Arış başağı

Bınan ike yıl elek hin yımerelep üsteñ. Maqsudıñ — halıqtıñ rähäte häm ularzıñ bay torouzarı bulğandır. Läkin halıq hineñ maqsudıñdı añlay almanı. Ul vaqıtta hineñ halıq arahında qäzer häm iğtibarıñ, hörmäteñ ber zä genä qalmağan ine. Hin bılarzıñ ul iğtibarhızlıqtarına qaramanıñ, tağı la üsteñ. Unıñ hayın hörmäteñ böttö. Hine hanğa huqmay başlanılar. Hine aşağan keşelärgä: «Ular arış aşap toralar»,— tip, tübän küz menän qaranılar. Hine kämhettelär. Buldı şunday vaqıttar: hineñ botoñ yıgerme biş tingä töştö. Hine hatıp, şul aqsağa aq on alıp aşanılar. Hine aşamay, dästärhanalarına almay başlanılar. Hin bisaranı iltifatqa alıp, dästärhanğa quyıusılar az ine. Güyä, hin ularzıñ mäclestären yämhezläy torğan ber nasar ğına bulıp qaldıñ. Ul vaqıtta hineñ urınıñ fäqirzärzeñ qara aşyaulığı, qarañğı yorttarı buldı. Ular hine az-maz qäzer itkän bulalar ine. Ularzıñ bıl hörmättäre lä hine höyöp tügel, bälki aptırağanlıqtan, başqa nämä taba almağanlıqtan ğına ine. «Arış ikmäge aşahañ, este auırttıra»,— tip tağı la hindä ber ğäyıp, kämselek bar töslö itep, hinän şikäyät ittelär. Hine tirmändä tarttırıp, attarğa bolğatıp aşatırğa ğına tota başlanılar. Güyä, hin hayuandarğa ğına azıq bulırğa layıq ber nämä bulıp qaldıñ. Hine hatıp aqsaña aq häm qızıldarzı alıp estelär. Hin äzäm balalarına fayza kilterä torop ta, şul saqlı tübän qaldırıuzarına, hörmät kürhätmäüzärenä üpkäläneñ, sabırıñ bötöp, asıulandıñ. Äzämdärzän üseñde almaqsı buldıñ. Bına ütkän yıl qarıştıñ — üsmäneñ.

Hin üsmägäs, basıuzarza yäm häm maturlıq böttö. Hineñ üsmäüyeñde küreüzäre menän, äzäm balalarınıñ töstäre qastı. Şunda uq qäzer, hörmäteñ arta başlanı. Ber ay esendä ös-dürt märtäbä bahañ kütärelde. Ütkän yılda hine yuq-bar haqqa hatıp, aqsañdı esep bötörgän ağayzarzıñ istärenä töştö. Hine hörmät itä almağanğa ükenä başlanılar. Halıqtıñ bötä rähäte hineñ üseüyeñdä ikänen bik asıq beldelär. Basıuzarğa sığıp, qorbandar salıp, allanan hineñ üseüyeñde horay başlanılar. Yuq, hin haman üsmäneñ. Ber yıl üsmäskä qarar birzeñ. Halıqtıñ säğäzättä, rähättä yäşäüzärenä ni saqlı zur täsireñ bar ikänen kürhätergä qarar birzeñ.

Vaqiğan, hin üsmägäs, bötä halıqtıñ rähättäre häsrätkä almaşındı. Ütkän yıl köfrane niğmät qılğan ağayzar bıyıl hine täqdir itä başlanılar, ükendelär. Hin üsmäüyeñ menän yarlılarzıñ aqtıq attarın hattırırğa, bayzarzıñ iğlane ifläs iteüzärenä säbäp buldıñ. Paytähettärgä saqlı täsir itteñ. Maqsudıñ muafäqiät menän tamam buldı. Üzeñdeñ kem ikänlegeñde telägäneñdän artıq belgertä aldıñ!..

Yuğarıla äytkänsä, hin ber vaqıt tamam qäzerhezlängän ineñ. Ä bıl köndä?.. Bıl köndä hineñ här ber börtögöñ altın urınına yöröy başlanı, hine ayaq astına qaldırğan, hine tupraq urınına yörötkän ağayzar, bıl köndä hine taba almay, küz yäştären tügälär. Hinän başqa hämmä nämäne onottolar, küñeldärendä yañğız hin genä qaldıñ. Hineñ ber valsığıñdı yırgä töşörmäy, «äpäkäy» tip qäzerläp yörötä başlanılar. Hineñ iñ qäzerle, bötä halıqtıñ iñ käräkle nämähe ikäneñde hämmä halıq añlanı. Gazeta sötündäre hineñ isemeñ menän tuldı. Boyzayzarzıñ isemdäre teldän töştö. Här ber keşeneñ auızında hin genä.

Hine ihtiram iter ösön, hineñ isemeñä «arış başağı» isemendä bayramdar yahay başlanılar. İñ tübänge auıl halqınan alıp, paytähettärzä tora torğan asıl zattarğa saqlı, hine hörmät ittelär. Arış başağınıñ ni räüyeşle ikänen mäülid söläsänän näbatat qismen uqığan saqta ğına kürgän, hine şunıñ arqırı ğına tanığan keşelär bıl köndä hineñ başağıñdı biläzat kürzelär. Ğümerendä qulına arış halamı totmağan, hine tiñhenmägän keşelär hine totalar. Hin bıl köndä matur qızzar qulında, zäñgär säskä menän bergä berketelgän häldä, hatıla başlanıñ. Här kemde mäftün itep üzzärenä mäğnan äsir iteüselär, ber başağıñdıñ tüşendä bulıuı menän iftihar itkän töslö uram buylap yöröy başlanılar. Hine ğümerendä ber märtäbä bulhın totmağan quldar bıl köndä hine kükräktärenä qazanılar. Brilyant, almastar menän bizälgän medalondarı menän ber rättän quyzılar. Här ber başağıñ ällä nisä humdarğa hatıldı. Hine hatıu menän iñ matur qızzar, iñ dahi yıgettär iftihar itälär, iñ mäşhür familiyalarzıñ mözäyyan yorttarı esendä, keşe küzenä kürenä torğan urında, hine kürergä mömkin. Donyala bınan artıq ihtiram küreü kemdärgä genä möyässär bulır? Yuq! His ber yuq!

İnde äzäm balaları hineñ iñ fayzalı nämä ikäneñde artığı menän beldelär. Hin üsmähäñ, üzzäreneñ as-yalanğas qalasaqtarına tamam iman kilterzelär. Ular inde nasar ğäzättärenän täübä vä istiğfaf qıldılar. Bıyıl hin Rusiä halqına üzeñdeñ kem ikäneñde tanıttıñ. Rusiä halqınıñ säğäzät vä rähäte hineñ arqala ğına ikän. Hin bınan huñ bisara astarzı qızğan. Ularzıñ küz yäştären tükterep, yözzären harğaytıp, küzzären eskä batırma, qara yır östön yäşärt, basıuzarzı maturlandır, hineñ üseüyeñde kürep, qış buyınsa kölmägän yözzär kölhöndär. Küñeldäre hınğan bisaralar şatlanhındar. Matur yaz, yäy köndären, hine kürep, şatlıq menän ütkärhendär. Üs, arışqay! Üs! Bisaralarzı qızğan! Bınan huñ hine hörmät iterzär. Äzämdärgä kenä haqlama! Üs!