Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 2699
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1927
10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
16.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
19.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
مىلـــلەت بـــۇ ئۇيغـــۇرالر يەر شـــارىدىن پـــاك – پـــاكىز غايىـــل بولىـــدۇ.
ھۆرمەتلىك پرېزىدېنت بوش ئۇيغۇرالرغا ئىچ ئاغرىتىپ قويۇڭ.
.2خىتــاي كوممۇنىســتالر ھۆكــۈمىتى – 2003يىلــى – 9ئايــدىن
باشــالپ باشــالنغۇچ مەكــتەپلەردە ،ئــالىي مەكــتەپلەردە خىتــاي تىلىــدا
مەجبۇرى ئوقۇتۇشنى يولغا قويدى .ئۇيغۇر مائارىپى تۈگەشـتى .ئۇيغـۇر
مەدەنىيىتى يېڭىچە دەۋرگە ئۇالشمايال چېكىندى.
– 1980 .3يىلالردىــن باشــالپ خىتــاي كــۆچمەنلىرى بــۇ ئــۆلكە
«شـىنجاڭ» ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىغـا توختىمــاي ئۈزلۈكســىز كۆچــۈپ
كىرىشـــنى جىددىيلەشـــتۈردى .خىتـــاي كۆچمەنلىرىنىـــڭ تۇرمۇشـــى
كاپـــالەتكە ئىـــگە قىلىنـــدى ،ئۇيغۇرالرنىـــڭ ئىقتىســـادىي تۇرمۇشـــى
كۈنـــدىن – كـــۈنگە خارابالشـــتى .خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى يەر ،ســـۇ،
يايالقلىرىمىزنى تارتىۋالدى.
مەســــىلەن – 2004 ،يىلـــــى قەشــــقەر ۋىاليىتىنىـــــڭ يېڭىســـــار
ناھىيەســـىدە دېھقانالرنىـــڭ ئوتتـــۇرىچە يىللىـــق كىرىمـــى 792يـــۈەن
بولـدى .شــەھەرلەردە ئىشــچى – خىزمەتچىلەرنىــڭ يىللىــق ئوتتــۇرىچە
كىرىمـــى 9976يـــۈەن بولـــدى .خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى شـــەھەرلەردە
ياشايدۇ ،ئۇيغۇر دېھقانلىرى يېزىالردا ياشايدۇ.1
.4خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى ئۈزلۈكســـىز كۆچـــۈپ كىـــرگەنلىكتىن
«شـــىنجاڭ» ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونىنىـــڭ ئېكولوگىيىلىـــك مـــۇھىتى
قانۇنسىز بۇزغۇنچىلىققـا ئۇچرىـدى .ئۇتۇنكـۇزا كـۆلى قـۇرۇپ كەتتـى،

« 1شىنجاڭ يىلنامىسى» خىتايچە نەشرى – 2004يىل – 467بەت.
216

لوپنـۇر كــۆلى قــۇرۇپ كەتتــى .ئىبىنــۇر كــۆلى قــۇرۇپ كەتتــى ،ئىچكــى
قۇرۇقلۇق دەريا ــ تارىم دەرياسى قۇرۇپ كەتتى .ئۇيغـۇرالر ئەگەر ھايـات
قالســاق كەلگۈســىدە قەيەردە ياشــايمىز؟ يەر ئاســتى ســۈيى 50مېتىــر
چوڭقۇرلۇققا چۈشۈپ كەتتى.
بىــز ئۇيغــۇرالر بىرلەشــكەن دۆلەتــلەر تەشــكىالتىنىڭ نىزامنــامە،
خىتاپنامەلىرىگە ئاساسلىنىپ ،ئۆز تەقـدىرىمىزنى ئـۆزىمىز بەلگىـلەش
يولىنى تاللىۋالدۇق.
ئامېرىكا خەلقىنىڭ چۈشىنىشىنى ئۈمىد قىلىمىز.
ئالالھ سىزگە يار بولسۇن پرېزىدېنت بوش ئەپەندى!
ئالالھ ئامېرىكىغا يار بولسۇن ئامېرىكا خەلقى!
رابىيە قادىر
– 2006يىل – 2ئاينىڭ – 23كۈنى

217

ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى ئېتنىك مىللەت ئۇيغۇرالر
كىم؟
– 2006يىلى – 3ئاينىڭ – 15كۈنى
ئۇيغـۇرالر ئوتتــۇرا ئاسـىيادا ياشــايدۇ – 15 .ئەسـىردە يېزىلغــان «تــارىخى
رەشــىدى»دە ،ئۇيغــۇرالر ياشــىغان ماكــان ئۇيغۇرىســتان دەپ – 1884 ،يىلــى
مانجۇالرغـــا مۇســـتەملىكە بولـــۇپ قالغانـــدىن باشـــالپ «شـــىنجاڭ» دەپ،
ھازىرقى زامـان تارىخىـدا ئۇيغـۇرالر ئىككـى قېـتىم جۇمھـۇرىيەت قۇرغانـدىن
كېيىن شەرقىي تۈركىستان دەپ ،ئاتىلىپ كەلگەن.
بۇ ۋەتەن ئۇيغۇرىستان «شـىنجاڭ» ئۇيغـۇر ئـاپتونوم رايـونى خىتـاي
جۇمھۇرىيىتىنىــــــڭ غەربىــــــي – شــــــىمالىغا جايالشــــــقان بولــــــۇپ،
تېررىتورىيەســـى شـــەرقتىن – غەربكىـــچە ئۇزۇنلـــۇقى ئىككـــى مىـــڭ
كىلــومېتىر ،جەنــۇبتىن – شــىمالغا كەڭلىكــى 1650كىلــومېتىر ،يەر
مەيـدانى – 1950يىلـالردا 1مىليــون 9يـۈز مىــڭ كـۋادرات كىلــومېتىر
دەپ جاكارلىغان .ھازىر خىتاي كوممۇنىستلىرى 1مىليـون 660مىـڭ
كۋادرات كىلومېتىر دەپ ئېالن قىلماقتا.
شــەرقىي تۈركىســتان (ئۇيغۇرىســتان) شــەرق تەرەپــتىن :گەنســۇ،
چىڭـــخەي ،تىــــبەت قاتــــارلىق ئـــۆلكىلەر بىــــلەن؛ غەرب تەرەپــــتىن:
قازاقىســـتان ،قىرغىزىســـتان ،تاجىكىســـتان؛ غەربىـــي – جەنـــۇبتىن:
ئافغانىســتان ،پاكىســتان ،ھىندىســتان؛ شــىمال تەرەپــتىن :موڭغــۇلىيە،
رۇسىيە ،يەنە قازاقىستان قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن چېگىرالىنىدۇ.
218

ئۇيغۇرىستان (شەرقىي تۈركىستان) نىڭ جەنۇبىغـا قـارا قـۇرۇم تـاغ
تىزمىلىـــرى ،غەربىـــگە پـــامىر تـــاغلىرى جايالشـــقان ،ئۇيغۇرىســـتان
«شــىنجاڭ» ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىنىــڭ شــەرقىي – شــىمال قىســمىغا
ئالتــاي تــاغ تىزمىلىــرى جايالشــقان ،ئۇيغۇرىســتان «شــىنجاڭ ئۇيغــۇر
ئاپتونوم رايونىنىڭ ،غەربىـي – جەنۇبىـدىكى پـامىر ئېگىزلىكـى بىـلەن
شـــــىمالدىكى ئالتـــــاي تـــــاغ تىزمىلىرىنىـــــڭ ئوتتۇرىســـــىغا ئۇيغـــــۇر
ئىدارىسىنىڭ سىمۋولى ،ئۇيغۇر مىللىي روھىنىڭ غـۇرۇرى ھەيۋەتلىـك
تەڭرىتـــاغلىرى جايالشـــقان .تەڭرىتـــاغلىرى جەنـــۇبىي ۋە شـــىمالىي
ئۇيغۇرىســـتان دەپ ئىككـــى قىســـىمغا ئايرىـــپ تۇرىـــدۇ .خـــانتەڭرى
چوققىســــى ۋە بوغــــدا چوققىســــى تەڭرىتاغلىرىنىــــڭ ھەيۋەتلىــــك
چوققىلىرىدۇر.
تەڭرىتېغىنىـــڭ شـــىمال ۋە جەنۇبىغـــا — چـــوڭ – كىچىكلىكـــى
ئوخشـــاش بولغـــان ئويمـــانلىقالر — تـــارىم ئويمـــانلىقى ،جۇڭغـــارىيە
ئويمــانلىقى ،ئىلــى ئويمــانلىقى ،تۇرپـــان ئويمــانلىقى جايالشــقان .بـــۇ
ئويمــانلىقالر تــارىختىن بېــرى ئۇيغۇرالرغــا بوســتانلىقالرنى ،دەريــاالرنى
بەخــــش ئېتىــــپ ،ئەجــــدادلىرىمىزنىڭ ھەرخىــــل ئېھتىيــــاجلىرىنى
قاندۇرۇپ كەلگەن.
تـــارىم ئويمانلىقىنىـــڭ مەركىـــزى قىســـمىغا مەشـــھۇر تەكلىماكـــان
قۇملـــۇقى جايالشـــقان .كـــۆلىمى 337مىـــڭ 600كـــۋادرات كىلـــومېتىر
بولــــۇپ ،دۇنيــــا بــــويىچە ئىككىنچــــى چــــوڭ قۇملــــۇق ھېســــابلىنىدۇ.
تەڭرىتېغىنىــــڭ شــــىمالى ئېتىكــــى ،ئالتــــاي تاغلىرىنىــــڭ جەنــــۇبىي
قىســمىغا جايالشـــقان جۇڭغـــارىيە ئويمانلىقىنىـــڭ كـــۆلىمى تەخمىـــنەن
219

380مىــڭ كــۋادرات كىلــومېتىر بولــۇپ ،تــارىم ئويمانلىقىــدىن قالســىال
ئىككىنچــى چـــوڭ ئويمــانلىق ھېســـابلىنىدۇ .تــارىم ئويمـــانلىقى بىـــلەن
جۇڭغـــارىيە ئويمانلىقىـــدا چـــوڭ -كىچىـــك تـــارىم دەرياســـى ،قەشـــقەر
دەرياسى ،ئېرتىش دەرياسى ،ئىلى دەرياسى قاتارلىق دەريا ئېقىنالر بار.
ئۇيغۇرالرنىــڭ ۋەتىنــى ئۇيغۇرىســتان ئىســمى – جىســمىغا اليىــق
تەبىئىـــي بايلىققـــا ئىـــگە گـــۈزەل ئـــۆلكە ،گـــۈزەل ۋەتەن« ،شـــىنجاڭ»
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئۇيغۇرىسـتاننىڭ تـاغ – ئېـدىرلىرى ،ھەتتـا چـۆل
– جەزىرىلىــرى ،قۇملۇقالرنىــڭ قــوينى ئاجايىــپ مــول بــايلىقالر بىــلەن
تولغــان .ھــازىرغىچە قىــدىرىپ تەكشۈرۈشــتە ئېنىقالنغــان ۋە خىتــاي
كــۆچمەنلىرى پايــدىلىنىۋاتقان كــان مەھســۇالت بــايلىقلىرى ،نېفىــت،
كۆمۈر ،تۆمۈر ،ئالتۇن ،كۆمـۈش ،مىـس ،قوغۇشـۇن ،قەلەي ،قاشتېشـى،
گۈڭگۈرت ،بور ،نىكېل ،ئاش تۈزى ،ئـودان ( ،)35ئـوران( ،)37مانگـان،
خروم ،بېرىللى ،لىستى ،نىئـوبى قاتـارلىق رەڭلىـك ،رەڭسـىز مېتـالالر،
مەدەنـــلەر 137خىلـــدىن ئاشـــىدۇ .خوتەننىـــڭ قاشتېشـــى قەدىمـــدىن
تارتىــپ دۇنياغــا مەشــھۇر .ئويمــانلىق بوســتانلىقالردا ،يېــزا ئىگىلىــك
مەھســۇالتلىرىدىن بۇغــداي ،قونــاق ،ئارپــا ،شــال ،پاختــا ،قىچــا ،زاغــۇن،
زىغىـر ،كۈنجـۈت قاتــارلىق زىـرائەتلەر ۋە ھەرخىــل كۆكتـات ،ھەرخىــل
مېۋىلەر ئۆستۈرۈلىدۇ.
تېرىلغـــۇ ئومـــۇمى يەر مەيـــدانى 9مىليـــون 330مىـــڭ گېكتـــار،
يىللىــق ئاشــلىق مەھســۇالتى 8مىليــون توننــا ئەتراپىــدا ،يىللىــق پاختــا
مەھســۇالتى 1مىليــون 570مىــڭ توننــا ،تەبىئىــي ئــوتالق 48مىليــون
220

گېكتــار ،ئورمــان 4مىليــون 839مىــڭ گېكتــار ،ياغــاچ زاپىســى 250
مىليون كۈب مېتىر ،سۇ زاپىسى 88مىليارد كۈب مېتىر.
ئۇيغۇرىســـتان «شـــىنجاڭ» ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونىنىـــڭ نېفىـــت
مۆلچىرى بـايلىقى 21مىليـارد توننـا ( 1توننـا قـانچە بارىـل؟) تەبىئىـي
گاز مۆلچەر بايلىقى 11تېرلىيون كۈب مېتىر.
«شــــــىنجاڭ» ئۇيغــــــۇر ئــــــاپتونوم رايــــــونى ،ئۇيغۇرىســــــتاننىڭ
چارۋىچىلىقى – يايالق كۆلىمى 720مىليـون مـودىن ئاشـىدۇ( .خىتـاي
بىرلىكى) .چارۋا مالالرنىڭ تـۈرلىرى كـۆپ ،قـوي ،كـاال ،ئـات قاتـارلىق
چــوڭ – كىچىــك چارۋىالرنىــڭ ســانى 34مىليــون 700مىــڭ تۇيــاقتىن
ئارتۇق .ئەپسۇسكى بۇ يـايالقالر ھـازىر خىتـاي كۆچمەنلىرىنىـڭ قـولى
بىلەن بۇزۇلماقتا.
ئۇيغۇرالرنىڭ ئېتنىك مەنبەسى
مىلــلەت نــامىنى ئادەملەرنىــڭ بىــر خىــل ئىجتىمــائىي بەلگىســى
دەپ ئاتاشقا بولىدۇ.
تارىخشـــۇناس ،مىللەتشـــۇناس ،تىلشۇناســـالرنىڭ تەتقىقاتلىرىغـــا
ئاساسالنغاندا« ،ئۇيغۇر» دېگەن ئىسىمنىڭ ھېچقانـداق فونىتىكىلىـق
ئـــۆزگىرىش ھاســـىل قىلمـــاي تۇراقلىـــق ھالـــدا ئىســـتېمال قىلىنىـــپ
كەلگىــنىگىال ئىككــى مىــڭ يىلغــا يــېقىن بولغــان دېيىشــكە بولىــدۇ.
ئەنگلىيەلىـــك ئـــالىم ھېنـــرى پـــولى – 3ئەســـىردە ياشـــىغان يۇنـــان
جۇغراپىيـــونى پىتولمىنىـــڭ «جـــۇغراپىيە» دېـــگەن ئەســـىرىدە تىلغـــا

221

ئېلىنغــان ئۇيغــۇر ئويغــارد Oikhdai Oechurدېــگەن ئىســىمالرنى
مىسالغا ئېلىپ بۇالر ھازىرقى ئۇيغۇرالردۇر ،دېگەن ئىدى.
(« )1تۈركىي تىلالر دىۋانى»دا «ئۇيغۇر» دېـگەن سـۆزنىڭ پارسـچە
«خــوز – خــور» دېــگەن ســۆزدىن كەلگەنلىكــى بايــان قىلىنىــپ ،ئــۇ
ســــۆزنىڭ يۇنــــانلىق ئالىكســــاندىر ماكادونىســــكى ئۇيغــــۇر ئــــېلىگە
يېقىنالشــقاندا ئــۆزى دۇچ كەلــگەن جەڭچىلەرنىــڭ ئوقيــا ئېتىشــتىكى
چېــۋەرلىكىگە ھەيــران قېلىــپ شــۇنداق ئىســىم قويغــانلىقى رىــۋايەت
قىلىنىدۇ.
( )2بەزى تەتقىقـــات ماتېرىياللىرىـــدا ئوتتـــۇرا دەۋر تىلىـــدىكى
«ئۇرغـــۇر» دېـــگەن ســـۆزدىن كەلـــگەن دېيىشـــىدۇ )1( .مىســـالدا
مىالدىــــــدىن بــــــۇرۇنقى – 3ئەســــــىردە ئــــــۆتكەن ئالىكســــــاندىر
ماكادونىســـــكىنىڭ ئۇيغۇرالرغـــــا «خـــــوز – خـــــور» دەپ ئىســـــىم
بەرگەنلىكىنــــى رىــــۋايەت قىلىــــش ئــــارقىلىق «ئۇيغــــۇر» دېــــگەن
ئىســـىمنىڭ مىالدىـــدىن بـــۇرۇنقى دەۋرلەردىـــال بـــار ئىكەنلىكىنـــى
يورۇتــۇپ بەرگەن« .ئۇيغــۇر» دېــگەن ئىســىمنىڭ «چېــۋەر ،بــاتۇر»
دېگەن سۆز ئىكەنلىكـى« ،ئۇيغـۇر» دېـگەن ئىسـىمنىڭ ئۇيۇشـقاق،
يېپىشـــقاق ،ئىتتىپاقالشـــقۇچى دېـــگەن مەنىلەرنـــى بېرىـــدىغانلىقى
توغرىسىدا تارىخچىالر ،تىلشۇناسالر سۆزلەپ ئۆتۈشكەن.
ئۇيغۇرالر تارىختا قۇرغان دۆلەتلەر

222

ئۇيغۇرالرنىڭ ئەجـدادلىرى ھەمـدە قېرىنداشـلىرى تـوراالر ،ھـونالر،
ســـاكالر ئـــۇزاق تـــارىختىن بېـــرى بىپايـــان زېمىنـــدا ئارقـــا – ئارقىـــدىن
بىرنەچچە قېتىم دۆلەت قۇرغان ئىدى.
.1ھـون ئىمپېرىيەسـى؛ (مىالدىـدىن بـۇرۇنقى -204يىلىــدىن 216
– يىلغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.2ياۋروپــا ھــون ئىمپېرىيەســى؛ (مىــالدى – 375يىلىــدىن – 468
يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.3ئـــاقھون (ئفتالىـــت) ئىمپېرىيەســـى؛ (مىـــالدى – 420يىلىـــدىن
– 565يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.4كــــۆك تــــۈرك خــــانلىقى؛ (مىــــالدى – 551يىلىــــدىن – 745
يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.5ئۇيغــۇر ئورخــۇن خــانلىقى؛ (مىــالدى – 646يىلىــدىن – 845
يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.6ئۇيغۇر كەڭسۇ دۆلىتى؛ (مىالدى – 870يىلى قۇرۇلغان).
.7ئۇيغۇر قاراخـانىيالر دۆلىتـى (مىـالدى – 850يىلىـدىن – 1212
يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.8ئۇيغۇر – ئىدىقۇت دۆلىتـى؛ (مىـالدى – 850يىلىـدىن – 1335
يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.9غەزنەۋىـــلەر ســـۇلتانلىقى؛ (مىـــالدى – 960يىلىـــدىن – 1187
يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.10ئۇلــۇغ ســەلجۇقىالر ســۇلتانلىقى؛ (مىــالدى – 1040يىلىــدىن
– 1157يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
223

.11خــارەزىم شــاھ دۆلىتــى؛ (مىــالدى – 1172يىلىــدىن – 1231
يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.12ئاالئىــددىن ئەرەتنــا ســۇلتانلىقى؛ (مىــالدى – 1341يىلىــدىن
– 1381يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.13ســەئىدىيە خانىــدانلىقى؛ (مىــالدى – 1504يىلىــدىن – 1678
يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
.14ئۇيغۇر قەشـقەرىيە دۆلىتـى (مىـالدى – 1856يىلىـدىن 1884
– يىلىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن).
-19ئەســىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىــدا چــار رۇســىيە ۋە بۈيــۈك برىتــانىيە
(ھىندىســـتاندا ئىـــدى) ئوتتـــۇرا ئاســـىيانى مۇســـتەملىكە قىلىشـــنى
تالىشــىپ دىپلومــاتىيە ،ھەربىــي ئىشــغالىيەت ،تەســىر دائىــر تالىشــىش
جەھەتتە كەسكىن ئېلىشىپ چار رۇسىيە بىـلەن برىتانىيەنىـڭ ئوتتـۇرا
ئاســـىياغا قارىتىلغـــان سىياســـىي تـــاالش – تارتىشـــى ئافغانىســـتانغا
مەركەزلەشكەن .ئۇيغۇرنىڭ ۋەتىنى قەشقەر ئۆلكىسى شۇ چاغـدا چـار
رۇسىيە موژىكلىرىنىڭ كۆزى چۈشكەن ھەم بۈيـۈك برىتـانىيە ئىسـتىال
قىلىشنى كـۆڭلىگە پـۈككەن مـۇقەددەس ئـۆلكە بولـۇپ قالغـان ئىـدى.
– 1856يىللىـــرى چـــار رۇســـىيەلىك مـــوژىكالر ئوتتـــۇرا ئاســـىيانىڭ
غەربىـــي قىســـمى — قۇقـــان ،بۇخـــارا ،خىـــۋە خـــانلىقلىرىنى ئىســـتىال
قىلىشــــقا باشــــلىغاندىن كېــــيىن ئــــوردا مــــۇالزىم يــــاقۇببەگ قۇقــــان
شــەھىرىدىن قەشــقەر شــەھىرىگە يېتىــپ كېلىــپ ،قەشــقەر ،يەكەن،
خـــوتەن ،كۇچـــا شــــەھەرلىرىنى بىرلەشـــتۈرۈپ ئۇيغـــۇر قەشــــقەرىيە
دۆلىتىنـــى قـــۇردى .تېـــزلىكتە شــــىمالدا ئالتـــاي ،ئىلـــى ،ئــــۈرۈمچى
224

ۋىاليەتلىرىنـــى بويســـۇندۇرۇپ ئـــازاد قىلىـــپ پۈتـــۈن ئۇيغۇرىســـتاننى
بىرلىككە كەلتۈردى( .خىتـاي تـارىخچىلىرى ھـازىرغىچە يـاقۇپبەگنى
ئەنگلىيەنىـــڭ جاسۇســـى دەپ ئەيىبلىمەكـــتە) .بىـــراق ،ياقۇپبەگنىـــڭ
ھۆكـــۈمرانلىقى ئـــۇزاق داۋاملىشـــالمىدى .خىتـــاي تېررىتورىيەســـىگە
ھۆكۈمرانلىــق قىلىۋاتقــان مــانجۇالر – 1875يىلــى چــار رۇســىيەلىك
موژىكالرنىڭ قورال – ياراغ ،ھەربىي مۇالزىمەت يـاردىمىگە ئېرىشـىپ،
ھەربىــــي قومانــــدانى خىتــــاي زوزۇڭتــــاڭنى غەربــــكە — (ھــــازىرقى
«شـــىنجاڭ» ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايـــونىنى) بويسۇندۇرۇشـــقا ئەۋەتتـــى.
ئەنگلىيەنىڭ شياڭگاڭدا قۇرۇلغان بوستۇن بانكىسـى پـۇل چىقىرىـپ،
مانجۇ خانىدانلىقىنىڭ ھەربىي قوماندانى زوزۇڭتاڭغا ياردەم قىلدى.
زوزۇڭتاڭ – 1877يىلى قەشقەر ئۆلكىسىدە 600مىـڭ ئۇيغـۇرنى
قىرىپ تاشالپ ،ئۇيغۇر – قەشقەر دۆلىتىنى ئاغدۇردى.
شــۇ چــاغالردا برىتانىيەلىكلەرنىــڭ قەشــقەر ئۆلكىســىنى ئىســتىال
قىلىشىغا چـار رۇسـىيەلىك مـوژىكالر ھۆكـۈمىتى يـول قويمىـدى ،چـار
رۇسىيەلىك موژىـك تاجـاۋۇزچىالر ئۇيغۇرنىـڭ ئىلـى ،قەشـقەر قاتـارلىق
ئــۆلكىلىرىنى بېســىۋالماقچى بولغانــدا (شــۇ ۋاقىــتالردا چــار رۇســىيە
ئۇيغۇرنىــــــڭ ئىلــــــى ئۆلكىســــــىنى 12يىــــــل بېســــــىپ ياتقــــــان)
بىرىتانىيەلىكلەر يول قويمىدى.
زاماننىـــڭ ئۆزگىرىشـــى شـــۇ دەۋرگە يېتىـــپ كەلگەنـــدە – 1900
يىلالردىن باشالپ شىمالىي ياۋروپادا گېرمانىيە قۇدرەتلىك كـۈچ بولـۇپ
باش كۆتۈرگەندە چۆچۈپ كەتكەن چار رۇسىيە بىـلەن بۈيـۈك برىتـانىيە
225

ئوتتــۇرا ئاســىيادا سىياســىي تــاۋىكىنى يىغىشــتۇرۇپ تەســىر دائىــرە ۋە
مۇستەملىكە تالىشىشنى ئاخىرالشتۇردى.
ئۇيغۇرالرنىڭ ۋەتىنـى ئۇيغۇرىسـتان مەسىلىسـىگە كەلگەنـدە چـار
رۇســىيە مــوژىكلىرى ۋە برىتــانىيە قاتــارلىق دۆلەتــلەر ســاڭىمۇ يــوق،
ماڭىمۇ يوق سىياسـىتىنى قوللىنىـپ ،ئۇيغـۇرالر ئۆلكىسـىنى مـانجۇ –
خىتــــاي خانىــــدانلىقىغا قــــارام (مۇســــتەملىكە) قىلىــــپ بەردى .بــــۇ
ئۇيغۇرالرنىــڭ بېشــىغا كەلــگەن تــۇنجى قېــتىم مۇســتەملىكە بولــۇپ
قېلىشـــنىڭ پاجىئەلىـــك تـــارىخى ئىـــدى .دەســـلەپتە – 1856يىلـــى
ئەنگلىــيە ،چــار رۇســىيە ،تــۈركىيە ،ئافغانىســتان قاتــارلىق دۆلەتــلەر
يــاقۇپ بەگ قۇرغــان قەشــقەرىيە ئۇيغــۇر دۆلىتىنــى ئېتىــراپ قىلىــپ
ئەلچىلەرنــــى ،ۋەكىللەرنــــى ئەۋەتىشــــكەن( .كىــــرو پــــاتكىن چــــار
رۇسىيەنىڭ ئەلچىسى سۈپىتىدە قەشقەر ئۇيغۇر دۆلىتـى بىـلەن چېگـرا
سىزىقى بەلگىلەشكە يېتىپ كەلگەن).
شـــۇنداق قىلىـــپ مـــانجۇ خانىـــدانلىقىنىڭ ئەســـكىرى قومانـــدانى
زوزۇڭتـــاڭ – 1884يىلـــى قەشـــقەرىيە ئۇيغـــۇر دۆلىتىنىـــڭ نـــامىنى
ئۆزگەرتىپ ،بۇ ئـۆلكىگە «شـىنجاڭ» يېڭـى يەر دەپ ،ئىسـىم قويـدى.
بــۇ چــاغ خىتــاي مىللىتــى ،مــانجۇ مىللىــتىگە مۇســتەملىكە بولــۇپ
تۇرغان چاغ ئىدى.
26يىــل ئۆتكەنــدىن كېــيىن – 1911 ،يىلــى ئۇيغۇرالرنىــڭ بــاتۇرى
تۆمـــۈر خەلىـــپە ئۇيغۇرنىـــڭ ئۆلكىســـى قۇمـــۇل ۋىاليىتىـــدە قوراللىـــق
قوزغىالڭ كۆتۈرۈپ ،مانجۇ خانىدانلىرىنىڭ ئۇيغۇرالرغـا ھۆكۈمرانلىـق
قىلىۋاتقــان خىتــاي مىلىتارىســتلىرىنى تامــامەن يوقــاتتى .بىــراق ،چــار
226

رۇســــــىيە جاھــــــانگىرلىكى مــــــانجۇ مىلىتارىســــــتلىرىغا تاشــــــقى
موڭغۇلىيەنىـــڭ نـــوم ئېغىـــزى ئـــارقىلىق ئـــوق – دورا ،قـــورال – يـــاراغ،
ئاشلىق ،كىيىم – كېچەك ياردەم قىلىپ ،تۆمـۈر خەلىـپە قـوزغىلىڭىنى
باســـــتۇرۇپ ،ئۇيغۇرالرنىـــــڭ ۋەتىنىنـــــى يەنە بىـــــر قېـــــتىم مـــــانجۇ
مىلىتارىستلىرىنىڭ قولىغا تاپشۇرۇپ بەردى.
– 1933يىلـــى – 11ئاينىـــڭ – 12كـــۈنى ئۇيغۇرنىـــڭ قەشـــقەر،
خــــوتەن ۋىاليىتىــــدە ســــابىت دامــــولال ،مــــۇھەممەد ئىمىــــن ھەزرەت
رەھبەرلىكىـــدە ئۇيغـــۇرالر قوراللىـــق قـــوزغىالڭ كۆتـــۈرۈپ ،قەشـــقەر
شــــەھىرىدە مۇســــتەقىللىق جاكارلىــــدى .ســــتالىن – 1934يىلــــى
ئاتۇشــــنىڭ تېــــرەك ئېغىزىــــدىن قۇرۇقلــــۇق قىســــىملىرىنى ۋە ھــــاۋا
قىســىملىرىنى ئەۋەتىــپ – 1937يىلىغىــچە ئۇيغــۇر ئىنقىالبچىالرنــى
قىـــــرغىن قىلىـــــپ مۇســـــتەقىل «شـــــەرقىي تۈركىســـــتان ئىســـــالم
جۇمھــۇرىيىتى»نــى يوقىتىــپ ،ئۇيغۇرنىــڭ ۋەتىنىنــى يەنە بىــر قېــتىم
خىتاي مىلىتارىست شىڭشىسەيگە تاپشۇرۇپ بەردى.
– 1944يىلــــــــى – 11ئاينىــــــــڭ – 12كــــــــۈنى ئۇيغــــــــۇرالر
ئۇيغۇرىســـتاننىڭ ئىلـــى ۋىاليىتىـــدە قوراللىـــق قـــوزغىالڭ كۆتـــۈرۈپ،
ئــۇرۇش ئــوتىنى پۈتــۈن ئۇيغۇرىســتانغا كېڭەيتىــپ ،ئۇيغــۇر قوراللىــق
مىللىي دېموكراتىك ئىنقىالبى ئارقىلىق ئىككىنچـى قېـتىم «شـەرقىي
تۈركىســتان جۇمھــۇرىيىتى»نــى قــۇرۇپ چىققانــدا – 1945 ،يىلــى – 2
ئاينىـڭ – 11كـۈنى چاقىرىلغـان «خەلقئـارا «يالتـا يىغىنـى» مەخپىـي
شــەرتنامە ئىمــزاالپ – 1945 ،يىلــى – 8ئاينىــڭ – 14كــۈنى خىتــاي
گومىنـــداڭ ھۆكـــۈمىتى بىـــلەن موســـكۋادا ،ســـتالىن ھۆكۈمىتىنىـــڭ
227

(«جۇڭگــو – ســوۋېت دوســتلۇق ،ئىتتىپاقداشــلىق شەرتنامەســى») نــى
ئىمزالىشـــىغا پرىنســـىپ ،رامكـــا بەلگىـــلەپ بەردى .يېشـــىل چىـــراغ
يېقىـــپ بەردى .يـــۇقىرىقى شـــەرتنامەلەر ئۇيغـــۇرالر قۇرغـــان دۆلەتنـــى
مۇنقەرز قىلىپ ،ئاتالمىش «شـىنجاڭ» ئۆلكىسـىنى خىتـاي گومىنـداڭ
ھۆكــۈمىتىگە يەنە بىــر قېــتىم قوشــۇپ بەردى .ئۇيغــۇرالر ئىككىنچــى
قېــتىم قۇرغــان دۆلەت «شــەرقىي تۈركىســتان جۇمھــۇرىيىتى» – 1944
يىلىــــدىن – 1949يىلــــى – 10ئاينىــــڭ – 1كــــۈنىگىچە بەش يىــــل
مەۋجـــۇت بولـــۇپ تـــۇردى – 1949 .يىلـــى – 10ئاينىـــڭ – 1كـــۈنى
خىتاينىـــڭ كوممۇنىســـت پارتىيىســـى ۋە ئۇنىـــڭ ئاتـــالمىش ئـــازادلىق
ئارمىيەســى ئاتــالمىش شــىنجاڭغا تاجــاۋۇز قىلىــپ كىــردى .بۇنىڭــدىن
ئـــاۋۋال ھەتتـــا ســـتالىن خىتاينىـــڭ گېنېرالـــى ۋاڭ جىننـــى ھەربىـــي
ئايروپىالنغا ئولتۇرغۇزۇپ قارا شەھەر ئەتراپىغىچە ھـاۋادا ئايالنـدۇرۇپ،
خىتاينىــڭ ئاتــالمىش ئــازادلىق ئارمىيەســىنى ئۇيغۇرىســتانغا يــۆتكەپ
كىرىشكە ،سوۋېتالر ئارمىيەسىنىڭ ھەربىي ماشـىنىلىرىنى ئاجرىتىـپ
بەرگەن ئىدى.
– 2003يىلــــــــــى – 5ئاينىــــــــــڭ – 25كــــــــــۈنى خىتــــــــــاي
مۇستەملىكەچىلىرى «شـىنجاڭ مەسىلىسـى توغرىسـىدا ئـاق تاشـلىق
كىتــاب» ئــېالن قىلىــپ ،ئۇيغۇرالرنىــڭ – 20ئەســىرنىڭ – 40 – 30
يىللىرىدا ئىككى قېتىم جۇمھۇرىيەت قۇرغـانلىقىنى ئېتىـراپ قىلـدى.
لېكىن «ئاق تاشلىق كىتاب» ئاپتورلىرى بـۇ دۆلەت نېمىشـقا مەغلـۇپ
بولدى دەپ ،سوئال قويمىدى ياكى جاۋاب بەرمىدى.
228

– 1950يىلالردىن تاكى ھـازىرغىچە ئۇيغـۇر خەلقـى ھەر ئىككـى
يىلــدا بىــر قېــتىم قوراللىــق ،قورالســىز ئىــنقىالب ،نامــايىش ،قـوزغىالڭ
كۆتــۈرۈپ خىتــاي مۇســتەملىكەچىلىرىنىڭ مىللىــي ھۆكــۈمرانلىقىنى
ئىزچىـــل رەت قىلىـــپ كەلـــدى( .خىتـــايچە نەشـــر قىلىنغـــان «دۆلەت
مەنپەئەتـــى ھەممىـــدىن ئەال») مـــاۋزۇلۇق كىتابتـــا شـــۇنداق ئېتىـــراپ
قىلىندى.
ئۇيغۇرالرنىڭ دىنىي ئېتىقادى
ئۇيغـــۇرالر تارىختـــا ئاساســـلىقى بـــۇددا ۋە كېـــيىن ئىســـالم دىنىغـــا
ئېتىقـــاد قىلغـــان .ھەرقايســـى تـــارىخى دەۋرلەردە يەنە ئوخشـــىمىغان
دەرىجىــدە شــامان دىنــى ،خرىســتىئان دىنــى ،زەردوش دىنــى قاتــارلىق
دىنالرغىمۇ ئېتىقاد قىلغان.
ئۇيغۇرالرنىڭ تىل – يېزىقى
بۈگــۈنكى ئۇيغــۇرالر مىلــلەت بولــۇپ شەكىللىنىشــتىن بــۇرۇنقى
ئــۇزۇن مــۇرەككەپ تــارىخى جەريانــدا ۋە ھازىرغــا قەدەر ئــۆز تىلىنــى
ئىزچىل ھالدا ئورتاق ئاالقىلىشـىش قـورالى قىلىـپ كەلـدى .مەلـۇمكى
ئۇيغـۇر تىلــى — ئالتـاي تىــل سىستېمىســى ،تـۈركى تىلــالر ئائىلىســى،
غەربىـــي ھـــون تىـــل تـــارمىقى ،ئۇيغـــۇر – قـــارلۇق تىـــل گۇرۇپپىســـىغا
مەنسۇپ تىلدۇر.
مەلــۇمكى يېزىــق — تىــل ئىنســانالر مەدەنىــيەت تەرەققىياتىنىــڭ
مـــۇئەييەن باســــقۇچىدا مەيــــدانغا كەلـــگەن بىــــر خىــــل مەدەنىــــيەت
ھادىسىســـى بولـــۇپ ،تىلنـــى خاتىرىلەيـــدىغان بەلـــگە (يېزىـــق) بەزى
تەتقىقــات ماتېرىياللىرىغــا ئاساســالنغاندا ،ئۇيغۇرالرنىــڭ يېزىــق – تىــل
229

قولالنغىنىغا ئىككى مىڭ يىل بولغانلىقى مەلۇم .ئۇيغـۇر ئەجـدادلىرى
بــۇ ئــۇزاق تــارىخى جەريانــدا مــانى يېزىقــى ،بىراھمــا يېزىقــى ،ســوغدى
يېزىقــى قاتــارلىق يېــزىقالردىن پايــدىلىنىپ ئــۆز تىلىنــى ۋە تــارىخىنى
خاتىرىلەپ كەلگەن.
ئۇيغۇرالرنىڭ تىل سەنئىتى
بىز بۇ يەردە ئۇيغۇرالرنىڭ رىـۋايەتلىرى ،ئەپسـانەلىرى ،سـاددا ئـالەم
قاراشلىرى ئېغىز ئەدەبىياتى (فولكلور) ،يازمـا ئەدەبىيـاتى (كالسسـىك
ئەدەبىياتى) ،چۆچەكلەردە ئىپادە تاپقـان تۇرمـۇش قاراشـلىرى ،تەبىـئەت
قاراشــــــــلىرى ،بېيىــــــــت -قوشــــــــاقلىرى ،ئەتراپتىكــــــــى دۆلەت ۋە
مىللەتلەرگىمــۇ ئاالھىــدە تەســىر كۆرســەتكەن ناخشــا – غەزەللىــرى
قاتارلىق تىل سەنئىتى ئادەتلىرى توغرىسىدا كۆپ توختالمىدۇق.
ئۇيغۇرالرنىڭ سەنئەت ئادەتلىرىگە كەلسەك ،ئۇيغـۇرالر قېرىنـداش
مىللەتلەر تەرىپىدىن «ناخشا – ئۇسسۇلچى مىلـلەت» دەپ نـام ئالغـان
ئىــــدى .ئۇيغۇرالرنىــــڭ ســــەنئەت خۇمــــارلىقى ،ئۇسســــۇل ،مۇزىكــــا،
ئويمىچىلىــق( ،نەققاشــلىق) ،ھەيكەلتىراشــلىق ،ھــۈنەر – ســەنئەت،
رەسســـاملىق ،كەشـــتىچىلىك قاتـــارلىقالرنى ئىجتىمـــائىي كەســـىپ
ســـۈپىتىدە داۋامالشـــتۇرۇپ كەلگەنلىكىـــدە ئىپادىلىنىـــدۇ .ئۇيغـــۇرالر
مىللەت خـاراكتېرىگە ،مەنىـۋى تەلەپلىـرىگە مۇناسـىپ ئىجـاد قىلىـپ
كەلگەن مىللەتتۇر.
ھەرىـــكەت ســـەنئىتى يـــاكى ھەرىـــكەت تىلـــى دەپ ئاتىلىـــدىغان
ئۇسســۇل ۋە ئــاۋاز ســەنئىتى يــاكى مۇزىكىلىــق تىــل دەپ ئاتىلىــدىغان
230

مۇزىكــــا ،ئۇيغــــۇر ســــەنئىتى بــــويىچە كەڭ ئومۇمالشــــقان ســــەنئەت
ژانىرىدۇر.
ئۇيغــۇرالر مۇزىكـــا مەدەنىيىتىنىـــڭ خورىمـــاس مەنبەســـى بولغـــان
«ئـــــــون ئىككـــــــى مۇقـــــــام» ئەنە شـــــــۇنداق ئاالھىـــــــدىلىكلەرنى
مۇجەسسەملەشـــتۈرگەن مۇزىكىلىـــق دەســـتۇر ،مۇزىكىلىـــق داســـتان
بولــــۇپ ،مەيلــــى ئەنئەنىــــۋى نەغمىــــلەر يــــاكى ھــــازىرقى يېڭــــى
مۇۋەپپەقىيەتلىك بەدىئىي مۇزىكـا ئىجـادىيەتلىرى بولسـۇن ھەممىسـى
«ئون ئىككى مۇقام»غا ۋارىسلىق قىلىش ئاساسىدا مەيدانغا كەلگەن.
ئۇيغۇر چالغۇلىرى
ئۇيغۇرالرنىــڭ مۇزىكــا ســەنئىتىنىڭ مــوللىقى ،كــۆپ خىللىقىغــا
مۇناسىپ ئۇنىڭغا تىـل – جـان كىرگۈزىـدىغان چـالغۇ – ئەسـۋابلىرىمۇ
ھەر خىل ،ئاساسلىقلىرى 27خىل بولۇپ ،چالغۇالرنىـڭ بەزىلىرىنىـڭ
شەكلى تۆت – بەش خىلغا يېتىدۇ .مەسىلەن ،راۋاب ،قەشـقەر راۋابـى،
دوالن راۋابـــى ،قـــويچى راۋابـــى ،تەكەممـــۇل راۋابـــى دەپ تـــۆت خىلغـــا
بۆلۈنىدۇ.
ئۇيغۇرالرنىڭ نوپۇسى
نوپـــــــۇس — ئاھـــــــالىنى ستاتىســـــــتىكا قىلىـــــــش خىتـــــــاي
مۇســتەملىكەچىلىرىنىڭ سىياســىتىدە ئىنتــايىن يــۇقىرى دەرىجىلىــك
مەخپىــي خىــزمەت بولــۇپ – 1950 ،يىلالردىــن ھــازىرغىچە خىتــاي
مۇستەملىكەچىلىرى ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرالرنىـڭ نوپۇسـىنى خىلمۇخىـل
مەلۇم قىلىپ كەلدى.
– 1900يىلالردا ئۇيغۇرالر 3.291145نەپەر؛
231

– 1949يىلى ئۇيغۇرالر 8.500.000نەپەر؛
– 1979يىلالردا ئۇيغۇرالر 5.641.593نەپەر؛
– 1982يىلالردا ئۇيغۇرالر 5.986.869نەپەر؛
– 1992يىلالردا ئۇيغۇرالر 7.302.178نەپەر؛
– 1993يىلالردا ئۇيغۇرالر 7.589.468نەپەر؛
– 1996يىلالردا ئۇيغۇرالر 8.746.379نەپەر؛
خىتاينىڭ رەئىسى جيـاڭ زېمىـن – 18كۈنىـدىن باشـالپ غەربىـي
ياۋروپــا ۋە ئوتتــۇرا شــەرققە ئــالتە دۆلەتــكە زىيــارەتكە بېرىشــتىن ئــاۋۋال
– 1999يىلـــى – 10ئاينىـــڭ – 12كـــۈنى خىتـــاي تاشـــقى ئىشـــالر
مىنىســـتىرلىقىنىڭ ستاتىستىكىســـىغا ئاساســـلىنىپ ،ياپونىيىنىــــڭ
گېزىتـــــى»« ،ئـــــۆتكەن يىـــــل خىتايـــــدىن 4170نەپەر مۇســـــۇلمان
ئەرەبىســتانغا بېرىــپ ھەج تــاۋاپ قىلىــپ قايتىــپ كەلــدى» مــاۋزۇلۇق
خەۋىرىدە :خىتايدا ئىسالم دىنىغا ئىشـىنىدىغان ئۇيغۇرالرنىـڭ نوپۇسـى
17مىليون 600مىڭ دەپ كۆرسەتتى.1
بۇنىڭـــــدىن بـــــۇرۇن – 1997يىلـــــى – 2ئاينىـــــڭ – 5كـــــۈنى
«شــىنجاڭ» (ئۇيغۇرىســتان)نىڭ ئىلــى ۋىاليىتىــدە ئۇيغــۇرالر نامــايىش
قىلىپ مۇسـتەقىللىق بەرھەق دېگەنـدە خىتـاي ئارمىيەسـى تەرىپىـدىن
باســتۇرۇلغاندىن كېــيىن «ۋاشــىنگتون پوســت گېزىتــى»گە ئىمزالىــق
ماقــالە يازغــان مــورا مــۇنىخەي 1997ـ يىلــى 4ـ ئاينىــڭ 30ـ كــۈنى
«خىتــاي نامىــدىن قورقــۇدۇ؟» مــاۋزۇلۇق ماقالىســىدە ،ئۇيغۇرالرنىــڭ
1خىتاي تىلىدا نەشر قىلىنىدى.ا شۇ كننلنك «دۇنيا نزىتى» ە قارالسۇ .
232

نوپۇسىنى 20مىليـون دەپ ئـېالن قىلغـان ئىـدى .بىـز ئۇيغـۇرالر مۇشـۇ
ســـاننى ئېنىـــق ستاتىســـتىكا دەپ ھېســـابالپ تىلىمىزغـــا ئالـــدۇق ۋە
مۇناسىۋەتلىك ئورۇنالرغا شۇنداق مەلۇم قىلدۇق.
ئۇيغۇرالر زېمىنىدىكى باشقا مىللەتلەرنىڭ نوپۇسى
قازاقالرنىــڭ نوپۇســى 1.196.416نەپەر ( ،)1993بــۇ قازاقالرنىــڭ
بىر قىسـمى تـارىختىن بېـرى ئۇيغـۇرالر بىـلەن بىلـلە ياشـاپ كەلـگەن،
قازاقالرنىڭ بىر قىسمى چار رۇسىيە قازاق داالسـىنى بويسـۇندۇرغاندىن
كېيىن ،يەنە بىـر قىسـمى – 1917يىلـى رۇسـىيە ئـۆكتەبىر ئىنقىالبـى
پارتلىغانـــدىن كېـــيىن «شـــىنجاڭ» (ئۇيغۇرىســـتان) ئـــاپتونوم رايونىغـــا
قېچىپ كەلگەن.
تۇڭگانالر 86.6700نەپەر ()2004
موڭغۇلالر 16.6900نەپەر ()2004
قىرغىزالر 17.3700نەپەر ()2004
تاجىكالر 36.108نەپەر ()2004
شىبەلەر 4.0300نەپەر ()2004
مانجۇالر 2.3900نەپەر ()2004
ئۆزبېكلەر 14600نەپەر ()2004
11.100نەپەر ()2004
رۇسالر
تاتارالر 4900نەپەر
كۆچمەن خىتايالر 7.497.400نەپەر
233

بۇنىــڭ ئىچىــدە ئۆزبېكلەرنىــڭ ئۆزبېكىســتانى بــار؛ قازاقالرنىــڭ
ئوتتــۇرا ئاســىيادا قازاقىســتانى بــار؛ تاجىكالرنىــڭ تاجىكىســتانى بــار؛
قىرغىزالرنىـــڭ قىرغىزىســـتانى بـــار؛ ئۇالرنىـــڭ دۆلەتلىـــرى ئوتتـــۇرا
ئاســـىيادا ئـــايرىم – ئـــايرىم دۆلەت بولـــۇپ قۇرۇلـــدى .شـــۇ دۆلەتـــلەردە
ياشايدىغان مىللەتلەرنىڭ ئېتنىك تەركىبـى بىـلەن «شـىنجاڭ» ئۇيغـۇر
ئــاپتونوم رايــونى( ،ئۇيغۇرىســتان)دا ئۇيغــۇرالر بىــلەن بىلــلە ياشــاۋاتقان
يــۇقىرىقى مىللەتلەرنىــڭ ئېتنىــك تەركىبــى تامــامەن ئوخشــاش .بىــرال
خىل تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەردۇر.
– 1950يىلالردىــــــن بــــــۇرۇن «شــــــىنجاڭ»دا ئولتۇراقلىشــــــىپ
ياشــايدىغان خىتــايالر يــوق دېيەرلىــك ئىــدى – 1945 .يىلــى گومىنــداڭ
خىتايلىرىنىــــــڭ 100مىــــــڭ كىشــــــىلىك قوشــــــۇنى «شــــــىنجاڭ»
(ئۇيغۇرىســتان)غا تاجــاۋۇز قىلىــپ كىرگەنــدە ئــائىلە – تاۋابىئــاتلىرىنى
بىللە ئېلىپ كىرگەن تەخمىنەن 200مىڭ نەپەر ئەتراپىـدا ئەسـكەر ۋە
پۇقراالر «شىنجاڭ»دا تۇرغۇزۇلغان.
7مىليونـــدىن ئـــارتۇق خىتـــاي پـــۇقرالىرى – 1949يىلـــى – 10
ئاينىـــڭ – 1كۈنىـــدىن كېـــيىن« ،شـــىنجاڭ»غـــا قانۇنســـىز كۆچـــۈپ
كىرگەن قانۇنسىز كۆچمەن خىتايالردۇر.
ئۇيغۇرالرنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئورنى
خىتاي مۇسـتەملىكەچىلىرى – 1955يىلـى ئاتـالمىش «شـىنجاڭ
ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايــونى»نــى قــۇرۇپ چىقتــى .بىــراق ،ھوقــۇق ئــاپتونوم
رايــون قۇرۇلغــان كۈنــدىن باشــالپال خىتــاي كــۆچمەنلىرىگە مەنســۇپ
بولــۇپ كەلــدى .بۈگــۈن ئۇيغــۇرالر ئىقتىســاد ،مەدەنىــيەت ،مائارىــپ،
234

ھەربىـــي ئىشـــالر ،ســـەھىيە تارمـــاقلىرى ،ھۆكـــۈمەت ئاپپـــاراتلىرى،
ســانائەت ئىشــلەپچىقىرىش تارمــاقلىرى قاتــارلىق ســاھەلەردە خىتــاي
كــــــــۆچمەنلىرى تەرىپىــــــــدىن چەتــــــــكە قېقىلــــــــدى .خىتــــــــاي
مۇســتەملىكەچىلىرى – 1987يىلىــدىن باشــالپ «شــىنجاڭ» ئۇيغــۇر
ئـــاپتونوم رايـــونى (ئۇيغۇرىســـتان) دا ،پىالنلىـــق تۇغـــۇت سىياســـىتىنى
ئۇيغۇرالرغــا قارىتىــپ ،شــەكلى ئــۆزگەرگەن مىللىــي ئېتنىــك تــازىالش
سىياسىتىنى يولغا قويۇپ كەلدى.
– 1991يىلـــالر بولۇپمـــۇ – 1997يىلـــى ۋە – 2001يىلالردىـــن
باشــــالپ خەلقئــــارا تېررورىســــتالرغا قارشــــى تــــۇرۇش ئۇرۇشــــىدىن
پايـــدىلىنىپ ئـــۈچ خىـــل كـــۈچلەر — دىنىـــي رادىكالىســـت ،مىللىـــي
بۆلگــۈنچى ،ئاتــالمىش تېررورىســتالرغا قارشــى تــۇرۇش سىياســىتىنى
يولغــا قويــۇپ ،ئىــدىيەۋى مەســىلىلەرگە ئائىــت ئــادەتتىكى نــارازىلىقنى
تىنچ يول بىلەن ئىپادىلىگەن ئۇيغۇرالرنىمۇ ئۈچ خىـل كـۈچلەر قاتارىغـا
كىرگــۈزۈپ ،ئۇيغــۇرالرنى ئــۆزلىرى تــۈزگەن قــانۇنالرنىڭمۇ ســىرتىدا
باســـتۇردى .كەچـــۈرۈم تەشـــكىالتى ۋە كۆزەتكـــۈچى تەشـــكىالتنىڭ
ستاتىســتىكا قىلىشــىغا ئاساســالنغاندا ،خىتــاي ھۆكــۈمىتى – 1997
يىلىـــدىن تـــاكى ھـــازىرغىچە 200دىـــن ئـــارتۇق ئۇيغـــۇر سىياســـىي
مەھبۇسقا ئۆلۈم جازاسى بەرگەنلىكى مەلۇم بولدى.
– 1989يىلــى تيەنــئەنمىن ۋەقەســىدىن كېــيىن قولغــا ئېلىنغــان
خىتـــاي سىياســـىي مەھبۇســـالرنىڭ بىرســـىگىمۇ قـــانۇنلۇق ســـوت ۋە
ھۆكۈم ئارقىلىق ئۆلۈم جازاسى بېرىلمىگەن.
235

دېــمەك ،ئۇيغــۇر بىــلەن ئوخشــاش جىنــايەت ئۆتكــۈزگەن خىتــاي
پــۇقرالىرى بىــلەن ئۇيغــۇرالر قــانۇن ئالدىــدا بــاراۋەر بواللمىــدى .خىتــاي
ھۆكــۈمرانلىرى داۋاملىــق تەكراراليــدىغان قــانۇن ئالدىــدا ھەمــمە ئــادەم
بـــاراۋەر ،دەيـــدىغان ئۇقۇمنىـــڭ ســـاختىلىقى بـــۇ يەردە تولـــۇق ئاشـــكارا
بولدى.
مىللەتنــى مىلــلەت قىلىــدىغان ئــۈچ خىــل ئامىــل — تىــل ،دىــن،
مەدەنىـــيەت جەھەتـــتە ئۇيغـــۇرالر مىللىـــي خاســـلىققا ئىـــگە .خىتـــاي
مىللىتى بىـلەن ئۇيغۇرالرنىـڭ ھېچقانـداق ئوخشاشـلىقى يـوق ،خىتـاي
مۇســتەملىكەچىلىرى 55يىلــدىن بېــرى «شــىنجاڭ» (ئۇيغۇرىســتان)دا
ئۇيغۇرالرغا تەرجىمان ئـارقىلىق ھۆكۈمرانلىـق قىلىـپ كەلـدى .بۇنـداق
پــاجىئەنى ئىنســانىيەتنىڭ مۇســتەملىكە تــارىخى ھەرقانــداق ماكــان،
ھەرقانداق زاماندا ھېچ تەكرارلىمىغان ئىدى.
پايدىالنغان كىتابالر
«شەرقىي تۈركىستان قولالنمىسى» ئىستانبۇل نەشرى
«ئۇيغۇر ئېتنوگرافىيىسى» شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى
«شىنجاڭنىڭ ئومۇمى ئەھۋالى» خىتايچە نەشرى
«شىنجاڭدىكى 13مىللەتنىڭ قۇت نىشـانى»« ،شـىنجاڭ ياشـالر
– ئۆسمۈرلەر» نەشرىياتى.
ئىالۋە :بۇ ماقالە – 2006يىلى – 3ئاينىـڭ – 15كـۈنى ئامېرىكـا
دۆلەت مەجلىســــىدە ئۆتكــــۈزۈلگەن ئۇيغــــۇر مەدەنىــــيەت كــــۈنىگە
تەييارالنغـان ۋە شـۇ كـۈنگە ئۈلگۈرتـۈپ تەرجىـمە قىلىنىـپ شـۇ كـۈنى
236

زالنىـــڭ ئىچىـــدە ۋە كارىـــدوردا ئۈســـتەل ئۈســـتىگە قويـــۇپ قويۇلـــدى.
ئۇيغــۇر مەدەنىــيەت كــۈنىگە مەرھــۇم تــام لەنتــوس ئەپەنــدى ۋە ئۇنىــڭ
رەپىقىســــى تەكلىـــــپ بىــــلەن قاتنىشـــــىپ ئۇيغــــۇرالر توغرىســـــىدا
قىممەتلىك ،تەسىرلىك نۇتـۇق سـۆزلىدى .ئامېرىكـا دۆلەت مەجلىسـى
ئەزالىرىنىڭ ئىشخانا مۇدىرلىرى ،كـاتىپلىرى ،ئاالھىـدە يـاردەمچىلىرى
بولــۇپ ،جەمئىــي 80دىــن ئــارتۇق كىشــى ئۇيغــۇر مەدەنىــيەت كــۈنىگە
ئىشــتىراك قىلىــپ ،ئۇيغۇرالرنىــڭ ناخشــا – ئۇسســۇللىرىنى كــۆردى ۋە
ئاڭلىدى.
بـــۇ ھۆججەتلەشـــتۈرۈلگەن ماقـــالە ،كاندىـــدات ئـــالىي مـــۇھەررىر
ئابــــدۇلھېكىم باقىنىــــڭ كــــۆزدىن كەچۈرۈشــــى ئــــارقىلىق نەشــــرگە
تەييارالندى.

237

ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
مەنكى رابىيە قادىر ،ئامېرىكـا خەلقـى ۋە ئامېرىكـا ھۆكۈمىتىنىـڭ
يــاردىمىگە ئېرىشــىپ ،خىتاينىــڭ تۈرمىســىدىن ئــازاد بولــۇپ– 2005 ،
يىلى – 3ئاينىڭ – 17كۈنى ئامېرىكىغا كېلىپ بالىلىرىم بىـلەن جەم
بولدۇم.
تۈرمىدىن چىقىدىغان چاغدا خىتاينىڭ ساقچىلىرى:
— ســەن رابىــيە قــادىر ئامېرىكىــدا كىشــىلىك ھوقــۇق پائــالىيىتى
ئېلىــپ بارىــدىغان بولســاڭ ،ئۈرۈمچىــدە قالغــان بەش بــاالڭنى ،ســودا –
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Uy - 87 - 12
  • Büleklär
  • Uy - 87 - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3251
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1715
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3457
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1763
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 2795
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1987
    12.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 2759
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1941
    11.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 2815
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1957
    11.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 2759
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1819
    11.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 2801
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1843
    11.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 2839
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1859
    11.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 2732
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1835
    10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 2762
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    10.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 2699
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1927
    10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 2715
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1833
    10.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 2711
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1804
    11.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 2772
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1903
    11.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 2834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2133
    10.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 2187
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    9.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    13.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.