Latin
Süzlärneñ gomumi sanı 2732
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1835
10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
15.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
19.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
تەبىئىــــي ھوقــــۇقالر ئەمەســــمىدى؟ بــــۇ خىــــل ھوقــــۇق قاراشــــلىرى
ئۇيغۇرالرنىــڭ دىنى ـي ئېتىقــاد سىستېمىســىنىڭ تەركىــبىگە ســىڭىپ
كەتكەن ئەمەسمىدى؟
خىتاي كۆچمەنلىرى ھـاكىمىيىتى پىالنلىـق تۇغـۇت سىياسـىتىنى
ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىــدا دىنىــي زاتــالر ،دىنىــي تەقــۋادارالر ئارىســىدا
تەشـــۋىق – تەرغىـــل قىلـــدى .چېكىـــدىن ئاشـــقان زوراۋانلىـــق ،يـــاق
دېگەنلەرنــى قولغــا ئــېلىش قااليمىقــان جەرىمــانە قويــۇش ،تەھـــدىت
ســــــېلىش ،ئېتىــــــز – ئېرىقالرنــــــى ســــــۇغۇرۇش قېــــــتىم ســــــانىنى
قىســقارتىۋېتىش ،دىنىـي زاتالرنىــڭ ھايــات يولىغـا توســقۇنلۇق قىلىــش
ئـــاخىرى بـــۇ مىلـــلەت ئۇيغۇرنىـــڭ دىنىـــي ئاكـــابىرلىرىنى قارشـــىلىق
كۆرسىتەلمەيدىغان ھالغا چۈشۈرۈپ قويدى.
174

2001ـ يىلــى ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايــونى خــوتەن ۋىاليىتىــدە دىنى ـي
ئىشــالرنى باشــقۇرۇش ئورگــانلىرىنى ھەرىكەتــكە كەلتــۈرۈپ ،دىنىــي
زاتـــــالر ۋە مۆتىـــــۋەر ئەربـــــابالر ئارىســـــىدا خىتـــــاي كـــــۆچمەنلىرى
ھاكىمىيىتىنىــــڭ پىالنلىــــق تۇغــــۇت سىياســــىتىنى قوبــــۇل قىلىــــش
توغرىســىدا تەشــۋىقات ـ تەرغىبــات ئېلىــپ بېرىــپ ،پىالنلىــق تۇغــۇش
مەســـــىلىلىرىنى ئومۇميۈزلـــــۈك تەرتىـــــپكە ســـــېلىش بـــــويىچە زور
نەتىجەلەرگە ئېرىشتۇق ،دېيىلدى.
2001ـ يىلى بىر يىلدا 800مىڭ ئادەم قېتىم تەشـكىللەپ خىتـاي
كــۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىــڭ پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتى تەشــۋىق
قىلىنــدى ،دىنىــي زاتــالر ئۆزىنىــڭ ئېتىقادىغــا قارشــى سىياســەتلەرنى
ئۆگەنــدى ،پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتى قۇرئــان كەرىمنىــڭ ئاالقىــدار
مەزمۇنلىرىغـــا بىرلەشـــتۈرۈلگەن ھالـــدا تەشـــۋىق قىلىنـــدى ۋە دىنىـــي
زاتالرنىڭ تۇرمۇش قاراشلىرىمۇ ئۆزگەرتىلدى ،دېيىلدى.
2001ـ يىلــــى بەشــــتە ياخشــــى دىنىــــي زاتالرنــــى باھــــاالش،
سېلىشــتۇرۇش ھەرىكىتىنــى قانــات يايــدۇرۇپ ،شــەھەر – يېــزىالردا
دىنىــي زاتالرنىــڭ پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتىنى ئىنكــار قىلىــش
يــاكى ئىجــرا قىلىــش جەريانىـــدا ،پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســـىتىگە
قارشـــى تۇرىـــدىغان ھادىســـىلەر بـــارمۇ – يـــوق؟ دەيـــدىغان زورالش
ئۇســۇلىنى بەشــتە ياخشــى دەپ ،باھالىنىــدىغان دىنىــي زاتالرنىـــڭ
ئۆلچىمى قىلىـپ بېكىتتـى .پىالنلىـق تۇغـۇت سىياسـىتىگە قارشـى
گەپ ـ سۆزلەرنى خىتـاي كـۆچمەنلىرى ھـاكىمىيىتى ئەكسـىيەتچى
ســـۆز ـ ھەرىكەتـــلەر دەپ بېكىتىـــپ جىنـــايەت تـــۈرىگە ئايرىـــدى.
175

زورلــــۇق ھەددىــــدىن ئاشــــقاندا قارشــــىلىق كۆرسىتىشــــكە قــــۇربى
يەتمەيدىغان پۇقراالرنىڭ نېمە چارىسى بار؟
ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايـــونى خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىـــڭ
ســېكرېتارى ۋاڭ لېچــۈەن ،خىتاينىــڭ شــەندۇڭ ئۆلكىســىدىن ئۇيغۇرنىــڭ
ۋەتىنــى خىتاينىــڭ مۇستەملىكىســى ئۇيغۇرىســتانغا كۆچــۈپ كەلــگەن
خىتــاي ئىــدى .ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىــدا پىالنلىــق تۇغــۇت خىزمىتىنــى
كۈچەيتىش ئۈچـۈن ،شـەندۇڭ خىتـاي ئۆلكىسـىنىڭ جـى نىـڭ شـەھىرى،
لىــن جىــن شــەھىرى ،ۋي خەي شــەھىرىدىن كــۈچ يــۆتكەپ كەلــدى .بــۇ
كىشىلەر ئۇيغۇر ئاپتونوم رايـونى خـوتەن ۋىاليىتىنىـڭ لـوپ ناھىيەسـىگە،
ئاندىن قەشقەر ۋىاليىتىنىڭ يېڭىسـار ،ياركەنـت ،پەيـزاۋات نـاھىيەلىرىگە
كېلىــــــپ پىالنلىــــــق تۇغــــــۇت سىياســــــىتىنى ئىزچىلالشتۇرۇشــــــنى
تەشــكىللىدى .ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىــدا ئــادەم كــۈچى يېتىشــمىگەندەك
يـــــاكى كـــــۆچمەن خىتـــــايالر ئۇيغـــــۇر ئـــــاپتونوم رايونىغـــــا كۆچـــــۈپ
كىرمىگەنــــدەك ،خىتاينىــــڭ شــــەندۇڭ ئۆلكىســــىدىن ھــــايۋانىي ئــــادەم
يۆتكەپ كـېلىش دېگەنلىـك ئۇيغـۇر خەلقىـگە تەھـدىت سـېلىش ،خەلـق
ئىچىدە ۋەھىمە پەيدا قىلىش دېگەنلىك ئەمەسمۇ؟
پىالنلىق تۇغۇت پىالنلىق ئۆلتۈرۈش
ئەمدى خىتاي كۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇرالرغـا قاراتقـان
پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتىنىڭ 2003ـ يىللىــق پۈتــۈن بىــر يىللىــق
ئىجرا قىلىنىش ئەھۋالىغا نەزەر تاشاليلۇق.

176

2003ـ يىلــى ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىنىــڭ ئومــۇمى نوپۇســى 19
مىليــون 400مى ـڭ ئەتراپىــدا يــاكى شــۇ ســان ئىچىــدە تىزگىنلەنــدى.
ئاھالىنىڭ تۇغۇلۇش نىسبىتى 10.78%بولۇپ ،يىللىـق ئاھـالە پىالنـى
ئورۇندالدى ،دېيىلدى 2003 .ـ يىلـى ئۇيغـۇر ئـاپتونوم رايونلـۇق خىتـاي
كــــــۆچمەنلىرى ھــــــاكىمىيىتى «نوپــــــۇس ۋە پىالنلىــــــق تۇغــــــۇت
نىزامنامىســى»نــى تــۈزۈپ تارقــاتتى« .مەمــۇرىي قــانۇن ئىجــرا قىلىــش
مەسـئۇلىيەت تــۈزۈمىنى يولغــا قويــۇش چارىســى»نــى تــۈزۈپ تارقــاتتى.
«قايتـــا پەرزەنـــت كـــۆرگەنلەرنى باشـــقۇرۇش چارىســـى»نـــى تـــۈزۈپ
تارقاتتى.
پىالنلىق تۇغۇت سىياسىتىگە ماسالشتۇرغان ھالدا ئاساسـى قاتالمـدا
نېگىزلىــك خىزمەتلەرنــى زورلــۇق بىــلەن كــۈچەيتتى .يېــزىالردا مەمــۇرىي
باشـــقۇرۇش ،تېخنىكىلىـــق مـــۇالزىمەت ،ئـــاممىۋى خىـــزمەت (پىالنلىـــق
تۇغــــۇت سىياســــىتىگە ماسالشــــتۇرۇپ ھەرىــــكەت ئېلىــــپ بېــــرىش)
كۈچەيتىلــدى .باشــقۇرۇش سىســتېمىلىرى تۇرغۇزۇلــدى ،كۈچەيتىلــدى.
پىالنلىــق تۇغــۇش بــويىچە دېھقــانالر ،چارۋىچىالرغــا ھەقســىز خىــزمەت
قىلىشــنى كــۈچەيتتى( .دېھقــان ـ چارۋىچىالرنىــڭ بــاال ـ چاقىســى يــاكى
ئاياللىرى پىالننىـڭ سـىرتىدا ئېغىـر ـ ئايـاق بولـدى ،ئوپېراتسـىيە قىلىـپ
قورساقتىكى ھامىلىنى ئېلىۋېتىش كېرەك ،ئوپېراتسىيە قىلىش ھەققىنـى
كىم تۆلەيدۇ؟ دېھقان ـ چارۋىچىالرنىڭ تۆلەيـدىغان پـۇلى يـوق ،ھۆكـۈمەت
تەرەپ ئېغىر ئاياق ئايالالرنى ھەقسـىز ئوپېراتسـىيە قىلىـپ قورسـاقتىكى
ھامىلىنى ئېلىۋېتىدۇ .ھەقسىز ياردەم قىلىش دېگەننىڭ مەنىسى شۇ).
177

خىتــاي كــۆچمەنلىرى ھــاكىمىيىتى 2003ـ يىلــى پۈتــۈن ئۇيغــۇر
ئـــاپتونوم رايوننىـــڭ يېـــزا ـ قىشـــالقلىرىدا تۇغـــۇت يېشـــىغا يەتـــكەن
ئايالالرنى ،ئېغىر ئاياق بولغـان ئايـالالرنى تىـزىمالش تـورلىرىنى قـۇرۇپ
چىقتـى .بـۇ يىــل ئىچىـدە مەبــلەغ ئاجرىتىـپ پىالنلىــق تۇغۇتقـا ســەرپ
قىلىشــنى كــۈچەيتتى .ســەييارە تەكشــۈرۈش ئۈچــۈن 97دانە كىچىــك،
چـــوڭ ماشــــىنا ئــــاجراتتى .بەش ۋىــــاليەت ۋە ئوبالســــت دەرىجەلىــــك
ئورگانالردا ،يېزا ـ كەنتلەردە «قانۇن بويىچە باشـقۇرۇش» ئورگـانلىرىنى
قــۇرۇپ چىقتــى .شــەھەرلىك ھۆكــۈمەتلەر شــەھەر ئىچىــدە ،رايــونالردا
پىالنلىـــق تۇغـــۇت خىزمىتىنـــى چىـــڭ تـــۇتتى .يېـــزىالردا يېزىلىـــق
ھۆكۈمەت كەنتلەردە ئاھـالىلەرنى چىـڭ تىـزگىنلەپ پىالنلىـق تۇغـۇت
سىياسىتىگە بويسۇنۇشقا زورلىدى.
2003ـ يىلـــى بوۋاقالرنىـــڭ تۇغۇلـــۇش نىســـبىتى تۆۋەنلىـــدى.
ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونلــۇق ستاتىســتىكا ئىدارىســىنىڭ ستاتىســتىكا
قىلىشـىغا ئاساســالنغاندا 2003ـ يىلىنىــڭ ئاخىرىـدا پۈتــۈن ئۇيغــۇر
ئــاپتونوم رايــون بــويىچە نوپۇســنىڭ ئومــۇمى ســانى 19مىليــون 330
مىــــڭ 950نەپەر كىشــــى دەپ ،ھېســــابالندى .ئــــۆتكەن يىلىغــــا
سېلىشــــتۇرغاندا 280مىــــڭ 760كىشــــى كــــۆپەيگەن ئىمىــــش.
(كـــۆچمەن خىتـــايالر كۆچـــۈپ كىرگەنمـــۇ يـــاكى ئۇيغـــۇر بـــوۋاقالر
شــــۇنداق تۇغۇلغــــانمۇ؟) كــــۆپىيىش نىســــبىتى 1.51%بولغــــان
ئىمىـــش .نوپۇســـنىڭ كـــۆپىيىش نىســـبىتى ھەر يىلـــى تۆۋەنلىـــدى.
ماتېرىيالالرغــا ئاساســالنغاندا 1998ـ يىلىــدىن 2003ـ يىلىغىــچە
ئـــالتە يىـــل ئىچىـــدە پۈتـــۈن ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونىـــدا نوپۇســـنىڭ
178

كــــۆپىيىش نىســــبىتى تــــۆۋەنلەپ (تــــۆتتە 1000دە بىــــر نۇقتىغــــا
چۈشكەن) 2003 .ـ يىلى پۈتـۈن ئۇيغـۇر ئـاپتونوم رايونىـدا تۇغۇلغـان
بوۋاقالرنىڭ سانى 300مىڭ 710نەپەر بولغـان ئىمىـش .ئاھالىنىـڭ
تۇغۇلۇش نىسـبىتى ،16.01%ئاھالىنىـڭ ئۆلـۈش نىسـبىتى 5.2%؛
تەبىئىـــي كـــۆپىيىش نىســـبىتى 10.78%بولـــۇپ ،ئـــۆتكەن يىلىغـــا
سېلىشـــتۇرغاندا ئاھالىنىـــڭ تۇغۇلـــۇش نىســـبىتى ( 0.29دە 1000
نۇقتا بولغان ئىمىش).
تۇغۇت يېشىغا يەتكەن ئايالالر
2003ـ يىلى توي قىلىپ تۇغۇت يېشـىغا يەتـكەن ئايالالرنىـڭ سـانى
350مىـــــڭ 550نەپەر بولـــــۇپ ،ئومـــــۇمى نوپۇســـــنىڭ 18.13%نـــــى
ئىگىلىــــگەن 1990 .ـ يىلىــــدىكى ســـــان بىــــلەن سېلىشـــــتۇرغاندا،
ئىگىلىــگەن نىســبىتى 0.13يــۈز نۇقتــا ئــۆرلىگەن .تــوي قىلىــپ تۇغــۇت
يېشـــىغا يەتـــكەن ئايالالرنىـــڭ ســـانى 770مىـــڭ 740نەپەر ئـــادەمگە
يەتــكەن .كــۆپىيىش ســۈرئىتى 28.5%بولغــان ئىمىــش .ئوتتــۇرا ھېســاب
بىـــلەن ھەر يىلـــدا 1.95%ئـــۆرلىگەن .ئايالالرنىـــڭ تۇغـــۇش ،پەرزەنـــت
كـۆرۈش ئەھۋالىـدىن قارىغانــدا يېقىنقـى ئـون يىلــدىن بېـرى پۈتـۈن ئۇيغــۇر
ئــاپتونوم رايونىــدا تۇغــۇت يېشــىغا يەتــكەن ئايالالرنىــڭ ئومــۇمى پەرزەنــت
كۆرۈش ئەھۋالى 1.18تۆۋەنلىگەن.
يۇقىرىقىالرنىڭ سەۋەبلىرى توغرىسىدا 2004ـ يىللىـق «شـىنجاڭ
يىلنامىسى»دا مۇنداق كۆرسىتىلگەن.

179

پۈتــۈن ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىــدا ئــۈچ پەرزەنــت يــاكى ئــۈچتىن
ئــــــارتۇق پەرزەنــــــت كــــــۆرۈش جىــــــددىي تــــــۆۋەنلىگەن .تــــــۆتنى
ئومۇمالشــتۇرۇش ۋە بەشــنى ئومۇمالشــتۇرۇش (ئومۇمالشتۇرۇشــنىڭ
مەزمۇنىنىـــڭ نـــېمە ئىكەنلىكىنـــى چۈشـــىنەلمىدىم ،كىتابتـــا بـــۇ
توغرىـــــدا ماتېرىيـــــال بىـــــلەن تەمىـــــنلىمىگەن) ماتېرىيالالرغـــــا
ئاساســالنغاندا ،دەيــدۇ 2004 ،ـ يىللىــق «شــىنجاڭ يىلنامىســى»دا،
ئىككــــى بــــالىلىق ئومــــۇمى پەرزەنــــت كــــۆرۈش ئەھــــۋالى تــــۆتنى
ئومۇمالشـــــتۇرۇش دەۋرىـــــدىكى 0.61دىـــــن تـــــۆۋەنلەپ ،بەشـــــنى
ئومۇمالشـــتۇرۇش دەۋردىكـــى 0.51گە چۈشـــكەن .ئوخشـــاش بىـــر
مەزگىلـــدە ئـــۈچ پەرزەنـــت كـــۆرۈش ۋە ئـــۈچتىن ئـــارتۇق پەرزەنـــت
كـــۆرۈش ،ئومـــۇمىي تۇغۇلـــۇش نىســـبىتى تـــۆتنى ئومۇمالشـــتۇرۇش
دەۋرىـــــدىكى 1.71دىـــــن تـــــۆۋەنلەپ ،بەشـــــنى ئومۇمالشـــــتۇرۇش
دەۋرىـــدىكى 0.34كە چۈشـــكەنلىكى ،پىالننىـــڭ ســـىرتىدا كـــۆپ
پەرزەنــــــت كۆرۈشــــــنىڭ تــــــۆۋەن ســــــەۋىيەگە چۈشــــــكەنلىكىنى
كۆرســـــىتىپ بەردى ،دېيىلـــــدى 2004 .ـ يىللىـــــق «شـــــىنجاڭ
يىلنامىســى»نىــڭ خىتــايچە نەشــرىدە تــوي قىلىــپ تۇغــۇت يېشــىغا
يەتــــكەن ئايالالرنىــــڭ پەرزەنــــت كــــۆرۈش ئادىتىــــدە نېگىزلىــــك
ئۆزگىرىش يۈز بەردى دەپ كۆرسىتىلدى.
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
بىز يۇقىرىـدا كـۆرۈپ ئـۆتكەن ماقـالىلىرىمىزدە ،ئۇيغـۇرالر ئىسـالم
دىنىغــا ئېتىقــاد قىلىــدۇ ،پەرزەنــت كــۆرۈش ،بــاال – چــاقىلىق بولــۇش
180

ئۇيغۇرالرنىڭ تەقـدىرچىلىك قاراشـلىرىغا ،دىنىـي ئېتىقـاد ئـادەتلىرىگە
چەمبەرچــــاس باغالنغــــان ئىــــدى ،دېــــگەن ئىــــدۇق .بۈگــــۈن ئۇيغــــۇر
ئاياللىرىنىـــڭ پەرزەنـــت كـــۆرۈش ئادەتلىرىـــدە نېگىزلىـــك ئـــۆزگىرىش
ھاســىل بولغــان بولســا ،بــۇ ھەرگىزمــۇ ئىختىيــارى ،ئــۆزلىرى خالىغــان،
ئارتۇق پەرزەنت كۆرۈشنى راۋا كۆرمىگەن ياكى شۇنداق تونـۇش ھاسـىل
قىلغان ئەھۋال ئاستىدا يۈز بەرگەن نېگىزلىـك ئـۆزگىرىش بولماسـتىن،
بەلكى ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىشقا زورالش ،قورسـاقتىكى ھـامىلىنى
ئوپېراتســــىيە قىلىــــپ چۈشۈرۈۋېتىشــــكە زورالش ئــــارقىلىق پەيــــدا
قىلىنغان نېگىزلىك ئۆزگىرىشتۇر.
ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونىـــدا نـــۆۋەتتە يـــاش قۇرامىنىـــڭ ئـــۆزگىرىش
ئەھۋالى مۇنداق بولدى.
2003ـ يىلــى ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىــدا 0ياشــتىن 14ياشــقىچە
بولغـــان بـــالىالر ئومـــۇمىي نوپۇســـنىڭ 24.79%نـــى ئىگىلىـــدى؛ 15
ياشــتىن 64ياشـــقىچە بولغـــانالر ئومـــۇمىي نوپۇســـنىڭ 69.09%نـــى
ئىگىلىــدى؛ 65ياشــتىن يۇقىرىــدىكىلەر ئومــۇمىي نوپۇســنىڭ 6.12%
نى ئىگىلىدى ،دېيىلدى.
-1990يىلــالر بىــلەن سېلىشــتۇرغاندا 0 ،ياشــتىن 14ياشــقىچە
بالىالرنىـــڭ ســـانى 100( 8.26نۇقتـــا تۆۋەنلىـــدى)؛ 15ياشـــتىن 64
ياشقىچە بولغانالرنىڭ سانى 100( 6.05نۇقتا ئۆرلىـدى)؛ 65ياشـتىن
يــۇقىرى بولغانالرنىــڭ ســانى 100( 2.21نۇقتــا ئۆرلىــدى) ،دېيىلــدى.
دېــمەك ،ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونلــۇق ستاتىســتىكا ئىدارىســى ئاتــالمىش
«شــىنجاڭ» ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونىــدا ياشــاۋاتقان ئۇيغۇرالرنىــڭ يــاش
181

قۇرامىدا يـۈز بەرگەن ئۆزگىرىشـنى ياشـلىقتىن ئوتتـۇرا ياشـلىققا قـاراپ
ئـــــۆزگەردى دەپ ،خۇالســـــە چىقارغانـــــدا ،ئاتـــــالمىش «شـــــىنجاڭ»
(مۇستەملىكە ئۇيغۇرىستان) دا ئۇيغۇرالر ئارىسـىدا پەرزەنـت كۆرۈشـنى
قانچىلىك دەرىجەدە تىزگىنلىگەنلىكىدىن خوش بولۇشتى.
ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ پەرزەنت كۆرۈش پىالنى بويىچە گۇۋاھنامە ئېلىشى
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
تۇغۇت يېشىغا يەتـكەن ،تـوي قىلىـپ ئېغىـر ئايـاق بولـۇش ئالدىـدا
تۇرغـــان ئۇيغـــۇر ئايـــاللىرى بىـــر پەرزەنتلىـــك بولـــۇش گۇۋاھنامىســـى
ئېلىشـــقا زورالنـــدى .دەســـلىپىدە ئىككـــى پەرزەنـــت ،ئـــۈچ پەرزەنـــت
كۆرۈشــكە مــاقۇل بولغــان خىتــاي مۇســتەملىكەچىلىرى ئۆزلىرىنىــڭ
ۋەدىسىدىن يېنىۋېلىپ – 2003يىلىدىن باشالپ بىر پەرزەنـت كـۆرۈش
گۇۋاھنامىسى ئېلىشقا مەجبۇرلىغاندا ،ئانىالر ،دادىالر قانـداق ئەھۋالغـا
چۈشــۈپ قالــدى؟ خىتــاي مۇســتەملىكەچىلىرى ئۇيغــۇر مىللىتىنــى
مۇشۇ ئۇسـۇلدا يوقىتىـپ تۈگەتمەكچىمـۇ ،دېيىشـتى .بـۇ پىكىـر ھـازىر
ئۇيغۇر جەمئىيەتىدە ئومۇميۈزلۈك پىكىرگە ئايالندى.
خىتــاي مۇســتەملىكەچىلىرى «شــىنجاڭ يىلنامىســى»دا 2003ـ
يىلى ئاھالىلەرنىڭ تۇغۇلۇش نىسـبىتى پىالنلىـق تۇغـۇت سىياسـىتىگە
مۇۋاپىقالشــــتى 90% .ئەتراپىــــدا ئۈنۈملــــۈك بولــــدى دەپ ،خۇالســــە
چىقاردى .شۇنداق بولغاندا ئۇيغۇرالر مىلـلەت سـۈپىتىدە يەنە 30يىلـدا
يەر شــارىدىن پــاك ـ پــاكىز غايىــل بوالمــدۇ يــاكى يەنە 60يىلــدا يەر
شارىدىن پاك ـ پاكىز غايىل بوالمدۇ؟
182

كەچۈرۈڭالر! ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
ئۇيغــۇر خەلقــى ھــازىر ئالالھقــا مــۇراجىئەت قىلىــپ يەر شــارىنىڭ
تېزرەك ھاالك بولۇشىنى تەلەپ قىلماقتا .ئۇيغۇر ياشـىمىغاندىن كېـيىن
باشقىالرنىڭ ياشاش ھوقۇقى بارمىدى دۇنيادا دېيىشمەكتە!
شــۇ يىلــى بىــر پەرزەنتلىــك بولغانالرنىــڭ نىســبىتى 56.64%گە
يەتكەن بولسا ،ئىككى پەرزەنتلىـك بولغانالرنىـڭ نىسـبىتى 28.27%
گە چۈشۈپ ،كۆپ پەرزەنتلىك بولغانالرنىـڭ نىسـبىتى 15.09%لىـك
سەۋىيەنى ساقالپ قالدى ،دېيىلدى.
2003ـ يىلــى بىــر پەرزەنــت كــۆرۈش گۇۋاھنامىســى (بــۇ تېخــى
خىتاينىـڭ پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتىدە شــەرەپ گۇۋاھنامىســى دەپ
ئاتالدى) .ئالغان ئاتا ـ ئانىالرنىڭ ،بولۇپمۇ ئانىالرنىـڭ سـانى 500مىـڭ
880نەپەر ھېســابالندى .بۇنىڭــدىن باشــقا 130مىــڭ 800نەپەر ئەر ـ
ئايــال «پىالنلىــق تۇغــۇت شــەرەپ گۇۋاھنامىســى» ئالــدى ،دېيىلــدى.
«شــەرەپ گۇۋاھنامىســى» ئېلىشــنىڭ نىســبىتى 18.45%گە يېتىــپ
ئــــۆتكەن يىلغــــا سېلىشــــتۇرغاندا ( 1.25تە 100نۇقتــــا ئۆرلىــــدى)
دېيىلــدى .تــوي قىلىــپ تۇغــۇت يېشــىغا يەتــكەن ئايالالرنىــڭ ئىچىــدە
287مىــڭ 640نەپەر ئايــال ھەرخىــل تەدبىــر ئىشــلىتىپ ئېغىــر ئايــاق
بولۇشــــنىڭ ئالــــدىنى ئالــــدى ،ئومۇمالشــــتۇرغاندا ھامىلىــــدارلىقتىن
ساقلىنىشنىڭ ئۈنۈمى 82.05%بولدى ،دېيىلدى.
ئەســكەرتىش 2003 :ـ يىلــى 130مىــڭ 880نەپەر ئۇيغــۇر ئايــال
«شەرەپ گۇۋاھنامىسى» ئالغان بولسا ،ئۆتكەن يىلى يەنە شۇ ئاساسـتا
«شــەرەپ گۇۋاھنامىســى» ئالغــان بولســا ئۇنــداقتا ،تۇغــۇت يېشــىغا
183

يەتــــكەن «پىالنلىــــق تۇغــــۇت شــــەرەپ گۇۋاھنامىســــى» ئېلىشــــقا
مەجبۇرالنغان ئۇيغۇر ئايـاللىرى ئىككـى يىـل ئىچىـدە 261مىـڭ 600
نەپەر ئۇيغـۇر ئايـال «پىالنلىـق تۇغــۇت شـەرەپ گۇۋاھنامىسـى» ئالغــان
بولىدۇ.
2003ـ يىلى 4ـ ئاينىـڭ 21ـ كـۈنى ئـۈرۈمچى شـەھىرىدە يىغىـن
چاقىرىــــپ ،ئاتــــالمىش «شــــىنجاڭ» ئۇيغــــۇر ئــــاپتونوم رايونىنىــــڭ
رەھبەرلىـرى مەركىزىــي خىتـاي ھۆكۈمىتىنىــڭ («ئاھـالە ۋە مۇھىــت»)
توغرىســــىدا ھۆججەتلىرىنىــــڭ روھىنــــى يەتكــــۈزدى .ئۇيغۇرالرغــــا
قارىتىلغان پىالنلىـق تۇغـۇت سىياسـىتىگە مۇناسـىۋەتلىك بـۇ يىغىنغـا
ئاپتونوم رايونلۇق مالىيە نـازارىتى ،ئـاپتونوم رايونلـۇق سـەھىيە نـازارىتى،
ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونلــۇق پىــالن كــومىتېتى ،ئۇيغــۇر ئــاپتونوم رايونلــۇق
ساقچى نازارىتىنىڭ ئەمەلـدارلىرى قاتنىشـىپ يىغىنـدا ئـايرىم – ئـايرىم
سۆز قىلدى.
دىقـــقەت :خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىـــڭ ئۇيغۇرالرغـــا
قاراتقــان پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتى ئەگەر ئىختىيــارلىقنى ئاســاس
قىلغـــان بولســـا ئۇنـــداقتا ،پىالنلىـــق تۇغـــۇت سىياســـىتىگە ئاالقىـــدار
يىغىنالرغــــا جامــــائەت خەۋپســــىزلىكى نازارىتىنىــــڭ رەھبەرلىــــرى
نېمىشقا قاتنىشىدۇ؟
2003ـ يىلى 4ـ ئايـدا ئۇيغـۇر ئـاپتونوم رايونلـۇق پىالنلىـق تۇغـۇت
كومىتېتى خـوتەن ،قەشـقەر ،قىزىلسـۇ ،ئاقسـۇ قاتـارلىق تـۆت ۋىـاليەت
ئوبالســــــتقا بېرىــــــپ ھامىلىــــــدارلىقتىن ســــــاقلىنىش دورىســــــى ۋە
ئەســــۋابلىرىنى باشــــقۇرۇش ئەھــــۋالىنى ،ئايالالرنىــــڭ بالىياتقۇســــىغا
184

ئىشـــلىتىپ ھامىلىـــدارلىقتىن ســـاقلىنىش ئەســـۋابلىرىنى باشـــقۇرۇش
ئەھــــۋالىنى تەكشــــۈرۈش ئۈچــــۈن «ئــــۈچتە يېزىالرغــــا يــــۈزلىنىش»
ھەرىكىتىنى قانات يايدۇردى.
2003ـ يىلــــى 3ـ ئايــــدىن 9ـ ئــــايغىچە ھامىلىــــدارلىقتىن
ساقلىنىشقا ئىشلىتىدىغان دورا ـ ئەسۋابلىرىنى سـاقالش ،تەكشـۈرۈش،
تىزىمالش خىزمىتىنى زور كۆلەمدە قانات يايدۇردى.
«شــــىنجاڭ ئۇيغــــۇر ئــــاپتونوم رايــــونى پىالنلىــــق تۇغــــۇت دورا
ئەسۋابالرنى باشقۇرۇش چارىسـى»« ،ھامىلىـدارلىقتىن سـاقلىنىش دورا
ــــــ ئەســـــۋابلىرىنى قېلىپالشـــــتۇرۇش ،باشـــــقۇرۇش نىزامنامىســـــى»،
«شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىـدا ھامىلىـدارلىقتىن سـاقلىنىش دورا _
ئەســـــۋابلىرىنى باشـــــقۇرۇش بەلگىلىمىســـــى»« ،ھامىلىـــــدارلىقتىن
ساقلىنىشــقا ،دورا ـ ئەســۋابالرغا ئېھتىيــاجلىق تــۈزۈلگەن پىالنالرنــى
تەســـــتىقالش ،تـــــارقىتىش تەرتىپلىـــــرى» قاتـــــارلىق ھـــــۆججەت ۋە
نىزامنــامىالرنى تــۆۋەنگە چۈشــۈرۈپ ئاساســى قــاتالم (يېــزا ـ كەنــتلەر)
نىڭ پىالنلىق تۇغۇت خىزمىتىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
ئىنســانىيەت ئــۇرۇش ،تىنچلىــق ،ئاچــارچىلىق ،تەبىئىــي ئــاپەت،
يۇقۇملـــۇق كېســـەللەر نـــېمە ،كاپىتـــالىزم نـــېمە ،سوتســـىيالىزم نـــېمە
دەيـدىغان تـاالش ـ تارتىشـالر ئىچىـدە 21ـ ئەسـىرگە كىرىـپ كەلــدى.
ئىنساننىڭ يـاۋۇزلۇقى بىـلەن ئىنسـاننىڭ ئـادىمى تەبىئىتـى ئوخشاشـال
بىــرلىكتە 21ـ ئەســىرگە كىرىــپ كەلــدى 19 .ـ ئەســىردە كەشــىپ
185

قىلىنغـــان مۇســـتەملىكەچىلىك خىتايـــدىن باشـــقا ئەلـــلەردە ئاساســـى
جەھەتـــتىن ئاياغلىشـــىپ – 20 ،ئەســـىرنىڭ ئاخىرلىرىغـــا كەلگەنـــدە
مۇستەملىكەچىلىك ئاساسى جەھەتتىن يىمىرىلدى.
– 21ئەســــــىردە بىــــــر مىللەتنــــــى تۈرلــــــۈك يــــــولالر بىــــــلەن
ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ،قىرغىن قىلىش ،ئېتنىك تازىالش ئـارقىلىق
يــــوقىتىش ،تارىخنىــــڭ – 19ئەســــرىگە تەئەللــــۇق ئىشــــالرنى – 21
ئەســىردە يەنــى ئىنســانالر بىــر – بىرىنــى چۈشــەنگەن بىــر دەۋردە يەنە
تەكرارالش ،ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت سادىر قىلغان بولمامدۇ؟
كوســـوۋۇدا ئـــوق ئـــاۋازى ياڭرىـــدى ،پۈتـــۈن دۇنيانىـــڭ دىقـــقەت –
ئېتىبارى شۇ تەرەپكە بۇرالدى ،سابىق پرېزىـدېنت ھۆكـۈمىتى ئەسـكەر
چىقىرىـــپ ،كوســـوۋۇلۇقالرنى ملوشـــۋىچنىڭ ئېتنىـــك تازىلىشـــىدىن
ســاقالپ قالــدى .ئۇيغۇرالرچــۇ؟ بۈگــۈن كوســۇۋۇلۇقالردىن خەتەرلىــك،
دەھشەتلىك تەھدىتكە دۇچ كەلدى ...بىراق ئۇيغـۇرالر خىتايغـا قارشـى
ئـــوق چىقىرالمىـــدى .شـــۇڭا ئۇيغۇرالرنىـــڭ بۈگـــۈنكى ئېچىنىشـــلىق
تەقدىرىگە دۇنيا ئارتۇقچە كۆڭۈل بۆلمىدى.
خىتــاي كــۆچمەنلىرى ھــاكىمىيىتى ئۇيغۇرالرغــا قاراتقــان پىالنلىــق
تۇغۇت سىياسىتىنى – 1987يىلى يولغا قويدى – 1988 .يىلـى رەسـمىي
ئىجــرا قىلــدى – 1988 .يىلىــدىن – 2005يىلىغىــچە توپتــوغرا 18يىــل
بولــدى .قانچىلىغــان ئۇيغــۇر ئــانىالر پىالنلىــق تۇغــۇت ئوپېراتسىيەســىدە
ئۆلــدى ،ئوپېراتســىيەدىن تىرىــك قالغــان قانچىلىغــان نارەســىدەلەر قانــداق
ئەھۋالدا ،يەنە قانداق مەخپىي بىـر تەرەپ قىلىنـدى؟ چىـدىماي ئوتتۇرىغـا
ســەكرەپ چىققــان قانچىلىغــان دادىــالر قولغــا ئېلىنــدى ،ئۆلــۈم جازاســى
186

بېرىلدى ،قانچىلىغـان ئۇيغـۇر ئەركەكـلەر مەجبـۇرىي دورا ئىچكۈزۈلـۈپ،
ئوكــــۇل ئۇرۇلــــۇپ ئاختــــا قىلىنــــدى ،قانچىلىغــــان ئۇيغــــۇر ئايــــاللىرى
ئوپېراتســىيە ئــارقىلىق تۇغمــاس قىلىۋېتىلــدى؟ ھەقىقــى ســاننى ھەقىقــى
ستاتىســتىكا قىلىــپ ئامېرىكــا دۆلەت مەجلىســى ئەزالىرىغــا يەتكــۈزۈپ
بېرىشـكە ئامالسـىز قالـدۇق .بــۇ ئىـش خىتايـدا ھەربىـي مەخپىــيەتلىككە
باراۋەر ئىش ئىدى .بۇنداق خىزمەت ئۇيغۇرنىڭ قولىدىن كەلمىدى.
يۇقىرىــدا – 2000يىلىــدىن – 2003يىلىغىــچە – 2004يىللىــق
خىتاي تىلىدا نەشر قىلىنغان «شىنجاڭ يىلنامىسى»غـا ئاساسـلىنىپ،
خىتــاي كــۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىــڭ ئۇيغۇرالرغــا قاراتقــان پىالنلىــق
تۇغـــۇت سىياســـىتىنىڭ ئومـــۇمى ئەھۋالىـــدىن دوكـــالت تەييارلىـــدۇق.
دۆلەت مەجلىســـــى ئەزالىـــــرى ۋە ئامېرىكـــــا خەلقـــــى بىزنىـــــڭ بـــــۇ
خىزمىتىمىزنــــــى تــــــوغرا چۈشــــــىنىدۇ ۋە خىتــــــاي كــــــۆچمەنلىرى
ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇرالرغـا قاراتقـان پىالنلىـق تۇغـۇت سىياسـىتىنىڭ
زوراۋانلىــق قىلىــش دەرىجىســىنىڭ قايســى چەكــكە يەتكەنلىكىنىمــۇ
چۈشىنىۋاالاليدۇ ،دەپ ئوياليمىز.
ھۆرمەتلىك دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرى!
.1خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى ھـــاكىمىيىتى ئۇيغـــۇرالرنى پىالنلىـــق
تۇغــۇت سىياســـىتى ئـــارقىلىق پىالنلىــق ئۆلتـــۈردى .ئەممـــا ،يەنە شـــۇ
خىتــاي كــۆچمەنلىرى ھــاكىمىيىتى خىتــاي كــۆچمەنلىرىنى ئۇيغــۇر
ئاپتونوم رايونىغا داۋاملىق كۆچۈرۈپ كىردى.
.2خىتــــاي مىللىتىنىــــڭ نوپۇســــى 1مىليــــارد 300مىليونــــدىن
ئېشــىپ كەتتــى .خىتــاي كــۆچمەنلىرى ھــاكىمىيىتى ،ئۇيغــۇر ئــاپتونوم
187

رايونىغــا كۆچــۈپ كىــرگەن كـــۆچمەن خىتايالرغــا پىالنلىــق تۇغـــۇت
سىياسىتى بەلگىلىگەنمۇ - ،يوق؟
.3خىتـاي كــۆچمەنلىرى ھــاكىمىيىتى ئۇيغۇرالرنىــڭ نوپۇســىنى 8
مىليــون دەپ جاكارلىــدى .پىالنلىــق تۇغــۇت سىياســىتىنى ئۇيغۇرالرغــا
قارىتىش نېمىگە زۆرۈر بولۇپ قالدى؟
.4ئۇيغۇرالر مىللەت سـۈپىتىدە يوقىلىـپ كېتىشـنىمۇ خالىمايـدۇ،
خىتاي مىللىـتىگە ئاسسىمىلياتسـىيە بولـۇپ كېتىشـنىمۇ خالىمايـدۇ،
ئۇيغۇرالر خىتاي مىللىتـى بىـلەن بىـرگە ياشاشـنىمۇ خالىمايـدۇ .شـۇڭا
ئىنسانپەرۋەر ئامېرىكا خەلقىنىڭ ياردەم قىلىشىنى تەلەپ قىلىمىز.
رابىيە قادىر
– 2005يىلى – 12ئاينىڭ – 22كۈنى
ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىگە يولالنغان خەتلەر
ئۇيغـــۇر سىياســـىي ئاكتىپلىرىنىـــڭ چەت ئەللەردىكـــى ئەھـــۋالى
توغرىسىدا دۆلەت مەجلىسىگە يولالنغان دوكالت.
مەنكى رابىيە قادىر ،چەت ئەللەردە سىياسـىي پانـاھلىق تىلىـگەن،
ئۇيغـــــــۇر سىياســـــــىي ئاكتىپلىرىنىـــــــڭ ۋە ئۇالرنىـــــــڭ ئـــــــائىلە –
تاۋابىئاتلىرىنىـــڭ تۇرمـــۇش ئەھـــۋالى توغرىســـىدا قىســـقىچە دوكـــالت
تەييــــارالپ كەلــــدىم .مەن بۈگــــۈن ئامېرىكــــا دۆلەت مەجلىســــىنىڭ
ئەزالىرىغا دوكالت قىلىمەن.

188

– 1991يىلى رۇسـىيە كىرىمىـل ئىمپېرىيەسـىنىڭ يىمىرىلىشـى،
ئامېرىكىنىـــــــڭ يەر شـــــــارى خاراكتېرلىـــــــك ئىســـــــتراتېگىيەلىك
سىياســـىتىنىڭ كوممـــۇنىزم ئۈســـتىدىن غەلىـــبە قىلغـــانلىقى بولـــۇپ
ھېسابالندى.
ســابىق ســوۋېتالر رۇسىيەســىنىڭ مۇستەملىكەســى ئوتتــۇرا ئاســىيا
دۆلەتلىرىگە قاراتقـان سىياسـەتلىرىدە زور ئـۆزگىرىش بولـدى .ئۆزبېـك،
قــــازاق ،قىرغىــــز قاتــــارلىق ئوتتــــۇرا ئاســــىيا مىللەتلىــــرى ،ســــابىق
ســـوۋېتلەرنىڭ مۇســـتەملىكە قىلىـــش سىياســـەتلىرىدىن ئـــادا – جـــۇدا
بولـــۇپ يــــاكى قىســــمەن ئــــادا – جـــۇدا بولــــۇپ ،ئارقــــا – ئارقىــــدىن
مۇســتەقىللىق جاكارلىــدى .يــۇقىرىقى مىللەتلەرنىــڭ ئوتتــۇرا ئاســىيادا
مۇســتەقىللىق جاكارلىشــىدىن پەيــدا بولغــان زەنجىرســىمان ئىنكــاس،
ئىلھامالندۇرغۇچى ،قوزغـاتقۇچى سىياسـىي كـۈچ ۋە سىياسـىي تەسـىر
قەدىمى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ بىر قىسمى خىتاي تىلىـدا «شـىنجاڭ» دەپ
ئاتىلىدىغان ئۇيغۇر تىلىدا ئۇيغۇرىستان دەپ ئاتىلىـدىغان ،تـۈرك تىلىـدا
شــەرقىي تۈركىســتان دەپ ئاتىلىــدىغان ،بــۇ ئــۆلكىگە يېتىــپ كەلــدى.
زىيـــالىيالر ،ســـودىگەرلەر ،ھەر ســـاھە ،ھەر كەســـىپ ئەھلـــى ئوتتـــۇرا
ئاسىيادا قايسىدۇر بىر مىللەتلەرنىڭ مۇستەقىل بولغـانلىقىنى ئاشـكارا
ۋە مەخپىي تەبرىكلەشتى.
ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايـــونى يەنـــى ئۇيغـــۇر ۋەتىـــنىگە ھۆكۈمرانلىـــق
قىلىۋاتقـــان خىتـــاي كـــۆچمەنلىرى ھـــاكىمىيىتى چۆچـــۈپ كەتتـــى ۋە
ئاالقزادە ،پاتىپـاراق بولـۇپ كەتتـى .خىتـاي كـۆچمەنلىرى ھـاكىمىيىتى
189

ئۇيغـــۇر ئـــاپتونوم رايونىـــدا كـــونترول قىلىشـــنى ،ئۇيغـــۇرالرنى تەقىـــل
قىلىشنى شۇ ۋەجىدىن جىددىيلەشتۈردى.
.1خىتاي كـۆچمەنلىرى ھـاكىمىيىتى «شـىنجاڭ» (مۇسـتەملىكە
ئۇيغۇرىســـــــتان) دا كوممۇنىســــــــتىك تەشــــــــۋىقات – تەرغىبــــــــات
سىســـتېمىلىرىنى ھەرىكەتـــكە كەلتـــۈرۈپ – 1993 ،يىلـــى ئۇيغـــۇر
مىللەتچىلىرىگە زەربە بېـرىش سىياسـىي ھەرىكىتىنـى تەشـكىللىدى.
مەرھــــۇم تــــارىخچى تۇرغــــۇن ئالماســــنىڭ «ھونالرنىــــڭ قىســــقىچە
تارىخى»« ،ئۇيغۇرالر» قاتارلىق ئۈچ پارچە كىتـابىنى مەتبۇئـات يۈزىـدە
ئاشكارا تەنقىدلەپ:
— تۇرغۇن ئالماس تـارىخنى ئـۆزگەرتتى - ،يالغـان پاكىـت ياسـاپ،
يالغان تارىخ ئويـدۇرۇپ چىقتـى - ،ئۇيغـۇر مىللەتچىلىـرىگە تـارىختىن
نەزەرىيەۋى ئاساس تەييارالپ بەردى - ،تۇرغۇن ئالماس ئۇيغـۇر مىللىـي
بۆلگۈنچىلىرى بىلەن بىرلىشىپ ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى پارچىلىمـاقچى
بولدى« - ،شىنجاڭ» خەن دەۋرىدىن تارتىپ جۇڭگونىـڭ بىـر قىسـمى
ئىدى ،دەپ بىلجىرلىدى ۋەھاكازا.
ئۇيغــۇرالر بولۇپمـــۇ ئۇيغــۇر زىيـــالىيلىرى ساراســىمىگە چۈشـــتى.
دەكـــكە – دۈكـــكە ئىچىـــدە ئـــۆز تەقـــدىرنىڭ نـــېمە بولىـــدىغانلىقىنى
ئويالشـــقا باشـــلىدى .كىمـــلەر قولغـــا ئېلىنـــار ...كىمـــلەر تـــۈرمىگە
تاشلىنار ...كىملەر ئۆلۈم جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنار...؟!
.2رۇســىيە فىدىراتسىيەســى ۋە خىتــاي خەلــق جۇمھۇرىيىتىنىــڭ
دۆلەت باشلىقلىرى قازاقىستان ،قىرغىزىستان ،تاجىكىسـتان قاتـارلىق
ئوتتۇرا ئاسـىيادا مۇسـتەقىل بولغـان دۆلەتلەرنىـڭ باشـلىقلىرى ،خىتـاي
190

خەلــق جۇمھۇرىيىتىنىــڭ شــاڭخەي شــەھىرىگە جەم بولــۇپ– 1996 ،
يىلــى – 4ئاينىــڭ – 25كــۈنى «شــاڭخەي بەش دۆلەت گــۇرۇھى»نــى
قــــۇرۇپ چىقتــــى .قازاقىســــتاندا ،قىرغىزىســــتاندا ،ئۆزبېكىســــتاندا
ئۇيغۇرالر ياشايتتى .قىسقىسى ،ئوتتۇرا ئاسـىيا دۆلەتلىرىـدە تەخمىـنەن
بىـــر يېـــرىم مىليـــون ئۇيغـــۇر ياشـــايتتى .شـــۇ دۆلەتلەرنىـــڭ نەزەرىـــدە
ئۇيغـــۇرالر ئوتتـــۇرا ئاســـىيا دۆلەتلىـــرىگە تەھـــدىت بولـــۇپ قالـــدىمۇ؟
«شــىنجاڭ» (مۇســتەملىكە ئۇيغۇرىســتان) دا ،يەنــى ئۇيغــۇر ئــاپتونوم
رايونىــدا خىتــاي كــۆچمەنلىرى ھــاكىمىيىتى ئــۆزلىرى جاكارلىغانــدەك،
ســـــەككىز مىليونـــــدىن ئـــــارتۇق ئۇيغـــــۇر ياشـــــايدۇ« ،شـــــىنجاڭ»
(مۇســتەملىكە ئۇيغۇرىســتان) ئەنە شــۇ ئۇيغۇرالرنىــڭ زېمىنــى ئىــدى.
ئوتتـــۇرا ئاســـىيادا قىســـمەن مىللەتلەرنىـــڭ ،مۇســـتەقىل بولۇشـــىنىڭ
تەســىرىگە يولۇققــان ،ســەككىز مىليــون ئۇيغــۇر ،خىتاينىــڭ نەزەرىــدە،
خىتــاي خەلــق جۇمھــۇرىيىتىگە زور تەھــدىت پەيــدا قىالتتــى .شـــۇڭا
خىتاي كـۆچمەنلىرى ھـاكىمىيىتى بىـلەن ئوتتـۇرا ئاسـىيادا مۇسـتەقىل
بولغــان مىللەتــلەر بىرلىشــىپ ،ئوتتــۇرا ئاســىيادا ئۇيغۇرالرغــا تاقابىــل
تــــۇرۇش ،ئۇيغــــۇرالرنى باســـــتۇرۇش ،ئۇيغۇرالرنىــــڭ مىللىــــي ئـــــاڭ
قۇرۇلمىســـىنى ۋە ئۇيغۇرالرنىـــڭ مىللىـــي ئـــويغىنىش ھەرىكىتىنـــى
كــونترول قىلىــش جەھەتــتە ئورتــاق تىــل تېپىشــتى« .شــاڭخەي بەش
دۆلەت گـــۇرۇھى»نىـــڭ ئوڭـــايال قۇرۇلۇشـــى يۇقىرىقىـــدەك سىياســـىي
ئاساسالرغا ئىگە ئىدى.
– 1996 .3يىلــى – 4ئاينىــڭ – 26كــۈنى خىتــاي كــۆچمەنلىرى
ھـــــاكىمىيىتى سىياســـــىي ھــــــۆججەت چۈشـــــۈرۈپ «شــــــىنجاڭ»
191

(ئۇيغۇرىســــتان) ئــــاپتونوم رايونىــــدا « 100كۈنلــــۈك زەربە بېــــرىش»
سىياســىي ھەرىكىتىنــى يولغــا قويــدى .ئۇيغۇرنىــڭ بىگۇنــاھ ئوغــۇل –
قىزلىرىنــــى قولغـــــا ئالــــدى ،ئـــــۇالرنى «تېررورىســــت»« ،مىللىـــــي
بۆلگــۈنچى»« ،دىنىــي رادىكالىســت»« ،قانۇنســىز دىنىــي پائــالىيەت
بىـــــلەن شـــــۇغۇلالنغۇچى» دەپ قارىلىـــــدى .ئۇالرغـــــا مۇددەتلىـــــك،
مۇددەتسـىز قامــاق جازاســى ئــېالن قىلــدى .بۇنىــڭ ئىچىــدە بەزىلىرىنــى
بىر ئايغا يەتمىگەن ۋاقىـت ئىچىـدە سـوت قىـال – قىلمـايال ،سىياسـىي
مەھبۇســالرنىڭ ئادۋوكــات ياللىشــىنىمۇ رەت قىلىــپ ،ئۆلــۈم جازاســى
ھۆكــۈم قىلىــپ ئېتىــپ تاشـــلىدى .خىتــاي خەلــق جۇمھۇرىيىتىنىـــڭ
ئاساســـى قانۇنىـــدا يـــاكى خىتـــاي ئىشـــالر قانۇنىـــدىمۇ يۇقىرىقىـــدەك
جىنـــايەت تـــۈرلىرى يـــوق ئىـــدى .بـــۇ خـــۇددى سىياســـىي جەھەتـــتە
خەتەرلىــك ،ئىشەنچســىز دەپ قارالغــان ئــادەملەرنى ئــۇرۇش دەۋرىــدە
قانۇننىـــڭ ســـىرتىدا بىـــر تەرەپ قىلىۋەتكەنـــدەك ،باســـتۇرۇش بىـــلەن
ئۇيغــــۇرالرنى بىــــر تەرەپ قىلىــــش بولــــۇپ ھېســــابالندى .خىتــــاي
كــــۆچمەنلىرى ھاكىمىيىتىنىــــڭ ئۇيغــــۇر سىياســــىي ئــــاكتىپلىرىنى
باستۇرۇشىغا «شاڭخەي بەش دۆلەت گۇرۇھى» يېشـىل چىـراغ يېقىـپ
بەردى.
« .4شـــاڭخەي بەش دۆلەت گـــۇرۇھى» قۇرۇلغانـــدىن كېـــيىن ،بـــۇ
گۇرۇھقا قاتناشقان قازاقىستان ،قىرغىزىسـتان ،تاجىكىسـتان قاتـارلىق
دۆلەتلەرمــۇ ،شــۇ دۆلەت ـلەردە ياشــاۋاتقان ،ئەســلى يەرلىــك ئۇيغۇرالرغــا
يــــۇقىرى دەرىــــجەدە سىياســــىي بېســــىم ئىشــــلەتتى .ئۇيغۇرالرنىــــڭ
تەشـــكىالتالرغا ئۇيۇشـــۇش ،سىياســـىي پائـــالىيەت قىلىـــش ،نامـــايىش
192

قىلىــش قاتــارلىق ھوقــۇقلىرىنى بــۇ دۆلەتــلەر چەكلىــدى .ئۇيغــۇرالرنى
چەتـــكە قېقىشـــنى كۈنـــدىلىك سىياســـەتكە ئايالنـــدۇردى .يەرلىـــك
ئۇيغــۇرالرنى ھۆكــۈمەت ئورگانلىرىغــا ئىشــقا قوبــۇل قىلمىــدى .ھەتتــا،
ئىشــلەپچىقىرىش ئورگانلىرىغـــا ،زاۋۇت – فابرىكىالرغـــا ئۇيغـــۇرالرنى
يـــېقىن يوالتمىـــدى ،ئۇيغـــۇرالر پەقەت كىچىـــك كۆلەمـــدە تىجـــارەت
قىلىشـــقا ،ئاشــــخانا ئېچىـــپ ئاشــــپەز بولۇشـــقا مەجبۇرالنــــدى .بــــۇ
دۆلەتلەردە قۇرۇلغان ئۇيغۇر تەشكىالتلىرىنى قـانۇنى تەرتىپـتە تىزىمغـا
ئالمىدى ،تىزىمغـا ئېلىنغـان ۋە ئوتتـۇرا ئاسـىيادا پائـالىيەت قىلىۋاتقـان
«ئۇيغــۇرالر ئىتتىپــاقى»« ،شــەرقىي تۈركىســتان ئــازادلىق فىرونتــى»
قاتـــارلىق ئۇيغـــۇر تەشـــكىالتلىرىنىڭ قـــانۇنلۇق كىشـــىلىك ھوقـــۇق
پائالىيەتلىرىنى چەكلىدى.
ئالمۇتىـــدا قۇرۇلغـــان «ئۇيغۇرىســـتان ئـــازادلىق تەشـــكىالتى»نىـــڭ
رەئىســـــى ھاشـــــىر ۋاھىـــــدى – 1998 ،يىلـــــى نـــــامەلۇم سىياســـــىي
سۇيىقەســتچىلەر ،قازاقىســتاننىڭ ئالمۇتــا شــەھىرىدە بــۇ كىشــىنىڭ
ئۆيىگە بېسىپ كىرىپ قـاتتىق ئۇرۇۋەتكەنـدىن كېـيىن ئۆلـۈپ كەتتـى.
ھاشــىر ۋاھىــدىنىڭ قــاتىلىنى ئېــنىقالپ چىقىــش ۋە بــۇ قــاتىلنى قولغــا
ئېلىش تەلەپلىرى يەرلىك ئۇيغۇرالر تەرىپىـدىن ھۆكـۈمەتكە قويۇلغانـدا
قازاقىستان ھۆكۈمىتىنىڭ رەت قىلىشىغا ئۇچرىدى.
ئۇيغۇرنىــڭ شــۇنداق كىشــىلىك ھوقــۇق پائالىيەتچىلىرىــدىن بىــرى
قىرغىزىســــتان «ئۇيغــــۇرالر ئىتتىپــــاقى» تەشــــكىالتىنىڭ رەئىســــى
نىغمەت ئابدۇقادىر بوساقوپ – 2000 ،يىلـى – 3ئاينىـڭ – 28كـۈنى
193

قىرغىزىســتاننىڭ بېشــكەك شــەھىرىدە كۈنــدۈزدە سۇيىقەســت بىــلەن
ئېتىپ ئۆلتۈرۈلدى.
ئۇيغۇرنىــڭ شــۇنداق كىشــىلىك ھوقــۇق پائالىيەتچىلىرىــدىن بىــرى
«قازاقىســتان نۇزۇگــۇم فونــدى جەمئىيەتــى»نىــڭ رەئىســى دىلبىــرىم
سامســــــاقۇۋا (ئايــــــال) – 2001يىلــــــى – 5ئاينىــــــڭ – 9كــــــۈنى
قازاقىستاننىڭ ئالمۇتا شەھىرىدە ئۆلتۈرۈلدى.
ئۇيغۇرنىــڭ شــۇنداق كىشــىلىك ھوقــۇق پائالىيەتچىلىرىــدىن بىــرى
يــازغۇچى ئىمىنجــان ئوســمان ئۆزبېكىســتاننىڭ تاشــكەنت شــەھىرىدە
– 2000يىلـــى – 3ئايـــدا تۈرمىـــدە ئـــۇرۇپ ئۆلتۈرۈلـــدى .جەســـەتنى
ئائىلىسىگە تاپشۇرۇپ بەرگەندە ،مەرھۇم ئىمىنجـان ئوسـماننىڭ ئارقـا
مېڭىسىدىن قان ئېقىپ تۇراتتى.
Sez Uygur ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Uy - 87 - 10
  • Büleklär
  • Uy - 87 - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3251
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1715
    22.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    31.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3457
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1763
    23.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    33.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 2795
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1987
    12.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 2759
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1941
    11.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 2815
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1957
    11.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 2759
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1819
    11.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 2801
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1843
    11.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 2839
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1859
    11.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    21.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 2732
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1835
    10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 2762
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1873
    10.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 2699
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1927
    10.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    19.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 2715
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1833
    10.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 2711
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1804
    11.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    16.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 2772
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1903
    11.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    20.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 2834
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2133
    10.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    15.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    18.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Uy - 87 - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 2187
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    9.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    13.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    17.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.