap:

– Räfis, ber biş sum akça kiräk ide, birep tora almassıñmı? – didem, üteneçle tavış belän.

– Akça yuk bit, yegetlär, üzem dä smetan gına aşap utıram, – dide ul, aldındagı tulı stakannı citez genä buşatıp.

Kütärelü

Ni genä äytsäñ dä, tora-bara Räfis tırış yeget bulıp çıktı. Kiçlären ukıp, neftçelär tehnikumın tämamladı. Yamanımnı yäşermim, min üzem ukırga äväs bulmadım. Dürtençe däräcäle gadi operator bulıp eşläp yörgän bulam şunda.

Menä bügen avtobus tuktalışında Räfis belän ikäü vahta maşinasın kötep torabız. Min annan:

– Räfis, maşina yuk ta yuk, eşkä soñga kalmıybızmı? – dip sorıym. Ä ul däşmi. Öçençe tapkır soravımda gına, tübänsetep karap:

– Min siña Räfis tügel, ä Räfis Bädertdinoviç! – dide. Min ni, avıl mokıtı, şunda gına huşıma kildem. Anı öçençe kön ölkän operator itep kütärgännär ide şul.

YuMOR-SATİRA

“Çıpçık bulgandır ul!”

Ähmät cizni avıl sovetı räise bulıp eşli. Üz eşen äybät kenä başkara. Süz söylärgä dä osta, mäzäk artınnan da kesägä kerep tormıy, şunıñ östenä, äzräk keşedän kölä torgan ğadäte dä bar. Avıl cirendä härkemneñ kuşamatı buluçan bit inde, mägär cizni dä ul yaktan korı kalmagan. Art yagında kübräk “Çıpçık” dilär anı...

Berkönne eşkä kilgäç, ul tup-turı poçta naçalnigı Möhämmät abzıy yanına kergän ikän. Avıl sovetı da, poçta da ber ük yortta urnaşkan, yırak yörise tügel bit. Möhämmät abzıynıñ isä üzençälege şunda ki – aña tabiğat borınnı kızganmagan: karagan sayın “söbhanalla!” diyäse kilep tora. Şunnan, cizni monıñ yanına kergäç, bolar arasında menä mondıy ber söyläşü bulıp algan imeş:

– Möhämmät agay, yulda kilgändä ber bik olı borınlı koş kürdem. Ul nindi koş ikän? Şuña aptıradım äle.

– Ähmät enem, sin aña ber dä aptırama. Çıpçık bulgandır ul!

Kiçä kilgän bulsañ...

Kürşe avıldan yırak tugan tiyeşle Mahinur tüti “kul seltäp” kilde. Äni anı üzençä açık çıray, yaktı yöz belän karşı aldı. Önämägänen sizdermäde. Ul çakta üzebezgä dä aşarga takı-tokı gına ide şul. Yugın bar itep digändäy, gölcimeş çäye eçkännän soñ, Mahinur tüti:

– Nişläp kiçä ük kilmädem ikän soñ min? – dip kuydı uftanıp.

– İye şul, kiçä kilgän bulsañ, kunıp ta kitkän bulır ideñ, – dide äni körsenep.

Öste tulı, astı tulı...

Elekke yıllarnı “Krasnıy Bor”ga mäcbüri disäñ dä bula, urman kisärgä cibärälär ide. Rabiga apa häm öç ir keşe ber atka utırıp şunda çıgıp kitälär. Yulda barganda kiñäşläşälär:

– Niçek tä bötenebez ber fatirga kerergä tırışıyk.

Barıp citkäç, irlär tışkı yaktan olı, biyegräk kürengän öy yanına tuktalıp, Rabiga apaga äytälär:

– Hatın-kızga kayda da qader-hörmät bar. Ä bezgä, ir-atka, çit-yat avılda da san-salavat kürsätmilär. Bar äle, bulmasa, sin kerep kara.

Rabiga apa öygä kergändä, östäl artında kemnärder aşap-eçep utıralar ikän. Alarga karap, ul baznıñ açık ikänen dä abaylamıy, yıgılıp töşä. Bazda bäräñge çüpläp utırgan ber hatınnı kürgäç, yugalıp kalmıy tagı:

– İsänmesez, saumısız! – di.

– Bezneñ yakta bazga töşep isänläşmilär, – dip cavaplıy tege hatın, kırıs kına itep.

Rabiga apa nik bazga töşkänenä ükenep, bazdan da, öydän dä çıgıp kitä. Çanaga utırıp kalgan irlär anı kürgäç:

– Niçek soñ? – dip, tüzemsezlek belän sorau birälär.

Ä Rabiga apa:

– Kaya ul fatir sorau, öyneñ öste tulı, astı tulı keşe! – dip cavaplıy...

Kuyan, Kaban, Ayu, Arslan

Eştän kaytuga öydä mine telegramma kötä ide. Anda mondıy süzlär yazılgan: “Arslan, äniyeñ çirläp kitte, kayt! Ätiyeñ.”

Äti-äni ikese dä kartlar, Başkortstannıñ Kaban avılında yäşilär. Üzem bügenge köndä Tatarstannıñ Ayu avılında toramın. Tiz genä cıyındım da yulga çıktım. Ni arba, ni çana tügel çak, utırıp kaytırga ber närsä dä turı kilmäde. Tizräk kaytıp citäse kilä, läkin, uyın eş tügel bit: isäpläsäñ, ille kilometrdan artık cäyäü kaytkanmındır. Ayak atlarlık ta häl kalmadı.

Alda siräk-miräk utlar kürenä, nindi avıldır. Küp keşelär inde yoklagan. Avıl başındagı bäläkäyräk kenä ber öyneñ utı min kilep citkändä sünmägän ide äle. İke täräzäse uram yakka karagan bu öy eçendä ber äbi yoklarga urın äzerläp yöri. Täräzä pärdäse tartılgan bulsa da, östäge çeltär aşa barsı da açık kürenä. Äbi yoklarga yatkançı dip aşıgıp, kapkasın şakıdım. Ozak ta ütmäde, işek şıgırdap açıldı, anda äbineñ külägäse şäylände.

– Äbi, nık arıdım, kunıp çıgarga kert äle, bik yıraktan kilä idem.

– Kayan?

– Ayudan.

– Ä kaya barasıñ?

– Kabanga.

– İsemeñ niçek soñ?

– Arslan.

Min şulay dip cavap birgäç, äbi:

– Tfü, ästäğfirulla täübä, ädämi zat tügel ikänseñ! – dip, yak-yagına tökerende dä, işegen şalt itep keläläp, öyenä kerep kitte. Utın da sünderep kuydı.

Min ni uylarga da belmädem, başnı tübän idem dä, yulımnı dävam ittem. Uramnı çıkkanda küzem avıl iseme yazılgan taktaga töşte. Anda.. “Kuyan avılı” dip yazılgan ide...

İzge häbär...

Väci abzıy belän Mästürä apanıñ şatlıkları eçlärenä sıymadı. Çönki, öç yıl elek kolhozdan çitkä kitkän kızları Fäniyädän hat kilde. Ul sälam soñında äybät kenä keşegä kiyäügä çıguı häm şuşı könnärdä kunakka kaytaçakları turında yazgan ide.

Väci abzıy:

– Karçık, kunak kaytkaç eş kaygısı kalmıy, ber-ike kön çabarlık peçän kalgan ide, şunı beterep kaytıym äle, – dip, çıgıp kitte. Anıñ artınnan Mästürä apa:

– Bar, bar, kart, dönya hälen belmässeñ, bälki bügen ük kaytıp kilerlär. Min dä taba aşı peşerergä kamır kuya toram, – dip kaldı.

Väci abzıy ciñ sızganıp peçän çapkanda, anıñ baş oçınnan gına kozgın kıçkırıp ütte.

– İzge häbär, kozgınkayım, berük kiyäülär kaytırga bulsın! – dip teläde Väci abzıy.

Çınlap ta, ul kaytıp kergändä kunaklar şau-gör kilep kaynar täbikmäk belän çäy eçälär ide inde. Huca kaytkaç, çäy yanına mäy dä tabıldı. Yartı töngä qadär sıylanıp utırdılar.

Beraz salıp ta algaç, Väci abzıy yäşlärçä därtlänep, telenä salınıp kitte dä, nindider tozsız süz ıçkındırıp taşladı. Häm üz süzennän üze kızık tabıp, kıçkırıp kölep kuydı. Ä kiyäü, ülgän sarıknıkı kebek tongan küze belän akayıp karap:

– Nik sin, babay, keşedän köläseñ?! – dide dä, yäşen tizlegendä anıñ “ipi şürlege”nä menep tä töşte...

Şunnan, Väci abzıy tañ atkanın dä kötmäde, küz töbe kügärgän kileş peçän çabarga çıgıp kitte. Koyaş töşkelekkä yakınlaşkanda, tanış kozgın tagın anıñ baş oçınnan kıçkırıp ütte.

– İzge häbär, kozgınkayım, berük kiyäüneñ kitüenä bulsın! – dide Väci abzıy, küñele tulıp.

Katı äytkän

– Kartım, ällä yulıñ uñmadımı? Sömsereñ koyılgan...

– Äytmä dä inde, karçık. Utınga barırga at birmägäç, brigadirga bik katı äytep taşladım. Şuña ükenep betä almıym.

– İ, allakayım! Harap itkänseñ ikän. Närsä dideñ soñ?

– Äyttem inde, äyttem. “Sineñ artıñ minem bitemä tartım!” – didem...

Şaytan tayagı

Berkönne brigadir Ğalimulla abzıy miña äytä:

– Enem, berkem dä tıñlamadı, ciränmäsäñ, Ämirhan kartnı ikäü munça kertep çıgarıyk äle.

Min sabançı bulıp eşlim. Bügen tönlä eşkä. Moñarçı ul kartnıñ barın-yugın da iskä-sanga alganım bulmadı. Ul, fermanıñ karavıl öyendä keşelär kitergän rizık belän genä tuyınıp yäşi ide, ahrı.

Küñelemnän kartnı kızgandım da. Ğalimulla abzıy gozerenä riza buldım. Eş betep, kaytırga çıkkaç, annan sorıym:

– Nişläp soñ ul şundıy köngä kalgan?

– İ, enem, anıñ yazmışın hoday doşmanıña da kürsätmäsen, – dide Ğalimulla abzıy, häm cilkämä kulın salıp, dävam itte:

– Yäş çagında ul ata-anasın bik räncette. Eçep kaytkaç, alarnı kıynıy torgan buldı. Ä alar ülgäç, yortın-ciren satıp zimagurlıkka çıgıp kitte. Menä häzer, üzeñ küräseñ, nindi häldä. Rätle-yünle eşlämägäç, pensiyä dä almıy, karar keşese dä yuk. Borıngı halık tikmägä genä cırlamagan bit:

Atnı kürkäm kürsätäder

Mäkärcä dugaları.

Kaya barsañ, şunda kiräk

Ata-inä dogaları...

Bu kartka ata-anasınıñ kargışı töşte. Äle sin yäş, anıñ yazmışınnan gıybrät al!

Munça kertkännän soñ ike kön ütkäç, Ämirhan kart gür iyäse buldı. Kümärgä kilüçelär bik az ide. Kaber urını da katı cirgä turı kilde. Olılar: “Canı yavız keşeneñ şulay bula”, – dip, sukrana-sukrana kazıdılar.

Bıltır avılga kaytkaç, zirat yanınnan ütärgä turı kilde. Şunda kelt itep Ämirhan kart iskä töşte. Kerep kaberen karıysı ittem. Baytak yıllar ütkän bulsa da, tiz taptım: anıñ kabere östenä ... şaytan tayakları üskän ide.

Küptän satkan

Ber babay bazarda dogalıklar satıp utıra. Ul alarnı üz hakına tügel, ikelätä arttırıp sata. Aluçılar küp, häzer dingä kabattan ışana başladılar bit.

Menä çirat yäş kenä ber hatın-kızga citte. Ul dogalıklarnı karaştırıp, bäyälären belgäç, gacäplänep soradı:

– İ, babay, sineñ soñ imanıñ barmı?

– Kızım, bar ide, imanım da bar ide. Tik min anı satıp cibärdem şul inde, – digänen sizmi dä kaldı babay.

Mal iyäsenä ohşıy

Avılga kayttım, enekäş öylängän ide. Menä kitär vakıt ta citte. Äti-äni kartlar, mal-tuar artınnan yörerlek tügellär. Enekäş tehnikada eşli, anıñ da vakıtı tar. İkebez genä kalgaç, kilengä:

– Sıyır kötüdän üze kayta belä torgandır. Sarıklarnı tanıp kertä alırsıñ mikän? – dip soradım.

– Mal iyäsenä ohşıy dilär bit. Eneñä ohşap, atlar-atlamas barsalar, tanırmın, – dip cavap birde ul.

Ätiyegezgä rähät...

Mart buranı täräzä pıyalalarına kar sibä. İrtänge säğat sigezlärdä äniläre sıyır savıp kerde dä, yoklap yatkan balaların uyattı:

– Balalar, torıgız äydä, cılı köye söt eçegez, – dide.

Balalar torıp söt eçkäç, küñelläre bulgaç, aradan berse täräzä artında kotırıngan buranga karap tordı da, tiktomaldan ätisen iskä töşerde:

– Ä äti nişläp öydä tügel, mondıy buranda kayda yöri? – dip soradı.

– Ätiyegezgä närsä, rähät aña: cılı tolıpka törenep kenä, çanaga kırın yatıp kına, kırga salam taşırga kitte. Ä min menä, kara buranda, suık abzarda, bura kebek sıyırnı köçkä savıp kerdem, uf alla! – dide äniläre, avır körsenep.

Sakal

– Ay-yay, Ğalimulla, bigräk üzeñä kileşep torgan sakal üsterep cibärgänseñ.

– İ, yäşti, olıgaygaç kaldırırga uyladım şul. Soñgı vakıtta nık avırtınam da. Dönya hälen belmässeñ, ülep-nitep kuyuıñ bar, alla saklasın.

– Anda sakalsız da kabul itälär dip uylıym min.

– Bälki şulaydır da.

– Ä karçıgıñ ni häldä soñ?

– İ, ul da şulay, minem kebek inde.

– Tora-bara hatın irenä ohşıy başlıy dilär. Karçıgıñ da sakal üsteräme ällä?..

Zaman belän bergä atlau

Yämle cäy köne Tahir abzıy ğadättägeçä kiçke säğat biştä eştän kayttı. Kalgan aşnı tiz-tiz genä cılıtıp aşadı da, köndälek matbugat belän tanışkanday itkäç:

– Zamanadan artta kalıp bulmas, – digän fikergä kilde. – Üzgärtep koru häm tizläneş, çınnan da, härkemgä kagılırga tiyeş. Bügenge eşne irtägägä kaldıru da yaramas... Bal koyıp kuyganga bügen töp-tögäl öç atna buldı tügelme?..

...Kömeşkä apparatınıñ köpşäläre ozın ide, ul alarnı kıskarttı. “Monısı tizläneş bula” – dip kuydı. Tögäl yabılıp betmi torgan iske kapkaç urınına kiçä yasap alıp kaytkanın kuydı (ul zavodta eretep yabıştıruçı bulıp eşli).

– Monısı üzgärtep koruga turı kiläder, mögayın, – dide. Şunnan soñ, yegerme litr sıyışlı savıtnı sabıy balanı kütärgändäy sak kına kütärep, gaz plitäse östenä utırttı. Aña karap, beraz teşen suırıp torgannan soñ, ut kabızıp cibärde. Bu vakıtta säğat kiçke unberençe ide inde. Menä, ber säğat çaması vakıt ütkäç, öç litrlı bankaga küz yäşe kebek saf sıyıkça çult-çult itep tama başladı.

Sıyıkça ber stakan çaması cıyılgaç, avız itep karadı. Artınnan ipi kıyırçıgı isnäp, kikerep kuydı, annarı stenadagı közgegä karap, üzenä üze soklanıp, bolay dide:

– Ay-hay, Tahir, eçärgä dä mahir, yäşlärdän hiç kalışmıysıñ! Kür äle, ber stakan saluga, küzläreñdä nindi üzgäreş!

“Gönahsız sabıy”

İrtänge säğat belän pensiyä yäşendäge ber abzıy Aktanışka kaytırga yöri. Läkin kassada bilet yuk. Ul küñelen töşermäde, avtobus tuktıy torgan cirgä kilde. “Berär cayı çıgar”, – dip uylagandır inde. Çınlap ta, şunda aña ber hatın-kız:

– Agay, ällä bilet kiräk ideme? Minem artık bilet bar-barın, tik balalarnıkı. Kızım kaytmaska buldı, käcäläde, – dide.

Şulçak marşrut avtobusı kilep tuktadı, ozak uylap torırga vakıt ta kalmadı. Bilet tikşerüçe artık iğtibar itmäde, ahrı, abzıy da tınıç kına kerep utırdı. Avtobus kuzgalıp kitkäç, abzıynıñ avızı kolagına citte.

Läkin, irtäräk söyengän ikän. “Tatarstan” sovhozı turına citäräk avtobusnı tuktatıp bilet tikşerä başladılar. Abzıy yanına citkäç, kontroler kız aña:

– Babay, bu bala-çaga biletı iç, – dide. Ä abzıy, gönahsız sabıy kebek, bolay dip cavap birde:

– İ, señlem, minem kartayuım citkän inde, äytsäñ-äytmäsäñ dä, bala-çaga hökemendä keşemen!

“Turı bas”

Şifahanädä gomeremdä berençe märtäbä buluım. Temperaturam kütärelgän ide. Vraç miña ukol bilgeläde. Çirat citkäç, äytelgän bülmägä kerdem dä:

– Kay cirgä kadıysız, señlem? – dip soradım.

– Yomşak cireñä, – dide sestra, minem käğazne karagaç.

Iştannı töşerdem dä, poçmakka barıp, kadarga uñay bulsın öçen yomşak cirne tuñkayta töşep, poçmakka barıp bastım.

Sestra miña karap kiñ yılmaydı da:

– Ällä bala çagıñ iseñä töşteme, abıy, turayıp bas! – dide.

Garäp yülär tügel

Çakırılgan keşelärneñ barsı da kilep bette. Mulla babay gına haman yuk. Aş ta suınıp kilä. Ä ul, rähmät yaugırı, ikençe keşelärdä kunakta bulgan da, şuña soñlagan ikän.

Nihayät, mulla kilep kergäç, kük kapusı açılganday buldı. Un könlek sabıyga ata-ananıñ telägän iseme kuşıldı. Sabıy da isemne oşattı, ahrı, üzençä yılmayganday itte dä, äniseneñ kulında mışnap yokıga kitte.

Häyerlär taratılıp, amin totılgaç, beraz söyläşep utırdılar. Häyer küp kergängä, mulla babaynıñ da käyefe kütärenke ide. Kızıksıngan keşelärgä dogalarnıñ mäğnälären tatarça da añlattı. Şunda ber agay:

– Mulla babay, ä garäpçä suık niçek bula? – dip sorap kuymasınmı. Mulla babay küzen yomıp beraz uylanıp tordı, mägär belmägänen sizdermäde:

– Garäplär yülär tügel, suık aş aşamıylar! – dip tamak kırdı.

Tege dönyadan kaytu

Ğalimulla abzıy timerçe bulıp eşläp ille yäştän pensiyägä çıktı. Eşkä barası yuk. Äle menä berüze bulsa da (anıñ hatını bıltır gür iyäse bulgan ide), bäyrämne şulhätle “matur” uzdırdı... İkençe könne irtän uyanıp kitsä, başı çuyın çülmäk kebek, çatnap yarılganday itä. Baş tözätergä kiçägedän bernärsä kalmagan. Kibetkä barırga, berdän, häle yuk, ikençedän, akça da betkän...

Ezlägän taba dilär. Aktarına torgaç, şifonernıñ askı tartmasınnan başlanmagan ber şeşä denaturat taptı. Ul anı öçençe yıl hucalık kibetennän “berär kiräge çıgar äle” dip satıp algan ide. Kulımnan tartıp almagayları digändäy, aşıga-kabalana, susız-nisez yöz grammnı eçep kuydı. Dönyalar yaktırıp kitkändäy buldı.

“Bulgaç bulsın inde” dip, annarı ikençe ryumkanı da buşattı.

Mahmırga küp kiräkmeni? Berazdan iñke-miñke kilep, divanga barıp yıgıldı. Yarıy äle, bähetenä karşı, berdänber ulı tönge smenadan eştän kayttı. Şunda uk, östäldäge şeşäne kürep, eşneñ närsädä ikänen añladı. Ätise yanına kilsä, anıñ ber küze mäğripkä, ikençese mäşrikqa kitep, üze zäñgärlänep çıkkan ide inde.

Ulı tiz genä “aşıgıç yärdäm” çakırırga çaptı, häm, küp tä ütmäde, gomerdä bulmagan häl – kilep tä cittelär.

Hastahanägä anı nosilka belän alıp kerdelär. Abzıynıñ tavış-tını yuk, ä täne ut kebek yana. Anı reanimatsiyä bülegenä kertep, anadan tuma kileş koykaga saldılar, kul-ayagın bäyläp kuydılar. Keşe tormışı öçen köräş başlandı. Ukol kadau diseñme, kan alıştırumı – berse dä kalmadı.

Menä häzer ul, äyterseñ lä avır taş, töpsez koyıga tomırıla... “Mäñge töşep citep bulmas ahrı” – dip uylıy. Şulay da bervakıt töşep citep, ayagına baskanday itsä, – anda yäm-yäşel çiräm, imeş... Yak-yagın karasa – bersennän-berse güzäl hur kızları ciläk-cimeş aşap yörilär... Ul, kaysın saylarga da belmiçä aptırap, “äle yarıy, min ocmahta ikän” dip söyenep, tagın huşınnan yaza...

İke täülektän soñ manma tirgä batıp añına kilgäç, Ğalimulla abzıy karlıkkan tavış belän:

– Min kayda? – dip soradı. Decur sestra anıñ yanına kilep:

– Sin yäşäü belän ülem arasında ideñ, häzer kurkınıç ütte inde, aşarıña da kiteräm, – dide. Mannıy botkası, ike kisäk ipi teleme häm ber stakan çäy alıp kilep aşattı. Tabiplar anıñ yanına kergändä, ul sabıy balalar kebek yılmaep, izräp yokıga kitkän ide inde.

Yokısı tuygaç, anı ikençe katka, başka avırular yanına küçerdelär. Ber atnadan, tämam terelep citkäç, öyenä kaytırga röhsät birdelär. Ğalimulla abzıy isän kaluına söyenep, çäy eçkändä ipi totıp ant itte:

– Monnan soñ isertkeç nämärsäne avızıma da almıym!

Bu süzlär färeştälärneñ “amin” digän säğatenä turı kilde, küräseñ. Häzer inde aña citmeş biş yäş. Eçemlek-fälänne cene söymi. Üzen kıstauçılar bulganda, cirän mıyıgınıñ oçların böterep:

– Eçmim digäç, eçmim, yeget süze ber bulır, – dip kenä cibärä. “Ocmah”ka barıp kaytu Ğalimulla abzıynı änä şulay akılga utırttı.

Üzbäk belän çuaş

Bezneñ tatar halkı arasında Üzbäk digän isem yış oçrıy. Bu turıda söylärgä uylavım da şunıñ arkasında, çönki min üzem dä Üzbäk isemle.

İyün ayında miña üz gomeremdä berençe märtäbä yal yortına barırga yullama birdelär. Menä inde, min tiz yöreşle poyızdnıñ kupesına da kerep utırdım. Çemodan kük äyberläremne äybät kenä urnaştırıp kuygaç, mañgayımnan akkan börçek-börçek tirläremne söyekle tormış iptäşem yäş çakta büläk itkän çigüle kulyaulık belän sörttem dä, bayadan birle miña kızıksınıp karap torgan yuldaşıma däştem.

– Barası yul yırak, äydä, tanışıyk, bulmasa. Min Üzbäk bulam, – didem.

Ul mine bik tä üz itkän kıyafät belän, bäläkäy avızın kolagına qadär yırıp, kulın suzdı:

– Ä min çuaş!

Soñınnan, kürgän-belgännärne söyläşep bara torgaç, üzen çuaş dip tanıştırgan iptäşneñ Aleksey isemle buluı da açıklandı...

Tuy büläge – salam eskerte

Saban tuyı aldınnan avılda tuy bara. Traktorçı Fänis aldıngı sıyır savuçı Fänisägä öylänä. Yeget tä töşep kalgannardan tügel...

...Bıltır saban sörgändä yoklap kitep, ul traktorı belän imän töpsäsenä kilep bärelgän häm karternı yardırgan ide. Kolhoz räise (äybät keşe) tavışın kütärmiçä genä äytte:

– Enem, zapçast ber cirdä dä yuk, üzeñ berär ämälen tap inde.

Şunnan soñ yeget ike dä uylap tormadı, kaklangan yuan öyänke agaçınnan ike kön eçendä zavodnıkınnan da äybät itep karter yasadı da kuydı. Şakkatmagan keşe kalmadı. Traktorga da ciñelräk buldı, ahrı, söyeneçennän yurgalap, su taşıgan kız kebek yögerep kenä yöri başladı.

...Tuy kızgannan-kızdı. Härkem hälennän kilgänçä yäşel koştabakka akça saldı. Annan soñ kolhoz räise Mänih abzıy tuynı alıp baruçı – tamada Säydel abzıydan ber-ike süz äytergä röhsät soradı.

– Cämäğat, – dide ul, – min tuydan bik kanäğat. Yäşlärne kotlap minnän ber baş umarta! (Çönki anıñ kolhoz umartalıgında unöç baş umartası bar ide.)

Başkalarnıñ da ser biräseläre kilmäde. Hätta yalgız yäşägän Häyät apa da ber kaz biräçägen äytte. Çıbık oçı tiyeşle Mullahmät agaydan da ber sarık büläk itelüe mäğlüm buldı. Ä babay, karçıgı belän beraz kiñäşkännän soñ, çepi küzen çelt-çelt yomgalap:

– İr balalarım bulmadı, şuña kürä, kiyäü, sine üz ulım kebek yakın itep, bezdän bozaulı sıyır! – dide.

Kunaklar, şähärdän kaytuçılar da baytak ide, üzläre dä sizmästän ayagürä basıp, “Urra!” kıçkırıp kul çaba başladılar.

Basu karavılçısı Galäy abzıy gomere buyı berüze torsa da, anıñ da mondıy häldä mesken bulıp kalası kilmäde. Sikerep tordı da:

– Andıy mal-tuarga kurmı da bik küp kiräk bulır: alaysa, minnän ber eskert arış salamı! – dip sörän saldı.

Yäş yeget, garmunçı Säğıyr başın kıñgır salıp “Könger” bayanın sızdırıp uynap cibärde. Büläk äytüçelär şunıñ belän betkän, bula kalsa da, salam eskertennän dä zurraknı berkem äytäçäk tügel ide inde...

Söyläşä belmägän avızdan...

Yazgı çäçü betär aldınnan könnär dä äybätlänep kitte.

Pocarnıy aldındagı utırgıçta Häsän kart belän Märdän agay (alar yangınçılar) berse törepkä, ikençese “käcä sıyragı” köyrätä. Eçläre poşkannan hatınnarınnan zarlanıp, tora-bara dönya hällärenä küçtelär. Söyläşüläreneñ iñ kızıklı cirendä, tarantaska kırın yatıp upolnomoçennıy Safinnıñ kilgäne kürende. Kilep citkäç, ul torbadan çıkkanday kalın tavış belän:

– Eşlär baramı, agaylar? – dip soradı.

– Bik barmıy şul, enem, – dide Häsän kart. Anıñ süzenä kuşılıp Märdän agay da:

– Eşsezlektän aptıradık inde, ällä yakın-tirä avılga barıp ut törtep kaytası! – dip ketkeldäp kölde. Safin ni diyärgä dä belmäde, ık-mık itte dä, atın yuırttırıp kitep bardı.

İkençe könne mäğlüm buldı: Märdän agaynıñ un hezmät köne kiselgän ide.

Barıber äräm bulası...

İrtän karañgılı-yaktılı mäldä Sägıydä apa sukrana-sukrana irenä at cigärgä bulıştı. Häm kartı, yangınçılar näçälnige iptäş Fäyzullin, tarantasına bökräyep utırıp, kürşe avılga yul tottı.

Oktyabr bäyrämennän soñ könnär naçarayıp kitkän ide. Citmäsä, “kırlaç yagınnan” cil isä. İptäş Fäyzullin eçennän genä “sukır tıçkan yulga çıkkan – arşın yarım kar yaugan” dip uylap kuydı, küzlek pıyalaların sörtä-sörtä.

Menä ul üz kul astında eşlägän Äğläçtin kartnıñ öyenä dä kilep citte. İptäş Fäyzullinnıñ üze kilgänen genä kötep torgan diyärseñ, Äğläçtinneñ töpçek malayı Foat, urıs kapkanı kayırıp açıp, yaktı çıray belän anı karşı aldı.

– Enem, kük alaşanıñ arkalıgın töşerep, aldına peçän salıp kuy! – dide dä näçälnik iptäş, öygä kerep kitte.

– Ässäläm-Äğläykem! – Bu süzlär Fäyzullinnıñ avızınnan köçkä-köçkä çıktı. Sälam aluçı bulmagaç, ğadätlängän urınına – tür başına ütte. Berazdan Foat kerde, kerügä ük tup-turı miç başına menep kitte. Äzräk cılıngaç:

– Nizam abıy, nigä şämkäçöyeñ töşkän, ällä başıñ avırtamı? – dip soradı.

– Kiçä “kıyık töyälgän”, küpkäräk kitkän ahrı. Atañ öydä yukmıni soñ?

– Kunakka kitkännär ide şul, irtägä genä kaytalar. ...Monnan atna-un kön elek bal koygannar ide, bäyrämgä dip.

– Ä, şulaymıni? – dide Nizam, koş totkanday kuanıp.

Ber çümeç bal eçkäç, iptäş Fäyzullin mıyık çılgıyın sıpırıp kuydı häm ciñeläyep kitte. Ä inde tagın ber çümeçne “tamızgaç” üzen bötenläy cir kendege kebek his itä başladı.

– Hay, rähmät, maturım, sin mine tämam keşe itteñ bit, – dip, işekkä taba yünälde.

– Ber bulgaç bulsın inde, Nizam abıy, tagın berne eç.

– Atañ açulanmasmı soñ?

– Äti anı barıber eçmäs ide, aña tıçkan töşkän ide bit.

Bu süzlärne işetkäç, iptäş Fäyzullin niçek kosıp cibärgänen dä sizmi kaldı. Häm bu häldän soñ Äğläçtin kartlarga bütän kermäs buldı.

Malnıñ bula törlese...

Yazgı matur köndä yäşlek yılların Kazanda bergä ukıp ütkärgän ike kart oçraştı.

– Bäle-yış, isän-saumı, sin tügelme soñ, Hörmät?

– Allaga şöker! Tanımıy da toram, sin ikänseñ lä, Hismät! Olıgaygaç küzlär dä uñıp betkän inde...

Yort aldındagı utırgıçka barıp utırgaç, arkaların koyaş ta kızdıra başlagaç, telläre tagı da açılıbrak kitte.

– Ukıgan çakta sin, Hörmät dus: “Malsız keşe – cansız keşe”, – dip äytergä yarata ideñ. Ä häzer niçek? Şähär cirendä mal asrau mömkin tügelder inde...

– Altıdagı altmışta digändäy, yäş çaktagı äväslekne barıber taşlap bulmıy ikän ul. Dürt pesi asrıym! – dip ketkeldäde Hörmät, may koyaşıday yılmaep. – Äle dä, menä, pesi bädräfe öçen komga barışım ide. Kem uylagan şul pesilär arkasında yäşlek dustımnı oçratırmın dip!

– Sineñ “altıdagı altmışta” bulsa, minem turıda “kartayıp ta akıl kermägän” dip äytergä yarıy torgandır, alaysa. Yäş çakta hayvan-fälänne iskä dä almıy idem bit, üzeñ beläseñ. Ä menä häzer eşlär üzgärde, bozau hätle et asrıy başladım! – dip cavapladı Hismät, kerdele-çıktılı teşlären ırcaytıp. – ...Häyer, asrıym digäç tä, onıgımnıñ yaratkan ete ul. Onık yarata, ä min astın tazartam, tamagın tuydıram, güläyt itteräm... Gäzit ukırga da vakıt yuk şunıñ belän. Onıgım: “Babay, Budulaynı vıgulyay!” – dip kenä tora. Anısı da monısı, yaz citkäç tagın mäşäqat arttı bit äle menä: Budulay käläş sorap dulay başladı. Kayan gına äybäträkne tabarga ikän inde...

...Ul et torışına beraz üz tormışın da östäp söylärgä dip avızın gına açkan ide, biyek yortnıñ ber täräzäsennän yañgıragan tavışka bülenep kaldı:

– Babay! Budulaynı vıgulyay!!

İlle yıl küreşmägän kartlar biş minut söyläşergä dä vakıt tapmıyça, utırgıçtan kuzgalıp, ikese ike yakka kitep bardılar...

İke bäräñge

Yaz. Mahinur äbi dä, olı yäştä buluına karamastan, tön yokıların yugaltıp bäräñge utırtırga äzerlänep yöri. “Gomer bulsa, tagın yämle cäylärgä citäbez, inşalla”, – dip üzaldına söylänep, ul kar bazınnan bäräñge çıgara başladı. Bäräñgelärneñ törlese, erese dä, vagı da bar ide.

Ere bäräñge yazgı koyaş nurına kışkı yokıdan uyandı häm yänäşäsendä yatkan vak bäräñgegä süz kuştı:

– Vap-vak başıñ belän minem yannan urın alırga niçek batırçılık itteñ, kolorad koñgızı aşap betergere närsä!?

– Cir yöze kiñ bit. Barıbız da sıyarbız. Eçeñ poşmasın, sineñ kükrägenä basmıym iç, – dide vak bäräñge, kıyusız gına.

– Şuña aptırıym, min buy üstergändä sin nişläp yattıñ ikän?

– Aña min ğayeple tügel inde. Bıltır äniyemneñ urını könbagış belän yänäşä turı kilgän. Ä ul, könbagış, komsızlanıp böten dımnı üzenä tartkan. Tugannarım da miña ohşap keçkenä buldılar. Üzeñ añla, bezneñ tormış şartları nindi ide bit...

– Şulay bulsa da, üzeñne orlıkka kaldırırlar dip ömet itäseñme?

– Ömetsez şaytan dilär, çıkmagan canda ömet bar inde...

Mahinur äbi üzara bargan söyläşüne işetmäde, bäräñgelären çıgarıp beterde dä, sortlarga ayıra başladı. Çirat bezneñ tanışlarga citte. Vak bäräñgene şul kileş utırtası küzänäklär yanına kuydı. Ä ere bäräñgene, “bu kileş zur bula” dip, urtalay yargan ide, eçe kuış bulıp çıktı. Mahinur äbineñ açuı kilde dä:

– Alapası olı, kabırgası korı! – dip, çırayın sıtıp, anı ber yak çitkä atıp bärde.

Härkemneñ üz çäçäge

Pensiyägä çıkkaç, öydä tik yatası kilmi. Çäçäklär satu belän şögıllänä başladım. Häräkättä bäräkät dilär bit.

Şulay berkönne, minem yanga tayakka tayangan, tügäräk ak sakallı, kürkäm yözle kart kilep tuktadı. Çäçäklärneñ barsın da küze belän barlap çıkkannan soñ:

– Min çäçäktän dä maturrak, minem öçen haman yäş bulgan ber keşene tugan köne belän kotlarga telim. Nindi çäçäk büläk itim ikän soñ? – dip soradı.

– Andıy oçrakta sezgä öç rozadan buket yasap birä alam.

– Ay, rähmät yaugırı, karçıgımnıñ da iseme Roza bit minem.

– Alay bulgaç, iseme cisemenä turı kilä ikän. Aña niçä yäş soñ?

– Yäş äle ul, aña bügen nibarı citmeş biş tuldı.

Babay akçasın tüläde dä, buketın bik qaderläp sumkasına saldı. Üze buket kırındagı “şampan”ga ımlap, miña küz kısıp kuydı. Şunnan soñ, tayagına da tayanırga onıtıp, yäşlärçä yögerä-atlıy üz Çäçäge yanına aşıktı.