Äylelär tarihına ber qaraş

Ike tistä yıl inde ruhi donyabız olo üzgäreştär kiserä, yolalar tergezelä, dingä hörmät uyana, auıl-qalalarza mäset manaraları qalqa. Bıl ıñğay küreneştär, his şikhez, yämğiätebezzeñ saflanıuına ıñğay yoğonto yahay. Qızğanısqa qarşı, bez haman da tarihıbızzı elekkesä, yäğni Sovettar osoronda näşer itelgän ğilmi kitaptarzan uqıp öyränäbez. Misalğa, «Qısqasa Başqortostan entsiklopediyahı»n alayıq. Unda ırıuzar tarihı, Äyle ırıuzarınıñ ütkäne, bıl yaqtarğa küsep ultırıuı bik huñ osorğa qaytıp qala. Ä Tırnaqlı, Tübäläs, Qarataulı ırıuzarı entsiklopediyala bötönläy terkälmägän. «Äylelär kitabı» la (tözöüsehe – curnalist S. Bäzretdinov. Öfö, 2007 y.) sovet ğalimdarınıñ sığanaqtarın qullanıp yazılğan. «Ural tauzarınıñ şoñqarı» tigän bülektä Äyle ırıuzarınıñ Äy häm Yürüzän buyzarına kilep töplängän osoro uqıusıla ikeläneü uyata, sönki kitaptan añlaşılıuınsa, äylelär bıl töyäkkä başqort qäbiläläreneñ Mäskäü batşalığına (1557 y.) quşılır aldınan yöz yıl elek kenä kilep ultırğan bulıp sığa. Bıl feker menän his tä kileşep bulmay, sönki Z. Välidi hezmättärendä törki qäbiläläreneñ Ural buyına küseneüzäre bezzeñ eranıñ I bıuatında başlanıuı haqında äytelä, häm avtor bıl küseneüzeñ ber nisä osorğa büleneüyen bildäläy.

Tarihsılar ırıu-qäbilälärzeñ küseneü osorzarın teüäl genä bildälämäy, sönki bığa bik küp vaqıt üteüye, dälildär yıterlek bulmauı qamasaulay. Şulay za tege yäki bıl qäbiläneñ qayza küseneüye yaqınsa bildälänep, tarihi yaqtan bıl dörös tip bahalana. Sovet ğalimdarı R. Kuzeyiv, R. Yanğucin hezmättärendä törki telle qäbilälärzän Uralğa täügelärzän küsenep ultırıusılar tip Böryän, Tüñgäüyer, Üsärgän atala. Äyle qäbilähe ihä IX–XII bıuattarğa qaytarıp qaldırıla. Bıl hığımtaların tarihsılar legenda, şäcärälärgä tayanıp añlata. Zäki Välidizeñ «Törk häm tatar tarihı» (Öfö, 1994 y.) tigän kitabında telgä alınıuınsa, törki qäbilälärzeñ bıl yaqtarğa küseneü osorzarı tübändägesä:

– hundar (milädi buyınsa 92 y.) başqort yırzärenä kittelär;

– ike bıuat ütkäs, San-Pya tatar törkizäre Amur yılğahınan Hazar (Kaspiy) diñgezenä tiklem yırzärze biläy;

– hundar, Cucin isemle törktär, III–V bıuattarza iñ qeüätle qäüyem, Dunayğasa barıp yıtep, Izel, Ural başqorttarı ular arahında ine;

– IV–VII bıuattarza Tükiü (törki) qağandarı hakimlıq ittelär;

– XIII–XVI bıuattarza Sınğız han varistarı hököm hörzö.

Sovet ğalimdarı buyınsa äylelärzeñ küseneü osoro Säyzäş han zamanına qaytarıp qaldırılha, «Äyle şäcärähe»ndä (T. Yalsığol) qäbiläneñ yäşäü osoro II bıuatqa tura kilä, yäğni 60-tan aşıu bıuın täşkil itä. Här bıuın arahın 30 yıl menän isäplägändä, 1800 yıl tigän hüz bıl. Äyle varistarınıñ hundar osorondağı küseneüzä qatnaşıp, Uralğa kilep töpläneüyen tübändäge dälildär menän raslarğa mömkin. Qäbiläneñ täü töyäge – Ural tauzarı, yäğni Seber timer yulı ütkän Äşä, Ust-Qatau, Baqal, Hatqı, Zlatoust, Kusa, Qıştım, Meyäs, Öfäle, Nyazepetrovsk, Ürge häm Tübänge Öfäle häm Sverdlovsk ölkähendäge Tübänge Sergi, Ärtä, Krasnoufimsk rayondarı. Bıl töbäk ultıraq tormoşta yäşäü ösön uñaylı bulğan.

Oşo töbäktä baytaq däüyerzär metall ireteü menän şöğöllängändär. Tarihtan bildäle bulıuınsa, törkizär timer ireteü tehnologiyahın täügelärzän bulıp üzläştergän. Bıl käsep iñ täüzä Ğäynä başqorttarı yırendä başlanha, huñınan äylelär yırenä lä küsä. Bıl haqta Z. Välidi hezmätendä lä äytep kitelä. Rus säyähätsehe Galindıñ säyähätnamähendä lä başqorttarzıñ Siläbe, Verhneuralsk, Meyäs taraftarında metall ireteü usaqtarı bulıuı telgä alına. Şulay uq avtor török säyähätsehe Äüliä Çelebi yulyazmalarınan özök kilterä: «Hiştäk (başqorttar – M.Ğ.) – huğışsan qäüyem, altı tup (puşka), bulat qılıstarı ütker»,– tip yazğan.

Başqort arheologı akademik N. Mäcitov 1964 yılda tönyaq-könsığış rayondarzağı (Dıuan, Mäsetle) kurgandarzan, Hälil, Qaranay qäberlektärenän küp bizäneü äyberzäre, timer qoraldar taba. Bıl tabılğan qomartqılar, tarihsı fekerensä, – H-HI bıuattarza yäşägän başqorttarzıñ qäberlektäre.

R. Kuzeyiv hezmättärendä lä äylelärzä bizäneü äyberzäreneñ küplege haqında äytelä. HVIII bıuatta başqort ruda sığarıusıları turahında rus tikşereneüseläre lä yazıp qaldırğan. Misalğa A. Andryuşenkonıñ «1773–1975 yıldarzağı Krästiändär huğışı» tigän kitabında zavod hucalarına mäğdän taşıusı başqort sänäğätseläreneñ ihtilalda qatnaşmauın bildäläy. Ul isemlekkä tarihi şähestärzän Ğäynä başqorto Ismäğil Tasimov, Ya. Aznağolov, D. Ütägänov, Qunay Pazarov, Yaqut Älibayiv, Ilmäkäy Barısov, Äpsäläm Hösäyınov, Mortaza Meräsov, Aqbay Bikbulatov, Hälil Ilpätovtar ingän. Ruda sığarıu bıl şähestärzeñ bıuından-bıuınğa kilgän hönäre bulğan. Tarihta bildäle bulıuınsa, metall ireteüselär bıl hönärze ser itep haqlağan.

Räsäy däüläte bıl yaqtarza zavodtar tözöüze yabay ısuldar menän alıp bara, ularzı la elekke başqort domnaları urınına hala. Başqorttarzıñ zavodtar tözöüye ber qayza la iskä alınmay, ularzı artta qalğan küsmä halıq tip kenä käüzäländerergä tırışalar. 1739 yıldan başqorttar hatta timerlek totouzan da mährüm itelä, sönki oşonoñ menän batşa hökümäte, yänähe, ularzıñ qoral eşläüyen tıya. Rus däüläteneñ täüge metall ireteü urını bulğan Tulala elek qıpsaqtar metall iretkän. Rustar bıl töbäkte XVI bıuatta ğına yaulap alğan. Timäk, metall ireteü hönäre törkizärzän başlanğan.

Äylelär töyäklängän täüge töyäk Äy, Qarizel yılğalarınıñ başı, Meyäs yılğaları buyı bulıp, rus kolonizatsiyahı ularzı Äy, Yürüzän yılğalarınan tübäneräk küsenergä mäcbür itkän. Rustar kilgängä tiklem äylelärzeñ ber ölöşä yarımküsmä häldä malsılıq menän şöğöllängän, ber ni tikleme ultıraq tormoşta yäşägän. Hunarsılıq, soloqsoloq ta kiñ taralğan.

Äylelärzeñ boronğoloğon, yäğni ularzıñ Ural buyzarına hundar menän bergä iñ täügelärzän bulıp kileüyen Ay (Äy) toponimı aşa la toyomlarğa mömkin, sönki «Ay» töşönsähe törki teldä, täü hüz bularaq, yır-hıu isemdärendä, tuğanlıqta kiñ qullanıu tapqan. Atamanıñ tılsım kösö unıñ kük yıseme Ayğa bäyle bulıuındalır, moğayın. Kük yıseme Ayğa quşılıu säbäple, atama täü törkizär ösön iñ qäzerle hüzgä äylänep, ul totem (tabınıu) rolen ütägän. Äylelär üz tamğahı itep yarımayzı qabul itkän.

Ay (Äy) yılğa iseme bulıp yöröhä, qäbilä Äyle isemen alğan. Tarihsılar arahında bıl mäsälä buyınsa ike faraz yäşäp kilä. Berehe R. Kuzeyiv menän I. Işbirzindıqı. «Yılğağa isem könyaq-könsığıştan küsep kilep, yılğa üzänenä urınlaşqan Äyle qäbilähe başqorttarınan qalğan»,– ti ular. Toponimiya belgese, filologiya fändäre doktorı A. K. Matveyiv bıl atamağa üz mönäsäbäten oşolay belderä: «Metafora mogla vozniknut i drugim putem: svetluyu vodu rek sravnili s bleskom lunı, otsyuda tolkovaniye – svetlaya kak luna».

Kük yısemdärenä tabınıu – küp halıqtarğa has küreneş. Misalğa yapondarzı alayıq. Ularzıñ üz ilen «Qoyaş sıqqan il» tip atauı, halıqtıñ Qoyaşqa tabınıuı, ä qıtayzarzıñ üz vatanın «Kük astı» tip danlauı la yuqqa tügelder. Täü törkizär üz ilen Ayğa tiñläp kenä qalmağan, yılğalarzı zurlağan, hörmätlägän. Mäsälän, Yänäs-äy (Enisey) mäğänähe onotolop, döyöm isem menän yörötölä başlağan. Z. Välidizeñ unı hezmättärendä «Yänäsäy» tip atauı la iğtibarğa layıq. Törkizär quşqan Irtış, Qatın yılğaları la hörmät yözönän quşılğan. Yivropalağı böyök yılğa Dunayğa la isemde törkizär quşqan, ular kilgänse yılğanı «Istr» tip atap yörötkändär. Yılğanıñ täüge mäğänähe Hun-ay bulıp Dunayğa äyläneüyenä ğäcäplänergä yaramay, sönki törkizär atama birgän Tın yılğahı – Donğa, Yıne bar (Cenepar) Dneprğa äüyerelgän. Dnepr boron taş tuphalı, bögärlänep aqqan yılğa bulğanğa, moğayın, şulay isem birelgänder.

Qarizel yılğahınıñ da boronğo iseme Öfö. Ul Siläbe, Sverdlovsk ölkäläre aşa kilep, Ağizelgä qoya. Atamanı äylelärzeñ Öpäy ırıuı quşqan bulırğa teyış. Öfö yılğahınıñ başınan (Siläbe ölkähe) ber az ütkäs, Öföle yılğahı Öfögä quşıla. Bälki, öpäyzär yılğağa la üz isemen quşqan yäki yılğa isemen üzenä alğandır.

Altayzan sıqqan törki ata-babalarıbızzıñ yıren «Ayzar ile»tip isemlärgä bulır ine. Küp törki halıqtar arahında Ay quşıp yahalğan halıqtarzıñ atamaları bığa misal bula. N. Baskakovtıñ «Törki teldär» kitabınan tübändäge isemlekte täqdim itäm: altay tele – ayr-at; äzerbaycan tele – qaş-q-ay; uyğır tele – ham-ay; üzbäk tele – sığat-ay, loq-ay; qırğız tele – qay-saq; qaraim – qara-ay tele; nuğay – nuğ-ay tele; Yänäsäy tatarzarı; haqas tele – haq-äy; yaqut – sah-ay; tuva tele – say-an, say-ut tele. Oşoğa östäp, başqorttarzıñ Äyle qäbilähe telen dä ayırım Äy dialektı tip qararğa mömkin bulır ine.

Başqorttarzıñ millät bulıp formalaşıuında qatnaşqan ırıu-qäbilälärzeñ üz-ara bäyläneşeneñ nıqlığı tübä, olos atamalarında la sağılış taba. Bıl protsestı ğalimdar yıntekle öyrängän, tip äytergä mömkin, sönki bıl turala mäğlümättär baytaq. Ğilmi hezmättärzä äylelärzeñ başqa qäbilälär sostavında bulıuı iğtibarzı yälep itä. Älegä äylelärzeñ tege yäki bıl ırıu yırenä qasan küsenep ultırıuı turahında anıq qına mäğlümättär yuq. Şulay za Z. Välidizeñ «Başqorttar tarihı» tigän hezmätendä ber nisä tübä atala: Äy-üsärgän, Äyle-tabın, Dıuan-äy, Dıuan-közäy, Dıuan-tabın ırıuzarı Rus däülätenä quşılğanğa tiklem ük bergä yäşägän.

Äyle aymaqtarınıñ küp qäbilälär sostavında bulıuı, niñä ular başqa qäbilälärgä hıyınğan, tigän horauğa asıqlıq indereüze talap itä, sönki bıl küreneş äylelärgä genä has. Unıñ töp säbäbe 1730 – 1740 yıldarzağı ihtilaldar, yäğni batşa hökümäteneñ äylelär töyägendä küp zavodtar tözöüye menän bäyleler. Bıl turala bezzeñ köndärgä kilep yıtkän mäğlümättär yıterlek.

Mäsälän, G. Gudkov menän Z. Gudkovanıñ «Iz istorii Yucno-Uralskih gornıh zavodov» tigän kitabında Äyle başqorttarın auıldarı menän küserep ultırtıu osraqtarı terkälä. «Tri başkirskih derevni Aylinskoy volosti Kaskinovo, Tuktarovo i Krımovo togda ce (1828 g.) bıli pereselenı so svoih rodnıh mest na rasstoyaniye do 100 verst. Dve pervıe derevni pereselilis na reçku Zyum, a poslednyaya v Ratabınskuyu volost» (247-se bit). Şulay uk äylelär tönyaq-könsığış rayondarza yäşägän ırıuzaştarı arahına la küpläp hıyınğan. Mäsälän, öpäyzär, Mäsetle rayonında qoşsolar ergälärenä – ös auıldı, qoşsolar ğäynäläre – ike auıldı (Ğäynä,Qorğat), Terhäk ırıuınan Araqay auılın hıyındırğan. «Äylelär kitabı»nda Äyle ırıuınıñ başqa töbäktärzä yäşäüye lä hanap ütelgän: Arhangel rayonı Ürge Lämäz auılında – közäyzär, Beloret rayonınıñ Isquştı auılında – törkmän-közäyzär, Uçalı rayonınıñ Höyärğoldo auılında – töslö közäyzär, Äyle kösöktä häm Blagoveşen rayonınıñ – Arqauıl, Tuymazı rayonınıñ – Yärmöhämät häm Iske Tuymazı, Soqazıtamaq, Baltay, Şişmä rayonınıñ Älebay auıldarında äylelär kön itä. (12-se bit) «Tamırzarıñdı beläheñme?» (Öfö, 2007 y.) tigän metodik qullanmanan qäbilälärzä Äy aymaqtarı isemlegen hanap ütäyık: Tabın qäbilähe –Quştan äy, Töp äy, Sıuaş äy, Qol äy, Böcäk äy, Süp äy aymaqtarı; Üsärgän – Äy üsärgän, Yomaq äy, Iş äy, Qupı äy, Şeş äy, Tau äy; Meñle – Äyle meñ, Asıl äy, Murt äy, Urıs äy, Mırza äy, Aqıllı äy; Böryän – Işe äy, Irıs äy, Äy ürmäs, Satı äy. Qatay – Şuq äy, Qol äy, Satı äy, Murt äy, Qolso äy; Qıpsaq – Äy-hay, Qara äy, Kire äy, Küs äy; Dıuan – Dıuan haqal, Qıuaqlı äyle, Säm äy.


2012

Click or select a word or words to search the definition